वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तद्धितेषु शैषिकप्रकरणम् । ( १९३ ) अथ शैषिकप्रकरणम् । शेषे । ४।२।९२ ॥ अपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राऽणादयः स्युः ॥ चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । उलूखले क्षुण्ण औलूखलो यावकः । अश्वैरुह्यते आश्वो रथः । चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः ॥ 'शेष' इति लक्षणं चाधिकारश्च ' तस्य विकार ' इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ॥ राष्ट्रावारपाराद्धखौ । ४ । २ । ९३ ॥ आभ्यां क्रमाद्धखौ स्तः शेषे । राष्ट्रियः । अवारपारीणः ॥ अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताच्चेति वक्तव्यम् * ॥ अवा- रीणः । पारीणः । पारावारीणः ॥ इह प्रकृतिविशेषादाद्यण्द्युद्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्तयश्च वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखञौ । ४ । २ । ९४ ॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥ ^Aकत्र्यादिभ्यो ढञ् । ४।२।९५ ॥ कुत्सितान्नद्यः कत्रयः । तत्र जातादिः कात्रेयकः । नागरेयकः ॥ ग्रामादित्यनुवृत्तेः—ग्रामेयकः ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यालङ्कारेषु । ४।२।९६ ॥ कौलेयकः श्वा । कौलोऽन्यः । कौक्षेयकोऽसिः । कौक्षोऽन्यः । ग्रैवेयकोऽ- लङ्कारः । ग्रैवोऽन्यः ॥ ^Bनद्यादिभ्यो ढक् । ४।२।९७ ॥ नादेयम् । माहेयम् । वाराणसे- यम् ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् । ४।२।९८ ॥ दक्षिणेत्याजन्तमव्ययम् । दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ॥ कापिश्याः ष्फक् । ४।२।९९ ॥ कापिश्यां जातादि कापिशायनं मधु । कापिशायनी द्राक्षा ॥ रङ्कोरमनुष्येऽण् च । ४।२।१०० ॥ चात् ष्फक् ॥ राङ्कवो गौः । राङ्कवायणः ॥ अमनुष्य इति किम् ? रोङ्कवको मनुष्यः ॥ १द्युप्रागपागुद- क्प्रतीचो यत् । ४।२।१०१ ॥ दिव्यम् । प्राच्यम् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् ॥ कन्थायाष्ठक् । ४।२।१०२ ॥ कान्थिकः ॥ वर्णौ वुक् । ४।२।१०३ ॥ वर्णुर्नदस्तस्य समी- पदेशो वर्णुः तद्विषयार्थवाचिकन्थाशब्दाद्वुक् स्यात् ॥ यथा हि जात हिमवत्सु कान्थकम् ॥ अव्ययात्यप् । ४।२।१०४ ॥ अमेहकतसित्रेभ्य एव * ॥ अमाऽन्तिकसहार्थयोः ॥ अमा- त्यः । इहत्यः । कत्यः । ततस्त्यः । तत्रत्यः ॥ परिगणनं किम् ? उपरिष्टाद्भव औपरिष्टः ॥ अव्ययानां भमात्रे टिलोपः * ॥ अनित्योऽयं बहिषष्टिलोपविधानात् । तेनेह न । आरा- तीयः ॥ त्यनेध्रुव इति वक्तव्यम् * ॥ नित्यः ॥ निसोगते * ॥ ह्रस्वात्तादौ तद्धिते । । ८।३।१०१ ॥ ह्रस्वादिणः परस्य सँस्य षः स्यात्तादौ तद्धिते ॥ निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो A कत्रि, उम्भि, पुष्कर, पुष्कल, मोदन, कुम्भी, कुण्डिन, माहिष्मती, नगरी, वर्मती, उख्या, ग्राम, कुड्याया यलोपश्च । इति कत्र्यादिः ॥ B नदी, मही, वाराणसी, श्रावस्ती, कौशाम्बी, वन

( १९४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

निष्ट्यश्चाण्डालादिः ॥ अरण्याण्णः * ॥ आरण्याः सुमनसः ॥ दूरादेत्यः * ॥ दूरेत्यः ॥ उत्तरा- दाहञ् * ॥ औत्तराहः ॥ ऐषमो ह्यःश्वसोऽन्यतरस्याम् ।४।२।१०५ ॥ एषमस्त्यन्वा ॥ पक्षे वक्ष्यमाणौ ट्युट्युलो ॥ ऐषमस्त्यम् । ऐषमस्तनम् । ह्यस्त्यम् । ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम् । श्वस्तनम् । पक्षे शौवस्तिकं वक्ष्यते ॥ तीररूप्योत्तरपदादञ्त्रञौ ।४।२।१०६ ॥ यथासंख्येन ॥ काकतीरम् । पालवलतीरम् । शैवरूप्यम् ॥ तीररूप्यान्तादिति नोक्तम् । बहुचूर्वान्मा भूत् । बाहुरूप्यम् ॥ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ।४।२।१०७ ॥ अणोऽपवादः ॥ पौर्वशालः । असंज्ञायां किम् । संज्ञाभूतायाः प्रकृतेर्मा भूत् । पूर्वेषुकामशम्यां भवः पूर्वेषुकामशमः । 'प्राचां

न्तादणेव । भावतः ॥ Aकाश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ ॥४।२।११६ इकार उच्चारणार्थः । काशिकी । काशिका । वैदिकी । वैदिका ॥ Bआपदादिपूर्वपदात्कालान्तात् * ॥ आपदादि- राकृतिगणः । आपत्कालिकी । आपत्कालिका ॥ वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥४।२।११७ ॥ वाही- कग्रामवाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्ञिठौ स्तः । छस्यापवादः ॥ कास्तीरं नाम वाहीकग्रामः । कास्तीरिकी । कास्तीरिका ॥ विभाषोशीनरेषु ॥४।२।११८ ॥ एषु ये ग्रामास्त- द्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्ञिठौ वा स्तः ॥ सौदर्शनिकी । सौदर्शनिका । सौदर्शनीया ॥ ओर्देशे ठञ् ॥४।२।११९ ॥ उवर्णान्ताद्देशवाचिनष्ठञ् ॥ निपादकर्पूः—नैपादकर्पुकः ॥ केऽण इति ह्रस्वः ॥ देशे किम् ? पटोश्छात्राः पाटवाः । ञिठं व्यावर्तयितुं ठञ्ग्रहणम् । वृद्धाच्छं परत्वादयं बाधते । दाक्षिकर्पुकः ॥ वृद्धात्प्राचाम् ॥४।२।१२० ॥ प्राग्देशवा- चिनो वृद्धादेवेति नियमार्थं सूत्रम् ॥ आढकजम्बुकः । शाकजम्बुकः । नेह—मल्लवास्तु—माल्ल- वास्तवः ॥ धन्वयोपधाद्वुञ् ॥४।२।१२१ ॥ धन्वविशेषवाचिनो यकारोपधाच्च देशवा- चिनो वृद्धाद्वुञ् स्यात् । ऐरावतं धन्व ऐरावतकः । साङ्काश्यकाम्पिल्यशब्दौ वुञ्छणादिसूत्रेण ण्यन्तौ । साङ्काश्यकः । काम्पिल्यकः ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच्च ॥४।२।१२२ ॥ एतदन्ता- द्वृद्धाद्देशवाचिनो वुञ् स्यात् । छस्यापवादः ॥ मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । पैलुवहकः । पुरा- न्तग्रहणमप्रागर्थम् । प्राग्देशे तूत्तरेण सिद्धम् ॥ रोपधेतोः प्राचाम् ॥४।२।१२३ ॥ रोपधादीकारान्ताच्च प्राग्देशवाचिनो वृद्धाद्वुञ् स्यात् ॥ पाटलिपुत्रकः । ईतः—काकन्दकः ॥ जनपदतद्वध्योश्च ॥४।२।१२४ ॥ जनपदवाचिनस्तदवधिवाचिनश्च वृद्धाद्वुञ् स्यात् ॥ आदर्शकः । त्रैगर्तकः ॥ अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ॥४।२।१२५ ॥ अवृद्धाद्वृद्धाच्च जनपदतदवधिवाचिनो बहुवचनविषयात्प्रातिपदिकाद्वुञ् स्यात् ॥ अवृद्धादणो वृद्धाच्छ- स्यापवादः ॥ अवृद्धाज्जनपदात्—आङ्गकः । अवृद्धाज्जनपदावधेः—आजमीढकः । वृद्धाज्जनप- दात्—दार्ककः । वृद्धाज्जनपदावधेः—काञ्जरकः ॥ विषयग्रहणं किम् ? एकशेषेण बहुत्वे मा भूत् । वर्तनी च वर्तनी च वर्तनी च वर्तन्यः, तासु भवो वार्तनः॥ कच्छाग्निवक्त्रवर्तोत्तरपदात् । ।४।२।१२६ ॥ देशवाचिनो वृद्धादवृद्धाच्च वुञ् स्यात् ॥ दारुकच्छकः । काण्डाग्नकः । सैन्धुवक्रकः । वाहुवर्तकः ॥ Cधूमादिभ्यश्च ॥४।२।१२७ ॥ देशवाचिभ्यो वुञ् ॥ धौमकः । A काशि, वेदि, चेदि, सांयाति, संवाह, अच्युत, मोदमान, शकुलाद, हस्तिकर्पू, कुनाम, हिरण्य, करण, गोवासन, भारङ्गी, आरिन्दम, आरित्र, देवदत्त, दशग्राम, शौवावतान, युवराज, उपराज, देवराज, मोदन, सिन्धुमित्र, सुधामित्र, सोममित्र, छागमित्र, मधुमित्र । इति काश्यादिः । B आपद्, ऊर्ध्व, तद् । इत्यापदादिराकृतिगणः । C धूम, षडण्ड, शशादन, अर्जुनाव, माहकस्थली, आनकस्थली, माहिषस्थली, मानस्थली, अद्रस्थली, मद्रकस्थली, समुद्रस्थली, दाण्डायनस्थली, राजस्थली, राजगृह, विदेह, सात्रासाह, शश्व, मित्रवधे, मञ्जाली, मद्रकूल, आर्जकील, व्याहाव, च्याहाव, संस्फाय, वर्वर, वर्व्य, गर्त, आनर्त, माठर, पाथेय, घोष, पल्ली, आराज्ञी, धार्तराज्ञी, आवय, तीर्थ, कूलात्सौवीरेषु, समुद्रात्नावि, मनुष्ये च, कुक्षि, अन्तरीप, द्वीप, अरुण, [L33

तैर्थिकः ॥ नगरात्कुत्सनप्रावीण्‍ययोः । ४ । २ । १२८ ॥ नगरशब्दाद्वुञ् स्यात्कु- त्सने प्रावीण्ये च गम्ये ॥ नागरकश्चौरः शिल्पी वा ॥ कुत्सनेति किम् ? नागरा ब्राह्म- णाः ॥ अरण्यान्मनुष्ये ।४।२।१२९ ॥ वुञ् ॥ अरण्याण् इत्यस्यापवादः ॥ पथ्यध्या- यन्यायविहारमनुष्यहस्तिष्विति वाच्यम् * ॥ आरण्यकः पन्था अध्यायो न्यायो विहारो मनुष्यो हस्ती वा ॥ वा गोमयेषु * ॥ आरण्यकाः आरण्या वा गोमयाः ॥ विभाषाकु- रुयुगन्धराभ्याम् ।४।२।१३० ॥ वुञ् ॥ कौरवकः । कौरवः । यौगन्धरकः । यौगन्धरः ॥ मद्रवृज्योः कन् ।४।२।१३१ ॥ जनपदवुजोऽपवादः ॥ मद्रेषु जातो मद्रकः । वृजिकः ॥ कोपधादण् ।४।२।१३२ ॥ माहिषिकः ॥ ^Aकच्छादिभ्यश्च ।४।२।१३३ ॥ देशवाचि- भ्योऽण् । वुञादेरपवादः ॥ काच्छः । सैन्धवः ॥ मनुष्यतत्स्थयोर्वुञ् । ४ । २ । १३४ ॥ कच्छाद्यणोऽपवादः ॥ कच्छे जातादिः काच्छको मनुष्यः । काच्छकं हसितम् ॥ मनुष्येति किम् ? काच्छो गौः ॥ अपदातौ साल्वात् । ४ । २।१३५ ॥ साल्वशब्दस्य कच्छादि- त्वाद्वुञि सिद्धे नियमार्थमिदम् । अपदातावेवेति ॥ साल्वको ब्राह्मणः ॥ अपदातौ किम् ? साल्वः पदातिर्व्रजति ॥ गोयवाग्वोश्च ।४।२।१३६ ॥ साल्वाद्वुञ् । कच्छाद्यणोऽपवादः ॥ साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । साल्वमन्यत् ॥ गर्तोत्तरपदाच्छः । ४ । २ । १३७ ॥ देशे । अणोऽपवादः । वृकगर्तीयम् । उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम् ॥ ^Bगहादिभ्यश्च ।४।२।१३८॥ छः स्यात् ॥ गहीयः ॥ मुखपार्श्वतसोर्लोपश्च * ॥ मुखतीयम् ॥ पार्श्वतीयम् । अव्ययानां भमात्रे टिलोपोऽस्यानित्यतां ज्ञापयितुमिदम् ॥ कुग्जनस्य परस्य च * ॥ जनकीयम् । परकीयम् ॥ देवस्य च * ॥ देवकीयम् ॥ स्वकीयम् ॥ ^Cवेणुकादिभ्यश्छण्वाच्यः * ॥ वैणुकीयम् । वैत्रकीयम् । औत्तरपदकीयम् ॥ प्राचां कटादेः । ४ । २ । १३९ ॥ प्राग्देशवाचिनः कटादेश्छः स्यात् । अणोऽपवादः ॥ कटनगरीयम् । कटघोषीयम् । कटपल्व- लीयम् ॥ राज्ञः क च ।४।२।१४० ॥ वृद्धत्वाच्छे सिद्धे तत्संनियोगेन कादेशमात्रं विधीयते । राजकीयम् ॥ वृद्धात्केकान्तखोपधात् । ४।२।१४१ ॥ अक इक एतदन्तात्खोपधाच्च

A कच्छ, सिन्धु, वर्णु, गन्धार, मधुमत्, कम्बोज, काश्मीर, साल्व, कुरु, अनुषण्ड, द्वीप, अनूप, अजवाह, विज्ञापक, कङ्कतुर, रङ्कु । इति कच्छादिः ॥ B गह, अन्तःस्थ, सम, विषम, मध्य, मध्यंदिन चरणे, उत्तम, अङ्ग, वङ्ग, मगध, पूर्वपक्ष, अपरपक्ष, अधमशाख, उत्तमशाख, एकशाख, समानशाख, एकग्राम, समानग्राम, एकवृक्ष, एकपलाश, इष्वग्र, इष्वनीक, अवस्कन्दन, कामप्रस्थ, खाडायन, काटेरणि, लावेरणि, सौमित्रि, शैशिरि, आसुत, दैवशर्मि, श्रौती, आर्हिसि, आमित्रि, व्याडि, वैजि, आध्याश्वि, आनुशंसि, शौङ्गि, आमिशर्मि, भौजि, वाराटकी, बाल्मीकि, क्षैमवृद्धि, आश्वत्थि, औगाहमानि, ऐकबिन्दवी, दन्ताग्र, हंस, तन्वग्र, उत्तर, अनन्तर, मुखपार्श्वतसोर्लोपः, जनपदयोः कुक्क, 'देवस्य च' 'वेणुकादिभ्यश्छण्' इति गहादिराकृतिगणः ॥ C वेणुकादिराकृतिगणो गहाद्यन्तर्गतत्वात् ॥

१ इतः पूर्वम् 'स्वस्य च' इत्यपि केनचिद् वर्धितम् । तन्मनोरमाविरुद्धमेव ॥ साकच्कस्वशब्दाद् गहा- देराकृतिगणत्वाच्छे स्वकीयम् । निरकच्कस्य तु स्वीयमिति बोध्यम् ॥

' (भ्य)? Look at: भ्य! It has 'भ' joined to 'य': भ्य! Then 'ष्ठ' = ष + ठ. So it is: "कालवाचिभ्यष्ठञ् स्यात्" !! YES! कालवाचिभ्यः + ठञ् = कालवाचिभ्यष्ठञ्! Of course! कालवाचिन् in masculine/neuter plural ablative/dative is कालवाचिभ्यः! कालवाचिभ्यः + ठञ् = कालवाचिभ्यष्ठञ्! That makes 100% sense!

Let's check line 25: तिकः । पौनःपुनिकः । कथं तर्हि 'शार्वरस्य तमसो निषिद्धये' इति कालिदासः, 'अनुदि-

• Exactly matches.

Let's check line 26: तौषसरागेति भारविः, समानकालीनं प्राक्कालीनमित्यादिं च । अपभ्रंशा एवैत इति प्रामाणिकाः ॥ Wait, look at "इत्यादिं च" vs "इत्यादि च": Is there an anusvara on 'दि'? Look at line 26: "मित्यादिं च" - there is a clear dot above 'दि'! And "अपभ्रंशा एवैत इति" vs "एवैते इति": Look at "एवैत": is it "एवैत" or "ए

( १९८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वा ठञ् स्यात्॥ नैशिकम्। नैशम्। प्रादोषिकम्। प्रादोषम्॥ श्वसस्तुट् च ।४।३।१५ ॥ श्वःशब्दाद्वञ् वा स्यात्तस्य तुडागमश्च ॥ ^Aद्वारादीनां च ।७।३।४ ॥ द्वार, स्वर, व्यल्काश, स्वस्ति, स्वर, स्फ्यकृत्, स्वादुमृदु, श्वस्, श्वन्, स्व एषां न वृद्धिरेजागमश्च ॥ शौवस्तिकम् ॥ ^Bसंधिवेलाद्यृतुनक्षत्रेभ्योऽण् । ४ । ३ । १६ ॥ संधिवेलादिभ्य ऋतुभ्यो नक्षत्रेभ्यश्च कालवृत्तिभ्योऽण् स्यात् । संधिवेलायां भवं सांधिवेलम् । ग्रैष्मम् । तैषम् । संधिवेला, संध्या, अमावास्या, त्रयोदशी, चतुर्दशी पौर्णमासी, प्रतिपत् ॥ संवत्सरात् फलपर्वणोः* ॥ सांवत्सरं फलं पर्व वा । सांवत्सरिकमन्यत् ॥ प्रावृष एण्यः ।४।३।१७॥ प्रावृषेण्यः ॥ वर्षाभ्यष्ठक् ।४।३

विभाग उत्तरार्थः॥ प्राचां ग्रामनगराणाम् ।७।३।१४ ॥ दिशः परेषां नगरवाचिनां ग्रामवाचिनामज्ञानामवयवस्य च वृद्धिः ॥ पूर्वेषुकामशम्यां भवः पूर्वेषुकामशमः। नगरे—पूर्वपा- टलिपुत्रकः॥ पूर्वाह्नापराह्नाद्र्धार्मूलप्रदोषावस्कराद्वुञ् ।४।३।२८ ॥ पूर्वाह्नकः। अपरा- ह्नकः। आर्द्रकः। मूलकः। प्रदोषकः। अवस्करकः॥ पथः पन्थ च । ४। ३। २९ ॥ पथि जातः पन्थकः॥ अमावास्याया वा ।४।३।३०॥ अमावास्यकः। आमावास्यः॥ अ च ।४।३।३१ ॥ अमावास्यः॥ सिन्ध्वपकराभ्यां कन् ।४।३।३२ ॥ सिन्धुकः कच्छाद्यणि मनुष्यवुञि च प्राप्ते॥ अपकरकः। औत्सर्गिकेऽणि प्राप्ते॥ अणञौ च । ४। ३।३३ ॥ क्रमात् स्तः॥ सैन्धवः। आपकरः॥ श्रविष्ठाफल्गुन्यनुराधास्वातिवि- ष्यपुनर्वसुहस्तविशाखाषाढाबहुलाल्लुक् । ४। ३। ३४ ॥ एभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यः परस्य जातार्थप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ लुक् तद्धितलुकि ।४।२।४९ ॥ तद्धितलुकि सत्युपसर्जनस्त्रीप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । श्रविष्ठासु जातः श्रविष्ठः। फल्गुनः इत्यादि॥ चित्रा- रेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम्॥* चित्रायां जाता चित्रा। रेवती। रोहिणी। आभ्यां 'लुक् तद्धितलुकीति' लुकि कृते पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वात्पुनर्डीष् ॥ फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ॥* स्त्रियामित्येव। फल्गुनी। अषाढा॥ *श्रविष्ठाषाढाभ्यां छण्वक्तव्यः ॥ अस्त्रि- यामपि। श्राविष्ठीयः। आषाढीयः॥ जे प्रोष्ठपदानाम् ।७।३।१८ ॥ प्रोष्ठपदानामुत्तरपद- स्याचामादेरचो वृद्धिः स्याज्जातार्थे ञिति णिति किति च॥ प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठपादो माणवकः॥ जे इति किम् ? प्रोष्ठपदासु भवः प्रोष्ठपदः॥ बहुवचननिर्देशात्पर्यायोऽपि गृह्यते— भाद्रपदः॥ स्थानान्तगोशालखरशालाच्च । ४। ३। ३५ ॥ एभ्यो जातार्थप्रत्ययस्य लुक् स्यात्॥ गोस्थानः। गोशालः। खरशालः। 'विभाषासेनेति नपुंसकत्वे ह्रस्वत्वम्॥ वत्सशालाभिजिन्नक्षत्र्युक्शतभिषजो वा । ४। ३। ३६ ॥ एभ्यो जातार्थस्य लुग्वा स्यात्॥ वत्सशाले जातो वत्सशालः। वात्सशालः इत्यादि॥ जातार्थे प्रतिप्रसूतोऽण्वा *डिद्वक्तव्यः ॥ शतभिषः। शतभिषजः। शतभिषक्॥ नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ।४।३।३७॥ जातार्थप्रत्ययस्य बहुलं लुक् स्यात्। रोहिणः। रौहिणः॥ कृतलब्धक्रीतकुशलाः । ४ । ३।३८॥ तत्रेत्येव॥ स्रुघ्ने कृतो लब्धः क्रीतः कुशलो वा सौघ्नः॥ प्रायभवः ।४।३।३९॥ तत्रेत्येव। स्रुघ्ने प्रायेण बाहुल्येन भवति सौघ्नः॥ उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठक् । ४ । ३ । ४० ॥ औपजानुकः। औपकर्णिकः। औपनीविकः॥ संभूते ।४।३।४१॥ स्रुघ्ने संभवति सौघ्नः॥ कोशाड्डूञ् ।४।३।४२ ॥ कौशेयं वस्त्रम्॥ कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमानेषु ।४।३।४३॥ हेमन्ते साधुर्हेमन्तः प्राकारः। वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः कुन्दलताः। शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः॥ उप्ते च । ४। ३। ४४ ॥ हेमन्ते उप्यन्ते हैमन्ता यवाः॥ आश्वयुज्या वुञ् । ४।३।४५ ॥ ठञोऽपवादः॥ आश्वयुज्यामुप्ता आश्वयुजका माषाः॥ १ पूर्वेषुकामशाम्यादिः समुदायो ग्रामनामधेयम्। पूर्वपाटलिपुत्रादौ उत्तरपदमेव नगरमाहेति वृत्तिः।

). Look at 'ख' in 'कलशिर्घटः' (no). Look at 'ख' in 'प्राचां किम् ? मन्नगरमुदक्षु' (L15). In L15: "मुदक्षु" (kṣu). Look at 'मुख' in L24: 'मुख' has 'ख'. The 'ख' has a loop on the left and a 'व' on the right! Now look at character 9 in L18: it does NOT have two parts like 'ख'. It is a single rounded letter with a bar! Wait, is it 'ब' or 'व'? In 'कुरुजङ्गले भवं कौरुजङ्गलम्' (L17): 'भवं' is भ. In 'सौवर्णवालजम्' (L18): 'वा' is व with aa-matra. In 'सौवर्णवलजम्' (L18): 'व' is व! Look at character 9: it looks like 'व' or 'ब'. But wait, in many Devanagari fonts, 'ब' has a diagonal slash inside 'व': 'ब'. Here the slash might be faint or absent, making it look like 'व' or 'ब'. Wait, what about the letter before it? "कलशि" - it's clearly कलशि. Then "बस्त्य-" or "वस्त्य-": Wait, look at the letter: it has a loop. It's

अन्त:पूर्वपदाट्ठञ् । ४ । ३ । ६० ॥ अव्ययीभावादित्येव । वेश्मनि इति अन्तर्वेश्मन् तत्र भवमान्तर्वेश्मिकम् । आन्तर्गणिकम् । *अध्यात्मार्देष्ठञिष्यते * ॥ अध्यात्मं भवमाध्यात्मिकम् ॥ अनु^Bशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० ॥ एषामुभयपदवृद्धिः स्यात् ञिति णिति किति च ॥ आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । अध्यात्मादि- राकृतिगणः ॥ देविकाशिंशपादित्यवाड्दीर्घसत्रश्रेयसामात् । ७ । ३ । १ ॥ एषां पञ्चानां वृद्धिप्राप्तावादेरच आत् ञिति णिति किति च ॥ दाविकम् । देविकाकूले भवा दावि- काकूलाः शालयः । शिंशपाया विकारः शांशपञ्चमसः । 'पलाशादिभ्यो वेत्यञ् । दित्यौह इदं दात्यौहम् । दीर्घसत्रे भवं दार्घसत्रम् । श्रेयसि भवं श्रायसम् ॥ ग्रामात्पर्यनुपूर्वात् । ।४।३।६१ ॥ ठञ् स्यात् ॥ अव्ययीभावादित्येव । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः ॥ जिह्वामूला- ङ्गुलेश्छः ।४।३।६२ ॥ जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच्च । ४ । ३।६३ ॥ कवर्गीयम् ॥ अशब्दे यत्खावन्यतरस्याम् । ४ । ३ । ६४ ॥ पक्षे पूर्वेण छः । मद्गर्यः । मद्गर्गीणः । मद्गर्गीयः ॥ अशब्दे किम् ? कवर्गीयो वर्णः ॥ कर्णललाटात्कनलङ्कारे । ।४।३।६५ ॥ कर्णिका । ललाटिका ॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः । ।४।३।६६ ॥ सुपां व्याख्यानः सौपो ग्रन्थः । तैङः । कार्तः । सुप्सु भवं सौपम् ॥ बह्वचोऽन्तोदात्ताट्ठञ् । ४ । ३ । ६७ ॥ षत्वणत्वयोर्विधायकं शास्त्रं षत्वणत्वम् । तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा षात्वणत्विकः ॥ क्रतुयज्ञेभ्यश्च ।४।३।६८ ॥ सोमसाध्येषु यागे- ष्वेतौ प्रसिद्धौ । तत्रान्यतरोपादानेन सिद्धे उभयोरुपादानसामर्थ्यादसोमका अपीह गृह्यन्ते । अग्निष्टोमस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा आग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः । पाकयज्ञिकः । नावय- ज्ञिकः । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः ॥ अध्यायेष्वर्षेः । । ४ । ३।६९ ॥ ऋषिशब्देभ्यो लक्षणया व्याख्येयग्रन्थवृत्तिभ्यो भवे व्याख्याने चाध्याये ठञ् स्यात् ॥ वसिष्ठेन दृष्टो मन्त्रो वसिष्ठस्तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा वासिष्ठिकोऽध्यायः ॥ अध्यायेषु किम् ? वासिष्ठी ऋक् ॥ पौरोडाशपुरोडाशात्ष्ठन् ।४।३।७० ॥ पुरोडाश- सहचरितो मन्त्रः पुरोडाशः स एव पौरोडाशः ततः ष्ठन् ॥ पौरोडाशिकः । पुरोडाशिकः ॥ छन्दसो यदणौ ।४ । ३ । ७१ ॥ छन्दस्यः छान्दसः ॥ व्यञ्ब्राह्मणकर्मथमाध्वर- पुरश्चरणनामारख्याताट्ठक् ।४।३।७२ ॥ द्व्यच्, ऐष्टिकः । पाशुकः । ऋतु, चातुर्होत्रुकः । ब्राह्मणिकः । आर्चिकः । इत्यादि ॥ ^Cअणृगयनादिभ्यः । ४ । ३ । ७३ ॥ ठञादेरप- A अध्यात्म, अधिदेव, अधिभूत, इहलोक, परलोक । इत्यध्यात्मादिराकृतिगणः । B अनुशतिक, अनुहोड, अनुसंवदण, अनुसंवत्सर, अङ्गारवेणु, असिहत्य, अस्यहत्य, अस्यहेति, वध्योग, पुष्करसद्, अनु- हरत, कुरुकरत, कुरुपञ्चाल, उदकुद्ध, इहलोक, परलोक, सर्वलोक, सर्वपुरुष, सर्वभूमि, प्रयोग, परस्त्री, राजपुष्पात् व्यञ्जि, सूत्रनड । आकृतिगणोऽयम् । तेन-अधिगम, अधिभूत, अधिदेव, चतुर्विद्या, इत्यादिः । इत्यनुशतिकादिः ॥ C ऋगयन, पदव्याख्यान, छन्दोमान, छन्दोभाषा, छन्दोविचिति, न्याय, पुनरुक्त, निरुक्त, व्याकरण, निगम, वास्तुविद्या, क्षत्रविद्या, अङ्गविद्या, विद्या, उत्पात, उत्पाद, उद्धाव, संवत्सर, उपनिषद्, मुहूर्त, निमित्त, शिक्षा, भिक्षा, । इत्यृगयनादिः ॥ १३-२

of the 'द': there is a small downward tick to the left? Wait, if it's 'ह्द्र', that would be h + d + r. Wait, let's look at line 25: "ह्रदोलः पर्वतोऽभिजनो येषामायुधजीविनां ते ह्रदोलीयाः ॥" Wait, in Panini 4.3.91: काशिका: "ह्रदोलो नाम पर्वतः सोऽभिजनो येषामायुधजीविनां ते ह्रदोलीयाः।" In Balamanorama / Tattvabodhini: "ह्रदोलः पर्वतः । तस्मात् छः । ह्रदोलीयाः ।" So the word in classical grammar is universally ह्रदोलः (or sometimes written ह्रदोलो). Why does the font look like that? In Nirnaya Sagar Press, the ligature for 'ह्र' is 'ह' with a slant, but sometimes 'ह्द' was confused or used. But wait, look at 'ह्र': is that 'ह्द'? Wait, look at 'ह्र' in 'ह्रद': in Sanskrit 'ह्रद' (lake) is often written with 'ह' + 'र' (ह्रद), but printers sometimes mistakenly compose it as 'ह्द' or 'ह्र'. Let's transcribe it as ह्रदोलः (or ह्द्रोलः). ह्रदोलः is the

ञ्यः । ४।३।९२ ॥ शण्डिकोऽभिजनोऽस्य शाण्डिक्यः ॥ $^A$सिन्धुतक्ष$^B$शिलादिभ्योऽ- णञौ । ४।३।९३ ॥ सिन्ध्वादिभ्योऽण् तक्षशिलादिभ्योऽञ् स्यादुक्तेऽर्थे । सैन्धवः । तक्ष- शिला नगरी अभिजनोऽस्य ताक्षशिलः ॥ तूदीशलातुरवर्मतीकूचवाराड्ढक्छण्ढञ्यकः । ४।३।९४ ॥ तूदी अभिजनोऽस्य तौदेयः । शालातुरीयः । वार्मतेयः । कौचवार्यः ॥ भक्तिः । ४।३।९५ ॥ सोऽस्येत्यनुवर्तते । भज्यते सेव्यते इति भक्तिः । स्रुघ्नो भक्तिरस्य स्रौघ्नः ॥ अचित्ताददेशकालाट्ठक् । ४।३।९६ ॥ अपूपा भक्तिरस्य आपूपिकः । पाय- सिकः ॥ अचित्तात्किम् ? दैवदत्तः ॥ अदेशात्किम् ? स्रौघ्नः ॥ अकालात्किम् ? ग्रैष्मः ॥ महाराजाट्ठञ् । ४।३।९७ ॥ माहाराजिकः ॥ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् । ४।३।९८ ॥ वासुदेवकः । अर्जुनकः ॥ गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वुञ् । ४।३।९९ ॥ अणोऽपवादः । परत्वाद्वृद्धाच्छं बाधते ॥ ग्लुचुकायनिर्भक्तिरस्य ग्लौचुकायनकः । नाकुलकः । बहुलग्रहणा- न्नेह-पाणिनो भक्तिरस्य पाणिनीयः ॥ जनपदिनां जनपदवत्सर्वं जनपदेन समानशब्दा- नां बहुवचने । ४।३।१०० ॥ जनपदस्वामिवाचिनां बहुवचने जनपदवाचिना समानश्रुतीनां जनपदवत्सर्वं स्यात्प्रत्ययः प्रकृतिश्च ॥ 'जनपदतदवध्योश्चेति प्रकरणे ये प्रत्यया उक्तास्तेऽत्रा- तिदिश्यन्ते । अङ्गा जनपदो भक्तिरस्याङ्गकः । अङ्गाः क्षत्रिया भक्तिरस्याङ्गकः ॥ जनपदिनां किम् ? पञ्चाला ब्राह्मणा भक्तिरस्य पाञ्चालः ॥ जनपदेनेति किम् ? पौरवो राजा भक्तिरस्य पौरवीयः ॥ तेन प्रोक्तम् । ४।३।१०१ ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ॥ तित्तिरिंवरत- न्तुखण्डिकोखाच्छण् । ४।३।१०२ ॥ छन्दोब्राह्मणानीति तद्विषयता । तित्तिरिणा प्रोक्त- मधीयते तैत्तिरीयाः ॥ काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां णिनिः । ४।३।१०३ ॥ काश्यपेन प्रोक्तमधीयते काश्यपिनः ॥ कलापिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यश्च । ४।३।१०४ ॥ कलाप्यन्ते- वासिभ्यः, हरिद्रुणा प्रोक्तमधीयते हारिद्रविणः । वैशम्पायनान्तेवासिभ्यः, आलम्बिनः ॥ पुराण- प्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु । ४।३।१०५ ॥ तृतीयान्तात्प्रोक्तार्थे णिनिः स्यात् यत्प्रोक्तं पुराण- प्रोक्ताश्चेद्ब्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति ॥ पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः । भल्लु-भाल्लुविनः । शाट्यायन-शाट्यायनिनः । कल्पे-पिङ्गेन प्रोक्तः पैङ्गी कल्पः ॥ पुराणेति किम् ? याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः। अणि 'आपत्यस्येति यलोपः ॥ $^C$शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४।३। A सिन्धु, वर्णु, मधुमत्, कम्बोज, साल्व, कश्मीर, गन्धार, किष्किन्धा, उरसा, दरद, गन्दिका । इति सिन्ध्वादिः ॥ B तक्षशिला, वत्सोद्धरण, कैमेंदुर, ग्रामणी, छागल, क्रोष्टुकर्ण, सिंहकर्ण, संकुचित, किंनर, काण्डधार, पर्वत, अवसाम, बर्बर, कंस । इति तक्षशिलादिः ॥ C शौनक, वाजसनेय, शार्ङ्गरव, शापेय, शाष्पेय, खाडायन, स्तम्भ, स्कन्ध, देवदर्शन, रज्जुभार, रज्जु- कण्ठ, कठशाठ, कपाय, तल, दण्ड, पुरुषांसक, अश्वपेज । इति शौनकादिः ॥ १ सर्वत्रासौ सर्वे वात्र वसतीति वासुः । बाहुलकादुण्, स चासौ देवश्च वासुदेवः तेन गोत्रक्षत्रियाख्याभा- वाद्वुनो विधानं सार्थकम् ॥ २ 'ऋण्वादिभ्य' इत्यण् ॥ कण्वादिः गर्गाद्यन्तर्गणः ॥

no, शूद्र, अनडुह्, कुम्भकार, श्वपाक । इति कुलालादिः ॥ Wait, where is ब्रह्मन्? शूद्र, अनडुह्, ब्रह्मन्, कुम्भकार, श्वपाक । इति कुलालादिः ॥ Wait, does it have ब्रह्मन्? Yes: शूद्र, अनडुह्, ब्रह्मन्, कुम्भकार, श्वपाक । इति कुलालादिः ॥

B देवासुर रक्षोऽसुर । इति देवासुरादिः ॥

Bottom footnotes below the line: १ छन्दसि किम् । शौनकीया शिक्षा । अस्य वेदमात्रविषयकत्वमित्युक्तिर्भ्रान्त्या कलापीतिसूत्रभाष्यविरोधात् ।

२ अत्र द्वन्द्वे इति पाठो लेखकप्रमादात् , मैथुनिकाशात्सत्रिह्यासेमार्थ्ये वैरशब्दस्य दर्शनाच्च ॥ Wait, let's re-read that second footnote carefully: २ अत्र द्वन्द्वे इति पाठो लेखकप्रमादात्, मैथुनिकाशात्सन्निह्यासेमार्थ्ये वैरशब्दस्य दर्शनाच्च ॥ Wait, what is that word in footnote 2? Let's trace letter by letter: मै - mai थु - thu नि - ni का - ka शा - sha

??Let's read line 22 very carefully:१४२ ॥ शामीलं भस्म ॥ बित्त्वान्ङीप् । शामीली स्रुक् ॥Wait, is that wordपित्त्वात्orञित्त्वात्orबित्त्वान्? Wait, let's read the pratyaya in line 21: शम्याः प्लञ्! Wait, look at the first letter: is it ञ्? No. Wait, look at line 22: १४२ ॥ शामीलं भस्म ॥Then:पित्त्वान्ङीप्orबित्त्वान्ङीप्orञित्त्वान्ङीप्? Wait, पि! In Devanagari, पिhas the loop ofप! Wait, look at पित्त्वान्ङीप्: पि+त्त्वान्+ङीप्->पित्त्वान्ङीप्! Wait, does it say पित्त्वात्orञित्त्वात्? Wait, in Panini 4.1.15: तिड्ड्डाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपःorऋन्नेभ्यो ङीप्`... wait, ङीप् by what

वाङ्मयम् । कथं तर्हि आप्यम्मयमयमिति ? 'तस्येदमित्यण्णन्तात्स्वार्थे मयञ् ॥ गोश्च पुरीषे |४।३।१४५ ॥ गोः पुरीषं गोमयम् ॥ पिष्टाच्च । ४ । ३ । १४६ ॥ मयट् स्याद्विकारे । पिष्टमयं भस्म ॥ कथं पैष्टी सुरेति ? सामान्यविवक्षायां 'तस्येदमित्यण्' ॥ संज्ञायां कन् । ।४।३।१४७ ॥ पिष्टादित्येव । पिष्टस्य विकारविशेषः पिष्टकः । पूपोऽपूपः पिष्टकः स्यात् ॥ व्रीहेः पुरोडाशे ।४।३।१४८ ॥ मयट् स्यात् । बिल्वाद्यणोऽपवादः । व्रीहिमियः पुरो- डाशः । व्रैहमन्यत् ॥ असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ।४।३।१४९ ॥ तिलमयम् । यव- मयम् । संज्ञायां तु तैलम् । यावकः ॥ ᴬतालादिभ्योऽण् ।४।३।१५२ ॥ अञ्मयटोरप- वादः ॥ तालाद्धनुषि * ॥ तालं धनुः । अन्यत्तालम

तद्धितेषु ठगधिकारप्रकरणम् । ( २०७ ) जात्याः पुष्पं जाती । विदार्या मूलं विदारी । बहुलग्रहणान्नेह-पाट्लानि पुष्पाणि । साल्वानि मूलानि ॥ बाहुलकात्क्वचिल्लुक्-अशोकम् । करवीरम् ॥ ^Aहरीतक्यादिभ्यश्च ।४।३।१६७॥ एभ्यः फलप्रत्ययस्य लुप्स्यात् ॥ हरीतक्यादीनां लिङ्गमेव प्रकृतिवत् । हरी- तक्याः फलानि हरीतक्यः ॥ कंसीयपरशव्ययोर्यञञौ लुक् च ।४।३।१६८॥ कंसीयपरशव्यशब्दाभ्यां यञञौ स्तश्छयतौश्च लुक् ॥ कंसाय हितं कंसीयम्, तस्य विकारः कांस्यम् । परशवे हितं परशव्यम्, तस्य विकारः पारशवः ॥ इति प्राग्दीव्यतीयप्रकरणम् । अथ ठगधिकारप्रकरणम् । प्राग्वहतेष्ठक् ।४।४।१ ॥ 'तद्वहतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ॥ तदाहोति ^Bमाशब्दा- दिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ मा शब्दः कारि इति य आह स माशब्दिकः ॥ ^Cस्वागता- दीनां च ।७।३।७ ॥ ऐच् न स्यात् । स्वागतमित्याह स्वागतिकः । स्वाध्वरिकः । स्वङ्ग- स्यापत्यं स्वाङ्गिः । व्यङ्गस्यापत्यं व्याङ्गिः । व्यडस्यापत्यं व्याडिः ॥ व्यवहारेण चरति व्यावहा- रिकः । स्वपतौ साधु स्वापतेयम् ॥ आहौ ^Dप्रभूतादिभ्यः * ॥ प्रभूतमाह प्राभूतिकः ॥ पार्याप्तिकः ॥ पृच्छतौ ^Eसुस्नातादिभ्यः * ॥ सुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः । सौखशा- यनिकः । अनुशतिकादिः ॥ गच्छतौ ^Fपरदारादिभ्यः * ॥ पारदारिकः । गौरुतल्पिकः ॥ तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ।४।४।२ ॥ अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः । अभ्रया खनति आभ्रिकः । अक्षैर्जयति आक्षिकः । अक्षैर्जितमाक्षिकम् ॥ संस्कृतम् ।४।४।३ ॥ दध्ना संस्कृतं दाधिकम् । मारीचिकम् ॥ कुलत्थकोपधादण् ।४।४।४ ॥ ठकोऽपवादः ॥ कुलत्थैः संस्कृतं कौलत्थम् । तैत्तिडीकम् ॥ तरति ।४।४।५ ॥ उडुपेन तरति औडु- पिकः ॥ गोपुच्छाट्ठञ् ।४।४।६ ॥ गौपुच्छिकः ॥ नौद्व्यचष्ठन् ।४।४।७ ॥ नाविकः । घटिकः । बाहुभ्यां तरति बाहुका स्त्री ॥ चरति ।४।४।८ ॥ तृतीयान्तादृच्छति भक्षयती- त्यर्थयोष्ठक् स्यात् ॥ हस्तिना चरति हास्तिकः । शाकटिकः । दध्ना भक्षयति दाधिकः ॥ आकर्षात् ष्ठल् । ४ । ४ । ९ ॥ आकर्षो निकषोपलः । आकषादिति पाठान्तरम् । तेन A हरीतकी, कोशातकी, नखरजनी, शष्कुण्डी, दाडी, दोडी, श्वेतपाकी, अर्जुनपाकी, द्राक्षा, काका, ध्वाङ्क्षा, गभीका, कण्टकारिका, पिप्पली, चिञ्चा, शेफालिका । इति हरीतक्यादिः ॥ B माशब्द, नित्यशब्द, कार्यशब्द । इति माशब्दादिः ॥ C स्वागत, स्वध्वर, स्वङ्ग, व्यङ्ग, व्यड, व्यवहार, स्वपति । इति स्वागतादिः ॥ D प्रभूत, पर्याप्त । इति प्रभूतादिः ॥ E सुस्नात, सुखरात्रि, सुखशयन । इति सुस्नातादिः ॥ F परदार, गुरुतल्प । इति परदारादिः । एते चत्वारोऽप्याकृतिगणाः ॥

चरति आकर्षिकः । षित्त्वान्ङीष् । आकर्षिकी ॥ ^Aपर्पादिभ्यः ष्ठन् ।४।४।१० ॥ पर्पेण चरति पर्पिकः । पर्पिकी । येन पीठेना पङ्ग्वश्चरन्ति स पर्पः । अश्विकः । रथिकः ॥ श्वग- णाट्ठञ् ।४।४।११ ॥ चात् ष्ठन् ॥ श्वादेरिति ।७।३।८ ॥ ऐच् न ॥ श्वमन्त्रस्यापत्यं श्वामन्त्रिः । श्वादंष्ट्रिः । तदादिविधौ चेदमेव ज्ञापकम् ॥ इकारादाविति वाच्यम् * ॥ श्वगणेन चरति श्वागणिकः । श्वागणिकी । श्वगणिकः । श्वगणिकी ॥ पदान्तस्यान्यतर- स्याम् ।७।४।९ ॥ श्वादेरङ्गस्य पदशब्दान्तस्यैत्वा । श्वापदस्येदं श्वापदम् । शौवापदम् ॥ ^Bवेतनादिभ्यो जीवति ।४।४।१२ ॥ वेतनेन जीवति वैतनिकः धानुष्कः ॥ वस्त्रक्रय- विक्रयाट्ठन् । ४।४।१३ ॥ वस्त्रेन मूल्येन जीवति वस्त्रिकः । क्रयविक्रयग्रहणं संघातविगृ- हीतार्थम् । क्रयविक्रयिकः । क्रयिकः । विक्रयिकः ॥ आयुधाच्छ च । ४ । ४ । १४ ॥ चाट्ठन् । आयुधेन जीवति आयुधीयः । आयुधिकः ॥ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः^C । ४।४।१५॥ उत्सङ्गेन हरत्यौत्सङ्गिकः ॥ ^Dभस्त्रादिभ्यः ष्ठन् । ४।४।१६ ॥ भस्त्रया हरति भस्त्रिकः । षित्त्वान्ङीष् । भस्त्रिकी ॥ विभाषा विवधात् । ४।४।१७ ॥ विवधेन हरति विवधिकः । पक्षे ठक् । वैवधिकः । १एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्वीवधादपि ष्ठन् । वीवधिकः । वीवधिकी । विवधवीवधशब्दौ उभयतोबद्धशिक्ये स्कन्धवाह्ये काष्ठे वर्तेते ॥ अण् कुटिकायाः । ४ । ४ । १८ ॥ कुटिलिका व्याधानां गतिविशेषः कर्मारोपकरणभूतं लोहं च । कुटिलिकया हरति मृगानङ्गारान्वा कौटिलिको व्याधः कर्मारश्च ॥ निर्वृत्तेऽक्ष^Eद्यूतादिभ्यः । ४।४। १९ ॥ अक्षद्यूतेन निर्वृत्तमाक्षद्यूतिकं वैरम् ॥ क्त्रेर्मम्नित्यम् । ४।४।२० ॥ क्त्रिप्रत्ययान्तप्रकृतिका- तृतीयान्तान्निर्वृत्तेऽर्थे मप्स्थान्नित्यम् । कृत्या निर्वृत्तं कृत्रिमम् । पक्त्रिमम् ॥ भावप्रत्ययान्ता- दिमप् वक्तव्यः * ॥ पाकेन निर्वृत्तं पाकिमम् । त्यागिमम् ॥ अपमित्ययाचिताभ्यां कक्कनौ । ४।४।२१ ॥ अपमित्येति ल्यबन्तम् । अपमित्य निर्वृत्तं आपमित्यकम् । याचितेन निर्वृत्तं याचितकम् ॥ संसृष्टे । ४।४।२२ ॥ दध्ना संसृष्टं दाधिकम् ॥ चूर्णादिनिः । ४।४। २३ ॥ चूर्णैः संसृष्टाश्चूर्णिनोऽपूपाः ॥ लवणालुक् । ४।४।२४ ॥ लवणेन संसृष्टो लवणः सूपः । लवणं शाकम् ॥ मुद्गादण् । ४।४।२५ ॥ मौद्ग ओदनः ॥ व्यञ्जनैरुपसिक्ते । ४ । ४ । २६ ॥ ठक् ॥ दध्ना उपसिक्तं दाधिकम् ॥ ओजःसहोऽम्भसा वर्तते । ४।४।२७॥ A पर्प, अश्व, अश्वत्थ, रथ, जाल, व्याल, न्यास, पादः पञ्च । इति पर्पादिः ॥ B वेतन, वाहन, अर्धवाहन, धनुष्, दण्ड, जाल, वेश, उपवेश, प्रेषण, उपवस्ति, सुख, शय्या, शक्ति, उपनिषद्, उपदेश, स्फिच्, पाद, उपस्थ, उपस्थान, उपहस्त । इति वेतनादिः ॥ C उत्सङ्ग, उडुप, उत्पूट, उत्पूत, उत्पन्न, पिटक, पिटाक । इत्युत्सङ्गादिः ॥ D भस्त्रा, भरट, भरण, शीर्षभार, शीर्पेभार असंभार, अंसेभार, । इति भस्त्रादिः ॥ E अक्षद्यूत, जानुप्रहत, जङ्घाप्रहत, जङ्घाप्रहत, पादस्वेदन, कण्टकमर्दन, गतानुगत, गतागत, यातोपयात, अनुगत । इत्यक्षद्यूतादिः ॥ १ ‘वीवपाच्चेति वक्तव्यम्’ इति वार्तिकं सूत्राक्षरैरेव गतार्थमप्याहोपुरुषिकयाह-एकदेशेति ॥ परंत्वे- तदसङ्गतमेव, एवं सति ‘पौरोडाशपुरोडाशाच्छन्’ इत्यत्रापि पौरोडाशग्रहणमनर्थकं स्यादिति बोध्यम् ॥

तद्धितेषु ठगधिकारप्रकरणम् । ( २०९ ) ओजसा वर्तते औजसिकः शूरः । साहसिकश्चौरः । आम्भसिको मत्स्यः ॥ तत्प्रत्यनुपूर्वमी- पलोमकूलम् । ४।४।२८ ॥ द्वितीयान्तादस्माद्वर्तत इत्यस्मिन्नर्थे ठक् स्यात् ॥ क्रियाविशेष- णत्वाद्वितीया ॥ प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः । आन्वीपिकः । प्रातिलोमिकः । आनुलोमिकः । प्रातिकूलिकः । आनुकूलिकः ॥ परिमुखं च । ४।४।२९ ॥ परिमुखं वर्तते पारिमुखिकः । चात्पारिपार्श्विकः ॥ प्रयच्छति गर्ह्यम् । ४।४।३० ॥ द्विगुणार्थं द्विगुणं तत्प्रयच्छति द्वैगु- णिकः । त्रैगुणिकः ॥ वृद्धेर्वृधुषिभावो वक्तव्यः * ॥ वार्धुषिकः ॥ कुसीददशैकादशात् ष्ठन्ष्ठचौ । ४।४।३१ ॥ गर्ह्यार्थाभ्यामाभ्यामेतौ स्तः प्रयच्छतीत्यर्थे ॥ कुसीदं वृद्धिस्तदर्थं द्रव्यं कुसीदं तत्प्रयच्छति कुसीदिकः । कुसीदिकी । एकादशार्थत्वादेकादश ते च ते वस्तुतो दश चेति विग्रहेऽकारः समासान्त इहैव सूत्रे निपात्यते । दशैकादशिकः । दशैकादशिकी । दशैकादशान्प्रयच्छतीत्युत्तमर्ण एवेहापि तद्धितार्थः ॥ उञ्छति । ४।४।३२ ॥ बदराण्युञ्छति बादरिकः ॥ रक्षति । ४।४।३३ ॥ समाजं रक्षति सामाजिकः ॥ शब्ददर्दुरं करोति । ४ । ४।३४ ॥ शब्दं करोति शाब्दिकः । दार्दुरिकः ॥ पक्षिमत्स्यमृगान्धन्ति । ४।४।३५ ॥ स्वरूपस्य पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणम् । मत्स्यपर्यायेषु मीनस्यैव । पक्षिणो हन्ति पाक्षिकः। शाकुनिकः । मायूरिकः । मात्स्यिकः । मैनिकः । शाकुलिकः । मार्गिकः । हारिणिकः । सारङ्गिकः ॥ परिपन्थं च तिष्ठति । ४।४।३६ ॥ अस्माद्द्वितीयान्तात्तिष्ठति हन्ति चेत्यर्थे ठक् स्यात् ॥ पन्थानं वर्जयित्वा व्याप्य वा तिष्ठति पारिपन्थिकश्चौरः । परिपन्थं हन्ति पारिपन्थिकः ॥ माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति । ४ । ४ । ३७ ॥ दण्डाकारो माथः पन्थाः दण्डमाथः । दण्डमाथं धावति दाण्डमाथिकः । पादविकः । आनुपदिकः ॥ आक्र- न्दाद्वश्च । ४।४।३८ ॥ अस्माट्ठञ् स्याच्चाट्ठक् धावतीत्यर्थे ॥ आक्रन्दं दुःखिनां रोदनस्थानं धावति आक्रन्दिकः ॥ पदोत्तरपदं गृह्णाति । ४।४।३९ ॥ पूर्वपदं गृह्णाति पौर्वपदिकः । औत्तरपदिकः ॥ प्रतिकण्ठार्थललामं च । ४।४।४० ॥ एभ्यो गृह्णात्यर्थे ठक् स्यात् ॥ प्रतिकण्ठं गृह्णाति प्रातिकण्ठिकः । आर्थिकः । लालामिकः ॥ धर्मं चरति ।४।४।४१ ॥ धार्मिकः ॥ अधर्माच्चेति वक्तव्यम् * ॥ आधार्मिकः ॥ प्रतिपथमेति ठञ् ।४।४।४२ ॥ प्रतिपथमेति प्रातिपथिकः ॥ समवायान्समावैति । ४ । ४ । ४३ ॥ सामवायिकः । सामूहिकः ॥ परिषदो ण्यः । ४ । ४ । ४४ ॥ परिषदं समवैति पारिषद्यः ॥ सेनाया वा । । ४ । ४ । ४५ ॥ ण्यः स्यात्पक्षे ठक् ॥ सैन्याः सैनिकाः ॥ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति । ४ । ४ । ४६ ॥ ललाटं पश्यति लालाटिकः सेवकः । कुक्कुटीशब्देन तत्पातार्हः स्वल्पदेशो लक्ष्यते ॥ कौक्कुटिको भिक्षुः ॥ तस्य धर्म्यम् । ४ । ४।४७ ॥ आपणस्य धर्म्य- १ तथा च मार्गपर्याये त्रिकाण्डशेषः-‘ पन्थास्तु शुक्लमो वहः । वाटः पथश्च माथश्च’ इति ॥ २ बहु- वचनार्थनिर्देशोयं तदाह-सामूहिक इति ॥ १४-१

( २१० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- मापर्णिकम् ॥ अण् Aमहिष्यादिभ्यः । ४ । ४ । ४८ ॥ महिष्या धर्म्यं माहिषम् । याजमा- नम् ॥ ऋतोऽञ् । ४ । ४ । ४९ ॥ यातुर्धर्म्यं यात्रम् ॥ नराच्चेति वक्तव्यम् * ॥ नरस्य धर्म्यं नारी ॥ विशासितुरिड्लोपश्चाश्च वक्तव्यः * ॥ विशासितुर्धर्म्यं वैशस्त्रम् ॥ विभाज- यितुर्णिंलोपश्चाश्च वाच्यः * ॥ विभाजयितुर्धर्म्यं वैभाजित्रम् ॥ अवक्रयः । ४।४।५० ॥ षष्ठ्यन्ताट्ठक् स्यादवक्रयेऽर्थे ॥ आपणस्यावक्रय आपणिकः । राजग्राह्यं द्रव्यमवक्रयः ॥ तदस्य पण्यम् ।४।४।५१ ॥ अपूपाः पण्यमस्य आपूपिकः ॥ लवणाट्ठञ् । ४ । ४।५२ ॥ लावणिकः ॥ Bकिसरादिभ्यः ष्ठन् । ४ । ४ । ५३ ॥ किसरं पण्यमस्य किसरिकः । षित्त्वान्ङीष् । किसरिकी । किसर, उशीर, नलद इत्यादि किसरादयः सर्वे सुगन्धिद्रव्य- विशेषवाचिनः ॥ शलालुनोऽन्यतरस्याम् । ४ । ४ । ५४ ॥ ष्ठन्स्यात् पक्षे ठक् ॥ शला- लुकः । शलालुकी । शालालुकः । शालालुकी । शलालुः सुगन्धिद्रव्यविशेषः ॥ शिल्पम् ।४।४।५५ ॥ मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः ॥ मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् । ४ । ।४।५६ ॥ मड्डुकवादनं शिल्पमस्य माड्डुकः । माड्डुकिकः । झार्झरः । झार्झरिकः ॥ प्रहरणम् । ।४।४।५७ ॥ तदस्येत्येव । असिः प्रहरणमस्य आसिकः । धानुष्कः ॥ परश्वधाट्ठञ् ।४।४। ५८ ॥ पारश्वधिकः ॥ शक्तियष्ट्योरीकक् । ४ । ४ । ५९ ॥ शाक्तीकः । याष्टीकः ॥ अस्ति नास्ति दिष्टं मतिः । ४।४।६० ॥ तदस्येत्येव ॥ अस्ति परलोक इत्येवं मति- र्यस्य स आस्तिकः । नास्तीति मतिर्यस्य स नास्तिकः । दिष्टमिति मतिर्यस्य स दैष्टिकः ॥ शीलम् ।४।४।६१ ॥ अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः ॥ Cछत्रादिभ्यो णः ।४।४। ६२ ॥ गुरोर्दोषणामावरणं छत्रं तच्छीलमस्य छात्रः ॥ कार्मस्ताच्छील्ये ।६।४।१७२॥ कार्म इति ताच्छील्ये णे टिलोपो निपात्यते ॥ कर्मशीलः कार्मः । 'नस्तद्धिते' इत्येव सिद्धे 'अण्कार्यं ताच्छीलिके णेऽपि' । तेन चौरी तापसीत्यादि सिद्धम् ॥ ताच्छील्ये किम् ? कार्म्मणः ॥ कर्माध्ययने वृत्तम् । ४ । ४ । ६३ ॥ प्रथमान्तात्षष्ठ्यर्थे ठक् स्यादध्ययने वृत्ता या क्रिया सा चेत्प्रथमान्तस्यार्थः । ऐकान्यिकः । यस्याध्ययने प्रवृत्तस्य परीक्षाकाले विपरी- तोच्चारणरूपं स्खलितमेकं जातं सः ॥ बह्वचपूर्वपदाट्ठञ् । ४ । ४ । ६४ ॥ प्राग्विशये ॥ द्वादशान्यानि कर्माणिध्ययने वृत्तान्यस्य द्वादशान्यिकः । द्वादशापपाठा अस्य जाता इत्यर्थः ॥ हितं भक्षाः । ४ । ४ । ६५ ॥ अपूपभक्षणं हितमस्मै आपूपिकः ॥ तदस्मै दीयते नियु- क्तम् । ४ ।४।६६ ॥ अग्रभोजनं नियतं दीयते अस्मै आग्रभोजनिकः ॥ श्राणामां- सौदनाट्टिठन् ।४।४।६७ ॥ श्राणा नियुक्तं दीयतेऽस्मै श्राणिकः । श्राणिकी ॥ मांसौदन- A महिषी, प्रजापति, प्रजावती, प्रलेपिका, विलेपिका, अनुलेपिका, पुरोहित, मणिपाली, अनुचारक, होतु, यजमान । इति महिष्यादिः ॥ B किसर ( किन्नर ), नरद, नलद, स्थागल, तगर, गुग्गुल, उशीर, हरिद्रा, हरिद्रु, पर्णी। इति किसरादिः॥ C छत्र, शिक्षा, प्ररोह, स्था, बुभुक्षा, चुरा, तितिक्षा, उपस्थान, कृषि, कर्मन्, विश्रन्था, तपस्, सत्य, अनृत, विशिखा, भक्षा, उदस्थान, पुरोडा, विक्षा, चुक्षा, मन्द्र । इति छत्रादिः ॥

ग्रहणं संघातविगृहीतार्थम् । मांसौदनिकः । मांसिकः । औदनिकः ॥ भक्तादणन्यतर- स्याम् । ४ । ४ । ६८ ॥ पक्षे ठक् ॥ भक्तमस्मै नियुक्तं दीयते भाक्तः । भाक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः । ४ । ४ । ६९ ॥ आकरे नियुक्त आकरिकः ॥ अगारान्ताट्ठन् । ४ । ४ । ७० ॥ देवागारे नियुक्तो देवागारिकः ॥ अध्यायिन्यदेशकालात् । ४ । ४ । ७१ ॥ निषिद्धदेश- कालवाचकाट्ठक् स्यादध्येतरि ॥ श्मशानेऽधीते श्मशानिकः । चतुर्दश्यामधीयते चातुर्द- शिकः ॥ कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति । ४ । ४ । ७२ ॥ तत्रेत्येव । वंशक- ठिने व्यवहरति वांशकठिनिकः । वंशा वेणवः कठिना यस्मिन्देशे स वंशकठिनस्तस्मिन्देशे या क्रिया यथानुष्ठेया तां तथैवानुतिष्ठतीत्यर्थः । प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥ निकटे वसति । ४ । ४ । ७३ ॥ नैकटिको भिक्षुः ॥ आवसथात् ष्वल् । ४ । ४ । ७४ ॥ आवसथे वसति आवसथिकः ॥ षित्त्वान्ङीष् आवसथिकी ॥ आकर्षात्पर्पादेर्भस्त्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच्च । आवसथात्किसरादेः षितः षडेते ठगधिकारे ॥ षडिति सूत्रषट्केन विहिता इत्यर्थः । प्रत्ययास्तु सप्त ॥ इति ठगधिकारप्रकरणम् । अथ प्राग्वितीयप्रकरणम् । प्राग्विताद्यत् । ४ । ४ । ७५ ॥ 'तस्मै हितमित्यतः' प्राक् यदधिक्रियते ॥ तद्वहति रथ- युगप्रासङ्गम् । ४ । ४ । ७६ ॥ रथं वहति रथ्यः । युग्यः । वत्सानां दमनकाले स्कन्धे काष्ठ- मासज्यते स प्रासङ्गः । तं वहति प्रासङ्ग्यः ॥ धुरो यड्ढकौ । ४ । ४ । ७७ ॥ 'हलि चेति दीर्धे प्राप्ते-॥ न भकुर्छुराम । ८ । २ । ७९ ॥ भस्य कुर्छुरोश्चोपधाया दीर्घो न स्यात् । धुर्यः धौरेयः ॥ खः सर्वधुरात् । ४ । ४ । ७८ ॥ सर्वधुरं वहतीति सर्वधुरीणः ॥ एकधुराल्लुक्च । । ४ । ४ । ७९ ॥ एकधुरं वहति एकधुरीणः ॥ एकधुरः ॥ शकटादण् । ४ । ४ । ८० ॥ शकटं वहति शाकटो गौः ॥ हलसीराट्ठक् । ४ । ४ । ८१ ॥ हलं वहति हालिकः । सैरिकः ॥ सं- ज्ञायां जन्या । ४ । ४ । ८२ ॥ जनी वधूः तां वहति प्रापयति जन्या ॥ विध्यत्यधनुषा । । ४ । ४ । ८३ ॥ द्वितीयान्ताद्विध्यतीत्यर्थे यत्स्यान्न चेत्तत्र धनुः करणम् ॥ पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः ॥ धनगणं लब्धा । ४ । ४ । ८४ ॥ तृन्नन्तमेतत् ॥ धनं लब्धा धन्यः । गणं लब्धा गण्यः ॥ अन्नाण्णः । ४ । ४ । ८५ ॥ अन्नं लब्धा आन्नः ॥ वशं गतः । ४ । ४ । ८६ ॥ वश्यः परेच्छानुचारी ॥ पदमस्मिन्वह्यम् । ४ । ४ । ८७ ॥ पद्यः कर्दमः । नातिशुष्क इत्यर्थः ॥ मूलमस्याबर्हि । ४ । ४ । ८८ ॥ आबर्हणमाबर्हं उत्पाटनं तदस्यास्तीत्याबर्हि । मूल- माबर्हि येषां ते मूल्या मुद्गाः ॥ संज्ञायां धेनुष्या । ४ । ४ । ८९ ॥ धेनुशब्दस्य षुगागमो यत्

ण्यः is the sutra; by yogavibhāga of 'परिषदः', ण-प्रत्यय also happens (णोऽपि)"! Wait! "ण-प्रत्ययः अपि" -> "णोऽपि"! In some recensions, is the pratyaya अण् or ण? When ण is added to परिषद्, what do you get? परिषद् + ण = पारिषद! (Because ण has वृद्धि of अ to आ, giving पारिषद!) If it were अण्, परिषद् + अण् = पारिषद! (Both ण and अण् have the same effect!) So "णोऽपि" means: "णः अपि"!! AND by Sandhi: "योगविभागात् + णः + अपि" -> योगविभागात् + णः = योगविभागाण्णः! योगविभागाण्णः + अपि = योगविभागाण्णोऽपि! Aha! WOW! That makes TOTAL sense! योगविभागात् + णोऽपि = योगविभागाण्णोऽपि! Now, look at the text in line 18: Is there a 'गा'? Let's look: "यो-ग-वि-भा-गा-ण्णो-ऽ-पि" or "यो-ग-वि-भा-ण्णो-ऽ-पि"? Wait, look at the space: यो (1) ग (2) वि