वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विकरोति कामः ॥ अकर्मकाच्च ।१।३।३५॥ वेः कृञः इत्येव । छात्रा विकुर्वते । विकारं लभन्ते इत्यर्थः ॥ संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ।१।३। ३६ ॥ अत्रोत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाधयः । तथा हि । शास्त्रे नयते । शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमाननं फलितम् । उत्सञ्जने । दण्डमुन्नयते । उत्क्षिप्तीत्यर्थः । माणवकमुपनयते । विधिना आत्म- समीपं प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्वं क्रियते । ज्ञाने । तत्त्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । कर्मकारानुपनयते । भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परिशोधयतीत्यर्थः । शतं विनयते । धर्मार्थं विनियुङ्क्त इत्यर्थः ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ।१।३।३७॥ नियः कर्तृस्थे कर्मणि यदात्मनेपदं प्राप्तं तच्छरीरावयवभिन्ने एव स्यात् ॥ सूत्रे शरीरशब्देन तदवयवो लक्ष्यते । क्रोधं विनयते । अपगमयति । तत्फलस्य चित्तप्रसादस्य कर्तृगतत्वात्स्वरितञित इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदम् । तेनेह न । गण्डं विनयति । कथं तर्हि 'विगणय्य नयन्ति पौरुषमिति ? कर्तृगामित्वाविवक्षायां भविष्यति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ।१।३।३८॥ वृत्तिरप्रति- बन्धः । ऋचि क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यत इत्यर्थः ॥ सर्ग उत्साहः । अध्ययनाय क्रमते । उत्सहते इत्यर्थः ॥ क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ॥ उपपराभ्याम् । १।३।३९॥ वृत्त्यादिष्वित्येवात्रेव क्रमेर्न तूपसर्गान्तरपूर्वात् ॥ उपक्रमते । पराक्रमते । नेह- संक्रामति ॥ आङ उद्गमने ।१।३।४०॥ आक्रमते सूर्यः । उदयत इत्यर्थः ॥ ज्योति- रुद्गमन इति वाच्यम् * ॥ नेह-आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् ॥ वेः पादविहरणे । १।३।४१॥ साधु विक्रमते वाजी ॥ पादविहरणे किम् ? विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवति । स्फुटतीत्यर्थः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ।१।३।४२॥ समर्थौ तुल्यार्थौ । शकन्ध्वादि-

१ विकरोतीति । अन्यथा करोतीत्यर्थः ॥ २ सम्माननेति । नयतेर्ण्यन्तत्वात् परगा- मिक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदार्थं वचनम् ॥ ३ प्रयोगोपाधय इति । शब्दानां यथायोगं समभिव्याहृतत्वेनोच्चारणं प्रयोगः । उप समीपवर्तिनि आदधाति संक्रामयति स्वीयं धर्ममित्युपाधिः । एवञ्च प्रयोगनियामक इत्यर्थः ॥ तत्र सम्माननं पूजनम् । उत्सञ्जनमुत्क्षेपणम् । आचार्यकरण- माचार्यक्रिया । ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः । भृतिर्वेतनम् । व्ययो धर्मादिषु विनियोगः ॥ ४ कर्तृस्थे चाशरीर इति । शीर्यते इति शरीरम् । प्रतिक्षणं क्षीयमाणं देहं शरीरम् ॥ शरीरशब्देनेति । शरीरतादात्म्यापन्नस्यैव कर्तृत्वेन शरीरस्य तत्स्थत्वासम्भवः अवयवानान्तु सम्बन्धविशेषेण तत्स्थत्वसम्भव इति भावः ॥ ५ गण्डमिति । "गण्डः पृष्ठगुडे कुब्जे" इति विश्वः ॥ ६ उत्साह इति । उत्साह- श्चित्तवृत्तिविशेषः, तद्विषयकविलक्षणज्ञानजन्यसुखविशेषो वा ॥ ७ उद्गमन इति । ऊर्ध्वदेशसंयोगानु- कूलव्यापारः । कथं तर्हि "नभः समाक्रामति चन्द्रमाः क्रमात्" इति । उच्यते । व्याप्तिविशिष्टे क्रमिर्वर्तते । नोद्गमने ॥ ८ वेः पादेति । पादविहरणं पादविक्षेपः॥ धातूनामनेकार्थत्वं बोधयितुं सूत्रे पादविहरणं इत्युक्तम् ॥ ९ प्रोपाभ्यामिति । समस्तुल्योऽर्थो ययोरिति विग्रहे शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् ॥

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । (३९७) त्वात्पररूपम् । प्रारम्भेऽनयोस्तुल्यार्थता । प्रक्रमते । उपक्रमते ॥ समर्थाभ्यां किम् ? प्रक्रामति गच्छतीत्यर्थः । उपक्रामति । आगच्छतीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥१।३।४३ ॥ क्रामति । क्रमते । अप्राप्तविभाषेयम् ॥ वृत्त्यादौ तु नित्यमेव ॥ अपह्नवे ज्ञः ॥१।३।४४ ॥ शतमप- जानीते । अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ॥१।३।४५ ॥ सर्पिषो जानीते । सर्पिषा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः ॥ संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥१।३।४६ ॥ शतं संजानीते । अवेक्षत इत्यर्थः । शतं प्रतिजानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । ‘अनाध्याने’ इति योगो विभज्यते । तत्सामर्थ्याद् ‘अकर्मकाच्च’ इति प्राप्तिरपि वार्यते । मातरं मातुर्वा संजानाति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ॥ भासनोपसंभाषाज्ञानयत्न

किम् ? संगिरति ग्रासम् ॥ उदश्चरः सकर्मकात् । १।३।५३ ॥ धर्ममुच्चरते । उल्लङ्घ्य गच्छतीत्यर्थः । सकर्मकात्किम् । बाष्पमुच्चरति । उपरिष्टाद्गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीया- युक्तात् । १।३।५४ ॥ रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे । १।३।५५ ॥ संपूर्वा- द्दाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात् तृतीया चेच्चतुर्थ्यर्थे । दास्या¹ संयच्छते । पूर्वसूत्रे ‘ सम् ’² इति षष्ठी । तेन सूत्रद्वयमिदं व्यवहितेऽपि प्रवर्तते । रथेन समुदाचरते । दास्या संप्रयच्छते ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । १।३।५६ ॥ स्वकरणं स्वीकारः । भार्यामुपयच्छते ॥ विभाषो- पयमने । १।२।१६ ॥ यमः सिच् किद्वा स्याद्विवाहे । रामः सीतामुपायत उपायंस्त वा । उदवोढेत्यर्थः । बन्धनाङ्गे उपयमे तु पूर्वविप्रतिषेधान्नित्यं कित्त्वम् ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः । १।३।५७ ॥ सन्नन्तानामेषां प्राग्वत् ॥ धर्मं जिज्ञासते । शुश्रूषते । सुस्मूर्षते । दिदृक्षते ॥ नानोर्ज्ञः । १।३।५८ ॥ पुत्रमनुजिज्ञासति । पूर्वसूत्रस्यैवायं निषेधः । अनन्तर- स्येति न्यायात् । तेनेह न–सर्पिषोऽनुजिज्ञासते । सर्पिषा प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः । ‘ पूर्ववत्सनः ’ इति तङ् । ‘अकर्मकाच्चेति केवलाद्विधानात् ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः । १।३।५९ ॥ आभ्यां सन्नन्ताच्छ्रुव उक्तं न स्यात् । प्रतिशुश्रूषति । आशुश्रूषति ॥ कर्मप्रवचनीयात्³स्यादेव– देवदत्तं प्रतिशुश्रूषते ॥ शदेः शितः । १।३।६० ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च । १।३।६१ ॥ व्याख्यातम् ॥ पूर्ववत्सनः । १।३।६२ ॥ सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादात्मने- पदं स्यात् । एदिधिषते । शिशयिषते । निविविक्षते ॥ पूर्ववत्किम् । बुभूषति ॥ शदेरित्यादि- सूत्रद्वये सनो नेत्यनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेनेह न–शिशत्सति⁴ । मुमूर्षति ॥ आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य । १।३।६३ ॥ एधांचक्रे ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । १।३।६४ ॥ प्रयुङ्क्ते । उपयुङ्क्ते ॥ स्व⁵राद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् * ॥ उद्युङ्क्ते । नियुङ्क्ते ॥ अयज्ञपात्रेषु किम् । द्वन्द्वं⁶ न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति ॥ समः क्ष्णुवः । १।३।६५ ॥ संक्ष्णुते शस्त्रम् ॥ भुजोऽनवने । १।३।६६ ॥ ओदनं भुङ्क्ते । अभ्यवहरतीत्यर्थः । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् । वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते । इहोप⁷भोगो भुजेरर्थः । अनवने किम् । महीं भुनक्ति ॥ णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने । १।३।६७ ॥

१ दास्या संयच्छते इति । कामुकः संस्तस्यै ददातीत्यर्थः । “ अशिष्टव्यवहारे चतुर्थ्यर्थे तृतीया वक्तव्या ” इति तृतीया ॥ २ “ समः ” इति पञ्चमीनिर्देशाद् व्यवहिते न स्यादिति शङ्कामपाकरोति-पूर्वसूत्र इति । सूत्रद्वयमिति ॥ सर्वस्यास्य प्रकरणस्योपलक्षणमिति ‘शदेः शितः’ इति भाष्ये ध्वनितमिति बोध्यम् ॥ ३ प्रत्यासत्त्या श्रुधात्वर्थविशेषकावेव प्रत्याङौ गृह्येते तौ चोपसर्गाविवे- त्याशयेनाह-कर्मप्रवचनीयात्स्यादेवेति । ते हि सम्बन्धपरिच्छेदका, न क्रियाविशेषका इति स्पष्टमेव ॥ ४ ननु शिशत्सतीत्यादौ शिदादिविषयशदिम्रियत्योरात्मनेपदविधानाच्छिद्विषयसन्नन्तादपि प्राप्नोतीत्यत आह-वाक्यभेदेनेति ॥ ५ स्वराद्यन्तेति । स्वरोऽच् आदिरन्तो वा यस्य, स चासावुपसर्गस्तस्मात् । स्वराद्युपसर्गात् स्वरान्तोपसर्गाच्चेत्यर्थः । सम् निस् निर् दुस् दुर् एतद्भिन्नाः सर्वेऽप्युपसर्गाः संगृहीताः ॥ ६ द्वन्द्वं न्यञ्चीति । न्यञ्चि न्यूब्जीकृतानि, पात्राणि द्वन्द्वं प्रयुनक्तीत्यर्थः ॥ ७ उपभोग इति । विषयसम्बन्धजन्यसुखविशेष उपभोगः ॥

ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादणौ या क्रिया सैव चेण् ण्यन्तेनोच्येत अणौ यत्कर्म कारकं स चेण्णौ कर्ता स्यादनाध्याने ॥ ' णिचश्चेति सिद्धेऽकर्त्रभिप्रायार्थमिदम् । कर्त्रभिप्राये तु 'विभाषोपपदेति विकल्पे ' अणावकर्मकादिति परस्मैपदे च परत्वात्प्राप्ते पूर्वविप्रतिषेधेनेदमेवे- ष्यते ॥ कर्तृस्थभावकाः कर्तृस्थक्रियाश्चोदाहरणम् । तथा हि । पश्यन्ति भवं भक्ताः । चाक्षु- षज्ञानविषयं कुर्वन्तीत्यर्थः । प्रेरणांशत्यागे-पश्यति भवः । विषयो भवतीत्यर्थः । ततो हेतु- मण्णिच् । दर्शयन्ति भवं भक्ताः । पश्यन्तीत्यर्थः । पुनरर्थस्याविवक्षायां दर्शयते भवः । इह प्रथमतृतीययोस्स्थयोर्द्वितीयचतुर्थ्योश्च तुल्योऽर्थः । तत्र तृतीयकक्षायां न तङ् । क्रियासाम्येऽप्यणौ कर्मकारकस्य णौ कर्तृत्वाभावात् ॥ चतुर्थ्यां तु तङ् । द्वितीयामादाय क्रियासाम्यात् । प्रथमायां कर्मणो भवस्येह कर्तृत्वाच्च । एवमारोहयते हस्तीत्यप्युदाहरणम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । न्यग्भावयन्तीत्यर्थः । तत आरोहति हस्ती । न्यग्भवतीत्यर्थः । ततो णिच् । आरोहयन्ति । आरोहन्तीत्यर्थः । तत आरोहयते । न्यग्भवतीत्यर्थः ॥ यद्वा पश्यन्त्यारोहन्तीति प्रथमकक्षा प्राग्वत् । ततः कर्मण एव हेतुत्वारोपाण्णिच् । दर्शयति भवः । आरोहयति हस्ती । पश्यत आरोहतश्च प्रेरयतीत्यर्थः । ततो णिज्भ्यां तत्प्रकृतिभ्यां च उपा- त्तयोर्द्वयोरपि प्रेषणयोस्त्यागे । दर्शयते । आरोहयते । इत्युदाहरणम् ॥ अर्थः प्राग्वत् । अस्मिन् पक्षे द्वितीयकक्षायां न तङ् । समानक्रियत्वाभावान्णिजर्थस्याधिक्यात् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्मं कोकिलः । स्मरयति वनगुल्मः । उत्कण्ठापूर्वकस्मृतौ विषयो भवतीत्यर्थः ॥ भीस्म्योर्हेतुभये । १।३।६८॥ व्याख्यातम् ॥ गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ।१।३।६९॥ प्रतारणेऽर्थे ण्यन्ताभ्यामाभ्यां प्राग्वत् । माणवकं गर्धयते वञ्चयते वा । प्रलम्भने किम् । श्वानं गर्धयति । अभिकाङ्क्षामस्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्चयति । वर्जयतीर्थः ॥ लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ।१। ३। ७०॥ व्याख्यातम् ॥ मिथ्योपपदात्कृञो- ऽभ्यासे ।१।३।७१॥ णेरित्येव । पदं मिथ्या कारयते । स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयतीत्यर्थः । मिथ्योपपदात्किम् । पदं सुष्ठु कारयति ॥ अभ्यासे किम् ? सकृत्पदं मिथ्या कारयति ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२॥ यजते । सुनुते ॥ कर्त्रभिप्राये किम् । १ पूर्वविप्रतिषेधेनेति । अत्र च मानं दर्शयते राजेति भाष्योदाहरणम् ॥ २ “कर्मवत्क- र्मणा-” इत्यनेन गतार्थत्वशङ्कां निरस्यति-कर्तृस्थभावका इति । अपरिस्पन्दसाधनसाध्यो भावः । सपरिस्पन्दसाधनसाध्या क्रिया ॥ ३ पश्यन्तीत्यादिना निवृत्तप्रेषणप्रक्रियां व्युत्पाद्य अद्ध्यारोपितप्रेषणप्र- क्रियामाह-यद्वेति । हेतुत्वारोपादिति । अत्रापि सौकर्यविवक्षैव बीजम्, प्रेषणांशत्यागेन प्रेषणान्त- रारोपेणापि सौकर्यप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः ॥ ४ अर्थः प्राग्वदिति । उदाहरणभूतयोश्चरमक्क- क्षयोः पक्षद्वयेन प्रेषणांशभानाभावादिति भावः ॥ ५ आधिक्यादिति । अस्मिन् पक्षे “णौ चेत्सा क्रिया” इत्यनेनाधिक्यमात्रं व्यवच्छिद्यते नतु न्यूनत्वमपि, अन्यथा तृतीयकक्षायामपि न स्यात्, प्रकृत्युपात्तप्रेषणांशत्यागेन न्यूनताध्रौव्यादिति भावः । इति संक्षेपः ॥ ६ गृधिवञ्चोरिति । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाह्वानम् ॥ ७ लिय इति । सम्माननं पूजनम् । शालीनीकरणं न्यग्भावनम् ॥ ८ मिथ्योपपदादिति । अभ्यासः पुनःपुनःकरणमावृत्तिः ॥

अग्रन्थे किम् ।-> Wait, look atव्रीहीन्संच्छते: is it व्रीहीन्संच्छतेorव्रीहीन्संच्छते? It's printed व्रीहीन्संच्छते(or with a faintय, let's type व्रीहीन्संच्छते- wait, looking very closely at line 3:व्री ही न् सं य च्छ ते. The यhas its left curve clearly visible, just like inभारमुद्यच्छतेwhereयis belowद. Let's transcribe व्रीहीन्संच्छते? No, standard Sanskrit is व्रीहीन्संच्छते? No, root is यम्, pres. यच्छति. Nobody says संच्छते. In typography, it's संयच्छते. Wait, why does it look a bit compact? Because यandच्छare touching. Look at footnote 2:२ व्रीहीन् संयच्छते इति ।- there isसं, then यconnected toच्छ. It is definitely संयच्छते). Wait, in line 3: अग्रन्थे किम् ।- yes, danda at the end. उद्यच्छति वेदम् । अधिगन्तुमुद्यमं

तिङन्ते भावकर्मप्रकरणम् । (४०१) विरमति ॥ उपाच्च । १ । ३ । ८४ ॥ यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमायतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्य- र्थोऽयम् ॥ विभाषाऽकर्मकात् । १।३।८५ ॥ उपाद्रमेरकर्मकात्परस्मैपदं वा ॥ उपरमति उपरमते वा । निवर्तत इत्यर्थः ॥ बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः । १ । ३ । ८६ ॥ एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं स्यात् ॥ 'णिचश्चेत्यस्यापवादः । बोधयति पद्मम् । योधयति काष्ठानि । नाशयति दुःखम् । जनयति सुखम् । अध्यापयति वेदम् । प्रावयति । प्रापयती- त्यर्थः । द्रावयति । विलापायतीत्यर्थः । स्त्रावयति । स्यन्दयतीत्यर्थः । निगरणचलनार्थे- भ्यश्च ।१।३।८७॥ निगारयति । आशयति । भोजयति । चलयति । कम्पयति ॥ अदेः प्रतिषेधः*॥ आदयते देवद

( ४०२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धातुत्वेन सकलधातुवाच्या भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भ्यां सामानाधिकरण्याभावा- त्प्रथमपुरुषः । तिङ्वाच्यभावनाया ३असत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेर्न द्विवचनादि । किं त्वेकव- चनमेव । तस्यौत्सर्गिकत्वेन संख्यानपेक्षत्वात् । अनभिहिते कर्तरि तृतीया । त्वया मयाऽन्यैश्च भूयते । बभूवे ॥ स्यसिच्चसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्व- दिट् च । ६ । ४ । ६२ ॥ उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्यं वा स्यात्स्यादिषु परेषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च ॥ अयमिट् चिण्वद्भावस- न्नियोगशिष्टत्वातदभावे न । इह 'आर्धधातुके' इत्यधिकृतं सीयुटो विशेषणं, नेतरेषामव्यभिचा- रात् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता । भविता । भाविष्यते । भविष्यते । भूयताम् । अभूयत । -करणे वा घञ् इति दर्शयितुं पर्यायान्तरेण व्याचष्टे-भावनेति । धातुवाच्यो व्यापारो भावना । उक्तं हि भर्तृहरिणा-व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृञोऽकर्मकता पत्तेर्नहि यत्नोऽर्थ इष्यते ॥ इति ॥ यथा पचतीत्यादावधःसन्तापन-फूत्कार-चुल्ल्युपरिधारण-यत्नादिरूपव्यापारोऽपि धात्वर्थः ॥ उत्पादनेति । फलोत्पत्यनुकूलो व्यापार उत्पादना । फलत्वं च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्धात्वर्थविशेषणत्वे सति तद्धात्वर्थ- त्वम् । यथा करोतीति ॥ क्रियेति । साध्यत्वसाधनत्व-एतदन्यतररूपेण प्रतीयमानोऽर्थः क्रिया । अत्रोच्यते- क्रिया द्विविधा साध्या सिद्धा च । तत्र धातुवाच्या क्रिया साध्या । सैवासत्त्वरूपेत्युच्यते । यथा पचति, करो- तीत्यादौ क्रिया साध्या । घञादिप्रत्ययप्रतिपाद्या तु क्रिया सिद्धा । यथा पाक इत्यादिः । तदुक्तम्-“याव- त्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रम- जन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति । साध्यत्वं च निष्पाद्यत्वमेव ॥ केचित्तु पूर्वापरीभूतावयवत्वसमानाधिकरणं कारकान्वयादियोग्यतावच्छेदकं क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकं च यत् वैजात्यं तद्रूपं साध्यत्वम् । सिद्धत्वं तु क्रियाकाङ्क्षोत्थापकतावच्छेदकं यत् वैजात्यं तद्रूपम् । यथा पाक इत्युक्ते अस्ति भवतीत्यादिक्रियाकाङ्क्षोत्थानात् सिद्धत्वम् । पचतीत्युक्ते तु तदनुत्थानात् साध्यत्वम् । इत्याहुः॥ अत्र सिद्धत्वं च यद्धर्मवत्ताज्ञानात् क्रियान्तराकाङ्क्षोदयः, तादृशज्ञाने प्रकारतयाऽवच्छेदकं यत् तत् । तद्भिन्नत्वं, ज्ञाननिष्ठतादृशाकाङ्क्षोत्थापकत्वाभावावच्छेदकं वा साध्यत्वम् । (वै० सा० द०) ॥ अनेकपर्यायोपादानं चेतनाचेतनवृत्तिफूत्कारयत्नादीनां क्रियात्वं धात्वर्थत्वं च बोधयितुम् ॥ १ धातुत्वेनेति । तद्व्याप्यपचित्वादिनेत्यर्थः । सकलेति । अकर्मकाणामपि फलव्यापाररूपांशद्व- याभिधायकत्वादिति भावः । धातुवाच्येति । करोति, कर्तेत्यादौ तथाक्लृप्तत्वादिति भावः ॥ २ सामानाधिकरण्याभावादिति । समानम्=एकम्, अधिकरणम्=आश्रयः, ययोः, तयोर्भावः इति व्युत्पत्तिः । विभिन्नविभक्तिराहित्ये सति, अभेदेनैकार्थबोधजनकत्वं समानाधिकरणत्वम् । यथा नीलो घटः, परमराज्यम्, महानवमी, इत्यादौ,-नीलपदादिघटपदाद्योरेकधर्मिबोधकपदत्वरूपं समानाधिकरणत्वम् । प्रकृते असत्त्वभूतक्रियायाः सत्त्वार्थकयुष्मदस्मदादिसामानाधिकरण्यासम्भवादिति भावः ॥ ३ असत्त्वरूप- त्वेनेति । असत्त्वं च लिङ्गाद्यनन्वयित्वं सर्वनामपरामर्शायोग्यत्वं वा । सत्त्वलक्षणमाह-भर्तृहरिः-“वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः” इति ॥ ४ औत्सर्गिकत्वेनेति । “एकवचनम्” “द्विबहोर्द्विवचनबहुवचने” इति भाष्योपन्यासे “एकवचनम्” इत्यस्यानैमित्तिकत्वेनौत्सर्गि- कत्वं बोध्यम् ॥ वस्तुतस्तु-“एका क्रिया” इति भाष्यात् क्रियायामेकत्वमस्त्येव, तस्य च प्रकृत्यर्थेऽन्वयादे- कवचनम् । द्वित्वादिकं तु स्वोत्तरतिङ्वाच्यकारकगतं तत्रारोप्यते, इति कर्तृकर्मतिङ्सु द्विवचनादि सिध्यति । तस्याप्यन्वयः प्रकृत्यर्थ एव । यथा-हतशायिकाः शय्यन्ते, उष्ट्रासिका आस्यन्ते, इत्यादौ “हतशयनसदृशानि शयनानि” इत्याद्यर्थके उपमाने बहुत्वोपादानसामर्थ्येन उपमेये तिङर्थक्रियारूपे उपमानगतबहुत्वारोपेण बहुवचनं तद्वदिति दिक् ॥

भूयेत । भविषीष्ट । भविषीष्ट ॥ चिण् भावकर्मणोः । ३ । १ । ६६ ॥ श्लेश्चिण् स्याद्भाव- कर्मवाचिनि तशब्दे परे ॥ अभावि । अभाविष्यत । अभविष्यत ॥ तिङोक्तत्वात्कर्मणि न द्वितीया । अनुभूयते आनन्दश्चैत्रेण त्वया मया च । अनुभूयेते । अनुभूयन्ते ॥ त्वमनुभूयसे । अहमनुभूये । अन्वभावि । अन्वभाविषाताम् । अन्वभविषाताम् ॥ णिलोपः । भाव्यते । भावयांचक्रे । भावयांबभूवे ॥ भावयामासे । इह तशब्दस्य एशि इट एत्वे च कृते 'ह एतीति हत्वं न । तासिसाहचर्यादस्तेरपि व्यतिहे इत्यादौ सार्वधातुके एव 'ह एतीति हत्वप्रवृत्तेरि- त्याहुः ॥ भाविता । चिण्वदिट आभीयत्वेनासिद्धत्वान्णिलोपः । पक्षे भावयिता । भाविष्यते । भावयिष्यते । भाव्यताम् । अभाव्यत । भाव्येत । भविषीष्ट । भावयिषीष्ट । अभावि । अभाविषाताम् । अभावयिषाताम् ॥ बुभूष्यते । बुभूषांचक्रे । बुभूषिता । बुभूषिष्यते ॥ वोभू- य्यते ॥ यङ्लुगन्तात्-बोभूयते । बोभवांचक्रे । बोभाविता । बोभविता ॥ 'अकृत्सार्वति दीर्घः । स्तूयते विष्णुः । तुष्टुवे । स्ताविता । स्तोता । स्ताविष्यते । स्तोष्यते । अस्तावि । अस्ता- विषाताम् । अस्तोषाताम् ॥ 'गुणोर्तीं'ति गुणः । अर्यते । स्मर्यते । सस्मरे । परत्वान्नित्यत्वाच्च गुणे रपरे कृतेऽजन्तत्वाभावेऽप्युपदेशग्रहणाच्चिण्वदिट् । आरिता । अर्ता । स्मारिता । स्मर्ता ॥ 'गुणोर्तीत्यत्र नित्यग्रहणानुवृत्तेरुक्तत्वान्नेह गुणः । संस्क्रियते ॥ 'अनिदितामिति नलोपः । स्रस्यते । इदितस्तु नन्द्यते ॥ संप्रसारणम् । इज्यते ॥ 'अयङ्यि क्ङिति' ॥ शय्यते ॥ तनो- तेर्यकि । ६ । ४ । ४४ ॥ आकारोऽन्तादेशो वा स्यात् ॥ तायते । तन्यते ॥ 'ये विभाषा' जायते । जन्यते ॥ तपोऽनुतापे च । ३ । १।६५॥ तपश्लेश्चिण् स्यात्कर्मकर्तर्यनुतापे च ॥ अन्वतप्त पापेन । पापं कर्तृ । तेनाभ्याहत इत्यर्थः । कर्मणि लुङ् । यद्वा पापेन पुंसा कर्त्रा अशोचीत्यर्थः ॥ 'घुमास्थेतीत्त्वम् । दीयते । धीयते ॥ 'आदेच' इत्यत्राशितीति कर्मधारयादि संज्ञकशकारादौ निषेधः । एश आदिशित्त्वाभावात्तस्मिन् आत्त्वम् । जग्ले ॥ आतो युक् चिण्कृतोः ।७।३।३३॥ आदन्तानां युगागमः स्याच्चिणि ञिति णिति कृति च ॥ दायिता । दाता । दायिषीष्ट । दासीष्ट । अदायि । अदायिषाताम् ॥ 'स्थाघ्वोरिच्च' । अदिषाताम् । अधायिषाताम् । अधिषाताम् । अग्लायिषाताम् । अग्लासाताम् ॥ हन्यते । 'अचिण्णलोरि- त्युक्तेर्हनस्तो न । 'हो हन्तेरिति कुत्वम् । घानिता । हन्ता । घानिष्यते । हनिष्यते । आशी- र्लिङि वधादेशस्यापवादश्चिण्वद्भावः—'आर्धधातुके सीयुटीति विशेषविहितत्वात् । घानिषीष्ट । पक्षे वधिषीष्ट ॥ अघानि । अघानिषाताम् । अहसाताम् । पक्षे वधादेशः । अवधि । अव-

१ - १ घानिष्यते इति । नित्यत्वाच्चिण्वदिट् “ऋद्धनोः स्ये” इति सूत्रे “वलि” इत्यनुवर्तनेन नात्रे डागम- स्य नित्यत्वम् ॥ २ ननु “आर्धधातुके” इति विषयसप्तमी तेनान्तरङ्गत्वाच्चिण्वद्भावात् पूर्वं वधादेशः कुतो नेत्यत आह—आशीर्लिङि वधादेशस्येति । अपवाद इति । चिण्वद्भाववाक्यार्थबोधकाले सीयुटा सह हन्तेरपि सम्बन्धसत्त्वेन निरवकाशत्वात् तस्यापवादत्वम् । भाष्ये तु “वधिभावात् सीयुटि चिण्वत्त्वं विप्रतिषेधेन” इत्युक्तम्, एवं चापवादत्वोपवर्णनं निर्युक्तिकमिति दिक् ॥

धिषाताम् । अघानिष्यत । अहनिष्यत । न च स्यादिषु चिण्वदित्यातिदेशाद्वधादेशः स्यादिति वाच्यम् । अङ्गस्येत्यधिकारादाङ्कस्यैवातिदेशात् ॥ गृह्यते । चिण्वदितो न दीर्घत्वम् । प्रकृतस्य वलादिलक्षणस्यैवेटो ‘ग्रहोऽलिटि’त्यनेन दीर्घविधानात् । ग्राहिता । ग्रहीता । ग्राहिष्यते । ग्रहीष्यते । ग्राहिषीष्ट । ग्रहीषीष्ट । अग्राहि । अग्राहिषाताम् । अग्रहीषाताम् ॥ दृश्यते । अदर्शि । अदर्शिषाताम् । सिचः कित्त्वान्न । अदृक्षाताम् ॥ गिरतेर्लुङि ध्र्वि चतुरधिकं शतम् । तथा हि । चिण्वदितो दीर्घो नेत्युक्तम् । अगारिध्वम् । द्वितीये त्विटि ‘वृत्तो वेति वा दीर्घः । अगरीध्वम् । अगारिध्वम् । एषां त्रयाणां लत्वं ढत्वं द्वित्वत्रयं चेति पञ्च वैक- ल्पिकानि । इत्थं षण्णवतिः । ‘लिड्सिचोरिति विकल्पत्

प्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्त्ता स णौ (१।४।५२) and "ह्रीक्र्योरन्यतरस्याम्" (१।४।५३). Look at line 34: "गत्यर्थाकर्मक..." Wait, what are the letters after 'गत्यर्थाकर्मक'? Let's zoom in on line 34: "अन्येषां गत्यर्थाकर्मक..." Then: 'ह्रुकरीणां'? Look at the characters: ह्र (ह with ऋ = हृ) क (क with repha and ई? or क carrying something?) Wait, let's look at the letters: ग, त्य, र्था, क, र्म, क, हृ, क, रो, ती, नां Wait: 'हृ' or 'अकर्मक'? Wait, the text has: ग - त्य - र्था - क - र्म - क - हृ - क्रो - र्ण्ये - न्ता - नां? Wait, look at: ग - त्य - र्था - क - र्म - क - ह्री - क्रो - री - णां? Let's examine: अ - न्ये - षाम् ग - त्य - र्था - क - र्म - क - ... Wait! Look at line 12 of the main text: "प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादय

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

( ४०६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ कर्मकर्तृप्रकरणम् । यदा१ सौकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते२ तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंज्ञां लभन्ते । स्वव्यापारे स्वतन्त्रत्वात् तेन पूर्वं करणत्वादिसत्त्वेऽपि संप्रति कर्तृत्वात्कर्तरि लकारः । साध्वसिश्छिनत्ति । काष्ठानि पचन्ति । स्थाली पचति । कर्मणस्तु कर्तृत्वविवक्षायां प्राक्स- कर्मका अपि प्रायेणाकर्मका३स्तेभ्यो भावे कर्तरि च लकारः । भावे पच्यते ओदनेन । भिद्यते काष्ठेन ॥ कर्तरि तु ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । ३।१।८७॥ कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवत्स्यात् ॥ कार्यातिदेशोऽयम् । तेन४ यगात्मनेपदचिण्वद्भाविटः स्युः ॥ कर्तुरभिहितत्वात्प्रथमा ।

सत्यम् । कर्मत्वकर्तृत्वभावस्थाभेदोपाधिकं तत्समानाधिकरणक्रियाया भेदमाश्रित्य तुल्यत्वव्यवहारः । कर्मणेति किम् । करणाधिकरणाभ्यां तुल्यक्रिये पूर्वोक्ते साध्वसिरित्यादौ मा भूत् । किंचै । कर्तृस्थक्रियेभ्यो मा भूत् । गच्छति ग्रामः । आरोहति हस्ति । 'अधिगच्छति शास्त्रार्थः स्म- रति श्रद्दधाति च' ॥ यत्र कर्मणि क्रियाकृतो विशेषो दृश्यते यथा पाकेषु तण्डुलेषु यथा वा छिन्नेषु काष्ठेषु । तत्र कर्मस्था क्रिया नेतरत्र । न हि पकापकतण्डुलेष्विव गतागतग्रामेषु वैलक्षण्यमुपलभ्यते ॥ करोतिरुत्पादनार्थः । उत्पत्तिश्च कर्मस्था । तेन कारिष्यते घट इत्यादि । यत्नार्थत्वे तु नैतत्सिध्येत् । ज्ञानेच्छादिवद्यत्नस्य कर्तृस्थत्वात् ॥ एतेन 'अनुव्यवस्यमानेऽर्थे इति व्याख्यातम् । कर्तृस्थत्वेन यगभावाच्छ्यनि कृते ओलोपे च रूपसिद्धेः । ताच्छी- ल्यादयं चानश्, न त्वात्मनेपदम् ॥ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ अन्योन्यं स्पृ- शततः । अजा ग्रामं नयति ॥ दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् * ॥ न दुहस्नुन्नमां १ भेदमाश्रित्येति । "नीलघटाद् भिन्नः पीतघटः" इत्यत्रेव विशेषणभेदाद् भिन्नत्वम् । तेन कर्तृत्वसमानाधिकरणातः कर्मत्वसमानाधिकरणा क्रिया भिन्नैवेति भावः ॥ तुल्यत्वव्यवहार इति । ननु "पचत्योदनं देवदत्त" इत्यत्रौदनकर्मणो "राध्यत्योदन" इत्यत्र कर्तृत्वेन कर्मवद्भावः कुतो नेति चेदत्र प्रत्यासत्त्या समानधातौ कर्मस्थक्रिया तुल्यत्वक्रियात्वाश्रयणादिति दिक् ॥ २ कर्मणेति किमिति । अयं भावः-"कर्मणा" इति सत्त्वे सामर्थ्याद् दृश्यमानकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया ग्रहणात् "साध्वसिः" इत्यादौ न दोषः, तदभावे असिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेन क्रियया तुल्यक्रियत्वम- क्षतमेवेति ॥ ३ ननु "धातोरेकाच" इत्यतो "धातोः" इत्यनुवर्त्य "धातोर्वाच्यया क्रियया तुल्यक्रियः" इत्यर्थे करणत्वाद्यवस्थायामसिस्थाल्योर्व्यापारसत्त्वेऽपि धातुवाच्याभावान्न दोष इत्यत आह-किञ्चेति ॥ गच्छति ग्राम इति । गम्यमानग्रामादिकर्मनिष्ठविशेषप्रयोजककर्मस्थक्रियाया अभावात् कर्तृस्थक्रियत्वमिति- भावः ॥ ४ अधिगच्छतीत्यादि । श्लोकस्योत्तरार्धे तु-"यत्कृपावशतस्तस्मै नमोऽस्तु गुरवे सदा" इति ॥ ५ ननु पच्यादीनां गम्यादीनां च फलाभिधायित्वे फलस्य च कर्मनिष्ठत्वे तुल्ये कथं कर्मवद्भावप्रवृत्त्यप्रवृत्ति- व्यवस्था तत्राह-यत्र कर्मणीति । उक्तं च हरिणा-"विशेषदर्शनं यत्र क्रिया तत्र व्यवस्थिता । क्रिया- व्यवस्था त्वन्येषां शब्दैरेव प्रकल्पिता" इति ॥ ६ ज्ञानेच्छयोरिव यत्नस्यापि कर्तृस्थत्वात् तद्वाचिनः करोतेरपि कर्ता कर्मवत् न स्यादित्याशङ्क्य करोतेर्यत्नार्थत्वमेव नास्तीत्याह-करोतिरिति । उत्पादनार्थ इति । उत्पत्त्यनुकूलव्यापारार्थ इत्यर्थः ॥ ७ एतेनेति । ज्ञानस्य कर्तृस्थत्वेन ॥ ८ नत्वात्मनेपद- मिति । शानजित्यर्थः । यगात्मनेपदयोस्तु "अनुव्यवसीयमाने" ति स्यादिति भावः ॥ ९ सकर्म- काणां प्रतिषेध इति । सौकर्यविवक्षाया अभावेऽपि प्राप्तकर्मवद्भावनिषेधार्थमिदम् । तेन "पच्यते ओदन" इत्यादौ न दोषः ॥ अन्योऽन्यं स्पृशत इति । शब्दभेदेन कर्तृत्वकर्मत्वसत्त्वादेकस्मिन् कर्तरि यैव संयोगानुकूलक्रिया सैवाऽपरस्मिन् कर्तरिति कर्मस्थक्रियया तुल्यक्रियत्वमक्षतमेव । आश्रयभेदाद् भेदेन वा तुल्यत्वम् । नच स्पर्शस्य कर्तृस्थत्वात् कथमस्य प्रवृत्तिरिति वाच्यम्, अन्योऽन्यसंयोगप्रयुक्तहर्षादिजनि- तरोमाञ्चादेर्विशेषस्य कर्मनिष्ठत्वात् ॥ अजामिति । अत्र कर्मणि गमनानुकूलव्यापाररूपेणाऽजानिष्ठफलेन, नेतृव्यापारेण वा, विशेषादर्शनेन कर्मस्थक्रियत्वाभावाद्विदं चिन्त्यमिति केचित् ॥ ग्रामसंयोगस्तु न तथा, "ग्रामं गच्छति" इत्यादौ ग्रामेऽपि पुरुषसंयोगरूपविशेषदर्शनाद् गम्यर्थस्यापि कर्मस्थत्वापत्तेः ॥ १० दुहिपच्योरिति । अनयोर्द्विकर्मकतयैकस्य कर्मणः कर्तृत्वेऽप्यपरेण सकर्मकत्वात्प्राप्ते वचनम् ॥ गौः पय इति । गौः पयस्त्यजतीत्यर्थः । अप्रधानगोरुपकर्मण एव तथा विवक्षा नान्यस्येति भावः ॥

यक्चिणौ ।३।१।८९॥ एषां कर्मकर्तरि यक्चिणौ न स्तः॥ दुहेरनेन यक एव निषेधः चिण् तु विकल्पेनेष्यते । शब्लुक् । गौः पयो दुग्धे ॥ अचः कर्मकर्तरि ।३।१।६२ ॥ अजन्तात् चलेश्चिण् वा स्यात्कर्मकर्तरि तशब्दे परे॥ अकारि । अकृत॥ दुहश्च ।३।१। ६३ ॥ अदोहि । पक्षे क्सः । 'लुग्वेति पक्षे लुक् । अदुग्ध । अधुक्षत ॥ उदुम्बरः फलं पच्यते ॥ सृजियुज्योः श्यंस्तु * ॥ अनयोः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं कर्मवत् यगपवादश्च श्यन्वाच्य इत्यर्थः ॥ सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्त्र्येवेति वाच्यम् * ॥ सृज्यते स्रजं भक्तः । श्र- द्धया निष्पादयतीत्यर्थः॥ असर्जि ॥ युज्यते ब्रह्मचारी योगम्॥ भूषाकर्मकिरादिसनां चान्य- त्रात्मनेपदात् * ॥ भूषावाचिनां किरादीनां सन्नन्तानां च यक्चिणौ चिण्वदिट् च नेति वा- च्यमित्यर्थः ॥ अलंकुरुते कन्या । अलमकृत । अवकिरते हस्ती । अवाकीर्ष्ट । गिरते । अगीर्ष्ट । । आद्रियते । आदृत । किरादिस्तुदाद्यन्तर्गणः॥ चिकीर्षते कटः । अचिकीर्षिष्ट इच्छायाः कर्तृस्थत्वेऽपि करोतिक्रियापेक्षमिह कर्मस्थक्रियत्वम् ॥ न रुधः ।३।१ ।६४ ॥ अस्मात् चलेश्चिण्न । अवारुद्ध गौः । कर्मकर्तरीत्येव अवारोधि गौर्गोपेन ॥ तपस्तपः- कर्मकस्यैव । ३ । १ । ८८ ॥ कर्ता कर्मवत्स्यात् ॥ विध्यर्थमिदम् । एवकारस्तु व्यर्थ एवेति

१ विकल्पेनेष्यत इति । 'दुहश्चेत्यनेन ।। नत्वपूर्वेण विधिः ॥ २ अचः कर्मकर्तरीति "दुहश्च" इत्यस्य कर्मकर्तर्येव विकल्पेन विधायकत्वात् तत्राप्यस्मादेव सूत्रात् "कर्मकर्तरि" इत्यनुवर्तते इति ध्वनयितुं पूर्वमस्य पाठ इति बोध्यम् ॥ ३ उदुम्बरः फलं पच्यते इति । काल उदुम्बरे फलं पचति इति विग्रहे अधिकरणत्वाविवक्षया "अकथितं च" इति कर्मसंज्ञायां "कर्मणि द्वितीया" इति द्वितीयायां काल उदुम्बरं फलं पचति । ततः सौकर्यविवक्षया उदुम्बरः फलं पच्यत इति भवति । ये त्वत्र "उदुम्ब- रस्य" इति षष्ठ्यन्तस्य विदधति कर्मसंज्ञां ते त्वविकृतबुद्धय एव षष्ठ्याः कारकत्वाभावात् ॥ ४ श्रद्धोपपन्ने इति । आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा, तया उपपन्नो युक्त इत्यर्थः । सृजेः श्रद्धोपपन्नः कर्ता च मुख्यकर्तवेति तत्रा- त्यन्ताप्राप्तकर्मवद्भावार्थम्, युजेस्तु कर्मकर्तरि सकर्मकत्वेन प्रतिप्रसवविध्यर्थमिदं वार्तिकम् ॥ सृज्यते स्रजं भक्त इति । अत्र कर्मसंज्ञायाः फलाभावेऽपि "असर्जि" इत्यत्र तदस्त्येव । भक्तः स्रजं सृज्यते इत्येवात्र व्युत्पत्तिः, न तु पच्यते ओदन इत्यादिवदिति बोध्यम् ॥ युज्यते ब्रह्मचारी योगमिति । अत्र कर्मणः कर्तृत्वमित्थम्-योगो ब्रह्मचारिणं युनक्ति सम्बध्नाति सम्बन्धानुकूलव्यापारवान् भवतीति पूर्वकक्षा । सम्बन्धश्च योगप्रतियोगिको ब्रह्मचार्यनुयोगिकः । अत्र प्रथमक्षायामाश्रयतारूपो यः सम्बन्धस्तद्वत्त्वाद् ब्रह्मचारिणः कर्मत्वम् । ततो द्वितीयकक्षायां युजेः प्रतियोगित्वावच्छिन्नसम्बन्धार्थकत्वे ब्रह्मचारिणः कर्तृत्वम्, प्रतियोगिता- श्रयत्वाच्च योगस्य कर्मत्वम्" इति । चित्तवृत्तिनिरोधो योगः । प्रतियोगी सम्बन्धाभाववान् । अनुयोगी सम्बन्धवान् ॥ ५ भूषाकर्मेति । कर्मशब्दः क्रियापरः । "अन्यत्रात्मनेपदात्" इत्युक्तेस्त्रयाणामपि निषेध इत्याह-यगित्यादि ॥ अलं कुरुते कन्येति । कश्चित्कन्यामलङ्करोति भूषयतीति पूर्वकक्षा । अवकिरते इति । कश्चित् अङ्कुशादिना हस्तिनमवकिरति ताडयतीति पूर्वकक्षा । कृ गृ दृ धृ प्रच्छः किरादयः । तत्र कृञोः कर्मस्थक्रियत्वादात्मनेपदव्यतिरिक्तनिषेधार्थम्, अन्येषां कर्तृस्थक्रियत्वेनात्मनेपदविध्यर्थ- मिदं वार्तिकम् । उपादेयत्वादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापारो दृधात्वर्थः । धारणानुकूलव्यापारो धृधात्वर्थः । ज्ञानेच्छानुकूलव्यापारः प्रच्छ्धात्वर्थः । कश्चित् पुष्पं गिरति आदत्ते इति पूर्वकक्षा । आद्रियते दानमिति पूर्वक्षा ॥ ६ अवारुद्ध गौरिति । निर्गमप्रतिबन्धपूर्वकदेशविशेषाधिकरणचिरस्थित्यनुकूलव्यापारो रुधधात्वर्थः । चिरस्थितेः कर्मनिष्ठत्वादयं कर्मस्थक्रियकः ॥

रि परस्मैपदम् ... 1.3.88: तिङश्चितः 1.3.89: न गतिहिंसार्थेभ्यः 1.3.90: कुषिरञ्जोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं च! YES! IT IS 1.3.90! Because it prescribes परस्मैपदम् (and श्यन्)! 1.3.90 is the EXACT Panini sutra number! It is NOT 3.1.90! It IS 1.3.90! । १ । ३ । ९० ॥ is 100% correct! That's why it's printed । १ । ३ । ९० ॥!

*   Next in line 14:
    `अनयोः कर्मकर्तरि न यक् किंतु श्यन्परस्मैपदं च । आत्मनेपदापवादः ॥`
    Line 15:
    `कुष्यति कुष्यते पादः स्वयमेव । रज्यति रज्यते वस्त्रम् । यग्विषये तु नास्य प्रवृत्तिः ।`
    Line 16:
    `कोषिषीष्ट । रंक्षीष्ट ॥`
    Line 17:
    `इति कर्मकर्तृप्रकरणम् ।`
    Line 18:
    `अथ लकारार्थप्रकरणम् ।`

गेऽपि। तेषामपि प्रकरणादिवशेन स्मृतौ वृत्तिसंभवात्॥ न यदि। ३।२।११३॥ यद्योगे- उक्तं न॥ अभिजानासि कृष्ण यद्वने अभुञ्ज्महि॥ विभाषा साकाङ्क्षे। ३।२।११४॥ उक्तविषये लृद्वा स्यात् लक्ष्यलक्षणभावेन साकाङ्क्षश्चेदर्थः॥ स्मरसि कृष्ण वने वत्स्याम- स्तत्र गाश्चारयिष्यामः। वासो लक्षणं चारणं लक्ष्यम्। पक्षे लङ्। यच्छब्दयोगेऽपि न यदीति बाधित्वा परत्वाद्विकल्पः॥ परोक्षे लिट्। ३।२।११५॥ चकार। उत्तमपुरुषे चित्तविक्षेपादिना पारोक्ष्यम्। सुप्तोऽहं किल विललाप। बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किला- हम्॥ अत्यन्तापह्नवे लिड्वक्तव्यः * ॥ कलिङ्गेष्ववात्सीः। नाहं कलिङ्गान् जगाम॥ हशँ- श्वतोर्लङ् च। ३।२।११६॥ अनयोरुपपदयोर्लिट्विष

तिङन्ते लकारार्थप्रकरणम् । ( ४११ ) यावत्पुरानिपातयोर्लट् ।३।३।४ ॥ यावद्भुङ्क्ते । पुरा भुङ्क्ते । निपातावेतौ निश्चयं द्योत- यतः ॥ निपातयोः किम् । यावद्दास्यते तावद्भोक्ष्यते । करणीभूतया पुरा यास्यति ॥ विभाषा- कदाकर्ह्योः ।३।३।५ ॥ भविष्यति लड् वा स्यात् । कदा कर्हि वा भुङ्क्ते । भोक्ष्यते । भोक्ता वा ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ।३।३।६ ॥ भविष्यति लड्वा स्यात् ॥ कं कतरं कतमं वा भोजयसि । भोजयिष्यसि । भोजयितासि वा ॥ लिप्सायां किम् ? कः पाटलिपुत्रं गमि- ष्यति ॥ लिप्स्यमानसिद्धौ च ।३।३।७ ॥ लिप्स्यमानेनान्नादिना स्वर्गादेः सिद्धौ गम्य- मानायां भविष्यति लड्वा स्यात् ॥ योऽन्नं ददाति दास्यति दाता वा स स्वर्गं याति यास्यति याता वा ॥ लोडर्थलक्षणे च ।३।३।८ ॥ लोडर्थः प्रैषादिर्

( ४१२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

वप्स्यामः । नेति वक्तव्ये लङ्ग्रहणं लुटोऽपि विषये यथा स्यात् । श्वः शीघ्रं वप्स्यामः आशंसावचने लिङ् । ३ । ३ । १३४ ॥ आशंसावाचिन्युपपदे भविष्यति लिङ् स्यान्न तु भूतवत् । गुरुश्चेदुपेयादाशंसेऽधीयीय । आशंसे क्षिप्रमधीयीय ॥ नानद्यतनवत्क्रि- याप्रबन्धसामीप्ययोः । ३ । ३ । १३५ ॥ क्रियायाः सातत्ये सामीप्ये च गम्ये लङ्लुटौ न । यावज्जीवमन्नमदादास्यति वा । सामीप्यं तुल्यजातीयेनाव्यवधानम् । येयं पौर्णमास्य- तिकान्ता तस्यामग्नीनाधित । सोमेनायष्ट । येयममावास्याऽऽगामिनी तस्यामग्नीनाधास्यते । सोमेन यक्ष्यते ॥ भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन् । ३।३।१३६ ॥ भविष्यति काले मर्यादाक्ताववरस्मिन्प्रविभागेऽनद्यतनवन्न । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्तस्य यदवरं कौशा- म्ब्यास्तत्र सक्तून्पास्यामः ॥ कालविभागेऽचानहोरात्राणाम् । ३ । ३ । १३७ ॥ पूर्व- सूत्रं सर्वमनुवर्तते । अहोरात्रसम्बन्धिनि विभागे प्रतिषेधार्थमिदम् । योगविभाग उत्तरार्थः । योऽयं वत्सर आगामी तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येष्यामहे । अनहोरात्राणां किम् । योऽयं मास आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रः तत्राध्येतास्महे ॥ परस्मिन्वि- भाषा । ३।३।१३८ ॥ अवरस्मिन्वर्जं पूर्वसूत्रद्वयमनुवर्तते । अप्राप्तविभाषेयम् । योऽयं संवत्सर आगामी तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्राध्ये ष्यामहे । अध्येतास्महे ॥ लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ । ३।३।१३९ ॥ भविष्यतीत्येव । सुवृष्टिश्चेदभविष्यत्तदा सुभिक्षम- भविष्यत् ॥ भूते च । ३।३।१४० ॥ पूर्वसूत्रं सम्पूर्णमनुवर्तते ॥ वोताप्योः । ३। ३ । १४१ ॥ वा आ उताप्योरिति छेदः । उताप्योरित्यतः प्राग्भूते लिङ्निमित्ते लृङ् वेत्यधिक्रियते ।

१ नानद्यतनवदिति । अद्यतनभिन्नः कालोऽनद्यतनः । क्रियाणां प्रबन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । २ भविष्यति मर्यादेति । अक्रियाप्रबन्धार्थमसामीप्यार्थञ्चेदम् । स्थित्यनतिक्रमो मर्यादा । सा द्विविधा कालरूपा, देशरूपा च । कालगतमर्यादात्वं च स्वस्त्रोत्तरकालोभयप्रागभावाधिकरणकालभवो यः समभिव्याहृतपदार्थः, तदनधिकरणत्वम् । देशगतमर्यादात्वं च स्वस्त्रोत्तरदेशयोः प्रयागतद्यावन्त- रालदेशवृत्तित्वसमभिव्याहृतपदार्थवृष्ट्याद्यनधिकरणत्वम् । तत्राद्या ( कालरूपा ) यथा “आमुक्तेः संसारः” इत्यादावाङोऽर्थः । अत्र मुक्तिपदं तत्कालपरम्, मर्यादा मर्यादाभिभावसम्बन्ध आङ्योत्यः पञ्चम्यर्थः । एवञ्च “मुक्तिमर्यादकः संसारः” इति बोधः । संसारे मुक्तिकालप्रागभावाधिकरणनिरूपिततद्भिन्नकालावृत्तित्वविशिष्ट- व्यापकताबोधस्त्वर्थः । ( ल० म० सुबर्थ० ) ॥ द्वितीया ( कालरूपा ) यथा-“प्रयागात् प्रभृत्याकाश्या वृष्टो देवः” इत्यादौ देशे मर्यादा । अत्र “ प्रयागादिकाशीमर्यादकवृष्टिकर्ता देवः ” इति बोधः । वृत्तौ प्रयागादिकाशीपश्चिमदेशनिरूपितस्वभिन्नावृत्तित्वसमानाधिकरणव्यापकताबोधस्त्वार्थः । ( ल० म० ) सु० ॥ प्रकृतसूत्रे देशकृतमर्यादा गृह्यते । उत्तरसूत्रे च कालकृतेति विवेकः ॥ ३ कालविभाग इति । कालकृतमर्यादोक्ताववरस्मिन् प्रविभागे सतीत्यर्थः ॥ ४ परस्मिन्निति । कालमर्यादाविभागे सति भविष्यति काले परस्मिन् प्रविभागे विभाषाऽनद्यतनवन्न स्यात्, नचेदहोरात्रसम्बन्धी विभाग इत्यर्थः ॥ ५ लिङ्निमित्त इति । कुतश्चिद् वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः । सुवृष्टिरिति । सुवृष्ट्याश्रयात्मधारणानुकूला भविष्यन्ती या क्रिया तदभावप्रयुक्ता सुभिक्षाश्रयात्मधारणानुकूलायाः क्रियाया असिद्धिः ।

पूर्वसूत्रं तु ‘उताप्योरित्यादौ प्रवर्तते इति विवेकः ॥ गर्हायां लडपिजात्वोः । ३ । ३ । १४२ ॥ आभ्यां योगे लट् स्यात् कालत्रये गर्हायाम् । लृङादीन्परत्वादयं बाधते । अपि जायां त्यजसि जातु गणिकामधत्से गर्हितमेतत् ॥ विभाषा कथमि लिङ् च । ३ । ३ । १४३ ॥ गर्हायामित्येव । कालत्रये लिङ् स्याल्लट् । कथं धर्मं त्यजेत्त्यजसि वा । पक्षे काल- त्रये लकाराः । अत्र भविष्यति नित्यं लृङ् भूते वा । कथं नाम तत्र भवान् धर्ममत्यक्ष्यत् ॥ अत्याक्षीद्वा ॥ किंवृत्ते लिङ्लुटौ । ३ । ३ । १४४ ॥ गर्हायामित्येव । विभाषा तु नानुव- र्तते । कः कतरः कतमो वा हरिं निन्देत् निन्दिष्यति वा । लृङ् प्राग्वत् ॥ अनवक्लृप्त्य- मर्षयोर्किंवृत्तेऽपि । ३ । ३ । १४५ ॥ गर्हायामिति निवृत्तम् । अनवक्लृप्तिरसम्भावना । अमर्षोऽक्ष

॥ प्रैषो विधिः । अति-Wait, the sutra number:३ । ३ । १६३ ॥! Yes, १६३`.

Line 17: सर्गः कामचारानुज्ञा । भवता यष्टव्यम् । भवान्यजताम् । चकारेण लोटोऽनुकर्षणं प्राप्तकाला-

Line 18: र्थम् ॥ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके । ३ । ३ । १६४ ॥ प्रैषादयोऽनुवर्तन्ते ॥ मुहूर्तादूर्ध्वं यजेत

Line 19: यजतां वा । यष्टव्यम् ॥ स्मे लोट् । ३ । ३ । १६५ ॥ पूर्वसूत्रस्य विषये ॥ लिङः कृत्यानां

Line 20: चापवादः । ऊर्ध्वं मुहूर्ताद् यजतां स्म ॥ अधीष्टे च । ३ । ३ । १६६ ॥ स्म उपपदेऽधीष्टे

Line 21: लोट् स्यात् ॥ त्वं स्म अध्यापय ॥ लिङ् यदि । ३ । ३ । १६८ ॥ यच्छब्दे उपपदे काल-

Line 22: समयवेलासु च लिङ् स्यात् ॥ कालः समयो वेला वा यद्भुञ्जीत भवान् ॥ अर्हे कृत्यतृचश्च

Line 23: `। ३ । ३ । १६

कार्षीः। कथं मा भवतु मा भविष्यतीति । नायं माङ्, किंतु माशब्दः ॥ धातुसंबन्धे प्रत्ययाः । ३।४।१॥ धात्वर्थानां संबन्धे यत्र काले प्रत्यया उक्तास्ततोऽन्यत्रापि स्युः । तिङ्वाच्यक्रियायाः प्राधान्यात्तदनुरोधेन गुणभूतक्रियावाचिभ्यः प्रत्ययाः ॥ वसन् ददर्श । भूते लट् । अतीतवासक- र्तृकर्तृकं दर्शनमर्थः । सोमयाज्यस्य पुत्रो भविता । सोमेन यक्ष्यमाणो यः पुत्रस्तत्कर्तृकं भव- नम् ॥ क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः । ३ ।४। २ ॥ पौनः- पुन्ये भृशार्थे च द्योत्ये धातोर्लोट् स्यात्तस्य च हिस्वौ स्तस्तिङामपवादः । तौ च हिस्वौ क्रमेण परस्मैपदामनेपदसंज्ञौ स्तस्तिङ्संज्ञौ च । तध्वमोर्विषये तु हिस्वौ वा स्तः । पुरुषैकव- चनसंज्ञे तु नानयोरतिदिश्येते । हिस्वविधानसामर्थ्यात् । तेन सकलपुरुषवचनविषये परस्मैप- दिभ्यो हिः कर्तरि । आत्मनेपदिभ्यः स्वो भावकर्मकर्तृषु ॥ समुच्चयेऽन्यतरस्याम् । ३ । ४ । ३ ॥ अनेकक्रियासमुच्चये द्योत्ये प्रागुक्तं वा स्यात् ॥ यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्व- स्मिन् । ३ । ४ । ४ ॥ आद्ये लोड्विधाने लोट्प्रकृतिभूत एव धातुरनुप्रयोज्यः ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्य । ३ । ४ । ५ ॥ समुच्चये लोड्विधौ सामान्यार्थस्य धातोरनुप्रयोगः स्यात् । अनुप्रयोगायथायथं लडादयस्तिबादयश्च । ततः संख्याकालयोः पुरुषविशेषार्थस्य चाभिव्यक्तिः ॥ क्रियासमभिहारे द्वे वाच्ये * ॥ याहियाहीति याति । पुनः पुनरतिशयेन वा यानं ह्यन्त- स्यर्थः । एककर्तृकं वर्तमानकालिकं यानं यातीत्यस्य । इति शब्दस्त्वभेदान्वये तात्पर्यं ग्राह- यति । एवं यातः । यान्ति ॥ यासि । याथः । याथ ॥ यातयातेति यूयं याथ ॥ याहियाही- त्ययासीत् यास्यति वा । अधीष्वाधीष्वेत्यधीते । ध्वंविषये पक्षेऽधीध्वमधीध्वमिति यूयमधीध्वे । समुच्चये तु सक्तून्पिब धानाः खादेत्यभ्यवहरति । अन्नं भुङ्क्ष्व दाधिकमास्वादयस्वेत्यभ्यवह- रते । तध्वमोस्तु पिबत खादतेत्यभ्यवहरथ । भुङ्ग्ध्वमास्वादयध्वमित्यभ्यवहरध्वे । पक्षे हिस्वौ । अत्र समुच्चीयमानविशेषाणामनुप्रयोगार्थेन सामान्येनाभेदान्वयः । पक्षे सक्तून्पि- बति । धानाः खादति । अन्नं भङ्क्ते । दाधिकमास्वादयते । एतेन ।

१ सर्वलापवादत्वाच्छङ्कते-कथमिति ॥ २ माशब्द इति । ननु निरनुबन्धकमाशब्दप्रयोगे यदि सर्वे लकारास्तर्हि सूत्रवैयर्थ्यमिति चेन्न, सर्वलकारविषयेऽङाडुरहितलुङन्तप्रयोगार्थं तस्यावश्यकत्वात् ॥ ३ नन्वेवं “ वसन् ददर्श ” इत्यादौ भूते लङिव वर्तमाने लिडित्यपि स्यादत आह-तिङ्वाच्येति ॥ ४ तस्येति । लोट इत्यर्थः ॥ तौ चेति । “लोट्” इत्यनुवर्त्य “हिस्वौ लोडादेशहिस्ववत्” इत्यर्थ इति भावः ॥ उक्तातिदेशबलादेवाह-तिङ्संज्ञौ चेति । तेन पदत्वसिद्धिः ॥ ननु “वा च तध्वमोः” इति वाक्यशेषात्सङ्गतिस्तिडां हिस्वाभ्यां बाधेन तध्वमोरभावादत आह-तध्वमोर्विषय इति । विषयसप्तमी सेति भावः ॥ ५ समुच्चय इति । अनुप्रविष्टसमुच्चितधात्वर्थकत्वं सामान्यवचनत्वम् ॥