वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

in L10: 'त्वाभावान्न' has 'न्न'. In L15: it has 'त्वा' then 'न्न' or 'त्'? Wait, look at 'अनुपसर्गत्वात्' vs 'अनुपसर्गत्वान्न': Ah, look at L15: "अनुपसर्गत्वात् न षः" - wait, there is no space, it is "अनुपसर्गत्वान्न षः"! Wait, look at L18: "अनुपसर्गत्वान्न षः ।" Yes, both L15 and L18 have "अनुपसर्गत्वान्न षः"!

Wait, look at L15: "सु षित्तं किं तवात्र ।" Wait, is it "सु षित्तं" or "सुषिक्तं"? Wait! Look at the letter in L15: "सु षित्तं" or "सु षितं" or "सुषिक्तं"? Wait, root is षिच् -> क्तः -> सिक्तम्. With षत्व -> षिक्तम्! Look at L15: "सु" then space, then "षित्तं" or "षिक्तं"? Look at the conjunct: it has a loop with a top curve -> 'क्त'! It is 'षिक्तं'! Wait, look at the top: 'ि' on 'ष', then 'क्तं'! Yes, "सु षिक्तं किं तवात्र" or "सुषिक्तं

तु अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य विन्दोरवयवावयविभावसंबन्धे । इयमेव ह्यपिशब्दस्य पदार्थद्यो- तकता नाम । द्वितीया तु नेह प्रवर्तते, 'सर्पिषो बिन्दुना योगो न त्वपिना' इत्युक्तत्वात् ॥ अपि स्तुयाद्विष्णुम् । संभावनं शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुमत्युक्तिः ॥ अपि स्तुहि । अन्ववसर्गः कामचा- रानुज्ञा ॥ धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद् वृषलम् । गर्हा ॥ अपि सिञ्च । अपि स्तुहि । समुच्चये ॥ कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे । २ । ३ । ५ ॥ इह द्वितीया स्यात् । मासं कल्याणी । मास- मधीते । मासं गुडधानाः । क्रोशं कुटिला नदी । क्रोशमधीते । क्रोशं गिरिः ॥ अत्यन्तसंयोगे किम् ? मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥ स्वतन्त्रः कर्ता । १ । ४ । ५४ ॥ क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥ साधकतमं करणम् । १ । ४ । ४२ ॥ क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात् । तमब्- ग्रहणं किम् । गङ्गायां घोषः ॥ कर्त्तृकरणयोस्तृतीया । २ । ३ । १८ ॥ अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ प्रकृत्या चारुः । प्रायेण याज्ञिकः । गोत्रेण गार्ग्यः । समेनैति । विषमेणैति । द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणा- ति । सुखेन दुःखेन वा यातीत्यादि ॥ दिवः कर्म च । १ । ४ । ४३ ॥ दिवः साध- कतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्याच्चात्करणसंज्ञम् । अक्षैरक्षान्वा दीव्यति ॥ अपवर्गे तृतीया । २ । ३ । ६ ॥ अपवर्गः फलप्राप्तिस्तस्यां द्योत्यायां कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यात् । अह्ना क्रोशेन वाऽनुवाकोऽधीतः ॥ अपवर्गे किम् ? मासमधीतो नायातः ॥ सहयुक्तेऽप्रधाने । २ । ३ । १९ ॥ सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया स्यात् ॥ १ बिन्दुगमकतैव ॥ २ अप्रयुज्यमानबिन्दुरूपपदार्थद्योतकतैत्यर्थः ॥ ३ अत्यन्तसंयोगो व्याप्तिरूपो निर- न्तरसंबन्धः । स च द्रव्यगुणक्रियाभिरिवाभावेनापि तेन मासमध्ययनाभाव इति मासं नाधीते इत्यादिसिद्धिः ॥ ४ अधिकृतकारकपदं क्रियापरमपीति प्रागुक्तमेवेत्याह-क्रियायामिति ॥ ५ स्थाली पचति काष्ठानि पचन्ति इत्यादिसिद्ध्यर्थमाह-विवक्षित इति ॥ 'स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः' इति भर्तृक्तेरिति भावः ॥ ६ तमब्ग्रहणं किमिति । कारकाधिकारात्करणल्युडन्तकरणेतिमहासंज्ञया च साधकत्वे लब्धे साधकपदमेव- साधकतमार्थे भविष्यतीति प्रश्नः ॥ ७ गङ्गायामिति । तुल्यन्यायेन अधिकरणमित्यधिकरणल्युडन्त- महासंज्ञयैव सिद्धे आधारग्रहणसामर्थ्यात्सर्वविषयव्याप्त्या य आधारः सोऽधिकरणमित्यर्थः स्यात् । एवं च तिलेषु तैलमित्यादावेव सप्तमी स्यान्नतु गंगायामित्यादिगौणाधारे ॥ अतस्तमग्रहणेन 'अस्मिन् कारकाधिकारे शब्दसामर्थ्यगम्यस्तरतमयोगो न भवति' इति ज्ञाप्यते । तथा च 'गंगायां गावः' इत्यादावप्यधिकरणे सप्तमी निर्बाधैवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ८ रामकर्तृकबाणकरणप्राणवियोगाश्रयो वालीति बोधः ॥ ९ 'वृद्धो यूना' इत्यादिनिर्देशात् 'सहयुक्ते' इत्यस्य 'सहार्थे गम्ये' इत्येवार्थः । तदेवाह-सहार्थेन युक्ते इति ॥ तत्फलमाह-एवमित्यादि ॥ 'युक्तग्रहणं शब्दविशेषानादरेणार्थयोगे भवेदित्यर्थम्' इति वदतो नागेशस्य 'अन्तरान्तरेण युक्ते' इत्यत्रार्थयोगे द्वितीयापत्तिः कथं नेति पारिभाव्यमेव ॥ साहित्यं च स्वसमभिव्याहृतक्रियादिसमानकालिकसमानक्रियादिमत्त्वम् क्वचित्समानदेशसमानक्रियादिमत्त्वम् । क्वचित् विद्यमानतामात्रमेवं साहित्यम् ॥ अत एव माषवापोत्तरं तत्रैव क्षेत्रे तिलवापे 'माषैः सह तिलान् वपति' इत्यत्र 'सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी' इत्यत्र च तृतीयासिद्धिः ॥ ७

( ९८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

पुत्रेण सहागतः पिता । एवं साकंसार्धंसमंयोगेऽपि । विनापि तद्योगं तृतीया । 'वृद्धो यूने- त्यादिनिर्देशात् ॥ येनाङ्गविकारः ॥२।३।२०॥ येनाङ्गेन विकृतेनाङ्गिनो विकारो लक्ष्यते तत- स्तृतीया स्यात् ॥ अक्ष्णा काणः । अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ अङ्गविकारः किम् ? अक्षि काणमस्य ॥ इत्थंभूतलक्षणे ॥२।३।२१॥ कंचित्प्रकारं प्राप्तस्य लक्षणे तृतीया स्यात् ॥ जटाभिस्तापसः । जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि ॥२।३।२२॥ संपूूर्वस्य जानातेः कर्मणि तृतीया वा स्यात् ॥ पित्रा : पितरं वा संजानीते ॥ हेतौ ॥२।३।२३॥ हेत्वर्थे तृतीया स्यात् ॥ द्रव्यादिसाधारणं निर्व्यापारसाधारणं च हेतु- त्वम् । करणत्वं तु क्रियामात्रविषयं व्यापारनियतं च । दण्डेन घटः । पुण्येन दृष्टो हरिः ॥ फलमपीह हेतुः । अध्ययनेन वसति ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका ॥ अलं श्रमेण । श्रमेण साध्यं नास्तीत्यर्थः । इह साधनक्रियां प्रति श्रमः करणम् । शतेन शतेन वत्सान्पाययति पयः । शतेन परिच्छेद्येत्यर्थः ॥ अशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया* ॥ दास्या संयच्छते कामुकः । धर्मे तु-भार्यायै संयच्छति ॥ कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् ॥१।४।३२॥ दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने ॥२।३।१३ ॥ विप्राय गां ददाति ॥ अनभिहित इत्येव । दानीयो विप्रः ॥ क्रिययायमभिप्रैति सोऽपि संप्रदानम् * ॥ पत्ये शेते ॥ कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य च कर्मसंज्ञा * ॥ पशुना रुद्रं यजते । पशुं रुद्राय ददा-

१ अङ्गानि सन्त्यस्मिन्नित्यङ्गशब्दोऽर्शआद्यजन्त इत्यभिप्रेत्याह-अङ्गिन इति ॥ इत्थंभूतलक्षणे इत्यतो लक्षणपदसंबन्धेनाह-लक्ष्यत इति ॥ २ विकृताक्षिज्ञाप्यकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थ इति भावः ॥ 'येनाङ्ग- विकारः' इति सूत्रं तु 'आचार्याः सूत्राणि कृत्वा न निवर्तयन्ति' 'नासूया कर्तव्या यत्रानुगम आचार्येण क्रियते' इति भाष्यदर्शितरीत्यैवैव कृतम् 'अक्ष्णा काणः' इत्यादोनाम् 'इत्थंभूतलक्षणे च' इत्य- नेनापि सिद्धत्वादिति सारम् ॥ ३ इदम्शब्दाज्जातस्य थमुप्रत्ययस्य प्रकारार्थत्वाद् इत्थंभूतशब्दस्य प्रकारंप्राप्तार्थ- कस्य लक्षणशब्देन षष्ठीतत्पुरुष इत्यभिप्रेत्याह-कंचित्प्रकारमिति ॥ जन्मसिद्धेऽपरिहार्ये विकारे 'येनाङ्ग- विकारः' इति, कृतिसाध्ये परिहार्ये च 'इत्थंभूतलक्षणे' इति भेदस्तु न विचारसह इति तत्त्वम् ॥ इत्थं भूतस्य यत्र लक्षणवाचकात्पृथगेवोपस्थितिः, न तु तद्विशेषणबहुव्रीहिसमासघटकत्वं लक्षणवाचकस्य तत्रैव तृतीया यथा 'कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्' इति 'कमण्डलुपाणि छात्रमद्राक्षीत्' इति च ॥ अत्र बहुव्रीहौ कमण्ड- लुशब्दात्तृतीया नेति प्राचां मतम् । नागेशस्तु कमण्डलुपाणिशब्दादित्यभिप्रेति परं तु 'यत्सकृदपि तदपि' इत्यनुसारेणैव 'तदेव' इत्यत्रापि सामान्ये नपुंसकमिति नावगच्छतीति चित्रम् ॥ ४ 'हेतुर्ना कारणं बीजम्' इत्यत्र पर्यायतयोक्तयोरपि हेतुकरणयोर्विशेषं प्रतिपादयति-द्रव्यादीति । आदिना गुणक्रिये । दण्डस्य घटरूपद्रव्यजनकत्वेन पुण्यस्य व्यापारशून्यत्वेन न करणत्वं किंतु हेतुत्वमेवेति भावः ॥ ५ न तु श्रूयमा- णैवेत्याग्रहः ॥ ६ 'दाणश्च सा चेत्' इत्यनेनेदं ज्ञाप्यते । 'सा चेद्' इत्यनेन काचित्कत्वं बोधयता 'अशिष्टव्यवहारे' इति ज्ञापितम् ॥ ७ संप्रदानसंज्ञाया अन्वर्थत्वेन लब्धमाह-दानस्येति ॥ ८ विप्रसंप्रदानकं विप्रोद्देश्यकं वा गोकर्मकं दानमिति बोधः ॥ ९ सूत्रे कर्मपदं यौगिकमेवेत्याह-क्रिय- येति ॥ १० पत्युद्देश्यकं पतिसंप्रदानकं वा शयनमिति बोधः ॥ ११ इदं छन्दोविषयम् ॥

top! Yes, हरिर्भक्तमभिलष्यति! Wait, why does it say हरिर्भक्तमभिलष्यति? Because in "हरिर्भक्तमभिलष्यति", Hari is the kartā, bhakti/bhakta is karma. If अभिलष् were रुच्यर्थ, then Hari (who is प्रीयमाण) would get संप्रदानत्व! Wait, the text says: "इत्यत्र संप्रदानसंज्ञापत्तिरिति" - so whoever is प्रीयमाण (Hari) would get sampradana! Yes, exactly: हरिर्भक्तमभिलष्यति!

Line 26: निधायाह-अनन्यकर्तृक इति ॥ विषयतया प्रीत्याश्रयाभिन्नकर्तृक इत्यर्थः ॥ नागेशस्तु 'अन्यकर्तृकः' इति

Line 27: पाठं कल्पयित्वा 'अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया यदन्यद् अभिलषतिकर्म तत्कर्तृक इत्यर्थः' इत्याह ॥ हरिनिष्ठेति ॥ Wait, अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया or अभिलषतिकर्तृपेक्षया? Let's look: अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया - wait, अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया or अभिलषति? Letters: अ भि ल ष्य ति क `र्त्त

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) रूपान्तरण प्रस्तुत है:

( १०० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता ।१।४।४० ॥ आभ्यां परस्य शृणोतेर्योगे पूर्वस्य प्रवर्तना- रूपव्यापारस्य कर्ता संप्रदानं स्यात् ॥ विप्राय गां प्रतिशृणोति आशृणोति वा । विप्रेण मह्यं देहीति प्रवर्तितः प्रतिजानाति इत्यर्थः ॥ अनुप्रतिगृणश्च ।१।४।४१ ॥ आभ्यां गृणातेः कारकं पूर्वव्यापारस्य कर्तृभूतमुक्तसंज्ञं स्यात् । होत्रेऽनुगृणाति । प्रतिगृणाति । होता प्रथमं शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः ॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम् ।१।४।४४ ॥ नियतकालं भृत्या स्वीकरणं परिक्रयणम् तस्मिन् साधकतमं कारकं संप्रदानसंज्ञं वा स्यात् ॥ शतेन शताय वा परिक्रीतः ॥ तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या * ॥ मुक्तये हरिं भजति क्लृपि संपद्यमाने च * ॥ भक्तिर्ज्ञानाय कल्पते संपद्यते जायते इत्यादि ॥ उत्पातेन ज्ञापिते च * ॥ वाताय कपिला विद्युत् ॥ हितयोगे च * ॥ ब्राह्मणाय हितम् ॥ क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ।२।३।१४ ॥ क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य तस्य स्थानिनोऽप्रयुज्यमानस्य तुमुनः कर्मणि चतुर्थी स्यात् ॥ फलेभ्यो याति । फलान्याहर्तुं यातीत्यर्थः ॥ नमस्कुर्मो नृसिंहाय । नृसिंहमनुकूलयितुमित्यर्थः ॥ एवं स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादावपि ॥ तुमर्थाच्च भाववचनात् ।२।३।१५ ॥ भाववचनाश्चेति सूत्रेण यो विहितस्तदन्ताच्चतुर्थी स्यात् ॥ यागाय याति । यष्टुं यातीत्यर्थः ॥ नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च ।२।३।१६ ॥ एभिर्योगे

१ द्विवचननिर्देशेपि 'देवदत्तयज्ञदत्तौ भोज्येताम्' इति भोजनाकर्मत्वस्य प्रत्येकमान्वयवदत्रापि प्रत्येकमनुप- सर्गयोग इत्यभिप्रेत्योदाहरति-प्रतिशृणोतीति ॥ २ सूत्रे भ्यासो लुक्रमभिप्रेत्योदाहरति-अनुगृणातीति॥ ३ तादर्थ्यशब्देनोपकार्योपकारकभाव एव गृह्यत इति उपकारकत्वं च परम्परयापि गृह्यते इति चाभिप्रेत्यो- दाहरति-मुक्तय इति । ब्राह्मणाय पायसम् इति चास्यैवोदाहरणम् इति भावः ॥ वस्तुतस्तु तादर्थ्येन प्रकृति- विकृतिभाव एव गृह्यते इति मुक्तये हरिं भजति ब्राह्मणाय पायसम् इत्यादौ तु ‘क्रियया यमभिप्रैति’ इत्य- नेनैव संप्रदानतेति बोध्यम् ४ 'क्लृपि' इति लुप्तषष्ठ्यन्तम् संपद्यमानो विकारः । तेन विकारवाचकाच्चतुर्थी । कल्प्यमाने इत्येव वक्तव्ये 'संपद्यमान' ग्रहणसामर्थ्यात् क्लृपिषदेन तदर्थग्रहणमित्युदाहरति-कल्पते संपद्यत इत्यादि ॥ ५ 'वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ।' इति भाष्योक्तश्लोकः ॥ ६ हितमस्ति इति स्वरूपसत्तान्वाख्यानेपि चतुर्थ्यर्थमिदं वार्तिकम् । तेन बलिमुखरक्षित- योगेपि ॥ ७ क्रियार्था उपपदं यस्य इति विग्रहेण 'सप्तम्यन्तं क्रियार्थपदं यत्र श्रूयते' इत्यर्थावगमात् । 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्याध्येयम् । एवं च 'क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्येतत्संबन्धसूत्रैर्विहि- तास्तुमुनादयः प्रत्यया गृह्यन्ते । स्थानिपदं चाप्रयुज्यमानार्थकमित्यभिप्रायेणाह-अप्रयुज्यमानस्येति । तुमुन इति । तुमुनादेरित्यर्थः ॥ ८ आहर्तुमिति । आहारिष्यतीत्यस्य आहारक इत्यस्य चोपलक्षणम् ॥ ९ ‘नम- स्कराेति देवान्’ इत्यत्रेव 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति द्वितीयाया एव बलीयस्त्वे 'नमस्कुर्मो नृसिंहाय' इति चतुर्थ्यनुपपन्नेत्याशङ्कायाः समाधानमाह-नृसिंहमनुकूलयितुमिति ॥ एवं च नात्र चतुर्थ्युपपदविभक्तिः किंतु कारकविभक्तिरेवेति 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इति चतुर्थ्येव भवतीति भावः ॥ १० 'अव्ययकृतो भावे' इत्युक्तत्वात्तुमुनो भाव एव विधानाद् भावस्यैव तुमर्थत्वात्तद् व्यर्थमेव भाववचन- ग्रहणं स्वघटितसूत्रविशेषपरमेवेत्याह-इति सूत्रेणेति ॥ अव्ययेभ्यो विहिताया विभक्तेर्लुकापहारनित्यत्वे- नाव्ययभिन्ना एव भावार्थकाः प्रत्यया ग्राह्या इति बोध्यम् ॥

चतुर्थी स्यात् ॥ हरये नमः ॥ उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी ॥ नमस्करोति देवान् ॥ प्रजाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा ॥ अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ प्रभ्वादियोगे षष्ठ्यपि साधुः । तस्मै प्रभवति ‘स एषां ग्रामणीरिति निर्देशात् । तेन ‘प्रभुर्बुभूषुर्भूवनत्रयस्येति सिद्धम् ॥ वषडिन्द्राय ॥ चकारः पुनर्विधानार्थः । तेनाशीर्विवक्षायां परामपि ‘चतुर्थी चाशिषीति’ षष्ठीं बाधित्वा चतुर्थ्येव भवति। स्वस्ति गोभ्यो भूयात् ॥मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु ।२।३।१७॥ प्राणिवर्जे मन्यतेः कर्मणि चतुर्थी वा स्यात्तिरस्कारे॥ न त्वां तृणं मन्ये तृणाय वा ॥ श्यना निर्देशात्तानादिकयोगे न-न त्वां तृणं मन्वे ॥ अप्राणिष्वित्यपनीय, नौकाकान्नशुकशृगालवर्जिष्विति वाच्यम् * ॥ तेन ‘न त्वां नावमन्नं वा मन्ये’ इत्यत्राप्राणित्वेऽपि चतुर्थी न । न त्वां शुने मन्ये इत्यत्र प्राणित्वेऽपि भवत्येव ॥ गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यो चेष्टायामनध्वनि ।२।३।१२ ॥ अध्वभिन्ने गत्यर्थानां कर्मणि एते स्तश्चेष्टायाम् । ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति ॥ चेष्टायां किम् ? मनसा हरिं व्रजति ॥ अनध्वनीति किम् ? पन्थानं गच्छति ॥ गन्त्राधिष्ठितेऽध्वन्येवायं निषेधः । यदा तूत्पथात्पन्था एवाक्रमितुमिष्यते तदा चतुर्थी भवत्येव । उत्पथेन पथे गच्छति ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् १।४।२४ ॥ अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये ध्रुवमवधिभूतं कारक- मपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी ।२।३।२८ ॥ ग्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पतति ॥ कारकं किम् ? वृक्षस्य पर्णं पतति ॥ वा जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् * ॥ १ स्वसमभिव्याहृतपदविशेषनिमित्तका विभक्तिरुपपदविभक्तिः । कारकाधिकारीयसंज्ञाविशेषरूपस्वार्थनि- मित्तका कारकविभक्तिः । तथा च कारकस्य स्वार्थत्वात्तन्निमित्तकविभक्तेरन्तरङ्गत्वम्, स्वसमभिव्याहृतपदान्तर योगनिमित्तकत्वादुपपदविभक्तेर्बहिरङ्गत्वम् एवं चान्तरङ्गपरिभाषाफलितत्वेऽपि पृथगुपन्यासः प्रपञ्चार्थः ‘अभ्यर्हितं च’ इत्यनेनैव सिद्धौ ‘वर्णानामानुपूर्व्येण’ ‘भ्रातुश्च ज्यायसः’ इत्यनयोरिवेति न वाचनिकत्वकल्पने गौरवमिति बोध्यम् ॥ २ ‘स्वस्तिर्भवतु मे नित्यम्’ इति भविष्योत्तरे प्रयोगादनव्ययमपि स्वस्तिशब्दः ॥ ३ श्यन्निर्देशो न श्यन्विशिष्टोपादानार्थः किंतु तानादिकव्युत्पत्त्यर्थ एव । तेन दैवादिकादेव श्यन्सत्त्वे प्रत्यया- न्तरसत्त्वे वा चतुर्थी भवत्येवेति ‘तृणाय मत्वा रघुनन्दनो न’ इति भट्टिप्रयोगोपपत्तिरिति बोध्यम् ॥ ४ अपायः संयोगनाशको व्यापार इति संयोगनाशौ स्वरूपसत्ताविव बुद्धिकल्पितावपि गृह्येते इति ‘माथुराः पाटलिपुत्रेभ्य आढ्यतराः’ इति बुद्धिकल्पितमाथुरपाटलिपुत्रसंयोगनाशमेवाश्रित्य भाष्यकृत्तोक्तं पञ्चमीसाधनं संगच्छते । असतोपि बुद्धौ कल्पनं भवत्येवेति शशशृङ्गादिशब्दानां प्रातिपदिकत्वसिद्धिः स्थाल्यादीनां कर्तृत्व- सिद्धिश्चेति बोध्यम् ॥ ५ ध्रुवस्य निश्चलपर्यायत्वे ‘त्रस्तादश्वात्पतितः’ ‘सार्थाद्गच्छतो हीनः’ इत्यादावश्वसार्था- दीनां निश्चलत्वाभावेनापादानसंज्ञानुपपत्तिमाशङ्क्य ‘न वाध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात्’ इति समाधानं कृतवान् वार्ति- ककारः । तत्र ध्रुवत्वमविवक्षितमिति ध्रुवाध्रुवयोरुभयोरपि संयोगाश्रयत्वेन विवक्षितयोर्बौद्धसंयोगनाशावधित्व- मात्रविवक्षयाऽपादानत्वसिद्धिरित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-ध्रुवमवधिभूतमिति । अवधिभूतत्वेनैव विवक्षितं चलम् अचलं वापादानसंज्ञमित्यर्थः ॥ ६ निश्चलं विभागावधिं दर्शयति-ग्रामादिति ॥ चलस्याप्यवधि- त्वमात्रविवक्षाफलं दर्शयितुं विशिनष्टि-धावत इति ॥ धावनकर्त्रश्वापादानकं पतनमिति बोधः ॥ ७ वृक्षस्येति । पर्णपतनावधित्वस्य वृक्षे सत्त्वेऽपि यदा ‘वृक्षावधिकं पर्णकर्तृकं पतनम्’ इति बोधे वृक्षस्य पत- नक्रियायामन्वयित्वेन कारकत्वं तदाऽपादानसंज्ञायां ‘वृक्षात्’ इति पञ्चमी भवत्येव ॥ यदा तु ‘वृक्षसंबन्धिपर्ण- कर्तृकं पतनम्’ इति बोधे वृक्षस्य पर्ण एव संबन्धित्वेनान्वयः तदा वृक्षस्य क्रियान्वयित्वाभावात्कारकत्वाभावेपि पञ्चमी मा भूदिति ‘कारकम्’ इत्युपात्तम् ॥ ८ ‘दुःखोऽधर्मो नानेन कृत्यमस्ति’ इति बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते इत्येव बौद्धविभागासिद्धापादानसंज्ञानुवादकं वार्तिकमाह-जुगुप्सेति ॥ पापापादानकं जुगुप्सनं विरमणम् वेति बोधः ॥

पापाज्जुगुप्सते विरमति । धर्मात्प्रमाद्यति ॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः । १।४।२५ ॥ भयार्थानां त्राणार्थानां च प्रयोगे भयहेतुरपादानं स्यात् ॥ चोराद् बिभेति । चोरात्त्रायते ॥ भयहेतुः किम् ? अरण्ये बिभेति त्रायते वा ॥ पराजेरसोढः । १।४।२६ ॥ पराजेः प्रयोगेऽ- सह्योऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ अध्ययनात्पराजयते । ग्लायतीत्यर्थः ॥ असोढः किम् ?ः शत्रूनप- राजयते । अभिभवतीत्यर्थः ॥ वारणार्थानामीप्सितः । १।४।२७ ॥ प्रवृत्तिविघातो वारणम् । वारणार्थानां धातूनां प्रयोगे ईप्सितोऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ यवेभ्यो गां वारयति ॥ ईप्सितः किम् ? यवेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे ॥ अन्तर्धौ येनादर्शनमिच्छति । १।४।२८ ॥ व्यवधाने सति यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनस्याभावमिच्छति तदपादानं स्यात् ॥ मातुर्निलीयते कृष्णः ॥ अन्तर्धौ किम् ? चौरान्न दिदृक्षते ॥ इच्छतिग्रहणं किम् ? अदर्शनेच्छायां सत्यां सत्यपि दर्शने यथा स्यात् ॥ आख्यातोपयोगे । १।४।२९ ॥ नियमपूर्वकविद्यास्वीकारे वक्ता प्राक्संज्ञः स्यात् ॥ उपाध्यायादधीते ॥ उपयोगे किम् ? नटस्य गाथां शृणोति ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः । १।४।३० ॥ जायमानस्य हेतुरपादानं स्यात् ॥ ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ भुवः प्रभवः । १।४।३१ ॥ भवनं भूः । भूकर्तुः प्रभवस्तथा ॥ हिमवतो गङ्गा १ भीत्राशब्दौ संपदादित्वाद्वन्तात्क्विबन्तौ भयत्राणार्थौ । ततो बहुव्रीहिल्लब्धमर्थमाह-भयार्थानामिति । २ अरण्यं न भयहेतुः किं तु तत्स्था व्याघ्रादय एवेति भावः ॥ ३ परापूर्वकजयतेर्निवृत्त्यङ्गासाध्यतापर्याया- सह्यतासाधकग्लानौ न्यूनीकरणानुकूलाभिभवे च शक्तिः । तत्राद्ये ग्लानेः कर्तृनिष्ठत्वादकर्मकत्वम् । तत्रैवार्धे यत्रासाध्यतासाधिका ग्लानिस्तत्रापादानसंज्ञा । अत एव भाष्यकृता 'दुःखमध्ययनम् दुर्धरं च' इति बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते' इत्येवं ग्लानिसाध्यनिवृत्तिमादायैवापादानसंज्ञां संसाध्यैतत्सूत्रं प्रत्याख्यायि ॥ एवं चासोढशब्दस्यासाध्यपर्यायता ध्वनिता ॥ द्वितीये तु सकर्मकत्वम्, तस्यात्र न ग्रहणम् । 'विपराभ्यां जेः' इत्यत्र तूभयोरेव ग्रहणमिति लक्ष्यानुसारिव्याख्यानमेवात्र शरणमिति बोध्यम् ॥ निवृत्तिजनके न्यूनीभवनप- र्यायासह्यताविवक्षायामपादानत्वमध्ययनात्पराजयते इत्यादौ निवर्तनाजनकन्यूनीकरणपर्यायसह्यताविवक्षायां शत्रू- न्पराजयते इत्यादौ ॥ अध्ययनात्पराजयत इत्यत्राध्ययनपदमध्ययनजन्यदुःखपरम्, शत्रुपदमपि शत्रुजन्य- दुःखपरमेव । तत्र यदीयदुःखेऽसह्यत्वविवक्षा तदपादानम् । यदीयदुःखेऽसह्यताविवक्षा न तन्नापा- दानमिति सारम् ॥ ४ क्षेत्रस्य नेप्सितत्वम्, किंतु क्षेत्रस्थानां यवानामेवेति भावः ॥ ५ अन्तर्धौ इति 'यस्य च भावेन' इति सप्तमी । येनेति कर्तरि तृतीया सौत्री । दर्शनकर्मणोऽन्यस्यानुपादानाद् 'आत्मनः' इत्यस्य कर्मत्वं प्रत्यासत्त्या लभ्यते इति सकलमभिप्रेत्याह-यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनाभा- वम् इति ॥ ६ 'यद्यहं चोरानपश्येयम्, तर्हि चोरा अपि मां पश्येयुः' इति हेतोश्चोरकर्तृकस्यात्मकर्मक- दर्शनस्याभावेच्छयैव चोरान्न दिदृक्षतीत्यत्र प्राप्ता चोरशब्दस्यापादानसंज्ञा अन्तर्ध्यभावान्नेति भावः ॥ ७ 'येन' इत्यस्याभावेऽदर्शनेच्छोरेवापादानसंज्ञा स्यादिति बोध्यम् ॥ ८ नटगाथाश्रवणं न नियमपूर्वक- मिति भावः । नटच्छात्रस्य तु नटगाथाश्रवणेऽप्युपयोग एवेति बोध्यम् ॥ ९ प्रकृतिशब्देनोपादानकारणमेव गृह्यते । 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यत्र तु पुत्रसौशील्यादिज्ञानपरमेव पुत्रपदमिति बोध्यम् ॥ 'आदित्याज्जायते वृष्टिः' इत्यत्रापि विलक्षणधर्मपरतैवादित्यपदस्येति बोध्यम् ॥ मूर्तमेवोपादानमिति तु नाग्रहः ॥ 'जनि' इत्यत्र षष्ठ्याः सौत्रो लुक् ॥ १० प्रभवः प्रथमप्रकाशस्थानम् ॥ इमानि सर्वाणि अपादानसंज्ञासूत्राणि बौद्ध- विभागसिद्धापादानसंज्ञानुवादकानि ॥

प्रभवति । तत्र प्रकाशत इत्यर्थः ॥ ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च * ॥ प्रासादात्प्रेक्षते । आसनात्प्रेक्षते । प्रासादमारुह्य आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः । श्वशुराज्जिह्वेति । श्वशुरं वीक्ष्येत्यर्थः ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तीनां निमित्तम् । कस्मात्त्वम् नद्याः ॥ यतश्चा- ध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी * ॥ तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ * ॥ कालात्स- प्तमी च वक्तव्या * ॥ वनाद्ग्रामो योजनं योजने वा । कार्त्तिक्या आग्रहायणी मासे । अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते । २।३।२९ ॥ एतैर्योगे पञ्चमी स्यात् । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । इतरग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । अन्यो भिन्न इतरो वा कृष्णात् । आराद्वनात् । ऋते कृष्णात् । पूर्वो ग्रामात् ॥ दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्दः । तेन संप्रति देशकालवृत्तिना योगेऽपि भवति । चैत्रात्पूर्वः फाल्गुनः ॥ अवयववाचियोगे तु न । ‘तस्य परमाम्रेडितमिति निर्देशात् । पूर्वं कायस्य ॥ अञ्चूत्तरपदस्य तु दिक्शब्दत्वेऽपि षष्ठ्यतसर्थेति षष्ठीं बाधितुं पृथग्ग्रहणम् । प्राक् प्रत्यग्वा ग्रामात् । आच्, दक्षिणा ग्रामात् । आहि, दक्षिणाहि ग्रामात् । अपादाने पञ्चमीति सूत्रे ‘कार्त्तिक्याः प्रभृतीति भाष्यप्रयोगात् प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमी—भवात्प्र- भृति आरभ्य वा सेव्यो हरिः ॥ अपपरीबहिरिति समासविधानाज्ज्ञापकाद्बहिर्योगे पञ्चमी–ग्रामा- द्वहिः ॥ अपपरी वर्जने । १।४।८८ ॥ एतौ वर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः ॥ आङ् मर्यादा- वचने । १।४।८९ ॥ आङ् मर्यादायामुक्तसंज्ञः स्यात् । वचनग्रहणादभिविधावपि ॥ पञ्चम्यपाङ्परिभिः । २।३।१० ॥ एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योंगे पञ्चमी स्यात् । । अप हरेः

१ प्रासादात् प्रेक्षणं तेजोरूपं चक्षुरिन्द्रियम् अपक्रामति । ततो विषयेण संयोगात् विषयप्रत्यक्षमिति अपादा- नसंज्ञामूलिकैव पञ्चमी सिद्धा ॥ २ श्वशुरं वीक्ष्य ‘श्वशुरो मां मादर्शीत्’ इति बुद्ध्या निवर्तते इति बौद्धमपादान- त्वमेव ॥ ३ ‘कस्माद्’ इति प्रश्ने ‘आगतः’ इत्युत्तरे च ‘आगतः’ इत्यध्याहारेणैवापादानत्वमस्त्येवेति बोध्यम् ॥ ४ ‘योजनम्’ इत्यत्र ‘वर्तते’ इत्यध्याहारेण प्रथमा सिद्धा ॥ ५ योजने मासे इत्यत्र ‘गते’ इत्यध्या- हारेण ‘यस्य च भावेन’ इति सप्तमी सिद्धा ॥ ६ अन्य इत्यर्थग्रहणमिति । यदीत्यादिः ॥ इतरेति ‘तर्हि’ इत्यादिः । ‘स्यात्’ इति शेषः ॥ परं तु नैतद्युज्यते ‘स्वं रूपम्’ इत्यस्य बाधापत्तेः । ‘क्रुधद्रुहेर्ष्यासूया- र्थानाम्’ इत्याद्यर्थपदवैयर्थ्यापत्तेः । तस्मादत्र स्वरूपस्यैव ग्रहणम् । अत एव ‘घटः पटो न’ इत्यादौ न पञ्चमी ॥ घटाद्भिन्न इत्यत्र पञ्चमी तु ‘घटाद् भेदः’ इत्यत्रेव भिद्धात्वर्थविभागमादायापादानत्वेनैव सिद्धेति बोध्यम् । ७ दृष्टः सर्वजनप्रसिद्ध्या रूढः । तेन ककुप्काष्ठैन्द्रीप्रभृतयो न गृह्यन्ते ॥ ८ यथा संप्रति दिग्वाचकत्वा- भावेपि देशकालवृत्तियोगे भवति तथा ‘पूर्वापराधरोत्तरम्’ इति शास्त्रनिर्देशादवयववाचियोगेपि स्याद्, अत आह-अवयवेति ॥ अवयविवाचकान्नेति ज्ञापितार्थः ॥ अत एव ‘पूर्वे नाभेः कायस्य ‘इति प्रत्युदाहरणे ‘नाभेः’ इत्यत्र पञ्चमी वक्ष्यते तत्र नाभेरवयवित्वाभावादेव पञ्चमीति बोध्यम् ॥ ९ पृथग्ग्रहणमिति । ‘वदन्ति तन्न समीचीनम्, तत्र प्रत्ययग्रहणेन श्रूयमाणप्रत्यय एव तत्प्रवृत्तेरङ्गीकारेणाश्रूयमाणप्रत्यये तत्प्रवृत्तेरनङ्गीकारस्य तत्र भाष्ये ध्वनितत्वात्’ इति शेषः ॥ १० प्रभृत्यर्थेति । ‘मेरुपृष्ठादारभ्य ध्रुवपर्यन्तम्’ ‘अवीचिमारभ्य मेरुपृष्ठपर्यन्तम्’ इति योगसूत्रभाष्यप्रयोगाद् ‘आरभ्य’ इत्येतद्योगे द्वितीयापञ्चम्यौ साधू इति बोध्यम् ॥ ११ वचनग्रहणादिति । ‘मर्यादायाम्’ इत्येव वाच्ये ‘मर्यादावचने’ इति गुरुभूतन्यासेन ‘मर्यादाया वचनं कथनं यस्मिन्नर्थसंघाते’ इति विग्रहेण तादृग् अर्थसंघातः ‘मर्यादाभिविध्योः’ इत्यत्रोक्त एव गृह्यत इत्यभिप्रे- त्याह-अभिविधावपीति ॥

( १०४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परि हरेः संसारः । परिरत्र वर्जने । लक्षणादौ तु-हरिं परि ॥ १ आ मुक्तेः संसारः । २ आ सक- लाद्ब्रह्म ॥ प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः । १।४।९२ ॥ एतयोरर्थयोः प्रतिरुक्तसंज्ञः स्यात् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ।२।३।११ ॥ अत्र कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रति । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान् ॥ अकर्तॄणे पञ्चमी ।२।३। २४ ॥ ४ कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं ततः पञ्चमी स्यात् ॥ शताद्बद्धः ॥ अकर्तरि किम् ? शतेन॑६ बन्धितः ॥ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ।२।३।२५ ॥ गुणे७ हेतावस्त्रीलिङ्गे पञ्चमी वा स्यात् ॥ जाड्याज्जाड्येन वा बद्धः ॥ गुणे किम् ? धनेन कुलम् ॥ अस्त्रियां किम् ? बुद्ध्या मुक्तः ॥ विभाषेति योगविभागादगुणे स्त्रियां च क्वचित् । धूमादग्निमान् । नास्ति घटोऽनुपलब्धेः ॥ पृथग्वि नानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् ॥ २।३।३२ ॥ एभिर्योगे तृतीया स्यात्पञ्चमी- द्वितीये च ॥ अन्यतरस्यांग्रहणं समुच्चयार्थम् । पञ्चमीद्वितीये अनुवर्तेते१० ॥ पृथग् रामेण रामात् रामं वा । एवं विना नाना ॥ करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य ।२।३।३३ ॥ ११एभ्योऽद्रव्यवचनेभ्यः करणे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः ॥ स्तोकेन स्तोकाद्वा मुक्तः । द्रव्ये तु-स्तोकेन विषेण हतः ॥ दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । २ । ३ । ३५ ॥ एभ्यो द्वितीया स्याच्चात्१२पञ्चमीतृतीये ॥ प्रतिपदिकार्थमात्रे विधिरयम् । ग्रामस्य दूरं दूरात् दूरेण १ आ मुक्तेरिति । तेन विनारूपायां मर्यादायामत्राङ् । अर्थात् मुक्तितः प्रागेव संसारः मुक्तिदशायां संसाराभाव इति भावः ॥ २ आ सकलादिति । तेन सहरूपायाम् अभिविधावत्राङ् । ब्रह्मणः सकले सत्ता, न क्वाप्यभाव इति भावः ॥ ३ तत्कार्यकर्ता प्रतिनिधिः । यथा कृष्णोचितकार्यकर्ता प्रद्युम्नः कृष्णप्रति- निधिः ॥ गृहीतवस्तुसममूल्यवस्तुप्रत्यर्पणं प्रतिदानम् ॥ ४ कर्तृवर्जितमिति । कर्तृसंज्ञावर्जितमित्यर्थः ॥ हेतुतृतीयायां प्राप्तायां पञ्चमी विधीयते ॥ ५ शतहेतुकबन्धनार्श्रय इति बोधः ॥ ६ शतेन बन्धित इत्यत्र प्रयोज्यकर्तोत्तमर्णः । शतं तु बन्धनकर्तुरुत्तमर्णप्रयोजकत्वादद्धेतुसंज्ञासमन्वितकर्तृसंज्ञाविशिष्टमिति कर्तृ- संज्ञावर्जितत्वाभावान्नैव पञ्चमीति शतप्रयोज्यधनिकर्तृकबन्धनार्होऽधमर्ण इति बोध्यम् ॥ ७ 'सत्त्वे निवि- शतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥' इति लक्षित एव गुणो गृह्यते इति केचित् ॥ अन्ये तु पराश्रितत्व

कारकप्रकरणम् । (१०५) वा । अन्तिकम् अन्तिकात् अन्तिकेन वा ॥ असत्त्ववचनस्येत्यनुवृत्तेर्नेह-दूरः पन्थाः ॥ षष्ठी शेषे ॥ २।३।५० ॥ कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिसंबन्धः शेष- स्तत्र षष्ठी स्यात् । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव । सतां गतम् ॥ सर्पिषो^६ जानीते । मातुः स्मरति । ^७ एधो दकस्योपस्कुरुते । भजे शम्भोश्चरणयोः फलानां तृप्तः ॥ षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ २।३।२६ ॥ हेतुशब्दप्रयोगे हेतौ द्योत्ये षष्ठी स्यात् ॥ अन्नस्य हेतोर्वसति ॥ सर्वनाम्नस्तृतीया च ॥ २।३।२७ ॥ सर्वनाम्नो हेतुशब्दस्य च प्रयोगे हेतौ द्योत्ये तृतीया स्यात् षष्ठी च ॥ केन हेतुना वसति । कस्य हेतोः ॥ निमित्तपर्या- यप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् * ॥ किंनिमित्तं वसति । केन निमित्तेन । कस्मै निमित्ता- येत्यादि । एवं किं कारणम् को हेतुः किं प्रयोजनमित्यादि । प्रायग्रहणादसर्वनाम्नः १ शेषश्चोक्तादन्य एव भवतीति प्रागुक्तादनभिहिताधिकारपठितकर्मादितत्तत्कारकविशेषात् प्राति- पदिकार्थाच्च व्यतिरिक्तः शाब्दबोधे संसर्गमर्यादया भासमानः संसर्गपरपर्यायः स्वस्वामिभावादिः संबन्धः सर्वैरङ्गीक्रियते इत्यत आह-कारकेत्यादि ॥ 'प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा' इत्यादि प्रथमाप्रकरणोत्तरम् 'अनभिहिताधिकारेऽपि द्वितीयादिविभक्तिरिव 'स्वौजसमौट्' सूत्रक्रमेण कुतो न विहितवान् इति चिन्त्यम् ॥ २ तत्रेति । तस्य संबन्धत्वेनैव विवक्षायां विशेषणत्वेनैव विवक्षितत्वात् षष्ठी नतु तस्य विशेष्यत्वादिविवक्षायाम्, विशेष्यत्वेन विवक्षितादिति यावत् । तदेवोक्तं हरिणा-'द्विष्ठोऽ- प्यसौ परार्थत्वाद् गुणेषु व्यतिरिच्यते । तत्राभिधीयमानश्च प्रधानेऽप्युपयुज्यते ॥' इति ॥ अस्यार्थः-असौ संबन्धः द्विष्ठोऽपि विशेष्यविशेषणोभयनिष्ठोपि परार्थत्वाद् विशेषणार्थत्वात् गुणेषु विशेष- णतया विवक्षितेषु व्यतिरिच्यते प्रादुर्भूतो भवति । तत्र विशेषणे अभिधीयमानः षष्ठ्यादिना शब्देन कथ्यमानः प्रधाने विशेष्यतया विवक्षितेऽपि उपयुज्यते उपयोगं करोतीति ॥ ३ राज्ञः पुरुष इति । स्वस्वामिभावसंबन्धेन राजन्निष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यताश्रयः पुरुषः इति बोधः ॥ 'राज्ञः पुरुषः' इत्यत्र 'राजा विशेषणम्, पुरुषो विशेष्यः' इति भाष्यात् ॥ 'स्वस्वामिभावसंबन्धेन पुरुषनिष्ठविशे- षणतानिरूपितविशेष्यताश्रयो राजा' इति बोधविवक्षायां तु 'पुरुषस्य राजा' इति भवत्येव ॥ ४ 'कर्मादि- भ्यो येऽन्येऽर्थाः स शेषः' इति समाधानस्य बाधकम् 'यद्येवं शेषो न प्रकल्पते । न हि कर्मादिभ्यो- ऽन्येऽर्थाः सन्ति । इह तावत् 'राज्ञः पुरुषः' इति राजा कर्ता पुरुषः संप्रदानम् । तथा यदेतत् स्वं नाम चतुर्भिरैतत्प्रकारैर्भवति-क्रयणात्पहरणाद्याच्ञायाः विनिमया

प्रथमाद्वितीये न स्तः । ज्ञानेन निमित्तेन हरिः सेव्यः । ज्ञानाय निमित्तायेत्यादि ॥ षष्ठयतसर्थप्रत्ययेन ।२।३।३० ॥ एतद्योगे षष्ठी स्यात् । दिक्शब्देति पञ्चम्या अपवादः । ग्रामस्य दक्षिणतः पुरः पुरस्तात् उपरि उपरिष्टात् ॥ एनपा द्वितीया ॥ २।३।३१ ॥ एनबन्तेन योगे द्वितीया स्यात् ॥ एनपेति योगविभागात्षष्ठ्यपि । दक्षिणेन ग्रामं ग्रामस्य वा । एवमुत्तरेण ॥ दूरान्तिकार्थैः षष्ठ्यन्यतरस्याम् ॥ २।३।३४ ॥ एतैर्योगे षष्ठी स्यात्पञ्चमी च ॥ दूरं निकटं ग्रामस्य ग्रामाद्वा ॥ ज्ञोऽविदर्थस्य करणे ॥ २।३।५१ ॥ जानातेरज्ञानार्थस्य करणे शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी स्यात् ॥ सर्पिषो ज्ञानम् ॥ अधीगर्थदयेशां कर्मणि ॥ २।३।५२ ॥ एषां कर्मणि शेषे षष्ठी स्यात् ॥ मातुः स्मरणम् । सर्पिषो दयनम् । ईशनं वा ॥ कृञः प्रत

कारकप्रकरणम् । ( १०७ ) तत्संबन्धिनी याञ्चेत्यर्थः ॥ जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् । २ । ३ । ५६ ॥ हिंसार्थानामेषां शेषे कर्मणि षष्ठी स्यात् । चौरस्योज्जासनम् । निप्रौ संहतौ विपर्यस्तौ व्यस्तौ वा । चौरस्य निप्रहणनम् । प्रणिहननम् । निहननम् । प्रहणनं वा ॥ नट अवस्कन्दने चुरा- दिः । चौरस्योन्नाटनम् । चौरस्य क्राथनम् । वृषलस्य पेषणम् ॥ हिंसायां किम् ? धानापेषणम् ॥ व्यवहृपणोः समर्थयोः । २ । ३ । ५७ ॥ शेषे कर्मणि षष्ठी स्यात् । द्यूते क्रयविक्रयव्यव- हारे चानयोस्तुल्यार्थता । शतस्य व्यवहारणं पणनं वा ॥ समर्थयोः किम् ? शलाकाव्यवहारः । गणनेत्यर्थः । ब्राह्मणपणनम् । स्तुतिरित्यर्थः ॥ दिवस्तदर्थस्य । २ । ३ । ५८ ॥ द्यूतार्थस्य क्रयविक्रयरूपव्यवहारार्थस्य च दिवः कर्मणि षष्ठी स्यात् । शत

( १०८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

गुणकर्मणि वेष्यते*॥ नेताऽश्वस्य स्रुघ्नस्य स्रुघ्नं वा ॥ २कृति किम् ? ३तद्धिते मा भूत् । कृतपूर्वी कटम् ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणि । २ । ३ । ६६ ॥ ४उभयोः प्राप्तिर्यस्मिन्कृति तत्र कर्मण्येव षष्ठी स्यात् ॥ आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन ॥ ५स्त्रीप्रत्यययोरकाकारयोर्नायं नियमः * ॥ भेदिका विभित्सा वा रुद्रस्य जगतः ॥ शेषे विभाषा * ॥ स्त्रीप्रत्यय इत्येके । विचित्रा जगतः कृतिर्हरे- र्हरिणा वा । केचिदविशेषेण विभाषामिच्छन्ति-शब्दानामनुशासनमाचार्येणाचार्यस्य वा ॥ क्तस्य १ “अथेह कथं भवितव्यम्-‘नेताऽश्वस्य स्रुघ्नम्' इति आहोस्वित् ‘नेताऽश्वस्य स्रुघ्नस्य इति इत्याक्षेपस्य ‘उभयथा गोणिकापुत्रः’ इति समाधानस्य “अकथित” सूत्रभाष्योक्तस्य फलितम् ‘प्रधाने नियता षष्ठी गुणे तूभयथा भवेत्' इति कैश्चित्पठितं मनसि निधायाह-गुणकर्मणीति ॥ २ ‘कर्तृकर्मणोः' इत्येतावन्मात्रे सूत्रेऽपि कृते कर्तृकर्मभ्यां क्रियाया आक्षेपे क्रियावाचकस्य धातोः ‘न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः' इति “परश्च” इति सूत्रफलितन्यायेन प्रत्ययविशिष्ट- स्यैव प्रयोगे प्राप्ते तिङ्प्रयोगे प्राप्तायाः षष्ठ्याः “'न लोकाव्यय” इति निषेधस्येष्टसाधकत्वेन कृदन्तक्रिया- प्रयोग एवेष्टा षष्ठी भविष्यतीति नार्थः ‘कृति' इति ग्रहणेनेति शङ्कते-कृतीति किमिति ॥ ३ एवं सिद्धे सति कृद्ग्रहणं ‘कृदन्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मणोरेव' षष्ठी यथा स्यात्, तद्धितान्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्तृकर्मणोर्मा भूत् इति नियमार्थमे- वेति नियमव्यावर्त्यमाह-तद्धिते मा भूदिति । व्यावत्र्त्यमुदाहरणं स्पष्टतया निर्दिशति-कृतपूर्वी कट- मिति । अयं भावः- कृधातोः सकर्मकत्वे निष्ठया कर्मण उक्तत्वेन कटशब्दात् षष्ठ्या अनापत्तेरिव द्वितीयाया अप्यनुपपत्तेः प्रथमाया आपत्तेश्च पूर्वे कर्मणोऽविवक्षयाऽकर्मकत्वमाश्रित्य भाव एव निष्ठां कृत्वा कृतशब्दं भावक्तान्तं मनसि निधाय ‘कृतं पूर्वमनेन' इति विग्रहे ‘पूर्वादिनिः’ ‘सपूर्वाच्च' इति कृतपूर्वशब्दादि- निप्रत्यये ‘कृतपूर्विन्' शब्दे निष्पन्ने तेन कर्मण आकाङ्क्षायाम् उपस्थापितस्य कर्मभूतस्य कटस्य तद्धितान्त- कृतपूर्विन्शब्दे-नानभिहितत्वेन षष्ठ्यापत्तिदुर्वारैव स्यादिति नियमाश्रयणे तद्धितान्तकृतपूर्विन्शक्तिग्रहमात्र- प्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितत्वात् कृदन्तकृतशब्दशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपित- त्वाभावाच्च कटरूपकर्मणो न षष्ठ्यापत्तिः ईदृशरीत्या भावे क्तसाधनं तु न सर्वत्र, किंतु कृतपूर्व्यादितद्धि- तान्तविषयमेवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ निष्ठान्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मण एव षष्ठी- निषेधकं ‘न लोका' इति सूत्रमिति न तेनेह षष्ठीनिषेधप्राप्तिरिति षष्ठ्यनापत्तये नियमाश्रयणमावश्यक- मेवेति ॥ तण्डुलानां पाचकतर इत्यादौ तु तरप्प्रत्ययरहितानां पाचक इत्यादीनामपि लोके पृथक्प्रयोग- दर्शनात् कृदन्तशक्तिग्रहमात्रप्रयोज्योपस्थितिविषयक्रियानिरूपितकर्मत्वं तण्डुलादीनामव्याहतमेवेति षष्ठी निर्वाधैवेति बोध्यम् ॥ ४ उभयोः प्राप्तिरिति । प्रयोगे सत्येव प्राप्तेर्योग्यतया ‘उभयोः प्रयोग एव प्राप्तिर्यस्मिन्नित्येवार्थो बोध्यः' इति ‘आत्ममाने' इति निर्देशेन प्रतीयते तत्र कर्तुः प्रयोगाभावेन ‘उभय- प्राप्तौ कर्मणि' इत्यस्याप्रवृत्त्या ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इत्यनेनैव षष्ठ्यां जातायां ‘कर्मणि च’ इत्यत्र चकारेण ‘कर्मणि' इतिपदघटितसूत्रस्यैव ग्रहणेन तत्पदघटितसूत्रविहितषष्ठ्या एव समासनिषेधादत्र समासेन ध्वनि- ताया ‘उभयप्राप्तौ' इत्यस्याप्रवृत्तेः ‘उभयोः प्रयोगे प्राप्तिर्यत्र इति' समासाङ्गीकार एव संभवादिति बोध्यम् ॥ ५ ‘अकाकारयोः प्रयोगे प्रतिषेधो नेति वक्तव्यम्' इति उभयप्राप्तौ कर्तृषष्ठ्याः प्रतिप्रसवेन भावार्थकावेवाकाकारौ गृह्येते तौ च ‘स्त्रियां क्तिन्' इत्यधिकारविहितावेवेत्याशयेनाह-स्त्रीप्रत्यययोरिति ॥ भेदिकेति । ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्' ॥

कारकम्रकरणम् । ( १०९ ) च वर्तमाने । २ । ३ । ६७ ॥ वर्तमानार्थस्य क्तस्य योगे षष्ठी स्यात् । न लोकेति निषे- धस्याऽपवादः । राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा ॥ अधिकरणवाचिनश्च । २ । ३ । ६८ ॥ क्तस्य योगे षष्ठी स्यात् । इदमेषामासितं शयितं गतं भुक्तं वा ॥ न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थ- तृनाम् । २ । ३ । ६९ ॥ एषां प्रयोगे षष्ठी न स्यात् । लादेशः-कुर्वन् कुर्वाणो वा सृष्टिं हरिः । उैः-हरिं दिदृक्षुः । अलंकारिष्णुर्वा । उक-दैत्यान् घातुको हरिः ॥ कमेर्निषेधः * ॥ लक्ष्म्याः कामुको हरिः ॥ अव्ययम्-जगत् सृष्ट्वा । सुखं कर्तुम् । निष्ठा-विष्णुना हता दैत्याः । दैत्यान् हतवान् विष्णुः । खलर्थः-ईषत्करः प्रपञ्चो हरिणा ॥ तृन्निति प्रत्याहारः शतृशान- चाविति तृशब्दादारभ्य तृनो नकारात्

भावः कृष्णेन । ततः—कर्तरि वा ॥ उक्तोऽर्थः ॥ तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यत- रसframe्याम् । २ । ३ । ७२ ॥ तुल्यार्थैर्योगे तृतीया वा स्यात्पक्षे षष्ठी ॥ तुल्यः सदृशः समो वा कृष्णस्य कृष्णेन वा ॥ अतुलोपमाभ्यां किम् ? तुला उपमा वा कृष्णस्य नास्ति ॥ चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः । २।३।७३ ॥ एतदर्थैर्योगे चतुर्थी वा स्यात्पक्षे षष्ठी आशिषि ॥ आयुष्यं चिरञ्जीवितं कृष्णाय कृष्णस्य वा भूयात् । एवं मद्रं भद्रं, कुशलं निरामयं, सुखं शम्, अर्थः प्रयोजन, हितं पथ्यं वा भूयात् ॥ आशिषि किम् ? देवदत्तस्यायुष्य- मस्ति॥ २व्याख्यानात्सर्वत्रार्थग्रहणम्। मद्रभद्रयोः पर्यायत्वादन्यतरो न पठनीयः॥ आधारोऽधि- करणम् । १।४।४५ ॥ ३कर्तृकर्मद्वारा तन्निष्ठक्रिया

१ योगः संयोगसमवायात्मकः ॥ चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥' ॥ १ ॥ २ ३ हेतौ तृतीयाऽत्र प्राप्ता तन्निवारणार्थमिदम् । सीमाऽण्डकोशः । पुष्कलको गन्धमृगः ॥ योगविशेषे किम् ? वेतनेन धान्यं लुनाति ॥ यस्य च भावेन भावलक्ष- णम् । २।३।३७ ॥ यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते ततः सप्तमी स्यात् ॥ गोषु दुह्यमानासु गतः ॥ ४ अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च *॥ ५ सत्सु तरत्सु असन्त आसते । असत्सु तिष्ठत्सु सन्तस्तरन्ति । सत्सु तिष्ठत्सु असन्तस्तरन्ति । असत्सु तरत्सु सन्तस्तिष्ठन्ति ॥ षष्ठी चानादरे । २।३।३८ ॥ अनादराधिक्ये भावलक्षणे षष्ठीसप्तम्यौ स्तः ॥ ६ रुदति रुदतो वा प्राव्राजीत् । रुदन्तं पुत्रादिकमनादृत्य संन्यस्तवानित्यर्थः

shape, and a blob! Wait, could it be: निर्देशात्? Wait, if it's निर्देशात्, then what is the letter after it? Wait, is that letter 'य'? Yes, it's 'य'! Wait, why "निर्देशात् य"? Because: "भावप्रधानत्वान्निर्देशात् य ईश्वरत्वपर इति" or "भावप्रधानत्वान्निर्देशाद्य ईश्वरत्वपर इति" (sandhi: निर्देशात् + यः = निर्देशाद्यः / निर्देशाद् यः)! Wait, or is that blob an anusvara? No, it's too big, it's a smudge. Wait, could it be: भावप्रधानत्वान्निर्देशात् 'य' ईश्वरत्वपर इति? Notice: 'यस्य चेश्वरवचनम्' has TWO words: 'यस्य' and 'ईश्वरवचनम्'! Wait! "यस्य" begins with 'य'! Could it say: भावप्रधानत्वान्निर्देशात् 'य' ईश्वरत्वपर इति? Wait, no: 'ईश्वर' is ঈশ্বরत्वपर, not 'य'! The text says: 'ईश्वरशब्दो भावप्रधानत्वान्निर्देश... ईश्वरत्वपर' इति 'यस्य' इति षष्ठ्या निष्ठत्वं निरूपितत्वं वाऽर्थः । Notice the structure:

1. ईश्वरशब्दो ... ईश्वरत्वपर इति (Explanation of ईश्वरशब्द)
2. `'यस्य' इति षष्ठ्या निष्ठ

प्राक्कडारात्समासः ।२।१।३ ॥ कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्राक् समास इत्यधिक्रियते ॥ सह सुपा । २।१।४ ॥ सह इति योगो विभज्यते । सुबन्तं समर्थेन सह समस्यते ॥ योगविभाग- स्येष्टसिद्धयर्थत्वात्कतिपयतिङन्तोत्तरपदोऽयं समासः । स च छन्दस्येव । पर्यभूषयत् । अनुव्य- चलत् ॥ सुपा । २।१।४ ॥ सुप्सुपा सह समस्यते ॥ समासत्वात्प्रातिपदिकत्वम् ॥ सुपो धातुप्रातिपदिकयोः । २।४।७१ ॥ एतयोरवयवस्य सुपो लुक् स्यात् ॥ भूतपूर्वे चरडिति निर्देशाद्भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । पूर्वं भूतो भूतपूर्वः ॥ इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च * ॥ जीमूतस्येव ॥ अव्ययीभावः । २।१।५ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ अव्ययं विभक्तिसमीपस- म्मृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसंपत्ति- -त्यादि

साकल्यान्तवचनेषु । २ । १ । ६ ॥ अव्ययमिति योगो¹ विभज्यते । अव्ययं समर्थेन सह समस्यते सोऽव्ययीभावः ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् । १ । २ । ४३ ॥ समासशास्त्रे² प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् । २ । २ । ३० ॥ समासे उपसर्जनं प्राक्प्रयोज्यम् ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते । १ । २ । ४४ ॥ विग्रहे³ यन्नियतविभक्तिकं तदुप- सर्जनसंज्ञं स्यात् नतु तस्य पूर्वनिपातः ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । १ । २ । ४८ ॥ उपसर्जनं⁴ यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वः स्यात् ॥ अव्ययीभावश्चेत्यव्य- यत्वम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः । २ । ४ । ८३ ॥ अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक्, तस्य पञ्चमीं विना अमादेशः ॥ दिशयोर्मध्ये अपदिशम् । क्लीबाऽव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्रियामित्यमरः ॥ तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् । २ । ४ । ८४ ॥ अदन्तादव्ययी- भावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमम्भावः स्यात् ॥ अपदिशम् । अपदिशेन । अपदिशम् । अपदिशे । बहुलग्रहणात्⁵सुमद्रमुन्मत्तगङ्गमित्यादौ सप्तम्या नित्यमम्भावः ॥ विभक्त्यादेरयमर्थः—विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते सोऽव्य- यीभावः ॥ विभक्तौ तावत्—हरौ इत्यधिहरि । सप्तम्यर्थस्यैवात्र⁶ द्योतकोऽधिः । हरि ङि अधि

१ योगो विभज्यते इति । 'क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक स्त्रियाम्' इत्यमराद्युक्तिसंवादेनापदिश- शब्दस्य दिङ्मध्यवाचित्वनिर्णये मध्यरूपार्थस्य सूत्रपरिगणितायैष्वनायानाद् योगविभागेनेष्टार्थसिद्धिरिति भावः॥ यदि तु भाष्यानुक्तत्वाद्वयोगविभागो नाङ्गीक्रियेत तर्हि 'अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यनेन समासोऽङ्गीकार्यः । उभयदिग्वर्जितदेशस्यैवोभयमध्यत्वान्नाथसंगतिरित्यङ्गीकरणीयमिति सर्वमनवद्यम् ॥ 'अपदिशम्' इत्यादि- मान्तानां 'स्वरादिपाठादव्ययत्वम्' इति शेखरकृत् तु व्युत्पत्तिपक्षे मान्तत्वसाधनं प्रष्टव्यः इति दाधिमथाः ॥ २ समासपदस्य यथाश्रुतार्थपरत्वे बह्वनिष्टापत्तिः स्यात् । अतः 'तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यम्' इति न्यायेन सूत्रे समासपदं समासार्थपरं सत् समासविधायकविधिपरमिति मनसि निधायाह-समासशास्त्रे इति ॥ 'अप्रधानमुपसर्जनम्' इति व्याकरणान्तरोक्तलक्षणस्याप्यत्रानुसरणेन 'समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टं यत् प्रति अप्रधानम् तत् प्रति उप- सर्जनसंज्ञं स्यात्' इत्यर्थाङ्गीकारेण 'राज्ञः कुमारीं श्रितः' इत्येवं विग्रहेपि न कुमारीपदस्य राजशब्दात् पूर्वनिपा- तापत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ३ अत्रानुवृत्तं समासपदं समासार्थपरं सद् विग्रहपरमेवेत्याह-विग्रह इति । विग्रहशब्दार्थश्चाग्रे सर्वसमासशेषप्रकरणे द्रष्टव्यः ॥ नियतविभक्तीति ॥ परिनिष्ठितविभक्त्या समास एवेदं सार्थकमिति तत्रेदमैव ज्ञापकम् ॥ इयं चोपसर्जनसंज्ञा पूर्वनिपातभिन्ने कार्ये कर्तव्ये भवतीत्याह-नतु तस्य पूर्व- निपात इति ॥ अव्ययीभावप्रकरणे अस्या उपसर्जनसंज्ञाया एतत्फलस्य ह्रस्वस्य चोपन्यासो विश्वपाशब्दे 'दीर्घाज्जसि च' इत्यस्येव न्याय्यत्वादेव ॥ ह्रस्वादेशस्तु 'अव्ययीभावश्च' इति नपुंसकसंज्ञायां 'ह्रस्वो नपुंसके' इति सिद्ध एवेति बोध्यम् ॥ ४ उपसर्जनपदस्य विशेष्यत्वे गोपदस्य विशेषणत्वेन तत्र तदन्तविधौ 'गोन्तस्य स्त्रीप्रत्ययान्तान्तस्य चोपसर्जनस्य' इत्येवमर्थसंभवे 'पञ्चगो' 'रूपवद्भार्य्य' समुदायस्योपसर्जनत्वाभावेन ह्रस्वा- नुपपत्या पञ्चगुः रूपवद्भार्य इत्याद्यसिद्ध्यापत्तिः स्याद् । अत उपसर्जनपदस्य गोस्त्रीविशेषणत्वमाश्रित्याह- उपसर्जनं यो गोशब्द इत्यादि ॥ 'ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यतोऽनुवर्त्याह-प्रातिपदिकस्ये- त्यादि ॥ ५ "सप्तम्या ऋद्धि-नदीसमास-संख्यावयवेभ्यो नित्यम्" इति वार्तिकविषये 'बहुलग्र- हणाल्लब्धप्रायमर्थो वर्णितः' इति कैयटोक्तिमनुसृत्याह-बहुलग्रहणादिति ॥ आदिना एकविंशतिभारद्वा- जमित्यादिसंग्रहः ॥ ६ अव्ययस्य विभक्त्यर्थवृत्तित्वं दर्शयति-सप्तम्यर्थस्यैवेति ॥ अयं भावः-यद- व्ययं यस्या विभक्तेरर्थस्य द्योतकम् तद्विभक्त्यन्तस्यैव तेनाव्ययेन समासः प्रत्यासत्त्याऽङ्गीकरणीय इति ॥

इत्यलौकिकं विग्रहवाक्यम् । अत्र निपातेनाभिहितेऽप्यधिकरणे वचनसामर्थ्यात्सप्तमी ॥ अव्य- यीभावश्च ॥२।४।१८ ॥ अयं नपुंसकं स्यात् ॥ ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ॥ गोपायतीति गाः पातीति वा गोपाः । तस्मिन्नित्यधिगोपम् । समीपे-कृष्णस्य समीपमुपकृष्णम् । समया ग्रामम्, निकषा लङ्काम्, आराद्वनादित्यत्र तु नाव्ययीभावः। "अभितः परितः", "अन्यारादिति द्वितीयापञ्चम्योर्विधानसामर्थ्यात् ॥ मद्राणां समृद्धिः सुमद्रम् ॥ यवनानां व्यृद्धिर्दुर्यवनम् । विगता ऋद्धिर्व्युद्धिः ॥ मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् ॥ हिमस्यात्ययोऽतिहिमम्³ । अत्ययो ध्वंसः ॥ निद्रा संप्रति न युज्यत इत्यतिनिद्रम् ॥ हरिशब्दस्य प्रकाश इतिहरि ॥ विष्णोः पश्चाद्- नुविष्णु । पश्चाच्छब्दस्य तु नायं समासः, 'ततः पश्चात्संन्यस्ते ध्वंस्यते' इति भाष्यप्रयो- गात् ॥ योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः । अनुरूपम् । रूपस्य योग्यमि- त्यर्थः । अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम् । प्रतिशब्दस्य वीप्सायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामर्थ्या- त्तद्योगे द्वितीयागर्भं वाक्यमपि ॥ शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । हरेः सादृश्यं सहरि । वक्ष्य- माणेन सहस्य सः ॥ ज्येष्ठस्यानुपूर्व्येणेत्यनुज्येष्ठम् ॥ चक्रेण युगपदिति विग्रहे—॥ अव्ययीभावे चाकाले ॥६।३।८१ ॥ सहस्य सः स्यादव्ययीभावे न तु काले ॥ सचक्रम् । काले तु सहपूर्वाह्णम् ॥ सदृशः सख्या ससखि । यथार्थत्वेनैव सिद्धे पुनः सादृश्यग्रहणं गुणभूतेऽपि सादृश्ये

१ 'क्वचिन्निपातेनाऽप्यभिधानम्' इति प्रागुक्तमनुसृत्य जातायाः शङ्कायाः समाधानमाह-वचनसाम- र्थ्यादिति । विभक्तिरूपार्थकथनसामर्थ्यादित्यर्थः ॥ यदि अधिशब्देनाभिहितत्वादधिकरणे सप्तमी न स्यात्तदा- अधिरूपाव्ययार्थाधिकरणस्य विभक्त्यर्थत्वमेव न स्यादिति विभक्तौ समासविधानं व्यर्थमेव स्यादिति भावः ॥ २ द्वितीयापञ्चम्योर्विधानेति ॥ रक्षितस्योक्तिरियम् ॥ मध्यार्थकसमयाशब्दयोगे द्वितीयायाः दूरार्थका- राच्छब्दयोगे पञ्चम्या विधानस्य चारितार्थ्याच्चिन्त्यैवेयं रक्षितस्योक्तिरिति ध्येयम् ॥ समया-निकषा-आ- राच्चाधिकरणशक्तिप्रधाना इति समीपमात्रवाचित्वाभावान्नैतैः समास इति शेखरोक्तेरभिप्रायः 'उप स्यादधिकार्थे च हीनार्थासन्नयोरपि' 'समयाऽन्तिकमध्ययोः' 'आराद् दूरे समीपे च' इति मेदिनीदर्शनेनोपसमयानिकषारादर्थे विशेषाभावात् केन वर्णनीयः स्यादिति बोध्यम् ॥ निकषासाहचर्यान्मध्यार्थकसमयायोगे द्वितीयाया अप्रवृत्त्यङ्गी- कारस्यैव सर्वसंमतत्वात् ॥ ३ 'निर्हिमम्' इत्येव पाठः । न तु 'अतिहिमम्' इति, तथाप्रयोगेण हिमा- तिशयस्यैव प्रतीत्याऽत्येस्तदर्थत्वाभावात् ॥ ४ भाष्यप्रयोगादिति । 'अचः परस्मिन् ' इति सूत्रे-इत्या- दिशेषः । 'एतत्सूत्रे तत्तदर्थबोधकपदघटकतयोच्चारितस्य तत्तदर्थबोधकस्याव्ययस्य समासो न' इति ज्ञायते-इति उत्तरत्र शेषः ॥ ५ सामर्थ्यादिति । प्रतिस्थानमित्यत्र षत्वाप्राप्तये कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाश्चरितार्थत्वात्सा- मर्थ्यवर्णनमकिंचित्करमेव । वीप्साया द्वित्वेन द्योतितत्वात् प्रतिशब्दस्य वीप्साद्योतकत्वाभावेन समासो न प्राप्नो- तीति तत्त्वम् ॥ ६ वक्ष्यमाणेनेति । 'अनुपदमेव' इत्यादिः ॥ 'अव्ययीभावे चाकाले' इत्यनेनेति भावः ॥ ७ आनुपूर्व्येणेति । एतस्मिन्नेवार्थे एतदर्थबोधकपदघटकतयोच्चारितस्याप्यनोः समासो भवति सूत्र एव तथा निर्देशात् । सादृश्यपदे तु समानशब्दस्यैव निर्देशः, न तु सहेत्यव्ययस्येति सादृश्यार्थकेन सहेत्यव्ययेन समासो भवत्येव ॥ ८ पूर्वाह्णमपरित्यज्येत्यर्थे साकल्येऽव्ययीभावे 'सहपूर्वाह्णम्' इति भवति ॥ ९ गुणभूतेऽपीति । यथार्थान्तर्गतसादृश्यशब्दे तु सदृशशब्दाद्भावे ष्यञ् । तथा च सदृशभावस्य सादृश्यस्य निर्देशात्तत्र समासः । सूत्रघटके सादृश्य इत्यत्र तु स्वार्थे ष्यञ् व्याख्यानादिति सादृश्यवति सदृशे समासे सदृशार्थस्यैव विशेष्यत्वेन प्राधान्यम्, सादृश्यस्य तत्र विशेषणत्वेन गुणभूतत्वमेवेति 'सखिनिरूपितसादृश्य- वान्' इति 'ससखि' इत्यतो बोधः । 'सहरि' इत्यतस्तु 'हरिनिरूपितं सादृश्यम्' इति बोधः ॥