वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

अच्सन्धिप्रकरणम् । (७) १।१।५२ ॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्यान्त्यस्याल आदेशः स्यात् ॥ ङिच्च ।१।१।५३॥ अयमप्यन्त्यस्यैव स्यात् । सर्वस्येत्यस्यापवादः ॥ आदेः परस्य । १।१।५४ ॥ परस्य यदिहितं तत्तस्यादेर्बोध्यम् । अलोऽन्त्यस्येत्यस्यापवादः ॥ अनेकाल् शित्सर्वस्य ।१।१।५५ ॥ स्पष्टम् । अलोऽन्त्यसू- त्रापवादः । अष्टाभ्य औशित्यादावादेः परस्येत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यते ॥ स्वरितेनाधि- कारः ।१।३।११ ॥ स्वरितत्वयुक्तं शब्दस्वरूपमधिकृतं बोध्यम् ॥ *परनित्यान्तरङ्गापवादाना- मुत्तरोत्तरं बलीयः॥असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे॥ अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः॥ निमित्तं विनाशो- न्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्तं कार्यं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ इति परिभाषाप्रकरणम् ॥ अथाच्सन्धिप्रकरणम् ।

(८) सिद्धान्तकौमुदी-

द्वित्वम् । तदिह धकारयकारयोर्द्वित्वविकल्पाच्चत्वारि रूपाणि एकधमेकयम् । द्विधं द्वियम् । द्वित्वमेकयम् । एकधं द्वियम् । सुद्ध्युपास्यः । मध्वरिः । धात्रंशः । लाकृतिः ॥ नादिन्या- क्रोशे पुत्रस्य । ८।४।४८ ॥ पुत्रशब्दस्य न द्वे स्त ओदिनीशब्दे परे आक्रोशे गम्यमाने । पुत्रादिनी त्वमसि पापे । आक्रोशे किम्? तत्त्वकथने द्विर्वचनं भवत्येव । पुत्रादिनी सर्पिणी ॥ तत्परे च² * ॥ पुत्रपुत्रादिनी त्वमसि पापे ॥ वा हंतजग्योः * ॥ पुत्रहती । पुत्रहती । पुत्र- जग्धी । पुत्रजग्धी ॥ त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य । ८।४।५० ॥ त्र्यादिषु वर्णेषु संयुक्तेषु वा द्वित्वम् । इन्⁵द्रः । इन्द्रः । राष्ट्रम् । राष्ट्रम् ॥ सर्वत्र शाकल्यस्य । ८।४।५१ ॥ द्वित्वं न । अर्कः । ब्रह्म ॥ दीर्घादाचार्याणाम् । ८।४।५२ ॥ द्वित्वं न । दात्रम् । पात्रम् ॥ अचो रहाभ्यां द्वे । ८।४।४६ ॥ अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । हर्य्यनुभवः । हर्य्यानुभवः । नह्य्यस्ति । नह्यस्ति ॥ हलो यमां यमि लोपः । ८।४।६४ ॥ हलः परस्य यमो लोपः स्याद्वा यमि । इति लोपपक्षे द्वित्वाभावपक्षे चैकयं रूपं तुल्यम् । लोपारम्भफलम् आदित्यो देवताऽस्येत्यादित्यं हविरित्यादौ । यमां यमीति यथासंख्यविज्ञानान्नेह माहात्म्यम् ॥ एचो- ऽयवायावः । ६।१।७८ ॥ एचः क्रमाद्⁸ अय् अव् आय् आव् एते स्युरचि ॥ तस्य लोपः । १।३।९ ॥ तस्येतो⁹ लोपः स्यात् । इति यवयोर्लोपो न । उच्चारणसामर्थ्यात् । एवं चेत्संज्ञापीह न भवति¹⁰ । हरये । विष्णवे । नायकः । पावकः ॥ वान्तो यि प्रत्यये । ६।१।७९ ॥ यैका¹¹- रदौ प्रत्यये परे ओदौतोरव् आव् एतौ स्तः । गोर्विकारो गव्यम् । गोपयसोर्यदिति यत् । नावा तार्यं नाव्यम् । नौवयोधर्मेत्यादिना यत् ॥ गोर्यूतौ¹² छन्दस्युपसंख्यानम् * ॥ अध्वपरि- माणे च¹⁴ * ॥ गव्युतिः । ऊतियूतीत्यादिना यूतिशब्दो¹³ निपातितः ॥ वान्तो इत्यत्र वकाराद्गोर्यू-

१ सूत्रे 'आदिनी' इति लुप्तसप्तम्यन्तमिति भावः ॥ आदिनीशब्दाव्यवहितपूर्वस्य पुत्रशब्दस्य अज्ब्यव- वहितपरो यो यर् तस्य द्वित्वं नेत्यर्थः ॥ पूर्वत्रासिद्धीयमद्विर्वचने' इति परिभाषया द्वित्वप्रकरणस्या- सिद्धत्वाभावबोधनेन, एकादेशस्य स्थानिवत्त्वेन एकदेशविकृतस्यानन्यत्वेन वा सर्वेटसिद्विरिति बोध्यम् ॥ २ तस्मात् पुत्रशब्दात् परः तत्पर इति समासेन पुत्रशब्दात्परे आदिनीशब्दे परे पुत्रशब्दसम्बन्ध्व्यज्यव्यव- हितपरस्य यरो न द्वित्वमित्येवार्थः ॥ 'आदिनी शब्दपरके' इत्यर्थे तु 'पुत्रपौत्रादिनी' 'पुत्रमांसादिनी' इत्य- त्रापि निषेधापत्तिः स्यात् ॥ ३ 'न पुत्रस्य द्वित्वम्' इति वर्तते ॥ ४ 'द्वित्वं न' इति वर्तते । विधिविकल्पनि- षेधविकल्पयोः फलेभेदाभावात् 'न' इति त्यक्तम् ॥ ५ 'न न्द्राः संयोगादयः' इति द्वित्वनिषेधस्तु 'अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा' इति षाष्ठद्वित्वस्यैवेति भावः ॥ ६ 'यरोऽनुनासिके' इत्यतः 'यरः' इति 'वा' इति वर्तते । 'तस्मादिति' इति परिभाषया पञ्चमीश्रुतिभ्यां 'पदस्य' इति द्विरुपतिष्ठते ॥ ७ काशिकासंमतपाठे 'झयो हः' इत्यतः 'अन्यतरस्याम्' इति भाष्यसंमतसूत्रपाठे 'वाऽवसाने' इत्यतः 'वा' इत्यनुवर्तते ॥ ८ 'शत्रुं मित्रं कलत्रं च जय रञ्जय भञ्जय' इत्यादौ लोकेपि क्रमेणैवान्वयदर्शनादत्रापि तथैवोचितमित्याह-क्रमा- दिति ॥ ९ 'तद्' शब्दार्थमेवाह-इत इति ॥ १० न भवतीति ॥ 'फलाभावात्' इति शेषः ॥ ११ 'य- स्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे' ॥ अल्ग्रहणे सप्तम्यन्ते विशेषणीभूते यो विधिर्विधीयते स तदादौ ज्ञेयः ॥ तद्- न्तविधेरपवाद एवायम् ॥ १२ भाषायामपि ॥ १३ 'वान्तो यि प्रत्यये' इत्यनेन गतार्थताशङ्कामपनयति यूतिशब्द इति ॥ १४ 'गव्यं नाव्यम्' इत्यत्र भसंज्ञया पदसंज्ञाया बाधाल्लोपस्याप्राप्तावपि 'गव्यूतिः' इत्यत्र 'लोपः शाकल्यस्य' इति 'हलि सर्वेषाम्' इति वा प्राप्तं लोपं वारयितुमाह-वान्त इत्यत्रेति ॥

? Look at the second word: औ (au) य with repha and e-matra (र्ये)? ते (te) ? Wait, why would the second word end in 'ते' if it's 'औयत'? Wait! Look at the second word: Is that 'ते'? Look at the letter: त with e-matra: ते! Wait, does it say "और्येते" or "औयत"? Wait, look at the footnote again: "इतरत्र दूषणं ददाति-औयतेति" If line 4 was "और्येते", the footnote wouldn't say "औयत + इति = औयतेति"! Wait, why did the typesetter put that? Wait, let's look at line 4 again very, very carefully. Wait, look at the character: Is it "ओर्येते"? Wait, let's zoom in 500% to line 4: त न्नि मि त्त स्यै वे ति कि म् ? ओ [ ] [ ] । औ [ ] [ ] ॥ Wait, letter by letter: ओ then य then something on top of य: it's an acute angle / stroke. Wait! Could it be 'त'? Wait, where is the 'त'? Is it ओ - र्ये - ते? Wait, look at: ओ र्ये (or र्य or य) ते

कृष्णर्द्धिः । कृष्णार्द्धिः । कृष्णर्द्ध्धिः ॥ यण इति पञ्चमी मय इति षष्ठीति पक्षे ककारस्य द्वित्वम् । लस्य त्वनचि चेति । तेन तवल्कार इत्यत्र रूपचतुष्टयम् ॥ द्वित्वं लस्यैव कस्यैव नोभयोरुभयोरपि । तवल्कारादिषु बुधैर्बोध्यं रूपचतुष्टयम् ॥ वृद्धिरेचि ।६।१।८८ ॥ आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । गुणोपवादः । कृष्णैकत्वम् । गङ्गौघः । देवैश्वर्यम् । कृष्णौत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यूठ्सु ।६।१।८९ ॥ अवर्णादेजाद्योरेत्येध- त्योडूठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । पररूपगुणापवादः । उपैति । उपैधते । प्रष्ठौहः । एजाद्योः किम् ? उपेतः । मा भवान्प्रेदिधत् ॥ पुरस्तादपवादन्यायेनेयं वृद्धिरेङि पररूपमित्यस्यैव बाधिका न त्वोमाङोश्चेत्यस्य । तेनावैहीति वृद्धिरसाधुरेव ॥ अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम् * ॥ अक्षौहिणी सेना ॥ स्वादीरेरिणोः * ॥ स्वैरः । स्वेनेरितुं शीलमस्येति स्वैरी । स्वैरिणी । प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु * ॥ प्रौहः । प्रौढः ॥ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम् ॥ ( "ऋन्नेतिसूत्रे राजेः पृथग् आजिग्रहणाज्ज्ञापकात्" । ) तेन ऊढग्रहणेन क्तान्तमेव गृह्यते, न तु क्तवत्वन्तस्यैकदेशः । प्रोढवान् । प्रौढिः । इष इच्छायां तुदादिः इष गतौ दिवादिः । इष आभीक्ष्ण्ये क्र्यादिः । एषां घञि ण्यति च-एषः एष्य इति रूपे तत्र पररूपे प्राप्तेऽनेन वृद्धिः-प्रैषः ॥ यस्तु ईष उञ्छे । यश्च ईष गतिहिंसाद- र्शनेषु । तयोर्दीर्घोपधत्वात् । ईषः । ईष्यः । तत्राद्गुणेन । प्रेषः । प्रेष्यः ॥ ऋते च तृतीयासमासे * ॥ सुखेन ऋतः सुखार्तः । तृतीयेति किम् ? परमर्तः ॥ प्रवत्सरक- म्बलवसनानार्णदशानामृणे * ॥ प्राणम् । वत्सतरार्णमित्यादि ॥ ऋणस्यापनयनाय यद- न्यदृणं क्रियते तदृणार्णम् । दशार्णो देशः । नदी च दशार्णा । ऋणशब्दो दुर्गभूमौ जले च ॥ उपसर्गादृति धातौ ।६।१।९१ ॥ अवर्णान्तादुपसर्गादृकारादौ धातौ परे वृद्धिरे- १ गुणस्य अप्राप्तियोग्ये वृद्धिनैव चरितार्थेति वृद्धिर्गुणं बाधते । वृद्धेरप्राप्तियोग्ये 'उपेन्द्रः' इत्यादौ गुणस्य चारितार्थ्याद् गुणो वृद्धिं नैव बाधत इति भावः ॥ २ 'आद् गुणः' इत्यतो गुणपदं नैवानुवर्तते वृद्धेर्विधेयान्तर- स्योपादानात् । किंतु 'आत्' इत्येवानुवर्तते 'वृद्धिरेचि' इति च तत्र 'एचि' इति न ऊठो विशेषणम् असंभ- वात् किंत्वेत्येधत्योरेवेत्याह-एजाद्योरिति ॥ ३ 'वृद्धिरेचि' इत्यनेनैव सिद्धौ 'एत्येधति' ग्रहणं वृद्धिबाधकपर- रूपबाधनार्थैवेत्याह-पररूपेति ॥ ४ 'इणीकारादौ प्रतिषेधः' इति वार्तिकाल्लोचनेन ण्यन्तस्यैधधातोलुंङ्यनभि- धानमिति नव्याः ॥ ५ 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्' इति न्यायशरी- रम् । प्राक्पठिता अपवादा अनन्तरान् बाध्येषु प्राक्पठितान् बाध्यान्येव बाधन्ते न तु प्रथमबाध्यव्यवहितान्' इति तदर्थः ॥ एवं च 'एङि पररूपम्' इत्यस्य बाधनेन श्रान्तः 'ओमाङोश्च' इत्येतं बाधितुं नैवोत्सहते इति भावः ॥ ६ 'अवर्णान्तादक्षशब्दात् अजादावूहिन्यां परतः पूर्वान्त्यपराद्योर्वृद्धिरेकादेश इत्यर्थः ॥ ७ अवर्णान्तात् स्वशब्दाद् अजाद्योरीरेरिणोः परतः पूर्वान्त्यपराद्योर्वृद्धिरेकादेश इत्यर्थः ॥ ८ 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्या- पि ग्रहणम्' इत्यनेन वृद्धिः सिध्यतीति भावः ॥ ९ 'स्वं रूपम्' इत्यस्यैवार्थभूतेयं परिभाषेत्युक्तमेव प्राक् ॥ [L31

अच्संधिप्रकरणम् । (११)

कादेशः स्यात् । प्रार्च्छति । उपार्च्छति ॥ अन्तादिवच्च । १ । १ । ८५ ॥ योऽयमेकादेशः स पूर्वस्यान्तवत्परस्यादिवत्स्यात् ॥ इति रेफस्य पदान्तत्वे ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः । ८ । ३ । १५ ॥ खरि अवसाने च परे रेफस्य विसर्जनीयः स्यात्पदान्ते । इति विसर्गे प्राप्ते- 'अन्तवद्भावेन पदान्तरेफस्य न विसर्गः' उभयथर्त्तु कर्तरि चर्पिदेवतयोरित्यादिनिर्देशात् ॥ उप- सर्गेणैव धातोराक्षेपे सिद्धे धाताविति योगविभागेन पुनर्द्धिविधानार्थम् ॥ तेन ऋत्यक इति पाक्षिकोऽपि प्रकृतिभावोऽत्र न भवति ॥ वा सुप्यापिशलेः । ६ । १ । ९२ ॥ अवर्णान्तादु- पसर्गादृकारादौ सुब्धातौ परे वृद्धिर्वा स्यात् । आपिशलिग्रहणं पूजार्थम् । प्रार्षभीयति । प्रर्ष- भीयति । सावर्ण्णात् ॡ

( १२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परं रूपमाम्रेडितसंज्ञं स्यात् ॥ पटत्पटेति ॥ झलां जशोऽन्ते ।८।२।३९॥ पदान्ते झलां जशः स्युः । पटत्पटदिति ॥ अकः सवर्णे दीर्घः ।६।१।१०१॥ अकः सवर्णेऽचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः । श्रीशः । विष्णूदयः । अचि किम् ? कुमारी शेते । नाज्झलाविति सावर्ण्यनिषेधस्तु न दीर्घशकारयोः । ग्रहणकशास्त्रस्य सावर्ण्यविधिनिषेधाभ्यां प्रागनिष्पत्तेः । अकः किम् ? हरये ॥ ( “अकोऽकि दीर्घ इत्येव सुवचम् ” ) ॥ ऋति सवर्णे ऋ वा * ॥ होतृकारः । होतॄकारः ॥ लृति सवर्णे लॄ वा * ॥ होल्ॣकारः । पक्षे ऋकारः सावर्ण्यात् । होतृकारः । ऋति ऋ वा लृति लॄ वेत्युभयत्रापि विधेयं वर्णद्वयं द्विमात्रम् । आद्यस्य मध्ये द्वौ रेफौ तयोरेका मात्रा, अभितोऽज्भक्तेरपरा । द्वितीयस्य तु मध्ये द्वौ लकारौ । शेषं प्राग्वत् । इहोभयत्रापि ऋत्यक इति पाक्षिकः प्रकृतिभावो वक्ष्यते ॥ एङः पदान्तादति ।६।१।१०९॥ पदान्तादेङोति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव॑ । विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः ।६।१।१२२॥ लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः स्यात्पदान्ते । गोअग्रम् । गोऽग्रम् एङन्तस्य किम् ? चित्रग्वग्रम् । पदान्ते किम् ? गोः ॥ अवङ् स्फोटायनस्य ।६।१।१२३॥ अ॑तीति निवृत्तम् । अचि परे पदान्ते गोरवङ् वा स्यात् । गवाग्रम् । पदान्ते किम् ? गवि । व्यवस्थितविभाषया गवाक्षः ॥ इन्द्रे च ।६।१।१२४॥ गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ॥ अथ प्रकृतिभावः ॥ प्लुतप्रगृह्या^T अचि नित्यम् ।६।१।१२५॥ प्लुताः प्रगृह्याश्च वक्ष्यन्ते तेऽचि नित्यं प्रकृत्या॑ स्युः । एहि कृष्ण ३ अत्र गौश्चरति । हरी एतौ ॥ नित्यमिति किम् ? १-‘नाज्झलौ इति निषेधेन ईकारशकारयोः सावर्ण्यपरिहारेण ‘कुमारी शेते ’ इत्यत्र दीर्घापत्ति- ° वारणे किम् ‘अचि’ इत्यस्यानुवृत्त्या इति शङ्कां परिहरति-नाज्झलाविति निषेधस्त्विति ॥ अस्या भिप्रायः ‘नाज्झलाविति निषेधो यद्यप्याक्षरसमाम्नायिकानामेवेत्यत्र प्रकटीकृतः ॥ २ “अयं पाठो मनो- रमास्थः ” ३ ‘अमि पूर्वः’ इत्यतः ‘पूर्वः’ इति ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति चानुवर्ततेऽत आह पूर्वरूपमिति ॥ ४ ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ इति पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्यमानवत्त्वं परस्यैव कार्ये कर्तव्ये भवति । पूर्वशब्दस्य परसापेक्षत्वादिति ‘हरे’ ‘विष्णो’ इत्यनयोर्नाविद्यमानवत्त्वमिति भावः ॥ ५ कृतह्रस्वेऽपि ‘एकदेशविकृतमनन्यवत् इति’ परिभाषया गोत्वमतिदिश्यत एवेति प्रकृतिभावापत्तिः । एङ्ग्रहणे कृते तु ‘विकृतावयवनिवन्धनकार्ये नायं न्यायः’ इति एङन्तत्वं नैवागच्छतीति भावः ॥ ६ अत्रास्वरितत्वसूचिका व्याख्यैव प्रमाणम् ॥ ७ ‘देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्द्विधिः । मिथस्ते- न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥’ इति निर्णयात् ॥ ८ विभाषापदानुवृत्तेः ‘इन्द्रे च’ इत्यत्रैव निवृ- त्तत्वात् । विनापि नित्यपदम् ‘आद्गुणः’ इत्यादिविधीनां वैकल्पिकत्वाभावस्य व्याख्यानेनैव निर्णयाच्च नित्य- पदं ‘नित्यप्रहसितो नित्यप्रजल्पितः’ इत्यत्रेव प्रायः समानार्थकमेवेति भावः ॥ T ‘इको यणचि’ इत्यतः ‘अचि’ इत्यनुवर्तमाने पुनरज्ग्रहणम् अच्पूर्ववर्तिन एव प्लुतप्रगृह्याः प्रकृत्या स्युः, न परस्थिता अपीति बोधयन् ‘जानु उ अस्य रुजति’ इत्यत्र उञः प्रगृह्यत्वे ‘अकः सवर्णे’ इति दीर्घे ‘मय उञः’ इति वत्वे ‘जान्वस्य रुजति’ इति साधयति ॥ ९ ‘प्रकृत्याऽन्तःपादमन्यपरे’ इत्यतः ‘प्रकृत्या’ इत्यनुवर्तते इति भावः ॥

प्लुतो विकल्प्यते ॥ अप्लुतवदुपस्थिते ।६।१।१२९ ॥ उपस्थितोऽनार्ष इतिश- ब्दस्तस्मिन्परे प्लुतोऽप्लुतवद्भवति । अप्लुतकार्यं यणादिकं करोतीत्यर्थः । सुश्लोक ३ इति ।

Wait, in : "तेन सर्वः प्लुतो विकल्प्यते" Look at image: तेन सर्वः प्लुतो विकल्प्यते Wait, above सर्वः is ১২! So it looks like सर्वः with footnote mark.

Let's check the header: अच्संधिप्रकरणम् । ( १३ )

Everything is fully verified and accurate.हरी एतावित्यादावेवमेव प्रकृतिभावो यथा स्यादिकोऽसवर्णे इति ह्रस्वसमुच्चितो मा भूत् ॥ इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च ॥६।१।१२७॥ पदान्ता इकोऽसवर्णेऽचि परे प्रकृत्या स्युर्ह्र- स्वश्च वा । अत्र ह्रस्वविधिसामर्थ्यादेव प्रकृतिभावे सिद्धे तदनुकर्षणार्थश्चकारो न कर्तव्य इति भाष्ये स्थितम् ॥ चक्रि अत्र । चक्र्यत्र ॥ पदान्ता इति किम् ? गौर्यौ ॥ न समासे * ॥ वाप

१।१८ ॥ at start of L16! Wait, look at line 15 end: ॥ ॐ ।१ - actually there's । १ (danda, space, 1). And line 16 starts: १।१८ ॥.

*   **Line 17**:
    `उञो वो वा ।८।३।३३ ॥ मयः परस्य उञो वो वा स्यादचि । किमु उक्तम् । किम्वु-`

*   **Line 18**:
    `क्तम् । वत्वस्यासिद्धत्वान्नानुस्वारः ॥ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ।१।१।१९ ॥ सप्तम्यर्थे पर्यवसन्न-`

*   **Line 19**:
    `मीदूदन्तं प्रगृह्यं स्यात् । सोमो गौरी अधिश्रितः । मामकी तनू इति । सुपां सुलुगिति सप्तम्या`

*   **Footnotes Divider line**: There is a horizontal rule.

*   **Footnote Line 1 (L20)**:
    `१ एवमेव 'पुत्रेति' इति भागवतप्रयोगोऽपि व्याख्यातः ॥ नित्यग्रहणेनानयोः सूत्रयोर्वैयर्थ्यं तु न`
    Wait: `पुत्रेति` - look at quotes: `'पुत्रेति'`

*   **Footnote Line 2 (L21)**:
    `'

हल्संधिप्रकरणम् । ( १६ ) लुक् । अर्थग्रहणं किम् ? वृत्तावर्थान्तरोपसंक्रान्ते मा भूत् । वाप्यामश्वो वाप्यश्वैः ॥ अणोऽ- प्रगृह्यस्यानुनासिकः । ८।४।५७ ॥ अप्रगृह्यस्याणोऽवसानेऽनुनासिको वा स्यात् । दधिँ । दधि । अप्रगृह्यस्य किम् ? अग्नी ॥ इत्यच्प्रकरणम् । अथ हल्सन्धिप्रकरणम् । स्तोः श्चुना श्चुः । ८।४।४० ॥ सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः । हरिशेते । रामश्चिनोति । सञ्चित् । शार्ङ्गिञ्जय ॥ शात् । ८।४।४४ ॥ शात्परस्य तव- र्गस्य श्चुत्वं न स्यात् । विश्नः । प्रश्नः ॥ ष्टुना ष्टुः । ८।४।४१ ॥ स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात् । रामष्षष्ठः । रामष्टीकते । पेष्टा । तट्टीका । चक्रिण्ढौकसे ॥ न पदान्ताट्टोरनाम् ८।४।४२ ॥ अनामिति लुप्तषष्ठीकं पदम् । पदान्ताट्टवर्गात्परस्यानामः स्तोः ष्टुर्न स्यात् । षड् सन्तः । षट् ते । पदान्तात्किम् ? ईट्टे । टोः किम् ? सर्पिष्टमम् ॥ अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम् * ॥ षण्णाम् । षण्णवतिः । षण्णगर्यः ॥ तोः षि । ८।४।४३ ॥ तवर्गस्य षकारे परे न ष्टुत्वम् । सन्षष्ठः ॥ झलां जशोऽन्ते । ८।२।३९ ॥ वागीशः । चिद्रूपम् ॥ यरोऽनुनासिक

विधिरयं रेफे न प्रवर्तते—चतुर्मुखः ॥ प्रत्यये भाषायां नित्यम् * ॥ तन्मात्रम् । चिन्मयम् । कथं तर्हि मदोद्ग्धाः ककुब्मन्त इति । यवादिगणे दकारनिपातनात् ॥ तोर्लि ।८।४।६० ॥ तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः स्यात् । तल्लयः । विद्वाँल्लिखति । नकारस्यानुनासिको लकारः । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।८।४।६१ ॥ उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः स्यात् । आदेः परस्य । उत्थानम् । उत्तम्भनम् । अत्राघोषस्य महाप्राणस्य सस्य तादृश एव थकारः । तस्य झरोझरीति पाक्षिको लोपः । लोपाभावपक्षे तु थकारस्यैव श्रवणं न तु खरि चेति चर्त्वम् । चर्त्वं प्रति थकारस्याऽसिद्धत्वात् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।८।४।६२ ॥ झयः परस्य हस्य पूर्वसवर्णो वा स्यात् । घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थ एवा- देशः । वाग्धरिः । वाग्हरिः ॥ शश्छोऽटि ।८।४।६३ ॥ पदान्तात् झयः परस्य शस्य छो वा स्यादटि । दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते ॥ खरि च ।८।४।५५ ॥ खरि परे झलां चरः स्युः । इति जकारस्य चकारः । तच्छिवः । तच्शिवः ॥ छत्वममीति वाच्यम् * ॥ तच्छ्लोकेन । तच्श्लोकेन । अमि किम् ? वाक् श्च्योतति ॥ मोऽनुस्वारः ।८।३।२३ ॥ मान्तस्य पदस्यानुस्वारः स्याद्धलि । अलोऽन्त्यस्य । हरिं वन्दे । पदस्येति किम् ? गम्यते ॥ न- श्चापदान्तस्य झलि ।८।३।२४ ॥ नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः स्यात् । यशांसि । आक्रंस्यते । झलि किम् ? मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ।८।४।५८ ॥ स्पष्टम् । अङ्कितः । अञ्चितः । कुण्ठितः । शान्तः । गुम्फितः । कुर्वन्तीत्यत्र णत्वे प्राप्ते तस्यासि- -भविष्यतीति सप्तम्यन्तपाठो नाङ्गीक्रियते, किंतु प्रथमान्तपाठ एवाङ्गीक्रियते । तथा च प्रतिस्थानिलक्षणोप- वाङ्गीकारेण ‘ह्रस्व इक् यणं लभते’ ‘दीर्घस्य इको यण्’ ‘प्लुतस्य इको यण्’ इत्येवं लक्षणोपप्लवे आरम्भ- सामर्थ्याद् दीर्घप्लुतयोरपि यण् सिद्धः ॥ “यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा” इत्यत्र तु ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ इत्यतः सवर्णपदमपकृष्य यस्य परः सवर्णोऽनुनासिकोऽस्ति तद्विषय एव लक्षणोपप्लवः करणीय इति ‘रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति’ इति भाष्यतो रेफसवर्णानुनासिकाभावात् तद्विषयो लक्षणोपप्लव एव नाङ्गीक्रियते इति नैव दोषलेश इति तत्त्वम् ॥ १ - ‘तसौ मत्वर्थे’ इति सूत्रे दकारप्रश्लेषेण भत्वे तु नैवानुनासिकापत्तिरिति तत्त्वम् ॥ २ अत्र वार्तिके— ‘उदः पूर्वत्वे स्कन्देश्छन्दसि’ * ॥ अद्ध्वे दूरमुत्स्कन्दे ॥ रोगे च * । उत्कन्दो रोगः ॥ ३ काशिकासंम- ताष्टाध्यायी पाठमभिप्रेत्येदम् ॥ ‘दीर्घादाचार्याणाम् । अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । वा पदान्तस्य । तोर्लि । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य । झयो होऽन्यतरस्याम् । शश्छोटि । झलां जश् झशि । अभ्यासे चर्च । खारि च । वावसाने । अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः’ । इत्येवं भाष्यसंमताष्टाध्यायीपाठे तु नैव चर्त्वं प्रति थकारस्यासिद्धत्वमिति थकारस्य चर्त्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ ४ दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते इति । ‘तद्+शिवः’ इत्यत्रेत्या- दिशेषः । शस्य छत्वमिति अन्ते पूरणीयम् । यथाश्रुते तु श्चुत्वं प्रति छत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वं छत्वस्याप्राप्ति- रेवेति बोध्यम् भाष्यसंमतसूत्रपाठे । काशिकासंमतसूत्रपाठे तु श्चुत्वम् । चर्त्वम् । छत्वमिति क्रमो बोध्यः ॥ ५ ‘मो राजि-’ इत्युत्तरं ‘हे मपरे वा’ इत्यारम्भसामर्थ्याद् ‘झलि चेद् अपदान्तस्यैव’ इति नियमा- भावेन ‘अपदान्तस्य चेत् झल्येव’ इति नियमेनापदान्ते दोषाभावेन पदस्येति उत्तरार्थमिति प्राञ्चः । ‘प्रशा- म्कुलयति’ इत्यत्र नकारवारणाय ‘हेमपरे वा’ इति चरितार्थमिति तु न सम्यक् । ‘मो नो धातोः’ इत्येतत् प्रति ‘हे मपरे’ इत्यस्यासिद्धत्वेन न तस्य पूर्वं प्रवृत्तेर्व्याघातात् ॥ इति तु ‘न राजि’ इत्येव सिद्धे मकारविधानम् ‘मो नो धातोः’ इत्येतद्वारणायेति सिद्धान्ताज्ञानमूलकमेव ॥

। सञ्छंभुः । सञ्च्शंभुः । सञ्शंभुः ॥? Wait, look at the first form in line 15: स ञ्च्छंभुःWait, look at the scan: Does it sayसञ्च्छंभुः? Wait, let's look at the letter between स and भ: There is: स, then ञ, then... wait, is that a च्? Yes, सञ्च्छंभुः! Then ।Thenसञ्छंभुः! Then ।Thenसञ्च्शंभुः! Then ।Thenसञ्शंभुः ॥Wait, look at the third one:सञ्च्शंभुःvsसञ्श्शंभुः? Look at the character before श: It has a horizontal bar and curve: that's च्! सञ्च्शंभुः! Wait, what about the fourth: सञ्शंभुः! Yes! सञ्च्छंभुः । सञ्छंभुः । सञ्च्शंभुः । सञ्शंभुः ॥Wait, let me look at the first form again: Wait, is the first formसञ्

कवर्गे पवर्गे चWait,कुप्वोः ≍ क ≍ पौ च ।८।३।३७॥orᳵ क ᳶ पौ च? Let's transcribe ≍ क ≍ पौ चorᳵ क ᳶ पौ च- Unicodeᳵ क ᳶ पौ चor≍ क ≍ पौ च? Wait, standard Unicode for Jihvamuliya is ᳵ(U+1CF5) and Upadhmaniya isᳶ(U+1CF6), or sometimes≍(U+224D). But Vedic/Devanagari Ardhavisarga isᳵandᳶ. Let's see: ᳵ क ᳶ पौ चor≍ क ≍ पौ च. ≍looks very close to the printed font! Wait, in line 11:≍ क ≍ पयोः प्राप्तौorᳵ क ᳶ पयोः प्राप्तौ. Both ≍andᳵ/ᳶare understood. Butᳵandᳶare the authentic phonetic characters. Wait, let's look atकुप्वोः

" or "यथायथं"? It has an anusvara and a small digit ३ over it! Wait, footnote 3 says: "३ यथायथमिति ;". So the marker is on "यथायथम्"!

• Look at L15: "वा विसर्गलोपो वक्तव्यः * ॥" - it uses an asterisk * for the vartika!
• L18: "पाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम् * ॥" - asterisk *!
• L19: "अनव्ययस्येति वाच्यम् * ॥" - asterisk *!
• L19: "काम्ये रोरेवेति वाच्यम् * ॥" - asterisk *! These asterisks mark the Vartikas, which is standard in this edition! And the digits 1, 2, 3, 4, 5, 6 mark the footnotes. Wait, let's find marker 1: In L2: look at "संहितायाम् १" - yes! After "संहितायाम्", there is a small '१'! Look between "संहितायाम्" and "॥ ६।१।७२": there is a '१'! Let's find marker 2: In L6-L7: look at "दीर्घस्यायं २ तुक्" or "तुक् २ न"? Look at L6 end: "दीर्घस्यायं" L7 start: "तुक् न

शम् । सर्पिष्कल्पम् । सर्पिष्कम् । सर्पिष्काम्यति ॥ नमस्पुरसोर्गत्योः ।८।३।४० ॥ गति- संज्ञयोरनयोर्विसर्गस्य सः कुप्वोः परयोः । नमस्करोति । साक्षात्प्रभृतित्वात् कृञो योगे विभाषा गतिसंज्ञा । तदभावे-नमः करोति ॥ पुरोऽव्ययमिति नित्यं गतिसंज्ञा । पुरस्करोति । अगति- त्वान्नेह । [ पूः पुरौ ] पुरः प्रवेष्टव्याः ॥ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य ।८।३।४१ ॥ इकारोकारोपधस्याप्रत्ययस्य विसर्गस्य षः स्यात्कुप्वोः । निष्प्रत्यूहम् । आविष्कृतम् । दुष्कृतम् । अप्रत्ययस्य किम् । अग्निः करोति । वायुः करोति ॥ एकादेशशास्त्रनिमित्तकस्य न षत्वम् । कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठात् । तेनेह न मातुः कृपा ॥ मुहुस्स्रः प्रतिषेधः॥* मुहुःकामा॥ तिरसोऽन्यतरस्याम् ।८।३।४२ ॥ तिरसः सो वा स्यात् कुप्वोः । तिरस्कर्ता । तिरःकर्ता ॥ द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ।८।३।४३ ॥ कृत्वोऽर्थे वर्तमानानामेषां विसर्गस्य षकारो वा स्यात् कुप्वोः । द्विष्करोति । द्विः करोतीत्यादि । कृत्वोऽर्थे किम् ? चतुष्कपालः ॥ इसुसोः सामर्थ्ये ।८।३।४४ ॥ एतयोर्विसर्गस्य षः स्याद्वा कुप्वोः । सर्पिष्करोति । सर्पिः करोति । धनुष्करोति । धनुः करोति । सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा । सामर्थ्ये किम् ? तिष्ठतु सर्पिः, पिब त्वमुदकम् ॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ।८।३।४५ ॥ इसुसोर्विसर्गस्यानुत्तरपद- स्थस्य नित्यं षः स्यात् कुप्वोः परयोः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । अनुत्तरपदस्थस्येति किम् ? परमसर्पिःकुण्डिका ॥ कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकाशब्दोऽसमासे व्यपेक्षाविरहेपि षत्वार्थः । व्यपेक्षायां नित्यर्थश्च ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ।८।३।४६ ॥ अकारादुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सकारादेशः स्यात्करोत्यादिषु परेषु न तूत्तरपदस्थस्य । अयस्कारः । अयस्कामः । अयस्कंसः । अयस्कुम्भः । अयस्पात्रम् । अयःसहिता कुशा अयस्कुशा । अयस्कर्णी । अतः किम् ?

स्वादिसंधिप्रकरणम् । ( २१ ) त्पदशब्दे परे । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । समास इत्येव । अधः पदम् । शिरः पदम् ॥ अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरःपदम् ॥ कष्कादिषु च ॥ भास्करः ॥ इति विसर्गसंधिप्रकरणम् । अथ स्वादिसंधिप्रकरणम् । स्वौजसमौडिति सुप्रत्यये शिवस् अर्च्य इति स्थिते ॥ ससजुषो रुः ॥ ८।२।६६ ॥ पदा- न्त्यस्य सस्य सजुष्शब्दस्य च रुः स्यात् । जश्त्वापवादः ॥ अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ ६।१।११३ ॥ अप्लुतादतः परस्य रो रुँः स्यादप्लुतेऽति । भोभगोअघो इति प्राप्तस्य यत्व- स्यापवादः ॥ उत्वं प्रति रुत्वस्याऽसिद्धत्वं तु न भवति । रुत्वमनूद्य उत्वविधेः सामर्थ्यात् ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ ६।१।१०२ ॥ अकः प्रथमाद्वितीयोर्यरिच परे पूर्वसवर्णदीर्घ एका-

( २२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ।८।३।१७॥ असन्धिः सौत्रः । एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशः स्यादशि परे ॥ लोपः शाकल्यस्य । देवा इह । देवायिह ॥ अशि किम् ? देवाः सन्ति ॥ यद्यपीह यत्वस्यासिद्धत्वाद्विसर्गो लभ्यते, तथापि विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं स्यात् । नँ ह्ययमलिविधिः । रोरिति समुदायँरूपाश्रयणात् ॥ भोस् भगोस् अघोस् इति सकारान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ।८।३।१८॥ पदान्तयो- र्वकारयकारयोर्लघूच्चारणौ वयौ वा स्तोऽशि परे ॥ यस्योच्चारणे जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानां शैथिल्यं जायते स लघूच्चारणः ॥ ओतो गार्ग्यस्य ।८।३।२०॥ ओकारातपरस्य पदान्त- स्याऽलघुप्रयत्नस्य यकारस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । भो अच्युत । लघु- प्रयत्नपक्षे भोयच्युत ॥ पदान्तस्य किम् ? तोयम् ॥ उञि च पदे ।८।३।२१॥ अवर्णपूर्व्योः पदान्तयोर्यवयोर्लोप उञि पदे । स उ एकाभिः । पदे किम् ? तन्त्रयुतम् । वेञः संप्रसारणे रूपम् । यदि तु प्रतिपदोक्तो निपात उञिति ग्रहीष्यते तर्ह्युत्तरार्थं पदग्रहणम् ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।३।२२ ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य लघ्वलघूच्चारणस्य यकारस्य लोपः स्या-

१ ओकारान्तमात्रानुकरणत्वमाश्रित्येदम् ॥ सान्तरान्तानुकरणत्वे तु यलोपस्यासिद्धत्वान्नाद्य एवासन्धि- रिति बोध्यम् ॥ २ 'रोः सुपि' इत्यतोऽनुवर्त्याह-रोरिति ॥ ३ तथा च 'अशि' इति व्यर्थम् इति शेषः ॥ ४ रोरुकारस्योपदेश एवैत्संज्ञालोपयोर्जातयोरवशिष्टस्य रेफमात्रस्य विसर्गादेशस्थानित्वेन स्थानिवत्त्वेनानेयस्य रेफत्वस्याल्धर्मत्वमिति 'अनल्विधौ' इति प्रतिषेधेन नैव स्थानिवद्भावप्राप्तिरिति शङ्कां वारयति-नह्ययमिति॥अयम् यादेशविधिः । तत्र हेतुमाह-रोरितीति॥ ५ अयं भावः 'यन्निमित्तवैकल्य- प्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तावतिदेशो मृग्यते तस्य निमित्तस्य स्थान्यसाधारणधर्मत्व एव स्थानिवत्त्वनिषेध इति प्रकृते रुत्वधर्मवैकल्यप्रयुक्तायां यत्वविधेरप्रवृत्तौ स्थानिवत्त्वं मृग्यते तस्य रुत्वस्य विसर्गस्थानिरेफमात्रावृत्तित्वेनासाधारण- धर्मत्वाभावान्न स्थानिवत्त्वनिषेधः । न च इसंज्ञकोकारविशिष्टरेफत्वमेव रुत्वमिति रेफत्वसमनियतमेव रुत्वमिति अलाश्रयत्वादल्विधिरेवेति वाच्यम् । अतिदिश्यमानापेक्षितधर्ममुद्दिश्यैव विचारस्य करणीयत्वेन "विशिष्टं ह्येषोऽनलमाश्रयते इदं नाम" इति भाष्येण अपेक्षितधर्म एव विचारस्य करणीयतादर्शनेन स्थानिवृत्तिधर्म- विचारस्याकिंचित्करत्वसूचनात् ॥ ६ उपदिश्यमानत्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् अनेक- लक्षणसाह्यज्ञानत्वेन विलम्बोपस्थितिकत्वं लाक्षणिकत्वमिति शीघ्रोपस्थितिकविलम्बोपस्थितिकयोः शीघ्रो- पस्थितिकस्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति भावः ॥ ७ यदि तु यविधौ 'रो रि' इति सूत्रतः 'रः' इत्यस्या- नुवृत्त्या रेफस्यैव यत्वस्थानित्वं ज्ञात्वा रेफत्वस्य विसर्गस्थान्यरेफेऽसाधारणधर्मत्वेनाल्विधित्वान्नैव स्थानिवत्त्वम् इति यविधौ 'अश्' ग्रहणं व्यर्थम् इत्युपपाद्य भाष्यकृता । उत्तरार्थं तर्हि अश्ग्रहणं कर्तव्यम् "हलि सर्वेषाम्" हलि अशि यथा स्यात् । इह मा भूत-वृक्षव्यतेरप्रत्ययः 'वृक्षव् करोति' इति प्रयोजनमुक्तम् । इति विभाव्यते तर्हि प्रकृतसूत्रेऽपि 'व्योः' इति समुदितस्यैवानुवृत्तिः करणीया 'अशि' इत्यस्य च ॥ यत्तु 'लोपः शाकल्यस्य' इति सूत्रशब्देन्दौ नागेशभट्टः-परे तु 'नहि पदान्ता झलोऽणः सन्ति' इति लण्सूत्रभाष्याद् वृक्षवादेरनभिधानमेव-इति । तन्न सम्यक् तादृशभाष्यपाठस्य कस्मिन्नपि पुस्तकेऽलाभात् । 'नहि पदान्ताः परेऽणः' इति तूपलभ्यते यद्यपि तथापि तस्य भाष्यस्यैकदेशित्व- मंवश्यं कल्पनीयम् 'ननु चायमस्ति कर्तृ हर्तृ' इति भाष्येण दूषितत्वेनाप्रामाणिकत्वसूचनाच्च 'वृद्धि- रेचि' 'वृद्धिरादैच्' इति निर्देशेन 'न भ्याभ्यां पदान्ताभ्याम्' इति सूत्रेण पदान्ते हल्णां सत्त्वबोधनाच्च ॥ अशि परतस्तु वृक्षव् इति बलोपस्येष्टत्वमेव 'हलि अशि यथा स्यात्' इत्युक्तभाष्यात् किं न कल्प्येत । 'व्योः' इत्यत्र तु 'झलां जश्' इत्यत्रेवापवादत्वेव लोपो न कृतः ॥

द्धलि सर्वेषां मतेन ॥ भो देवाः । भो लक्ष्मि । भो विद्वद्वृन्द । भगो नमस्ते । अघो याहि। देवा नम्याः । देवा यान्ति ॥ हलि किम् ? देवायिह ॥ रो सुपि ।८।२।६९ ॥ अह्नो रेफादेशः स्यान्न तु सुपि । रोरपवादः ॥ अहरहः । अहर्गणः ॥ असुपि किम् ? अहोभ्याम् । अत्राहन्निति रुत्वम् ॥ रूपरात्रिर्थन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्* ॥ अहोरूपम् । गतमहो रात्रिरेषा । एकदेश- विकृतस्यानन्यत्वादहोरात्रः । अहोरथन्तरम् । अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः* ॥ विस- र्गापवादः । अहर्पतिः । गीर्पतिः । धूर्पतिः । पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ ॥ रो रि ।८।३।१४॥ रेफस्य रेफे परे लोपः स्यात् ॥ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ।६।३।१११ ॥ ढरेफौ लोपय- तीति तथा तस्मिन्वर्णेडर्थाद् ढकाररेफात्मके परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । पुना रमते । हरी रम्यः । शंभू राजते ॥ अणः किम् ? तृढः । वृढः । तृहू हिंसायाम् । वृहू उद्यमने ॥ पूर्व- ग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् । लीढः । अजर्घाः ॥ मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रो रीति लोपे च प्राप्ते ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।४।२ ॥ तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात् ॥ इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धमिति रो रीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि ।६।१।१३२ ॥ अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपः स्याद्धलि न तु नञ्समासे ॥ एष विष्णुः । स शंभुः । अकोः किम् ? एषैको रुद्रः ॥ अनञ्समासे किम् ? असः शिवः ॥ हलि किम् ? एषोऽत्र ॥ सोऽचि लोपे चेत्पादपूर- णम् ।६।१।१३४ ॥ सस् इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्यैत । सेमामविद्धि प्रभृतिं य ईशिषे । इह ऋक्पाद एव गृह्यत इति वामनः ॥ अविशेषाच्छ्लोकपादोऽपीत्यपरे । १ ' अहन् ' इति सूत्रमनुवर्ततेऽत आह-अह्न इति ॥ २ भाष्ये वार्तिक एव ' अह्नः ' इत्युपलभ्यते ॥ ३ ' ढो ढे लोपः ' इत्यतोऽनुवर्त्याह-लोप इति ॥ ४ तथा ढूलोपम् ' कर्मण्यण् ' ॥ ५ दीर्घपदश्रु

" - no, "सामर्थ्यादवगन्तव्यमिति" then: "ना" then: "म्-" or "म-"? And line 32 begins with: "र्भाणां"? "र्माणाम्"? Wait, could it be "आमानां"? No, the first letter of L32 has a repha? Wait! Look at L32: First letter: looks like 'र्' on top of 'मा'? Wait, could it be 'श'? Look at L32: "श्मा"? No. Let's look at the context of line 31-32: "प्रत्ययः ॥ ३।१।१ ॥ आपञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारोयम् ॥" Footnote 9: "९ स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्वमेव प्रत्ययत्वं महासंज्ञाकरणसामर्थ्यादवगन्तव्यमिति..." If it is an अधिकार (governing rule), why is it called a महासंज्ञा? "महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात् ... प्रत्ययत्वं ... अवगन्तव्यमिति" Then: "ना-" at end of L31? Wait! Is it "नाना-"? Look at L31 end: 'ना' 'म' - wait, is that a hyphen? Let's look at other lines: L6 end: वर्जयि- L7 end: कृत्तद्धिता-

४।१।१ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्चेत्यापञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारः । प्रातिपदिकग्रहणं लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमित्येव सिद्धे *ङ्याब्ग्रहणं ङ्याबन्तात्तद्धितोत्पत्तिर्यथा स्यात् ङ्या- ब्भ्यां प्राङ् मा भूदित्येवमर्थम् ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्- ङसोसाम्ङ्योस्सुप् ।४।१।२ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः । सुडस्योरुकारेकारौ जशटङपाश्चेतः ॥ विभक्तिश्च ।१।४।१०४ ॥ सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः तत्र सु औ जस् इत्यादीनां सप्तानां त्रिकाणां प्रथमादयः सप्तम्यन्ताः प्राचां संज्ञास्ताभिरिहापि व्यवहारः ॥ सुपः ।१।४।१०३ ॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचन- संज्ञानि स्युः॥ द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने ।१।४।२२॥ द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः॥ बहुषु बहुवचनम् ।१।४।२१ ॥ बहुत्वे एतत्स्यात् । रुत्वविसर्गौ । रामः ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । १।२।६४ ॥ एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेकं एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ नादिचि ॥ वृद्धिरेचि ॥ रामौ ॥ चुटू ।१।३।७ ॥ प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः ॥ इति जस्येत्सं- ज्ञायाम् ॥ न विभक्तौ तुस्माः ।१।३।४ ॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः ॥ इति सकारस्य नेत्त्वम् ॥ अतो गुणे ।६।१।९७ ॥ अपदान्तादकाराद्गुणे परतः पररूपमे- कादेशः स्यात् ॥ इति प्राप्ते । परत्वात्पूर्वसवर्णदीर्घः । 'अतो गुणे' इति हि पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरानिति न्यायेनाकः सवर्ण इत्यस्यैवायमपवादो न तु 'प्रथम- योरित्यस्यापि । रामाः ॥ एकवचनं संबुद्धिः ।२।३।४९ ॥ संबोधने प्रथमाया एकवचनं १ समानाकरणाधिकारे 'युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः' इति जरतींशब्देन समा- सविधायकसूत्रमनुपपन्नं सत् परिभाषायामस्यां ज्ञापकमिति भावः ॥ ट्यूड्न्तेभ्यो ड्याव्ग्रहणेऽप्याप्तेरावश्यकै- वेति भावः ॥ * तथा च आर्याशब्दात् के कृते 'उदीचामातः स्थाने' इति विकल्पे 'आर्यिका आर्यका' इति लोहिनीशब्दात् कप्रत्यये 'लोहिनिका' इति सिध्यति ॥ २ 'एतर्हि' इत्यत्र 'सुपि च' इत्येतद्वारगाय प्राग्दिशीयानां सुप्‌संज्ञा न कृता त्यदाद्यत्वोपपत्तये विभक्तिसंज्ञैव कृतेति भावः ॥ ३ सूत्रे 'द्व्येकयोः' इति धर्मपरो निर्देश इति भावः ॥ ४ एकग्रहणं स्पष्टार्थमेव विभक्तेः सादृश्य उपलक्षणत्वेन परिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन जननीवाचिमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन सादृश्याभावादेकशेषो न भवति । हरिणस्त्रीहरितवर्णस्त्रीवाचिनोर्हरिणीशब्दस्यैकशेषो भव- त्येवेति बोध्यम् ॥ ५ अन्ये लुप्यन्ते । यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी ॥ ६ 'तौ सत्' इति निर्देशेन अष्टावसरन्यायो न प्रवर्तते । हननोद्यतव्याधस्यैव हनने पशुजीवनमव्याहतमेवेति प्रागुक्तमेव ॥ ७ इत्त्वम् इत्संज्ञा 'हलन्त्यम्' इति प्राप्ता ॥ ८ 'एकः पूर्वपरयोः' 'एङि पररूपम्' 'ङस्यपदान्ताद्' इत्यतोऽनुवर्त्याह-अपदान्तादित्यादि ॥ 'सः' इत्यत्र चरितार्थस्य 'अतो गुणे' इत्यस्य 'हरी' इत्यत्र चारितार्थस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य च 'राम+अस्' इत्यत्र प्राप्तौ परत्वात् 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति पूर्वसवर्णदीर्घ एव भवतीति भावः ॥ ९ अयं भावः-'अतो गुणे' इति पररूपविधिर्वृद्धिदीर्घयोरपवादभूतो दीर्घमात्रं नैव बाधते प्रागुपस्थितस्य 'अकः सवर्णे' इत्यस्य बाधेन श्रान्तत्वात्कृतकृत्यत्वाच्चेति 'प्रथमयोः' इति दीर्घं बाधितुं नोत्सहते इति भावः ॥ १० 'संबोधने च' 'प्रातिपदिकार्थ-' इत्यतः 'संबोधने' इति 'प्रथमा' इति चानुवर्तते इति भावः ॥

संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥ एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः । ६।१।६९ ॥ एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गाद्धेर्लुप्यते संबुद्धे- श्चेत् ॥ संबुद्ध्योक्षिप्तस्याङ्गस्यैङ्ह्रस्वाभ्यां विशेषणान्नेह-हे कतरत्कुलेति । हे राम । हे रामौ । हे रामाः । एङ्ग्रहणं किम् ? हे हरे । हे विष्णो । अत्र हि परत्वान्नित्यत्वाच्च संबुद्धिगुणे कृते ह्रस्वात्परत्वं नास्ति ॥ अमि पूर्वः । ६।१।१०७ ॥ अकोऽम्यचि परतः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् ॥ रामम् । रामौ ॥ लशकतद्धिते । १।३।८ ॥ तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः॥ इति शसः शस्येत्संज्ञा ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि । ६।१।१०३॥ पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सकारस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि । ८।४।२॥ अट् कवर्गः पवर्ग [L8