वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

??Let's read line 22 very carefully:१४२ ॥ शामीलं भस्म ॥ बित्त्वान्ङीप् । शामीली स्रुक् ॥Wait, is that wordपित्त्वात्orञित्त्वात्orबित्त्वान्? Wait, let's read the pratyaya in line 21: शम्याः प्लञ्! Wait, look at the first letter: is it ञ्? No. Wait, look at line 22: १४२ ॥ शामीलं भस्म ॥Then:पित्त्वान्ङीप्orबित्त्वान्ङीप्orञित्त्वान्ङीप्? Wait, पि! In Devanagari, पिhas the loop ofप! Wait, look at पित्त्वान्ङीप्: पि+त्त्वान्+ङीप्->पित्त्वान्ङीप्! Wait, does it say पित्त्वात्orञित्त्वात्? Wait, in Panini 4.1.15: तिड्ड्डाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपःorऋन्नेभ्यो ङीप्`... wait, ङीप् by what

वाङ्मयम् । कथं तर्हि आप्यम्मयमयमिति ? 'तस्येदमित्यण्णन्तात्स्वार्थे मयञ् ॥ गोश्च पुरीषे |४।३।१४५ ॥ गोः पुरीषं गोमयम् ॥ पिष्टाच्च । ४ । ३ । १४६ ॥ मयट् स्याद्विकारे । पिष्टमयं भस्म ॥ कथं पैष्टी सुरेति ? सामान्यविवक्षायां 'तस्येदमित्यण्' ॥ संज्ञायां कन् । ।४।३।१४७ ॥ पिष्टादित्येव । पिष्टस्य विकारविशेषः पिष्टकः । पूपोऽपूपः पिष्टकः स्यात् ॥ व्रीहेः पुरोडाशे ।४।३।१४८ ॥ मयट् स्यात् । बिल्वाद्यणोऽपवादः । व्रीहिमियः पुरो- डाशः । व्रैहमन्यत् ॥ असंज्ञायां तिलयवाभ्याम् ।४।३।१४९ ॥ तिलमयम् । यव- मयम् । संज्ञायां तु तैलम् । यावकः ॥ ᴬतालादिभ्योऽण् ।४।३।१५२ ॥ अञ्मयटोरप- वादः ॥ तालाद्धनुषि * ॥ तालं धनुः । अन्यत्तालम

तद्धितेषु ठगधिकारप्रकरणम् । ( २०७ ) जात्याः पुष्पं जाती । विदार्या मूलं विदारी । बहुलग्रहणान्नेह-पाट्लानि पुष्पाणि । साल्वानि मूलानि ॥ बाहुलकात्क्वचिल्लुक्-अशोकम् । करवीरम् ॥ ^Aहरीतक्यादिभ्यश्च ।४।३।१६७॥ एभ्यः फलप्रत्ययस्य लुप्स्यात् ॥ हरीतक्यादीनां लिङ्गमेव प्रकृतिवत् । हरी- तक्याः फलानि हरीतक्यः ॥ कंसीयपरशव्ययोर्यञञौ लुक् च ।४।३।१६८॥ कंसीयपरशव्यशब्दाभ्यां यञञौ स्तश्छयतौश्च लुक् ॥ कंसाय हितं कंसीयम्, तस्य विकारः कांस्यम् । परशवे हितं परशव्यम्, तस्य विकारः पारशवः ॥ इति प्राग्दीव्यतीयप्रकरणम् । अथ ठगधिकारप्रकरणम् । प्राग्वहतेष्ठक् ।४।४।१ ॥ 'तद्वहतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ॥ तदाहोति ^Bमाशब्दा- दिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ मा शब्दः कारि इति य आह स माशब्दिकः ॥ ^Cस्वागता- दीनां च ।७।३।७ ॥ ऐच् न स्यात् । स्वागतमित्याह स्वागतिकः । स्वाध्वरिकः । स्वङ्ग- स्यापत्यं स्वाङ्गिः । व्यङ्गस्यापत्यं व्याङ्गिः । व्यडस्यापत्यं व्याडिः ॥ व्यवहारेण चरति व्यावहा- रिकः । स्वपतौ साधु स्वापतेयम् ॥ आहौ ^Dप्रभूतादिभ्यः * ॥ प्रभूतमाह प्राभूतिकः ॥ पार्याप्तिकः ॥ पृच्छतौ ^Eसुस्नातादिभ्यः * ॥ सुस्नातं पृच्छति सौस्नातिकः । सौखशा- यनिकः । अनुशतिकादिः ॥ गच्छतौ ^Fपरदारादिभ्यः * ॥ पारदारिकः । गौरुतल्पिकः ॥ तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ।४।४।२ ॥ अक्षैर्दीव्यति आक्षिकः । अभ्रया खनति आभ्रिकः । अक्षैर्जयति आक्षिकः । अक्षैर्जितमाक्षिकम् ॥ संस्कृतम् ।४।४।३ ॥ दध्ना संस्कृतं दाधिकम् । मारीचिकम् ॥ कुलत्थकोपधादण् ।४।४।४ ॥ ठकोऽपवादः ॥ कुलत्थैः संस्कृतं कौलत्थम् । तैत्तिडीकम् ॥ तरति ।४।४।५ ॥ उडुपेन तरति औडु- पिकः ॥ गोपुच्छाट्ठञ् ।४।४।६ ॥ गौपुच्छिकः ॥ नौद्व्यचष्ठन् ।४।४।७ ॥ नाविकः । घटिकः । बाहुभ्यां तरति बाहुका स्त्री ॥ चरति ।४।४।८ ॥ तृतीयान्तादृच्छति भक्षयती- त्यर्थयोष्ठक् स्यात् ॥ हस्तिना चरति हास्तिकः । शाकटिकः । दध्ना भक्षयति दाधिकः ॥ आकर्षात् ष्ठल् । ४ । ४ । ९ ॥ आकर्षो निकषोपलः । आकषादिति पाठान्तरम् । तेन A हरीतकी, कोशातकी, नखरजनी, शष्कुण्डी, दाडी, दोडी, श्वेतपाकी, अर्जुनपाकी, द्राक्षा, काका, ध्वाङ्क्षा, गभीका, कण्टकारिका, पिप्पली, चिञ्चा, शेफालिका । इति हरीतक्यादिः ॥ B माशब्द, नित्यशब्द, कार्यशब्द । इति माशब्दादिः ॥ C स्वागत, स्वध्वर, स्वङ्ग, व्यङ्ग, व्यड, व्यवहार, स्वपति । इति स्वागतादिः ॥ D प्रभूत, पर्याप्त । इति प्रभूतादिः ॥ E सुस्नात, सुखरात्रि, सुखशयन । इति सुस्नातादिः ॥ F परदार, गुरुतल्प । इति परदारादिः । एते चत्वारोऽप्याकृतिगणाः ॥

चरति आकर्षिकः । षित्त्वान्ङीष् । आकर्षिकी ॥ ^Aपर्पादिभ्यः ष्ठन् ।४।४।१० ॥ पर्पेण चरति पर्पिकः । पर्पिकी । येन पीठेना पङ्ग्वश्चरन्ति स पर्पः । अश्विकः । रथिकः ॥ श्वग- णाट्ठञ् ।४।४।११ ॥ चात् ष्ठन् ॥ श्वादेरिति ।७।३।८ ॥ ऐच् न ॥ श्वमन्त्रस्यापत्यं श्वामन्त्रिः । श्वादंष्ट्रिः । तदादिविधौ चेदमेव ज्ञापकम् ॥ इकारादाविति वाच्यम् * ॥ श्वगणेन चरति श्वागणिकः । श्वागणिकी । श्वगणिकः । श्वगणिकी ॥ पदान्तस्यान्यतर- स्याम् ।७।४।९ ॥ श्वादेरङ्गस्य पदशब्दान्तस्यैत्वा । श्वापदस्येदं श्वापदम् । शौवापदम् ॥ ^Bवेतनादिभ्यो जीवति ।४।४।१२ ॥ वेतनेन जीवति वैतनिकः धानुष्कः ॥ वस्त्रक्रय- विक्रयाट्ठन् । ४।४।१३ ॥ वस्त्रेन मूल्येन जीवति वस्त्रिकः । क्रयविक्रयग्रहणं संघातविगृ- हीतार्थम् । क्रयविक्रयिकः । क्रयिकः । विक्रयिकः ॥ आयुधाच्छ च । ४ । ४ । १४ ॥ चाट्ठन् । आयुधेन जीवति आयुधीयः । आयुधिकः ॥ हरत्युत्सङ्गादिभ्यः^C । ४।४।१५॥ उत्सङ्गेन हरत्यौत्सङ्गिकः ॥ ^Dभस्त्रादिभ्यः ष्ठन् । ४।४।१६ ॥ भस्त्रया हरति भस्त्रिकः । षित्त्वान्ङीष् । भस्त्रिकी ॥ विभाषा विवधात् । ४।४।१७ ॥ विवधेन हरति विवधिकः । पक्षे ठक् । वैवधिकः । १एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्वीवधादपि ष्ठन् । वीवधिकः । वीवधिकी । विवधवीवधशब्दौ उभयतोबद्धशिक्ये स्कन्धवाह्ये काष्ठे वर्तेते ॥ अण् कुटिकायाः । ४ । ४ । १८ ॥ कुटिलिका व्याधानां गतिविशेषः कर्मारोपकरणभूतं लोहं च । कुटिलिकया हरति मृगानङ्गारान्वा कौटिलिको व्याधः कर्मारश्च ॥ निर्वृत्तेऽक्ष^Eद्यूतादिभ्यः । ४।४। १९ ॥ अक्षद्यूतेन निर्वृत्तमाक्षद्यूतिकं वैरम् ॥ क्त्रेर्मम्नित्यम् । ४।४।२० ॥ क्त्रिप्रत्ययान्तप्रकृतिका- तृतीयान्तान्निर्वृत्तेऽर्थे मप्स्थान्नित्यम् । कृत्या निर्वृत्तं कृत्रिमम् । पक्त्रिमम् ॥ भावप्रत्ययान्ता- दिमप् वक्तव्यः * ॥ पाकेन निर्वृत्तं पाकिमम् । त्यागिमम् ॥ अपमित्ययाचिताभ्यां कक्कनौ । ४।४।२१ ॥ अपमित्येति ल्यबन्तम् । अपमित्य निर्वृत्तं आपमित्यकम् । याचितेन निर्वृत्तं याचितकम् ॥ संसृष्टे । ४।४।२२ ॥ दध्ना संसृष्टं दाधिकम् ॥ चूर्णादिनिः । ४।४। २३ ॥ चूर्णैः संसृष्टाश्चूर्णिनोऽपूपाः ॥ लवणालुक् । ४।४।२४ ॥ लवणेन संसृष्टो लवणः सूपः । लवणं शाकम् ॥ मुद्गादण् । ४।४।२५ ॥ मौद्ग ओदनः ॥ व्यञ्जनैरुपसिक्ते । ४ । ४ । २६ ॥ ठक् ॥ दध्ना उपसिक्तं दाधिकम् ॥ ओजःसहोऽम्भसा वर्तते । ४।४।२७॥ A पर्प, अश्व, अश्वत्थ, रथ, जाल, व्याल, न्यास, पादः पञ्च । इति पर्पादिः ॥ B वेतन, वाहन, अर्धवाहन, धनुष्, दण्ड, जाल, वेश, उपवेश, प्रेषण, उपवस्ति, सुख, शय्या, शक्ति, उपनिषद्, उपदेश, स्फिच्, पाद, उपस्थ, उपस्थान, उपहस्त । इति वेतनादिः ॥ C उत्सङ्ग, उडुप, उत्पूट, उत्पूत, उत्पन्न, पिटक, पिटाक । इत्युत्सङ्गादिः ॥ D भस्त्रा, भरट, भरण, शीर्षभार, शीर्पेभार असंभार, अंसेभार, । इति भस्त्रादिः ॥ E अक्षद्यूत, जानुप्रहत, जङ्घाप्रहत, जङ्घाप्रहत, पादस्वेदन, कण्टकमर्दन, गतानुगत, गतागत, यातोपयात, अनुगत । इत्यक्षद्यूतादिः ॥ १ ‘वीवपाच्चेति वक्तव्यम्’ इति वार्तिकं सूत्राक्षरैरेव गतार्थमप्याहोपुरुषिकयाह-एकदेशेति ॥ परंत्वे- तदसङ्गतमेव, एवं सति ‘पौरोडाशपुरोडाशाच्छन्’ इत्यत्रापि पौरोडाशग्रहणमनर्थकं स्यादिति बोध्यम् ॥

तद्धितेषु ठगधिकारप्रकरणम् । ( २०९ ) ओजसा वर्तते औजसिकः शूरः । साहसिकश्चौरः । आम्भसिको मत्स्यः ॥ तत्प्रत्यनुपूर्वमी- पलोमकूलम् । ४।४।२८ ॥ द्वितीयान्तादस्माद्वर्तत इत्यस्मिन्नर्थे ठक् स्यात् ॥ क्रियाविशेष- णत्वाद्वितीया ॥ प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकः । आन्वीपिकः । प्रातिलोमिकः । आनुलोमिकः । प्रातिकूलिकः । आनुकूलिकः ॥ परिमुखं च । ४।४।२९ ॥ परिमुखं वर्तते पारिमुखिकः । चात्पारिपार्श्विकः ॥ प्रयच्छति गर्ह्यम् । ४।४।३० ॥ द्विगुणार्थं द्विगुणं तत्प्रयच्छति द्वैगु- णिकः । त्रैगुणिकः ॥ वृद्धेर्वृधुषिभावो वक्तव्यः * ॥ वार्धुषिकः ॥ कुसीददशैकादशात् ष्ठन्ष्ठचौ । ४।४।३१ ॥ गर्ह्यार्थाभ्यामाभ्यामेतौ स्तः प्रयच्छतीत्यर्थे ॥ कुसीदं वृद्धिस्तदर्थं द्रव्यं कुसीदं तत्प्रयच्छति कुसीदिकः । कुसीदिकी । एकादशार्थत्वादेकादश ते च ते वस्तुतो दश चेति विग्रहेऽकारः समासान्त इहैव सूत्रे निपात्यते । दशैकादशिकः । दशैकादशिकी । दशैकादशान्प्रयच्छतीत्युत्तमर्ण एवेहापि तद्धितार्थः ॥ उञ्छति । ४।४।३२ ॥ बदराण्युञ्छति बादरिकः ॥ रक्षति । ४।४।३३ ॥ समाजं रक्षति सामाजिकः ॥ शब्ददर्दुरं करोति । ४ । ४।३४ ॥ शब्दं करोति शाब्दिकः । दार्दुरिकः ॥ पक्षिमत्स्यमृगान्धन्ति । ४।४।३५ ॥ स्वरूपस्य पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणम् । मत्स्यपर्यायेषु मीनस्यैव । पक्षिणो हन्ति पाक्षिकः। शाकुनिकः । मायूरिकः । मात्स्यिकः । मैनिकः । शाकुलिकः । मार्गिकः । हारिणिकः । सारङ्गिकः ॥ परिपन्थं च तिष्ठति । ४।४।३६ ॥ अस्माद्द्वितीयान्तात्तिष्ठति हन्ति चेत्यर्थे ठक् स्यात् ॥ पन्थानं वर्जयित्वा व्याप्य वा तिष्ठति पारिपन्थिकश्चौरः । परिपन्थं हन्ति पारिपन्थिकः ॥ माथोत्तरपदपदव्यनुपदं धावति । ४ । ४ । ३७ ॥ दण्डाकारो माथः पन्थाः दण्डमाथः । दण्डमाथं धावति दाण्डमाथिकः । पादविकः । आनुपदिकः ॥ आक्र- न्दाद्वश्च । ४।४।३८ ॥ अस्माट्ठञ् स्याच्चाट्ठक् धावतीत्यर्थे ॥ आक्रन्दं दुःखिनां रोदनस्थानं धावति आक्रन्दिकः ॥ पदोत्तरपदं गृह्णाति । ४।४।३९ ॥ पूर्वपदं गृह्णाति पौर्वपदिकः । औत्तरपदिकः ॥ प्रतिकण्ठार्थललामं च । ४।४।४० ॥ एभ्यो गृह्णात्यर्थे ठक् स्यात् ॥ प्रतिकण्ठं गृह्णाति प्रातिकण्ठिकः । आर्थिकः । लालामिकः ॥ धर्मं चरति ।४।४।४१ ॥ धार्मिकः ॥ अधर्माच्चेति वक्तव्यम् * ॥ आधार्मिकः ॥ प्रतिपथमेति ठञ् ।४।४।४२ ॥ प्रतिपथमेति प्रातिपथिकः ॥ समवायान्समावैति । ४ । ४ । ४३ ॥ सामवायिकः । सामूहिकः ॥ परिषदो ण्यः । ४ । ४ । ४४ ॥ परिषदं समवैति पारिषद्यः ॥ सेनाया वा । । ४ । ४ । ४५ ॥ ण्यः स्यात्पक्षे ठक् ॥ सैन्याः सैनिकाः ॥ संज्ञायां ललाटकुक्कुट्यौ पश्यति । ४ । ४ । ४६ ॥ ललाटं पश्यति लालाटिकः सेवकः । कुक्कुटीशब्देन तत्पातार्हः स्वल्पदेशो लक्ष्यते ॥ कौक्कुटिको भिक्षुः ॥ तस्य धर्म्यम् । ४ । ४।४७ ॥ आपणस्य धर्म्य- १ तथा च मार्गपर्याये त्रिकाण्डशेषः-‘ पन्थास्तु शुक्लमो वहः । वाटः पथश्च माथश्च’ इति ॥ २ बहु- वचनार्थनिर्देशोयं तदाह-सामूहिक इति ॥ १४-१

( २१० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- मापर्णिकम् ॥ अण् Aमहिष्यादिभ्यः । ४ । ४ । ४८ ॥ महिष्या धर्म्यं माहिषम् । याजमा- नम् ॥ ऋतोऽञ् । ४ । ४ । ४९ ॥ यातुर्धर्म्यं यात्रम् ॥ नराच्चेति वक्तव्यम् * ॥ नरस्य धर्म्यं नारी ॥ विशासितुरिड्लोपश्चाश्च वक्तव्यः * ॥ विशासितुर्धर्म्यं वैशस्त्रम् ॥ विभाज- यितुर्णिंलोपश्चाश्च वाच्यः * ॥ विभाजयितुर्धर्म्यं वैभाजित्रम् ॥ अवक्रयः । ४।४।५० ॥ षष्ठ्यन्ताट्ठक् स्यादवक्रयेऽर्थे ॥ आपणस्यावक्रय आपणिकः । राजग्राह्यं द्रव्यमवक्रयः ॥ तदस्य पण्यम् ।४।४।५१ ॥ अपूपाः पण्यमस्य आपूपिकः ॥ लवणाट्ठञ् । ४ । ४।५२ ॥ लावणिकः ॥ Bकिसरादिभ्यः ष्ठन् । ४ । ४ । ५३ ॥ किसरं पण्यमस्य किसरिकः । षित्त्वान्ङीष् । किसरिकी । किसर, उशीर, नलद इत्यादि किसरादयः सर्वे सुगन्धिद्रव्य- विशेषवाचिनः ॥ शलालुनोऽन्यतरस्याम् । ४ । ४ । ५४ ॥ ष्ठन्स्यात् पक्षे ठक् ॥ शला- लुकः । शलालुकी । शालालुकः । शालालुकी । शलालुः सुगन्धिद्रव्यविशेषः ॥ शिल्पम् ।४।४।५५ ॥ मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दङ्गिकः ॥ मड्डुकझर्झरादणन्यतरस्याम् । ४ । ।४।५६ ॥ मड्डुकवादनं शिल्पमस्य माड्डुकः । माड्डुकिकः । झार्झरः । झार्झरिकः ॥ प्रहरणम् । ।४।४।५७ ॥ तदस्येत्येव । असिः प्रहरणमस्य आसिकः । धानुष्कः ॥ परश्वधाट्ठञ् ।४।४। ५८ ॥ पारश्वधिकः ॥ शक्तियष्ट्योरीकक् । ४ । ४ । ५९ ॥ शाक्तीकः । याष्टीकः ॥ अस्ति नास्ति दिष्टं मतिः । ४।४।६० ॥ तदस्येत्येव ॥ अस्ति परलोक इत्येवं मति- र्यस्य स आस्तिकः । नास्तीति मतिर्यस्य स नास्तिकः । दिष्टमिति मतिर्यस्य स दैष्टिकः ॥ शीलम् ।४।४।६१ ॥ अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः ॥ Cछत्रादिभ्यो णः ।४।४। ६२ ॥ गुरोर्दोषणामावरणं छत्रं तच्छीलमस्य छात्रः ॥ कार्मस्ताच्छील्ये ।६।४।१७२॥ कार्म इति ताच्छील्ये णे टिलोपो निपात्यते ॥ कर्मशीलः कार्मः । 'नस्तद्धिते' इत्येव सिद्धे 'अण्कार्यं ताच्छीलिके णेऽपि' । तेन चौरी तापसीत्यादि सिद्धम् ॥ ताच्छील्ये किम् ? कार्म्मणः ॥ कर्माध्ययने वृत्तम् । ४ । ४ । ६३ ॥ प्रथमान्तात्षष्ठ्यर्थे ठक् स्यादध्ययने वृत्ता या क्रिया सा चेत्प्रथमान्तस्यार्थः । ऐकान्यिकः । यस्याध्ययने प्रवृत्तस्य परीक्षाकाले विपरी- तोच्चारणरूपं स्खलितमेकं जातं सः ॥ बह्वचपूर्वपदाट्ठञ् । ४ । ४ । ६४ ॥ प्राग्विशये ॥ द्वादशान्यानि कर्माणिध्ययने वृत्तान्यस्य द्वादशान्यिकः । द्वादशापपाठा अस्य जाता इत्यर्थः ॥ हितं भक्षाः । ४ । ४ । ६५ ॥ अपूपभक्षणं हितमस्मै आपूपिकः ॥ तदस्मै दीयते नियु- क्तम् । ४ ।४।६६ ॥ अग्रभोजनं नियतं दीयते अस्मै आग्रभोजनिकः ॥ श्राणामां- सौदनाट्टिठन् ।४।४।६७ ॥ श्राणा नियुक्तं दीयतेऽस्मै श्राणिकः । श्राणिकी ॥ मांसौदन- A महिषी, प्रजापति, प्रजावती, प्रलेपिका, विलेपिका, अनुलेपिका, पुरोहित, मणिपाली, अनुचारक, होतु, यजमान । इति महिष्यादिः ॥ B किसर ( किन्नर ), नरद, नलद, स्थागल, तगर, गुग्गुल, उशीर, हरिद्रा, हरिद्रु, पर्णी। इति किसरादिः॥ C छत्र, शिक्षा, प्ररोह, स्था, बुभुक्षा, चुरा, तितिक्षा, उपस्थान, कृषि, कर्मन्, विश्रन्था, तपस्, सत्य, अनृत, विशिखा, भक्षा, उदस्थान, पुरोडा, विक्षा, चुक्षा, मन्द्र । इति छत्रादिः ॥

ग्रहणं संघातविगृहीतार्थम् । मांसौदनिकः । मांसिकः । औदनिकः ॥ भक्तादणन्यतर- स्याम् । ४ । ४ । ६८ ॥ पक्षे ठक् ॥ भक्तमस्मै नियुक्तं दीयते भाक्तः । भाक्तिकः ॥ तत्र नियुक्तः । ४ । ४ । ६९ ॥ आकरे नियुक्त आकरिकः ॥ अगारान्ताट्ठन् । ४ । ४ । ७० ॥ देवागारे नियुक्तो देवागारिकः ॥ अध्यायिन्यदेशकालात् । ४ । ४ । ७१ ॥ निषिद्धदेश- कालवाचकाट्ठक् स्यादध्येतरि ॥ श्मशानेऽधीते श्मशानिकः । चतुर्दश्यामधीयते चातुर्द- शिकः ॥ कठिनान्तप्रस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति । ४ । ४ । ७२ ॥ तत्रेत्येव । वंशक- ठिने व्यवहरति वांशकठिनिकः । वंशा वेणवः कठिना यस्मिन्देशे स वंशकठिनस्तस्मिन्देशे या क्रिया यथानुष्ठेया तां तथैवानुतिष्ठतीत्यर्थः । प्रास्तारिकः । सांस्थानिकः ॥ निकटे वसति । ४ । ४ । ७३ ॥ नैकटिको भिक्षुः ॥ आवसथात् ष्वल् । ४ । ४ । ७४ ॥ आवसथे वसति आवसथिकः ॥ षित्त्वान्ङीष् आवसथिकी ॥ आकर्षात्पर्पादेर्भस्त्रादिभ्यः कुसीदसूत्राच्च । आवसथात्किसरादेः षितः षडेते ठगधिकारे ॥ षडिति सूत्रषट्केन विहिता इत्यर्थः । प्रत्ययास्तु सप्त ॥ इति ठगधिकारप्रकरणम् । अथ प्राग्वितीयप्रकरणम् । प्राग्विताद्यत् । ४ । ४ । ७५ ॥ 'तस्मै हितमित्यतः' प्राक् यदधिक्रियते ॥ तद्वहति रथ- युगप्रासङ्गम् । ४ । ४ । ७६ ॥ रथं वहति रथ्यः । युग्यः । वत्सानां दमनकाले स्कन्धे काष्ठ- मासज्यते स प्रासङ्गः । तं वहति प्रासङ्ग्यः ॥ धुरो यड्ढकौ । ४ । ४ । ७७ ॥ 'हलि चेति दीर्धे प्राप्ते-॥ न भकुर्छुराम । ८ । २ । ७९ ॥ भस्य कुर्छुरोश्चोपधाया दीर्घो न स्यात् । धुर्यः धौरेयः ॥ खः सर्वधुरात् । ४ । ४ । ७८ ॥ सर्वधुरं वहतीति सर्वधुरीणः ॥ एकधुराल्लुक्च । । ४ । ४ । ७९ ॥ एकधुरं वहति एकधुरीणः ॥ एकधुरः ॥ शकटादण् । ४ । ४ । ८० ॥ शकटं वहति शाकटो गौः ॥ हलसीराट्ठक् । ४ । ४ । ८१ ॥ हलं वहति हालिकः । सैरिकः ॥ सं- ज्ञायां जन्या । ४ । ४ । ८२ ॥ जनी वधूः तां वहति प्रापयति जन्या ॥ विध्यत्यधनुषा । । ४ । ४ । ८३ ॥ द्वितीयान्ताद्विध्यतीत्यर्थे यत्स्यान्न चेत्तत्र धनुः करणम् ॥ पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः ॥ धनगणं लब्धा । ४ । ४ । ८४ ॥ तृन्नन्तमेतत् ॥ धनं लब्धा धन्यः । गणं लब्धा गण्यः ॥ अन्नाण्णः । ४ । ४ । ८५ ॥ अन्नं लब्धा आन्नः ॥ वशं गतः । ४ । ४ । ८६ ॥ वश्यः परेच्छानुचारी ॥ पदमस्मिन्वह्यम् । ४ । ४ । ८७ ॥ पद्यः कर्दमः । नातिशुष्क इत्यर्थः ॥ मूलमस्याबर्हि । ४ । ४ । ८८ ॥ आबर्हणमाबर्हं उत्पाटनं तदस्यास्तीत्याबर्हि । मूल- माबर्हि येषां ते मूल्या मुद्गाः ॥ संज्ञायां धेनुष्या । ४ । ४ । ८९ ॥ धेनुशब्दस्य षुगागमो यत्

ण्यः is the sutra; by yogavibhāga of 'परिषदः', ण-प्रत्यय also happens (णोऽपि)"! Wait! "ण-प्रत्ययः अपि" -> "णोऽपि"! In some recensions, is the pratyaya अण् or ण? When ण is added to परिषद्, what do you get? परिषद् + ण = पारिषद! (Because ण has वृद्धि of अ to आ, giving पारिषद!) If it were अण्, परिषद् + अण् = पारिषद! (Both ण and अण् have the same effect!) So "णोऽपि" means: "णः अपि"!! AND by Sandhi: "योगविभागात् + णः + अपि" -> योगविभागात् + णः = योगविभागाण्णः! योगविभागाण्णः + अपि = योगविभागाण्णोऽपि! Aha! WOW! That makes TOTAL sense! योगविभागात् + णोऽपि = योगविभागाण्णोऽपि! Now, look at the text in line 18: Is there a 'गा'? Let's look: "यो-ग-वि-भा-गा-ण्णो-ऽ-पि" or "यो-ग-वि-भा-ण्णो-ऽ-पि"? Wait, look at the space: यो (1) ग (2) वि

प्राक् क्रीताच्छः ॥ ५।१।१ ॥ तेन क्रीतमित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ॥ ^Aउग्वा- देभ्यो यत् ॥ ५।१।२ ॥ प्राक् क्रीतादित्येव । उवर्णान्ताद्गवादिभ्यश्च यत्स्याच्छस्यापवादः । नाभि नभं च * ॥ नभ्योऽक्षः । नभ्यमञ्जनम् । रथनाभावेवेदम् ॥ शुनः संप्रसारणं वा च दीर्घत्वम् * ॥ शून्यम् । शुन्यम् । ऊधसोऽनङ् च * ॥ ऊधन्यः ॥ कम्बलाच्च संज्ञायाम् ॥ ५।१।३ ॥ यत्स्यात् । कम्बल्यमूर्णापलशतम् । संज्ञायां किम् । कम्बलीया ऊर्णा ॥ विभाषा हविरपूपादिभ्यः^B ॥ ५।१।४ ॥ आमिक्ष्यं दधि । आमिक्षीयम् । पुरोडाश्यास्तण्डुलाः । पुरोडाशीयाः ॥ अपूप्यम् । अपूपीयं ॥ तस्मै हितम् ॥ ५।१।५ ॥ वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक् । शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दारु । गव्यम् । हविष्यम् ॥ शरीरावयवाद्यत् ॥ ५।१।६ ॥ दन्त्यम् । कण्ठ्यम् ॥ ¹'नस् नासिकायाः' * ॥ नस्यम् ॥ नाभ्यम् ॥ ये च तद्धिते । ६ । १ । ६१ ॥ यादौ तद्धिते परे शिरश्शब्दस्य शीर्श्नादेशः स्यात् । शीर्ष्ण्यः । तद्धिते किम् ? शिर इच्छति

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image into clean Unicode Devanagari Markdown:

( २१४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- रजतादिभ्योऽञ्' इत्यञि प्राप्ते । समूहेऽप्यणि प्राप्ते ।। 'एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयवृता इव' इति माघः ।। तेन कृते ग्रन्थेऽणि प्राप्ते । अग्रन्थे तु प्रासादादावप्राप्त एवेति विवेकः ।। माणवचरकाभ्यां खञ् । ५ । १ । ११ ।। माणवाय हितं माणवीनम् । चारकीणम् ।। तदर्थं विकृतेः प्रकृतौ । ५।१।१२ ।। विकृतिवाचकाच्चतुर्थ्यन्तात्तदर्थायां प्रकृतौ वाच्यायां छप्रत्ययः स्यात् ।। अङ्गारेभ्य एतानि अङ्गारीयाणि काष्ठानि । प्राकारीया इष्टकाः । शङ्कव्यं दारु ।। छदिरुपधिवलेर्ढञ् ।५।१।१३ ।। छादिष्टेयानि तृणानि । बालेयास्तण्डुलाः ।। उपधिशब्दात्स्वार्थे इष्यते * ।। उपधीयत इत्युपधिः रथाङ्गं तदेव औपधेयम् ।। ऋषभो- पानहोर्ख्यः ।५।१।१४ ।। छस्यापवादः ।। आर्षभ्यो वत्सः । औपानह्यो मुञ्जः । चर्मण्य- प्ययमेव पूर्वविप्रतिषेधेन । औपानह्यं चर्म ।। चर्मणोऽञ् । ५ । १ । १५ ।। चर्मणो या विकृतिस्तद्वाचकादञ् स्यात् ।। वद्ध्र्यै इदं वार्द्धं चर्म । वारत्रं चर्म ।। तदस्य तदस्मिन् स्यादिति ।५।१।१६ ।। प्राकार आसाामिष्टकानां स्यात्प्राकारीया इष्टकाः । प्रासादीयं दारु । प्राकारोऽस्मिन् स्यात् प्राकारीयो देशः ।। इतिशब्दो लौकिकीं विवक्षामनुसारयति । तेनेह न-प्रासादो देवदत्तस्य स्यादिति ।। परिखाया ढञ् । ५।१।१७ ।। पारिखेयी भूमिः ।। इति छयतोराधिक़ारप्रकरणम् । अथ तद्धितेष्वार्हीयप्रकरणम् । प्राग्वतेष्ठञ् ।५।१।१८ ।। तेन तुल्यमिति वतिं वक्ष्यति ततः प्राक् ठञधिक्रियते ।। आर्हाद्गोपुच्छसंख्यापरिमाणाट्ठक् । ५ । १ । १९ ।। तदर्हतीत्येतदभिव्याप्य ठञ- धिकारमध्ये ठञोऽपवादष्ठगधिक्रियते गोपुच्छादीन्वर्व्जयित्वा ।। असमासे $^A$निष्का- दिभ्यः ।५।१।२० ।। 'आर्हात्' इत्येतत् 'तेन क्रीतम्' इति यावत्सप्तदशसूत्र्यामनुवर्तते । निष्कादिभ्योऽसमासे ठक् स्यादार्हीयेष्वर्थेषु ।। नैष्किकम् । समासे तु ठञ् ।। परिमाणान्तस्या- संज्ञाशाणयोः ।७।३।१७ ।। उत्तरपदवृद्धिः स्यात् ञिदादौ ।। परमनैष्किकः । अस- मासग्रहणं ज्ञापकं भवति-'इतः प्राक् तदन्तविधिरिति । तेन-सुगव्यम् । यवापूप्य- मित्यादि ।। इत ऊर्ध्वं तु संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणं प्राग्वतेरिष्यते तच्चालुकि ।। पारा- यणिकः । द्वैपारायणिकः ।। अलुकीति किम् । द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीतं द्विशूर्पम् । द्विशूर्पेण क्रीते शूर्पादञ् मा भूत् । किं तु ठञ् । द्विशौर्पिकम् ।। अर्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा । ७ । ३।२६ ।। अर्धात्परिमाणवाचकस्योत्तरपदस्यादेरचो वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा ञिति णिति किति च ।। अर्धद्रोणेन क्रीतम् आर्धद्रौणिकम् । अर्धद्रौणिकम् ।। नातः परस्य । ७ । ३।२७ ।। अर्धात्परस्य परिमाणाकारस्य वृद्धिर्न पूर्वपदस्य तु वा ञिदादौ ।। अर्धप्रस्थिकम् । आर्ध- प्रस्थिकम् ।। अतः किम् ? आर्धकौडविकम् ।। तपरः किम् । अर्धखार्या भवा अर्धखारी । $^A$ निष्क, पण, पाद, माष, वाह, द्रोण, षष्टि । इति निष्कादिः ॥

कनामपवादः" or "स्यादण्ठकनामपवादः"! Wait, let's look at the letter between 'स्या' and 'ण्ठ': Is it 'द'? Wait, let's look at line 15 very carefully: "एभ्योऽण् स्यादण्ठकनामपवादः ॥" Wait, could that letter be 'द'? Let's compare 'द' in: Line 13: "शूर्पादञन्यतरस्याम्" -> 'द' in 'शूर्पादञ' Line 14: "शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण्" -> 'द' in 'वसनादण्' Line 15: "एभ्योऽण् स्या..." -> the letter has: a top horizontal bar, a short vertical stroke down, a curve to the right, then a curve back to the left, and then a curve down-right? Wait, that is an 'S' shape! That's 'ड' or 'ङ' or 'द'? Wait, 'द' doesn't curve back to the left! 'द' goes: down, curve right, and tail down. 'ड' goes: down, curve right, curve left, curve right (S shape). Wait, look at the letter in line 15: It definitely has an S-shape! Wait, why would it have an S-shape? Wait, is it

शोणाद्वा । ५ । १ । ३५ ॥ यत्स्यात्पक्षे ठञ् तस्य लुक् ॥ अध्यर्धशाण्यम् । अध्यर्धशाणम् ॥ द्वित्रिपूर्वादण् च । ५।१।३६ ॥ शाणादित्येव । चाद्यत् । तेन त्रैरूप्यम् । परिमाणा- न्तस्यासंज्ञाशाणयोरिति पर्युदासादाद्विवृद्धिरेव । द्वैशाणम् । द्विशाण्यम् । द्विशाणम् ॥ इह टन्नादयस्त्रयोदश प्रत्ययाः प्रकृतास्तेषां समर्थविभक्तयोऽर्थाश्चाकाङ्क्षितास्त इदानीमुच्यन्ते ॥ तेन क्रीतम् । ५ । १।३७ ॥ ठञ् ॥ गोपुच्छेन क्रीतं गौपुच्छिकम् । साप्ततिकम् । प्रास्थि- कम् । टक् नैष्किकम् ॥ इद्गोण्याः । १ । २ । ५० ॥ गोण्या इत्स्यात्तद्धितलुकि । लुको- ऽपवादः ॥ पञ्चभिर्गोणीभिः क्रीतः पटः पञ्चगोणिः ॥ तस्य निमित्तं संयोगोत्पातौ । । ५।१।३८ ॥ संयोगः संबन्धः । उत्पातः शुभाशुभसूचकः । शतिकः शत्यो वा धनपति- संयोगः । शतिकं शत्यं वा दक्षिणाक्षिस्पन्दनम् । शतस्य निमित्तमित्यर्थः ॥ वातपित्तश्लेष्म- भ्यः शमनकोपनयोरुपसंख्यानम् * ॥ वातस्य शमनं कोपनं वा वातिकम् । पैत्तिकम् । श्लैष्मिकम् ॥ सन्निपाताच्चेति वक्तव्यम् * ॥ सान्निपातिकम् ॥ गोद्व्यचोऽसंख्यापरि- माणाᴬश्वादेर्यत् । ५ । १।३० ॥ गोर्निमित्तं संयोग उत्पातो वा गव्यः । द्वयचः,-धन्यः । यशस्यः । स्वर्ग्यः ॥ गोद्व्यचः किम् ? विजयस्य वैजयिकः ॥ असंख्येत्यादि किम् ? पञ्चानां पञ्चकम् । सप्तकम् । प्रास्थिकम् । खारीकम् ॥ अश्वादि-आश्विकम् । आश्मिकम् ॥ ब्रह्म- वर्चसादुपसंख्यानम् * ॥ ब्रह्मवर्चस्यम् ॥ पुत्राच्छ च । ५ । १।४० ॥ चाद्यत् ॥ पुत्रीयः । पुत्र्यः ॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणञौ । ५ । १ । ४१ ॥ सर्वभूमेर्निमित्तं संयोग उत्पातो वा सार्वभौमः । सर्वभूमिशब्दोऽनुशतिकादिषु पठ्यते ॥ पार्थिवः । तस्येश्वरः । ५।१।४२ ॥ तत्र विदित इति च । ५।१।४३ ॥ सर्वभूमेरीश्वरः सर्वभूमौ विदितो वा सार्वभौमः । पार्थिवः ॥ लोकसर्वलोकाट्ठञ् । ५ । १ । ४४ ॥ तत्र विदित इत्यर्थे ॥ लौकिकः । अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धिः-सार्वलौकिकः ॥ तस्य वापः । ५ । १ । ४५ ॥ उप्यते अस्मिन्निति वापः क्षेत्रम् । प्रस्थस्य वापः प्रास्थिकम् । द्रौणिकम् । खारीकम् ॥ पात्रात् छन् । ५।१।४६ ॥ पात्रस्य वापः क्षेत्रं पात्रिकम् । पात्रिकी क्षेत्रभक्तिः ॥ तद- स्मिन्वृद्धयायलाभशुल्कोपदा दीयते । ५ । १ । ४७ ॥ वृद्धिर्दीयते इत्यादि क्रमेण प्रत्येकं संबन्धादेकवचनम् । पञ्चास्मिन् वृद्धिः आयः लाभः शुल्क उपदा वा दीयते पञ्चकः । शतिकः । शत्यः । साहस्रः ॥ उत्तर्मणेन मूलातिरिक्तं ग्राह्यं वृद्धिः । ग्रामादिषु स्वामिग्राह्यो भाग आयः । विक्रेत्रा मूल्यादधिकं ग्राह्यं लाभः । रक्षानिर्वेशो राजभागः शुल्कः । उत्कोच उपदा ॥ चतुर्थ्यर्थे उपसंख्यानम् * ॥ पञ्चास्मै वृद्धयादिर्दीयते पञ्चको देवदत्तः । ⁴ 'सममब्राह्मणे दानम्' इतिवदधिकरणत्वविवक्षा वा ॥ पूरणार्द्धाट्ठन् । ५।१।४८ ॥ यथाक्रमं ठक्ठिठ्नोरपवादः । द्वितीयो वृद्धयादिरस्मिन् दीयते द्वितीयिकः । तृतीयिकः ।

A अश्व, अश्मन्, गण, ऊर्णा, उमा, क्षण, वर्षा, वसु, ( गङ्गा) इत्यादिः ॥ १ शतशाणाभ्यां वा ॥ * ॥ अध्यर्धशतम् अध्यर्धशत्यम् । पञ्चशतम् पञ्चशत्यम् ॥ २ पञ्चशाणम् पञ्चशाण्यम् ॥ ३ इदं वार्तिकं सूत्रपाठे कैश्चित्प्रक्षिप्तम् ॥ ४ 'सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे । अधीते शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे ॥' इति ॥

अर्धिकः । अर्धशब्दो रूपकस्यार्धे रूढः ॥ भागाद्यच्च । ५ । १ । ४९ ॥ चाहन् ॥ भाग- शब्दोऽपि रूपकस्यार्धे रूढः । भागो वृद्ध्यादिरस्मिन् दीयते भाग्यं भागिकं शतम् । भाग्या भागिका विंशतिः ॥ तद्धरति वहत्यावहति भाराद्वंशादिभ्यः^A । ५।१। ५० ॥ वंशादिभ्यः परो यो भारशब्दस्तदन्तं यत्प्रातिपदिकं तत्प्रकृतिकाद्वितीयान्तादि- त्यर्थः । वंशभारं हरति वहत्यावहति वा वांशभारिकः । ऐक्षुभारिकः । भाराद्वंशादिभ्यः इत्यस्य व्याख्यान्तरं भारभूतेभ्यो वंशादिभ्य इति । भारभूतान्वंशान् हरति वांशिकः । ऐक्षुकः ॥ वसनद्रव्याभ्यां ठन्कनौ । ५।१।५१ ॥ यथासंख्यं स्तः । वसनं हरति वहत्यावहति वा वसनिकः । द्रव्यकः ॥ संभवत्यवहरति पचति । ५।१।५२ ॥ प्रस्थं संभवति प्रास्थिकः कटाहः । प्रस्थं स्वस्मिन्समावेशयतीत्यर्थः । प्रास्थिकी ब्राह्मणी । प्रस्थ- मवहरति पचति वेत्यर्थः ॥ तत्पचतीति द्रोणादण् च * ॥ चाड्ठञ् । द्रोणं पचतीति द्रौणी । द्रौणिकी ॥ आढकाचितपात्रात्खोऽन्यतरस्याम् । ५।१।५३ ॥ पक्षे ठञ् आढकं संभवति अवहरति पचति वा आढकीना । आढकिकी । आचितीना । आचितिकी । पात्रीणा । पात्रिकी ॥ द्विगोः ष्ठंश्च । ५।१।५४ ॥ आढकाचितपात्रादित्येव । आढकाद्य- न्ताद्विगोः संभवत्यादिष्वर्थेषु ष्ठन्खौ वा स्तः ॥ पक्षे ठञ् तस्य 'अध्यर्धेति' लुक् । षित्त्वान्ङीष् । द्वयाढकिकी । द्वयाढकीना । 'द्विगोरिति ङीप् । द्वयाढकी । द्वयाचितिकी । द्वयाचितीना । ‘अपरिमाणेति ङीप्प्रतिषेधात्-द्वयाचिता ॥ द्विपात्रिकी । द्विपात्रीणा । द्विपात्री ॥ कुलिजाल्लु- क्खौ च । ५।१।५५ ॥ कुलिजान्ताद्विगोः संभवत्यादिष्वर्थेषु लुक्खौ वा स्तः चात् ष्ठंश्च ॥ लुगभावे ठञः श्रवणम् । द्विकुलिजी । द्वैकुलिजिकी । द्विकुलिजीना । द्विकुलि- जिकी ॥ सोऽस्यांशवसनभृतयः । ५।१।५६ ॥ अंशो भागः । वसनं मूल्यम् । भृति- र्वेतनम् । पञ्च अंशो वसनो भृतिर्वास्य पञ्चकः ॥ तदस्य परिमाणम् । ५।१।५७ ॥ प्रस्थं परिमाणमस्य प्रास्थिको राशिः ॥ संख्यायाः संज्ञासङ्घसूत्राध्ययनेषु । ५।१। ५८ ॥ पूर्वसूत्रमनुवर्तते । तत्र संज्ञायां स्वार्थे प्रत्ययो वाच्यः । यद्वा 'द्व्येकयोरितिवत्संख्या- मात्रवृत्तेः परिमाणिनि प्रत्ययः । पञ्चैव पञ्चकाः शकुनयः । पञ्च परिमाणमेषामिति वा । सङ्घे-पञ्चकः । सूत्रे-अष्टकं पाणिनीयम् । सङ्घशब्दस्य प्राणिसमूहे रूढत्वात्सूत्रं पृथगुपा- त्तम् । पञ्चकमध्ययनम् ॥ स्तोमे डविधिः * ॥ पञ्चदश मन्त्राः परिमाणमस्य पञ्चदशः । सप्तदशः । एकविंशः । सोमयागेषु छन्दोगैः क्रियमाणा पृष्ट्यादिसंज्ञिका स्तुतिः स्तोमः ॥ पङ्क्तिविंशतित्रिंशच्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्षष्टिसप्तत्यशीतिनवतिशतम् । ५।१।५९ ॥ एते रूढिशब्दा निपात्यन्ते ॥ पञ्चदशतौ वर्गे वा । ५।१।६० ॥ पञ्च परिमाणमस्य पञ्च- द्वर्गः । दशत् । पक्षे पञ्चकः । दशकः ॥ त्रिंशच्चत्वारिंशतोर्ब्राह्मणे संज्ञायां डण्

^A वंश, कुटज, बल्वज, स्थूण, स्थूणा, अक्ष, अश्व, अश्मन्, श्लक्ष्ण, मूल, इक्षु, खङ्ग । इति वंशादिः ॥ १४-२

।५।१।६२ ॥ त्रिंशदध्यायाः परिमाणमेषां ब्राह्मणानां त्रैंशानि । चात्वारिंशानि ब्राह्मणानि ॥ तदर्हति ।५।१।६३ ॥ लब्धुं योग्यो भवतीत्यर्थे द्वितीयान्ताट्ठञादयः स्युः ॥ श्वेतच्छत्रम- र्हति श्वेतच्छत्रिकः ॥ ᴬछेदादिभ्यो नित्यम् ।५।१।६४ ॥ नित्यमाभीक्ष्ण्यम् । छेदं नित्यमर्हति छेदिको वेतसः । छिन्नप्ररूढत्वात् ॥ विराग विरङ्गं च * ॥ विरागं नित्यम- र्हति वैरङ्गिकः ॥ शीर्षच्छेदाद्यच्च ।५।१।६५ ॥ शिरश्छेदं नित्यमर्हति शीर्षच्छेद्यः । शीर्षच्छेदिकः । यट्ठकोः सन्नियोगेन शिरसः शीर्षभावो निपात्यते ॥ ᴮदण्डादिभ्यो यत् ।५।१।६६ ॥ एभ्यो यत् स्यात् । दण्डमर्हति दण्ड्यः । अर्घ्यः वध्यः ॥ पात्राद् घंश्च ।५।१।६८ ॥ चाद्यत् तदर्हतीत्यर्थे ॥ पात्रीयः । पात्र्यः ॥ कडङ्करदक्षिणाच्छ च।५।१ ।६९ ॥ चाद्यत् ॥ कडं करोतीति विग्रहे अत एव निपातनात् खच् । कडङ्करं माषमुद्गा- दिकाष्ठमर्हतीति कडङ्करीयो गौः । कडङ्कर्यः । दक्षिणामर्हतीति दक्षिणीयः । दक्षिण्यः ॥ स्थालीबिलात् ।५।१।७० ॥ स्थालीबिलमर्हन्ति स्थालीबिलीयास्तण्डुलाः । स्थाली- बिल्याः । पाकयोग्या इत्यर्थः ॥ यज्ञर्त्विग्भ्यां घखञौ ।५।१।७१ ॥ यथासंख्यं स्तः ॥ यज्ञमृत्विजं वाऽर्हति यज्ञियः । आर्त्विजीनो यजमानः ॥ यज्ञर्त्विग्भ्यां तत्कर्मार्हतीत्युपसं- ख्यानम् * ॥ यज्ञियो देशः । आर्त्विजीन ऋत्विक् ॥ इति आर्हीयाणां ठगादीनां द्वादशानां प्रकरणम् । अथ ठञधिकारे कालाधिकारप्रकरणम् । अतः परं ठञेव ॥ पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति ।५।१।७२ ॥ पारायणं वर्तयति पारायणिकश्छात्रः । तुरायणं यज्ञविशेषः तं वर्तयति तौरायणिको यजमानः । चान्द्रायणिकः ॥ संशयमापन्नः ।५।१।७३ ॥ संशयविषयीभूतोऽर्थः सांशयिकः ॥ योजनं गच्छति ।५।१।७४ ॥ यौजनिकः । क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् * ॥ क्रोशशतं गच्छति क्रौशशतिकः । यौजनशतिकः ॥ ततोऽभिगमनमर्हतीति च वक्तव्यम् * ॥ क्रोशशतादभिगमनमर्हतीति क्रौशशतिको भिक्षुः । यौजनशतिक आचार्यः ॥ पथः ष्कन् ।५।१।७५ ॥ षो ङीबर्थः । पन्थानं गच्छति पथिकः । पथिकी ॥ पन्थो ण नित्यम् ।५।२।७६ ॥ पन्थानं नित्यं गच्छति पान्थः । पान्था ॥ उत्तरपथेनाहृतं च ।५।१।७७ ॥ उत्तरपथेनाहृतम् औत्तरपथिकम् । उत्तरपथेन गच्छति औत्तरपथिकः ॥ A छेद, भेद, द्रोह, दोह, नर्त, कर्ष, तीर्थ, संयोग, विप्रयोग, प्रयोग, विप्रकर्ष, प्रेषण, संप्रश्र, विप्रश्र, विकर्ष, प्रकर्ष, ‘विराग विरङ्गं च’ । इति छेदादिः ॥ B दण्ड, मुसल, मधुपर्क, कशा, अर्ध, मेघ, मेधा, सुवर्ण, उदक, वध, युग, गुहा, भाग, इभ, भङ्ग । इति दण्डादिः ॥ १ अत्र य इति त्वपपाठः ॥ २ संशयशब्दस्तद्विषयत्वे लाक्षणिकः । एवं च स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संश- यविषयीभूते स्थाण्वादावेवायं प्रयोगः ॥

्कुपथेन गच्छति शाङ्कुपथिकः" -> wait, 'शा', 'ङ्कु' (with u-matra), 'प', 'थि', 'कः'! Yes, "शाङ्कुपथिकः"! Wait, let's look closely at line 30: "शङ्कुपथेन गच्छति शाङ्कुपथिकः शङ्कुपथेनाहृतं शाङ्कुपथिकम् ॥" Let's check the first one: "शाङ्कुपथिकः" - wait, there is no u-matra on the first one or there is? Wait, let's zoom in on line 30: "शङ्कुपथेन गच्छति शाङ्कुपथिकः" - wait, under the ङ्क, is there a curve? Wait: "शा" + "ङ्क" + "प" -> wait, does it have ु? The second one definitely has ु: "शाङ्कुपथिकम्". The first one: wait, let's look at "शाङ्कुपथिकः": there is a small tail, but it might be missing or faint. Actually in Paninian vritti: "शाङ्कपथिकः" or "शाङ्कुपथिकः"? The base is शङ्कुपथ. With ठञ्: शङ्कुपथ + ठञ् -> उत्तरपदवृद्धि or आदि Mans? By "अजपथशङ्कुपथाभ्यां चेति वक्तव्यम्", ठञ

( २२० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पारेजय्यो जेतुं शक्यो मासिको व्याधिः । मासेन लभ्यं कार्यं सुकरं वा मासिकम् ॥ तदस्य ब्रह्मचर्यम् ॥५।१।९४ ॥ द्वितीयान्तात्कालवाचिनोऽस्येत्यर्थे प्रत्ययः स्यात् ॥ अत्य- न्तसंयोगे द्वितीया । मासं ब्रह्मचर्यमस्य स मासिको ब्रह्मचारी । अर्धमासिकः । यद्वा प्रथमान्तादस्येत्यर्थे प्रत्ययः । मासोऽस्येति मासिकं ब्रह्मचर्यम् ॥ ^Aमहानाम्न्यादिभ्यः षष्ठ्य- न्तेभ्य उपसंख्यानम् * ॥ महानाम्यो नाम 'विदामघवन्नित्याद्या ऋचः । तासां ब्रह्मचर्यमस्य महानाम्निकः । हरदत्तस्तु 'भस्याढे' इति पुंवद्भावान्माहानामिक इत्याह ॥ चतुर्मासाण्ण्यो यज्ञे तत्र भव इत्यर्थे * ॥ चतुर्षु मासेषु भवन्ति चातुर्मास्यानि यज्ञकर्माणि ॥ संज्ञाया- मण् * ॥ चतुर्षु मासेषु भवति चातुर्मासी आषाढी । अणन्तत्वान्ङीप् ॥ त

तद्धितेषु भावकर्मार्थप्रकरणम् । (२२१) प्रभवति सान्तापिकः । सांग्रामिकः ॥ योगाद्यच्च ५।१।१०२ ॥ चाट्ठञ् । योगाय प्रभ- वति योग्यः । यौगिकः ॥ कर्मण उकञ् । ५।१।१०३ ॥ कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् ॥ सम- यस्तदस्य प्राप्तम् । ५।१।१०४ ॥ समयः प्राप्तोऽस्य सामयिकम् ॥ ऋतोरण् । ५।१। १०५ ॥ ऋतुः प्राप्तोऽस्य आर्तवम् ॥ कालाद्यत् । ५।१।१०७ ॥ कालः प्राप्तोऽस्य काल्यं शीतम् ॥ प्रकृष्टे ठञ् । ५।१।१०८ ॥ कालादित्येव । तदस्येति च । प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्येति कालिकं वैरम् ॥ प्रयोजनम् । ५।१।१०९ ॥ तदस्येत्येव । इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकम् । प्रयोजनं फलं कारणं च ॥ विशाखाषाढादण्मन्थद- ण्डयोः । ५।१।११० ॥ आभ्यामण् स्यात्प्रयोजनमित्यर्थे क्रमान्मन्थदण्डयोरर्थयोः । विशाखा प्रयोजनमस्य वैशाखो मन्थः । आषाढो दण्डः । चूडादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ चूडा, चौडम् । श्रद्धा, श्राद्धम् ॥ ^Aअनुप्रवचनादिभ्यश्छः । ५।१।१११ ॥ अनुप्रवचनं प्रयोजनमस्य अनुप्रवचनीयम् ॥ समापनात्सपूर्वपदात् । ५।१।११२ ॥ व्याकरणसमापनं प्रयोजनमस्य व्याकरणसमापनीयम् ॥ ऐकागारिकट् चौरे । ५।१।११३ ॥ एकमसहा- यमगारं प्रयोजनमस्य मुमुषिषोः स ऐकागारिकश्चौरः ॥ आकालिकाडाद्यन्तवचने । ५।१।११४ ॥ समानकालावायन्तौ यस्येत्याकालिकः । समानकालस्याकाल आदेशः । आशु विनाशीत्यर्थः । पूर्वदिने मध्याह्नादावुत्पद्य दिनान्तरे तत्रैव नश्वर इति वा ॥ आकालाट्ठंश्च * ॥ आकालिका विद्युत् ॥ इति ठञधिकारप्रकरणम् । अथ भावकर्मार्थप्रकरणम् । तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः । ५।१।११५ ॥ ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवदधीते ॥ क्रिया चेदिति किम् ? गुणतुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥ तत्र तस्येव । ५।१।११६ ॥ A अनुप्रवचन, उत्थापन, उपस्थापन, संवेशन, प्रवेशन, अनुप्रवेशन, अनुवासन, अनुवचन, अनुवाचन, अन्वारोहण, प्रारम्भण, आरम्भण, आरोहण, इत्यनुप्रवचनादिः ॥ १ ^Aअग्न्निपदादिभ्य (उपवस्त्रादिभ्यः) उपसंख्यानम् ॥ * ॥ उपवस्ता प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रम् । प्राशित्रम् ॥ २ भाष्ये 'अग्निपदादिभ्यः' इत्युक्त्वापि 'चौ^Bलम् श्राद्धम्' इत्युदाहरणदानमेवात्र प्रमाणम् ॥ ३ छत्रकरणे विशिपूरिपदिहरुहिप्रकृतेरनात् सपूर्वपदादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ गेहानुप्रवेश- नीयम् । प्रपापूरणीयम् । गोप्रपदनीयम् । प्रासादारोहणीयम् ॥ ^Cस्वर्गादिभ्यो यत् ॥ * ॥ स्वर्ग्यम् । आयुष्यम् ॥ ^Dपुण्याहवाचनादिभ्यो लुक् ॥ * ॥ पुण्याहवाचनम् । शान्तिवाचनम् ॥ A उपवस्तृ, प्राशितृ । इत्यग्निपदादिः (इत्युपवस्त्रादिः) ॥ B चूडा, श्रद्धा । इत्यग्निपदादिः (इति चूडादिः) ॥ C स्वर्ग, यशस्, आयुस्, काम, धन । इति स्वर्गादिः ॥ D पुण्याहवाचन, स्वस्तिवाचन, शान्तिवाचन । इति पुण्याहवाचनादिः ॥

( २२२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- मथुरायामिव मथुरावत् स्रुघ्ने प्रकारः १ । चैत्रस्येव चैत्रवन्मैत्रस्य गावः ॥ तदर्हम् । ५ । १ । ११७ ॥ विधिमर्हति विधिवत्पूज्यते ॥ क्रियाग्रहणं मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते । तेनेह न-राजा- नमर्हति छत्रम् ॥ तस्य भावस्त्वतलौ । ५ । १ । ११९ ॥ प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारो भावः ॥ गोर्भावो गोत्वम् । गोता । त्वान्तं क्लीबम्, तलन्तं स्त्रियाम् ॥ आ च त्वात् । ५ । १ । १२० ॥ 'ब्रह्मणस्त्वः' इत्यतः प्राक् त्वतलावधिक्रियेते । अपवादैः सह समावेशार्थं गुणवचनादिभ्यः कर्मणि विधानार्थं चेदम् । चकारो नञ्स्नञ्भ्यामपि समावेशार्थः । स्त्रिया भावः, स्त्रैणम् । स्त्रीत्वम् । स्त्रीता । पौंस्नम् । पुंस्त्वम् । पुंस्ता ॥ न नञ्पूर्वात्तत्पुरुषादचतुरसंगतल- वणवटुयुधकतरसलसेभ्यः । ५ । १ । १२१ ॥ इतः परं ये भावप्रत्ययास्ते नञ्तत्पुरुषात्न स्युरचतुरादीन्व्र्जयित्वा ॥ अपतित्वम् । अपटुत्वम् ॥ नञ्पूर्वात्किम् ? बार्हस्पत्यम् ॥ तत्पुरुषात्किम् ? नास्य पटवः सन्तीत्यपटुस्तस्य भावः आपटवम् ॥ अचतुरिति किम् ? आच- तुर्यम् । आसङ्गत्यम् । आलवण्यम् । आवट्यम् । आयुध्यम् । आकतर्यम् । आरस्यम् । आलस्यम् ॥ Aपृथ्वादिभ्य इमनिज्वा । ५ । १ । १२२ ॥ वावचनमणादिसमावेशार्थम् ॥ र ऋतो हलादेर्लघोः । ६ । ४ । १६१ ॥ हलादेर्लघोर्ऋकारस्य रः स्यात् इष्ठेमेयस्सु ॥ टेः । ६।४।१५५ ॥ भस्य टेर्लोपः स्यादिष्टेमेयस्सु ॥ पृथोर्भावः प्रथिमा । पार्थवम् । म्रदिमा । म्रदवम् ॥ वर्णदृढादिभ्यः B ष्यञ् । ५ । १ । १२३ ॥ चादिमनिच् ॥ शौक्ल्यम् ॥ शुक्लिमा । द्राढ्यम् । पृथुमृदुभृशकृशदृढपरिवृढानामेव रत्वम् । द्रढिमा ॥ षो ङीषर्थः-औचिती । याथाकामी ॥ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः C कर्मणि च । ५ । १ । १२४ ॥ चाद्भावे ॥ जडस्य कर्म भावो वा जाड्यम् । मूढस्य भावः कर्म वा मौढ्यम् । ब्राह्मण्यम् ॥ अर्हतो नुम् च * ॥ अर्हतो भावः कर्म वा आर्हन्त्यम् । आर्हन्ती । ब्राह्मणादिराकृतिगणः ॥ यथातथा- A पृथु, मृदु, महत्, पटु, तनु, लघु, बहु, साधु, आशु, उरु, गुरु, बहुल, खण्ड, दण्ड, चण्ड, अकिंचन, बाल, वत्स, होड, पाक, मन्द, स्वादु, ह्रस्व, दीर्घ, प्रिय, वृष, ऋजु, क्षिप्र, क्षुद्र, अणु । इति पृथ्वादिः ॥ B दृढ, वृद्ध, परिवृढ, भृश, कृश, वक्र, शुक्र, चुक्र, आम्र, कृष्ट, लवण, ताम्र, शीत, उष्ण, जड, बधिर, पण्डित, मधुर, मूर्ख, मूक, स्थिर, 'वेर्यान्तान्मतिमनःशारदानाम्' 'समो मतिमनसोः' जवन । इति दृढादिः ॥ C ब्राह्मण, वाडव, माणव, 'अर्हतो नुम् च' चोर, धूर्त, आराधय, विराधय, अपराधय, उपराधय, एकभाव, द्विभाव, त्रिभाव, अन्यभाव, अक्षेत्रज्ञ, संवादिन्, संवेशिन्, संभाषिन्, बहुभाषिन्, शीर्षघातिन्, विघातिन्, समस्थ, विषमस्थ, परमस्थ, मध्यस्थ, अनीश्वर, कुशल, चपल, निपुण, पिशुन, कुतूहल, क्षेत्रज्ञ, विश्व, बालिश, अलस, दुःपुरुष, कापुरुष, राजन्, गणपति, अधिपति, गड्डुल, दायाद, विशस्ति, विषम, विपात, निपात, 'सर्ववेदादिभ्यः स्वार्थे, 'चतुर्वेदस्योभयपदवृद्धिश्च,' शौटीर, ब्राह्मणादिराकृति- गणः । तेन औचित्यमित्यादि सिद्धम् ॥ १ प्रकार इति ॥ मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताश्रय इत्यर्थः ॥ स च प्रवृत्तिनिमित्तमेव । तत्त्वं च यं विशेषणतया बुद्धिस्थीकृत्य विशेष्यभूतार्थबोधनार्थं शब्दस्य प्रवृत्तिस्तत्तत्त्वम् । क्वचित् प्रकारस्य तत्त्वम् यथा गवादिपदे । क्वचिच्च संसर्गस्यैव तत्त्वम् । यथा औपगवराजपुरुषपाचकादौ ॥ अत एव 'कृत्तद्धितसमा- सेभ्यः संबन्धाभिधानं भावप्रत्ययेन' । इति हरिणा टीकायामुक्तम् ॥

यथापुरयोः पर्यायेण । ७ । ३ । ३१ ॥ नञः परयोरेतयोः पूर्वोत्तरपदयोः पर्यायेणादेरचो वृद्धिर्निदादौ । अयथातथाभावः आयथातथ्यम् । अयाथातथ्यम् । आयथापुर्यम् । अयाथा- पुर्यम् । आपादसमाप्तेर्भावकर्माधिकारः ॥ ^Aचतुर्वर्णादीनां स्वार्थ उपसंख्यानम् * ॥ चत्वारो वर्णाश्चातुर्वर्ण्यम् । चातुराश्रम्यम् । त्रैस्वर्यम् । षाड्गुण्यम् । सैन्यम् । सान्निध्यम् । सामीप्यम् । औपम्यम् । त्रैलोक्यमित्यादि । सर्वे वेदाः सर्ववेदास्तानधीते सर्ववेदः 'सर्वादेरिति लुक् । स एव सार्ववेद्यः ॥ चतुर्वेदस्योभयपदवृद्धिश्च * ॥ चतुरो वेदानधीते चतुर्वेदः स एव चातुर्वेद्यः ॥ चतुर्विद्यस्येति पाठान्तरम् । चतुर्विद्य एव चातुर्विद्यः ॥ स्तेनाद्यन्नलोपश्च । ।५।१।१२५ ॥ नेति संघातग्रहणम् । स्तेन चौय पचाद्यच् । स्तेनस्य भावः कर्म वा स्तेयम् । स्तेनादिति योगं विभज्य स्तैन्यमिति ष्यञन्तमपि केचिदिच्छन्ति ॥ सख्युर्यः ।५।१।१२६ ॥ सख्युर्भावः कर्म वा सख्यम् ॥ दूतवणिग्भ्यां च * ॥ दूतस्य भावः कर्म वा दूत्यम् । वणिज्यमिति काशिका ॥ माधवस्तु वणिज्याशब्दः स्वभावात् स्त्रीलिङ्गः । भाव एव चायं प्रत्ययो न तु कर्मणीत्याह ॥ भाष्ये तु दूतवणिग्भ्यां चेति नास्त्येव ॥ ब्राह्मणादित्वा- द्वाणिज्यमपि ॥ कपिज्ञात्योर्ढक् ।५।१।१२७ ॥ कापेयम् । ज्ञातेयम् ॥ पत्यन्तपुरो- ^Bहितादिभ्यो यक् ।५।१।१२८ ॥ सैनापत्यम् । पौरोहित्यम् ॥ राजाऽसे * ॥ राजश- ब्दोऽसमासे यकं लभत इत्यर्थः । राज्ञो भावः कर्म वा राज्यम् । समासे तु ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् । आधिराज्यम् ॥ प्राणभृज्जातिवयोवचनोद्गात्रादिभ्योऽञ् ।५।१।१२९ ॥ प्राणभृज्जाति-आश्वम् । औष्ट्रम् । वयोवचने-कौमारम् । कैशोरम् । औद्गात्रम् । औन्नेत्रम् । सौष्ठवम् । दौष्ठवम् ॥ हायनान्तयुवादिभ्योऽ^Dण् ।५।१।१३० ॥ द्वैहायनम् । त्रैहाय- नम् । यौवनम् । स्थाविरम् ॥ श्रोत्रियस्य यलोपश्च * ॥ श्रौत्रम् । कुशलचपलनिपुणपिशु- नकुतूहलक्षेत्रज्ञा युवादिषु ब्राह्मणादिषु च पठ्यन्ते । कौशल्यम् । कौशालमित्यादि ॥ इग- A चतुर्वर्ण, चतुराश्रम, सर्वविद्य, त्रिलोक, त्रिस्वर, षड्गुण, सेना, अनन्तर, संनिधि, समीप, उपमा, सुख, तदर्थ, इतिह, मणिक । इति चतुर्वर्णादिः ॥ B पुरोहित, 'राजाऽसे' ग्रामिक, पिण्डिक, सुहित, बाल, मन्द, खण्डिक, दण्डिक, वर्मिक, कर्मिक, धर्मिक, शिलिक, सूतिक, मूलिक, तिलक, अञ्जलिक, अञ्जनिक, ऋषिक, पुत्रिक, अविक, छत्रिक, पर्णिक, पथिक, चर्मिक, प्रंतिक, सारथि, आस्तिक, सूत्रिक, संरक्ष, सूत्रक, नास्तिक, अजानिक, शाङ्कर, नागर, चूडिक । इति पुरोहितादिः ॥ C उद्गातृ, उन्नेतृ, प्रतिहर्तृ, प्रशास्तृ, होतृ, पोतृ, हर्तृ, रथगणक, पत्तिगणक, सुष्ठु, दुष्ठु, अध्वर्यु, वधू, सुभग, मन्त्र । इत्युद्गात्रादिः ॥ D युवन्, स्थविर, होतृ, यजमान, 'पुरुषोऽसे' भ्रातृ, कुतुक, श्रवण, कटुक, कमण्डलु, कुस्त्री, सुस्त्री, दुःस्त्री, सुहृदय, दुर्हृदय, सहृद्, दुहृद्, सुभ्रातृ दुर्भ्रातृ, वृषल, परिव्राजक, सब्रह्मचारिन्, अनुशंस, 'हृदयासे' कुशल, चपल, निपुण, पिशुन, कुतूहल, क्षेत्रज्ञ, 'श्रोत्रियस्य यलोपश्च' इति । युवादिः । १ अपिना दौत्यम् । अत एव 'यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम् ॥' इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥

न्ताच्च लघूपूर्वात् ।५।१।१३१॥ शुचेर्भावः कर्म वा शौचम् । मौनम् ॥ कथं 'काव्यम्' कविशब्दस्य ब्राह्मणादित्वात्ष्यञ् ॥ योपधाद्गुरूपोत्तमाद्वुञ् ।५।१।१३२ ॥ रामणी- यकम् । आभिवानीयकम् ॥ सहायाद्द्वा * ॥ साहाय्यम् । सहायकम् ॥ द्वन्द्वमनोज्ञा- दि^Aभ्यश्च ।५।१।१३३ ॥ शैष्योपाध्यायिका । मनोज्ञकम् ॥ गोत्रचरणाच्छ्लाघात्या- कारतद्वेतेषु ।५।१।१३४ ॥ अत्याकारोविक्षेपः । तद्वेत्तस्ते गोत्रचरणयोर्भावकर्मणी प्राप्तः अवगतवान्वा । गार्गिकया श्लाघते । गार्ग्यत्वेन विकत्थत इत्यर्थः । गार्गिकयाऽत्याकुरुते । गार्गिकामवेतः काठकेन श्लाघते ॥ होत्राभ्यश्छः ।५।१।१३५ ॥ होत्राशब्दः ऋत्वि- ग्वाची स्त्रीलिङ्गः । बहुवचनाद्विशेषग्रहणम् । अच्छावाक