वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

? Look at the second word: औ (au) य with repha and e-matra (र्ये)? ते (te) ? Wait, why would the second word end in 'ते' if it's 'औयत'? Wait! Look at the second word: Is that 'ते'? Look at the letter: त with e-matra: ते! Wait, does it say "और्येते" or "औयत"? Wait, look at the footnote again: "इतरत्र दूषणं ददाति-औयतेति" If line 4 was "और्येते", the footnote wouldn't say "औयत + इति = औयतेति"! Wait, why did the typesetter put that? Wait, let's look at line 4 again very, very carefully. Wait, look at the character: Is it "ओर्येते"? Wait, let's zoom in 500% to line 4: त न्नि मि त्त स्यै वे ति कि म् ? ओ [ ] [ ] । औ [ ] [ ] ॥ Wait, letter by letter: ओ then य then something on top of य: it's an acute angle / stroke. Wait! Could it be 'त'? Wait, where is the 'त'? Is it ओ - र्ये - ते? Wait, look at: ओ र्ये (or र्य or य) ते

कृष्णर्द्धिः । कृष्णार्द्धिः । कृष्णर्द्ध्धिः ॥ यण इति पञ्चमी मय इति षष्ठीति पक्षे ककारस्य द्वित्वम् । लस्य त्वनचि चेति । तेन तवल्कार इत्यत्र रूपचतुष्टयम् ॥ द्वित्वं लस्यैव कस्यैव नोभयोरुभयोरपि । तवल्कारादिषु बुधैर्बोध्यं रूपचतुष्टयम् ॥ वृद्धिरेचि ।६।१।८८ ॥ आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । गुणोपवादः । कृष्णैकत्वम् । गङ्गौघः । देवैश्वर्यम् । कृष्णौत्कण्ठ्यम् ॥ एत्येधत्यूठ्सु ।६।१।८९ ॥ अवर्णादेजाद्योरेत्येध- त्योडूठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । पररूपगुणापवादः । उपैति । उपैधते । प्रष्ठौहः । एजाद्योः किम् ? उपेतः । मा भवान्प्रेदिधत् ॥ पुरस्तादपवादन्यायेनेयं वृद्धिरेङि पररूपमित्यस्यैव बाधिका न त्वोमाङोश्चेत्यस्य । तेनावैहीति वृद्धिरसाधुरेव ॥ अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम् * ॥ अक्षौहिणी सेना ॥ स्वादीरेरिणोः * ॥ स्वैरः । स्वेनेरितुं शीलमस्येति स्वैरी । स्वैरिणी । प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु * ॥ प्रौहः । प्रौढः ॥ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहणम् ॥ ( "ऋन्नेतिसूत्रे राजेः पृथग् आजिग्रहणाज्ज्ञापकात्" । ) तेन ऊढग्रहणेन क्तान्तमेव गृह्यते, न तु क्तवत्वन्तस्यैकदेशः । प्रोढवान् । प्रौढिः । इष इच्छायां तुदादिः इष गतौ दिवादिः । इष आभीक्ष्ण्ये क्र्यादिः । एषां घञि ण्यति च-एषः एष्य इति रूपे तत्र पररूपे प्राप्तेऽनेन वृद्धिः-प्रैषः ॥ यस्तु ईष उञ्छे । यश्च ईष गतिहिंसाद- र्शनेषु । तयोर्दीर्घोपधत्वात् । ईषः । ईष्यः । तत्राद्गुणेन । प्रेषः । प्रेष्यः ॥ ऋते च तृतीयासमासे * ॥ सुखेन ऋतः सुखार्तः । तृतीयेति किम् ? परमर्तः ॥ प्रवत्सरक- म्बलवसनानार्णदशानामृणे * ॥ प्राणम् । वत्सतरार्णमित्यादि ॥ ऋणस्यापनयनाय यद- न्यदृणं क्रियते तदृणार्णम् । दशार्णो देशः । नदी च दशार्णा । ऋणशब्दो दुर्गभूमौ जले च ॥ उपसर्गादृति धातौ ।६।१।९१ ॥ अवर्णान्तादुपसर्गादृकारादौ धातौ परे वृद्धिरे- १ गुणस्य अप्राप्तियोग्ये वृद्धिनैव चरितार्थेति वृद्धिर्गुणं बाधते । वृद्धेरप्राप्तियोग्ये 'उपेन्द्रः' इत्यादौ गुणस्य चारितार्थ्याद् गुणो वृद्धिं नैव बाधत इति भावः ॥ २ 'आद् गुणः' इत्यतो गुणपदं नैवानुवर्तते वृद्धेर्विधेयान्तर- स्योपादानात् । किंतु 'आत्' इत्येवानुवर्तते 'वृद्धिरेचि' इति च तत्र 'एचि' इति न ऊठो विशेषणम् असंभ- वात् किंत्वेत्येधत्योरेवेत्याह-एजाद्योरिति ॥ ३ 'वृद्धिरेचि' इत्यनेनैव सिद्धौ 'एत्येधति' ग्रहणं वृद्धिबाधकपर- रूपबाधनार्थैवेत्याह-पररूपेति ॥ ४ 'इणीकारादौ प्रतिषेधः' इति वार्तिकाल्लोचनेन ण्यन्तस्यैधधातोलुंङ्यनभि- धानमिति नव्याः ॥ ५ 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्' इति न्यायशरी- रम् । प्राक्पठिता अपवादा अनन्तरान् बाध्येषु प्राक्पठितान् बाध्यान्येव बाधन्ते न तु प्रथमबाध्यव्यवहितान्' इति तदर्थः ॥ एवं च 'एङि पररूपम्' इत्यस्य बाधनेन श्रान्तः 'ओमाङोश्च' इत्येतं बाधितुं नैवोत्सहते इति भावः ॥ ६ 'अवर्णान्तादक्षशब्दात् अजादावूहिन्यां परतः पूर्वान्त्यपराद्योर्वृद्धिरेकादेश इत्यर्थः ॥ ७ अवर्णान्तात् स्वशब्दाद् अजाद्योरीरेरिणोः परतः पूर्वान्त्यपराद्योर्वृद्धिरेकादेश इत्यर्थः ॥ ८ 'प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्या- पि ग्रहणम्' इत्यनेन वृद्धिः सिध्यतीति भावः ॥ ९ 'स्वं रूपम्' इत्यस्यैवार्थभूतेयं परिभाषेत्युक्तमेव प्राक् ॥ [L31

अच्संधिप्रकरणम् । (११)

कादेशः स्यात् । प्रार्च्छति । उपार्च्छति ॥ अन्तादिवच्च । १ । १ । ८५ ॥ योऽयमेकादेशः स पूर्वस्यान्तवत्परस्यादिवत्स्यात् ॥ इति रेफस्य पदान्तत्वे ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः । ८ । ३ । १५ ॥ खरि अवसाने च परे रेफस्य विसर्जनीयः स्यात्पदान्ते । इति विसर्गे प्राप्ते- 'अन्तवद्भावेन पदान्तरेफस्य न विसर्गः' उभयथर्त्तु कर्तरि चर्पिदेवतयोरित्यादिनिर्देशात् ॥ उप- सर्गेणैव धातोराक्षेपे सिद्धे धाताविति योगविभागेन पुनर्द्धिविधानार्थम् ॥ तेन ऋत्यक इति पाक्षिकोऽपि प्रकृतिभावोऽत्र न भवति ॥ वा सुप्यापिशलेः । ६ । १ । ९२ ॥ अवर्णान्तादु- पसर्गादृकारादौ सुब्धातौ परे वृद्धिर्वा स्यात् । आपिशलिग्रहणं पूजार्थम् । प्रार्षभीयति । प्रर्ष- भीयति । सावर्ण्णात् ॡ

( १२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परं रूपमाम्रेडितसंज्ञं स्यात् ॥ पटत्पटेति ॥ झलां जशोऽन्ते ।८।२।३९॥ पदान्ते झलां जशः स्युः । पटत्पटदिति ॥ अकः सवर्णे दीर्घः ।६।१।१०१॥ अकः सवर्णेऽचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः । श्रीशः । विष्णूदयः । अचि किम् ? कुमारी शेते । नाज्झलाविति सावर्ण्यनिषेधस्तु न दीर्घशकारयोः । ग्रहणकशास्त्रस्य सावर्ण्यविधिनिषेधाभ्यां प्रागनिष्पत्तेः । अकः किम् ? हरये ॥ ( “अकोऽकि दीर्घ इत्येव सुवचम् ” ) ॥ ऋति सवर्णे ऋ वा * ॥ होतृकारः । होतॄकारः ॥ लृति सवर्णे लॄ वा * ॥ होल्ॣकारः । पक्षे ऋकारः सावर्ण्यात् । होतृकारः । ऋति ऋ वा लृति लॄ वेत्युभयत्रापि विधेयं वर्णद्वयं द्विमात्रम् । आद्यस्य मध्ये द्वौ रेफौ तयोरेका मात्रा, अभितोऽज्भक्तेरपरा । द्वितीयस्य तु मध्ये द्वौ लकारौ । शेषं प्राग्वत् । इहोभयत्रापि ऋत्यक इति पाक्षिकः प्रकृतिभावो वक्ष्यते ॥ एङः पदान्तादति ।६।१।१०९॥ पदान्तादेङोति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव॑ । विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः ।६।१।१२२॥ लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः स्यात्पदान्ते । गोअग्रम् । गोऽग्रम् एङन्तस्य किम् ? चित्रग्वग्रम् । पदान्ते किम् ? गोः ॥ अवङ् स्फोटायनस्य ।६।१।१२३॥ अ॑तीति निवृत्तम् । अचि परे पदान्ते गोरवङ् वा स्यात् । गवाग्रम् । पदान्ते किम् ? गवि । व्यवस्थितविभाषया गवाक्षः ॥ इन्द्रे च ।६।१।१२४॥ गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ॥ अथ प्रकृतिभावः ॥ प्लुतप्रगृह्या^T अचि नित्यम् ।६।१।१२५॥ प्लुताः प्रगृह्याश्च वक्ष्यन्ते तेऽचि नित्यं प्रकृत्या॑ स्युः । एहि कृष्ण ३ अत्र गौश्चरति । हरी एतौ ॥ नित्यमिति किम् ? १-‘नाज्झलौ इति निषेधेन ईकारशकारयोः सावर्ण्यपरिहारेण ‘कुमारी शेते ’ इत्यत्र दीर्घापत्ति- ° वारणे किम् ‘अचि’ इत्यस्यानुवृत्त्या इति शङ्कां परिहरति-नाज्झलाविति निषेधस्त्विति ॥ अस्या भिप्रायः ‘नाज्झलाविति निषेधो यद्यप्याक्षरसमाम्नायिकानामेवेत्यत्र प्रकटीकृतः ॥ २ “अयं पाठो मनो- रमास्थः ” ३ ‘अमि पूर्वः’ इत्यतः ‘पूर्वः’ इति ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति चानुवर्ततेऽत आह पूर्वरूपमिति ॥ ४ ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ इति पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्यमानवत्त्वं परस्यैव कार्ये कर्तव्ये भवति । पूर्वशब्दस्य परसापेक्षत्वादिति ‘हरे’ ‘विष्णो’ इत्यनयोर्नाविद्यमानवत्त्वमिति भावः ॥ ५ कृतह्रस्वेऽपि ‘एकदेशविकृतमनन्यवत् इति’ परिभाषया गोत्वमतिदिश्यत एवेति प्रकृतिभावापत्तिः । एङ्ग्रहणे कृते तु ‘विकृतावयवनिवन्धनकार्ये नायं न्यायः’ इति एङन्तत्वं नैवागच्छतीति भावः ॥ ६ अत्रास्वरितत्वसूचिका व्याख्यैव प्रमाणम् ॥ ७ ‘देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्द्विधिः । मिथस्ते- न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥’ इति निर्णयात् ॥ ८ विभाषापदानुवृत्तेः ‘इन्द्रे च’ इत्यत्रैव निवृ- त्तत्वात् । विनापि नित्यपदम् ‘आद्गुणः’ इत्यादिविधीनां वैकल्पिकत्वाभावस्य व्याख्यानेनैव निर्णयाच्च नित्य- पदं ‘नित्यप्रहसितो नित्यप्रजल्पितः’ इत्यत्रेव प्रायः समानार्थकमेवेति भावः ॥ T ‘इको यणचि’ इत्यतः ‘अचि’ इत्यनुवर्तमाने पुनरज्ग्रहणम् अच्पूर्ववर्तिन एव प्लुतप्रगृह्याः प्रकृत्या स्युः, न परस्थिता अपीति बोधयन् ‘जानु उ अस्य रुजति’ इत्यत्र उञः प्रगृह्यत्वे ‘अकः सवर्णे’ इति दीर्घे ‘मय उञः’ इति वत्वे ‘जान्वस्य रुजति’ इति साधयति ॥ ९ ‘प्रकृत्याऽन्तःपादमन्यपरे’ इत्यतः ‘प्रकृत्या’ इत्यनुवर्तते इति भावः ॥

प्लुतो विकल्प्यते ॥ अप्लुतवदुपस्थिते ।६।१।१२९ ॥ उपस्थितोऽनार्ष इतिश- ब्दस्तस्मिन्परे प्लुतोऽप्लुतवद्भवति । अप्लुतकार्यं यणादिकं करोतीत्यर्थः । सुश्लोक ३ इति ।

Wait, in : "तेन सर्वः प्लुतो विकल्प्यते" Look at image: तेन सर्वः प्लुतो विकल्प्यते Wait, above सर्वः is ১২! So it looks like सर्वः with footnote mark.

Let's check the header: अच्संधिप्रकरणम् । ( १३ )

Everything is fully verified and accurate.हरी एतावित्यादावेवमेव प्रकृतिभावो यथा स्यादिकोऽसवर्णे इति ह्रस्वसमुच्चितो मा भूत् ॥ इकोऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश्च ॥६।१।१२७॥ पदान्ता इकोऽसवर्णेऽचि परे प्रकृत्या स्युर्ह्र- स्वश्च वा । अत्र ह्रस्वविधिसामर्थ्यादेव प्रकृतिभावे सिद्धे तदनुकर्षणार्थश्चकारो न कर्तव्य इति भाष्ये स्थितम् ॥ चक्रि अत्र । चक्र्यत्र ॥ पदान्ता इति किम् ? गौर्यौ ॥ न समासे * ॥ वाप

१।१८ ॥ at start of L16! Wait, look at line 15 end: ॥ ॐ ।१ - actually there's । १ (danda, space, 1). And line 16 starts: १।१८ ॥.

*   **Line 17**:
    `उञो वो वा ।८।३।३३ ॥ मयः परस्य उञो वो वा स्यादचि । किमु उक्तम् । किम्वु-`

*   **Line 18**:
    `क्तम् । वत्वस्यासिद्धत्वान्नानुस्वारः ॥ ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ।१।१।१९ ॥ सप्तम्यर्थे पर्यवसन्न-`

*   **Line 19**:
    `मीदूदन्तं प्रगृह्यं स्यात् । सोमो गौरी अधिश्रितः । मामकी तनू इति । सुपां सुलुगिति सप्तम्या`

*   **Footnotes Divider line**: There is a horizontal rule.

*   **Footnote Line 1 (L20)**:
    `१ एवमेव 'पुत्रेति' इति भागवतप्रयोगोऽपि व्याख्यातः ॥ नित्यग्रहणेनानयोः सूत्रयोर्वैयर्थ्यं तु न`
    Wait: `पुत्रेति` - look at quotes: `'पुत्रेति'`

*   **Footnote Line 2 (L21)**:
    `'

हल्संधिप्रकरणम् । ( १६ ) लुक् । अर्थग्रहणं किम् ? वृत्तावर्थान्तरोपसंक्रान्ते मा भूत् । वाप्यामश्वो वाप्यश्वैः ॥ अणोऽ- प्रगृह्यस्यानुनासिकः । ८।४।५७ ॥ अप्रगृह्यस्याणोऽवसानेऽनुनासिको वा स्यात् । दधिँ । दधि । अप्रगृह्यस्य किम् ? अग्नी ॥ इत्यच्प्रकरणम् । अथ हल्सन्धिप्रकरणम् । स्तोः श्चुना श्चुः । ८।४।४० ॥ सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः । हरिशेते । रामश्चिनोति । सञ्चित् । शार्ङ्गिञ्जय ॥ शात् । ८।४।४४ ॥ शात्परस्य तव- र्गस्य श्चुत्वं न स्यात् । विश्नः । प्रश्नः ॥ ष्टुना ष्टुः । ८।४।४१ ॥ स्तोः ष्टुना योगे ष्टुः स्यात् । रामष्षष्ठः । रामष्टीकते । पेष्टा । तट्टीका । चक्रिण्ढौकसे ॥ न पदान्ताट्टोरनाम् ८।४।४२ ॥ अनामिति लुप्तषष्ठीकं पदम् । पदान्ताट्टवर्गात्परस्यानामः स्तोः ष्टुर्न स्यात् । षड् सन्तः । षट् ते । पदान्तात्किम् ? ईट्टे । टोः किम् ? सर्पिष्टमम् ॥ अनाम्नवतिनगरीणामिति वाच्यम् * ॥ षण्णाम् । षण्णवतिः । षण्णगर्यः ॥ तोः षि । ८।४।४३ ॥ तवर्गस्य षकारे परे न ष्टुत्वम् । सन्षष्ठः ॥ झलां जशोऽन्ते । ८।२।३९ ॥ वागीशः । चिद्रूपम् ॥ यरोऽनुनासिक

विधिरयं रेफे न प्रवर्तते—चतुर्मुखः ॥ प्रत्यये भाषायां नित्यम् * ॥ तन्मात्रम् । चिन्मयम् । कथं तर्हि मदोद्ग्धाः ककुब्मन्त इति । यवादिगणे दकारनिपातनात् ॥ तोर्लि ।८।४।६० ॥ तवर्गस्य लकारे परे परसवर्णः स्यात् । तल्लयः । विद्वाँल्लिखति । नकारस्यानुनासिको लकारः । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ।८।४।६१ ॥ उदः परयोः स्थास्तम्भोः पूर्वसवर्णः स्यात् । आदेः परस्य । उत्थानम् । उत्तम्भनम् । अत्राघोषस्य महाप्राणस्य सस्य तादृश एव थकारः । तस्य झरोझरीति पाक्षिको लोपः । लोपाभावपक्षे तु थकारस्यैव श्रवणं न तु खरि चेति चर्त्वम् । चर्त्वं प्रति थकारस्याऽसिद्धत्वात् ॥ झयो होऽन्यतरस्याम् ।८।४।६२ ॥ झयः परस्य हस्य पूर्वसवर्णो वा स्यात् । घोषवतो नादवतो महाप्राणस्य संवृतकण्ठस्य हस्य तादृशो वर्गचतुर्थ एवा- देशः । वाग्धरिः । वाग्हरिः ॥ शश्छोऽटि ।८।४।६३ ॥ पदान्तात् झयः परस्य शस्य छो वा स्यादटि । दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते ॥ खरि च ।८।४।५५ ॥ खरि परे झलां चरः स्युः । इति जकारस्य चकारः । तच्छिवः । तच्शिवः ॥ छत्वममीति वाच्यम् * ॥ तच्छ्लोकेन । तच्श्लोकेन । अमि किम् ? वाक् श्च्योतति ॥ मोऽनुस्वारः ।८।३।२३ ॥ मान्तस्य पदस्यानुस्वारः स्याद्धलि । अलोऽन्त्यस्य । हरिं वन्दे । पदस्येति किम् ? गम्यते ॥ न- श्चापदान्तस्य झलि ।८।३।२४ ॥ नस्य मस्य चापदान्तस्य झल्यनुस्वारः स्यात् । यशांसि । आक्रंस्यते । झलि किम् ? मन्यते ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ।८।४।५८ ॥ स्पष्टम् । अङ्कितः । अञ्चितः । कुण्ठितः । शान्तः । गुम्फितः । कुर्वन्तीत्यत्र णत्वे प्राप्ते तस्यासि- -भविष्यतीति सप्तम्यन्तपाठो नाङ्गीक्रियते, किंतु प्रथमान्तपाठ एवाङ्गीक्रियते । तथा च प्रतिस्थानिलक्षणोप- वाङ्गीकारेण ‘ह्रस्व इक् यणं लभते’ ‘दीर्घस्य इको यण्’ ‘प्लुतस्य इको यण्’ इत्येवं लक्षणोपप्लवे आरम्भ- सामर्थ्याद् दीर्घप्लुतयोरपि यण् सिद्धः ॥ “यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा” इत्यत्र तु ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः’ इत्यतः सवर्णपदमपकृष्य यस्य परः सवर्णोऽनुनासिकोऽस्ति तद्विषय एव लक्षणोपप्लवः करणीय इति ‘रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति’ इति भाष्यतो रेफसवर्णानुनासिकाभावात् तद्विषयो लक्षणोपप्लव एव नाङ्गीक्रियते इति नैव दोषलेश इति तत्त्वम् ॥ १ - ‘तसौ मत्वर्थे’ इति सूत्रे दकारप्रश्लेषेण भत्वे तु नैवानुनासिकापत्तिरिति तत्त्वम् ॥ २ अत्र वार्तिके— ‘उदः पूर्वत्वे स्कन्देश्छन्दसि’ * ॥ अद्ध्वे दूरमुत्स्कन्दे ॥ रोगे च * । उत्कन्दो रोगः ॥ ३ काशिकासंम- ताष्टाध्यायी पाठमभिप्रेत्येदम् ॥ ‘दीर्घादाचार्याणाम् । अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः । वा पदान्तस्य । तोर्लि । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य । झयो होऽन्यतरस्याम् । शश्छोटि । झलां जश् झशि । अभ्यासे चर्च । खारि च । वावसाने । अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः’ । इत्येवं भाष्यसंमताष्टाध्यायीपाठे तु नैव चर्त्वं प्रति थकारस्यासिद्धत्वमिति थकारस्य चर्त्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ ४ दस्य श्चुत्वेन जकारे कृते इति । ‘तद्+शिवः’ इत्यत्रेत्या- दिशेषः । शस्य छत्वमिति अन्ते पूरणीयम् । यथाश्रुते तु श्चुत्वं प्रति छत्वस्यासिद्धत्वात्पूर्वं छत्वस्याप्राप्ति- रेवेति बोध्यम् भाष्यसंमतसूत्रपाठे । काशिकासंमतसूत्रपाठे तु श्चुत्वम् । चर्त्वम् । छत्वमिति क्रमो बोध्यः ॥ ५ ‘मो राजि-’ इत्युत्तरं ‘हे मपरे वा’ इत्यारम्भसामर्थ्याद् ‘झलि चेद् अपदान्तस्यैव’ इति नियमा- भावेन ‘अपदान्तस्य चेत् झल्येव’ इति नियमेनापदान्ते दोषाभावेन पदस्येति उत्तरार्थमिति प्राञ्चः । ‘प्रशा- म्कुलयति’ इत्यत्र नकारवारणाय ‘हेमपरे वा’ इति चरितार्थमिति तु न सम्यक् । ‘मो नो धातोः’ इत्येतत् प्रति ‘हे मपरे’ इत्यस्यासिद्धत्वेन न तस्य पूर्वं प्रवृत्तेर्व्याघातात् ॥ इति तु ‘न राजि’ इत्येव सिद्धे मकारविधानम् ‘मो नो धातोः’ इत्येतद्वारणायेति सिद्धान्ताज्ञानमूलकमेव ॥

। सञ्छंभुः । सञ्च्शंभुः । सञ्शंभुः ॥? Wait, look at the first form in line 15: स ञ्च्छंभुःWait, look at the scan: Does it sayसञ्च्छंभुः? Wait, let's look at the letter between स and भ: There is: स, then ञ, then... wait, is that a च्? Yes, सञ्च्छंभुः! Then ।Thenसञ्छंभुः! Then ।Thenसञ्च्शंभुः! Then ।Thenसञ्शंभुः ॥Wait, look at the third one:सञ्च्शंभुःvsसञ्श्शंभुः? Look at the character before श: It has a horizontal bar and curve: that's च्! सञ्च्शंभुः! Wait, what about the fourth: सञ्शंभुः! Yes! सञ्च्छंभुः । सञ्छंभुः । सञ्च्शंभुः । सञ्शंभुः ॥Wait, let me look at the first form again: Wait, is the first formसञ्

कवर्गे पवर्गे चWait,कुप्वोः ≍ क ≍ पौ च ।८।३।३७॥orᳵ क ᳶ पौ च? Let's transcribe ≍ क ≍ पौ चorᳵ क ᳶ पौ च- Unicodeᳵ क ᳶ पौ चor≍ क ≍ पौ च? Wait, standard Unicode for Jihvamuliya is ᳵ(U+1CF5) and Upadhmaniya isᳶ(U+1CF6), or sometimes≍(U+224D). But Vedic/Devanagari Ardhavisarga isᳵandᳶ. Let's see: ᳵ क ᳶ पौ चor≍ क ≍ पौ च. ≍looks very close to the printed font! Wait, in line 11:≍ क ≍ पयोः प्राप्तौorᳵ क ᳶ पयोः प्राप्तौ. Both ≍andᳵ/ᳶare understood. Butᳵandᳶare the authentic phonetic characters. Wait, let's look atकुप्वोः

" or "यथायथं"? It has an anusvara and a small digit ३ over it! Wait, footnote 3 says: "३ यथायथमिति ;". So the marker is on "यथायथम्"!

• Look at L15: "वा विसर्गलोपो वक्तव्यः * ॥" - it uses an asterisk * for the vartika!
• L18: "पाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम् * ॥" - asterisk *!
• L19: "अनव्ययस्येति वाच्यम् * ॥" - asterisk *!
• L19: "काम्ये रोरेवेति वाच्यम् * ॥" - asterisk *! These asterisks mark the Vartikas, which is standard in this edition! And the digits 1, 2, 3, 4, 5, 6 mark the footnotes. Wait, let's find marker 1: In L2: look at "संहितायाम् १" - yes! After "संहितायाम्", there is a small '१'! Look between "संहितायाम्" and "॥ ६।१।७२": there is a '१'! Let's find marker 2: In L6-L7: look at "दीर्घस्यायं २ तुक्" or "तुक् २ न"? Look at L6 end: "दीर्घस्यायं" L7 start: "तुक् न

शम् । सर्पिष्कल्पम् । सर्पिष्कम् । सर्पिष्काम्यति ॥ नमस्पुरसोर्गत्योः ।८।३।४० ॥ गति- संज्ञयोरनयोर्विसर्गस्य सः कुप्वोः परयोः । नमस्करोति । साक्षात्प्रभृतित्वात् कृञो योगे विभाषा गतिसंज्ञा । तदभावे-नमः करोति ॥ पुरोऽव्ययमिति नित्यं गतिसंज्ञा । पुरस्करोति । अगति- त्वान्नेह । [ पूः पुरौ ] पुरः प्रवेष्टव्याः ॥ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य ।८।३।४१ ॥ इकारोकारोपधस्याप्रत्ययस्य विसर्गस्य षः स्यात्कुप्वोः । निष्प्रत्यूहम् । आविष्कृतम् । दुष्कृतम् । अप्रत्ययस्य किम् । अग्निः करोति । वायुः करोति ॥ एकादेशशास्त्रनिमित्तकस्य न षत्वम् । कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दस्य पाठात् । तेनेह न मातुः कृपा ॥ मुहुस्स्रः प्रतिषेधः॥* मुहुःकामा॥ तिरसोऽन्यतरस्याम् ।८।३।४२ ॥ तिरसः सो वा स्यात् कुप्वोः । तिरस्कर्ता । तिरःकर्ता ॥ द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ।८।३।४३ ॥ कृत्वोऽर्थे वर्तमानानामेषां विसर्गस्य षकारो वा स्यात् कुप्वोः । द्विष्करोति । द्विः करोतीत्यादि । कृत्वोऽर्थे किम् ? चतुष्कपालः ॥ इसुसोः सामर्थ्ये ।८।३।४४ ॥ एतयोर्विसर्गस्य षः स्याद्वा कुप्वोः । सर्पिष्करोति । सर्पिः करोति । धनुष्करोति । धनुः करोति । सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा । सामर्थ्ये किम् ? तिष्ठतु सर्पिः, पिब त्वमुदकम् ॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ।८।३।४५ ॥ इसुसोर्विसर्गस्यानुत्तरपद- स्थस्य नित्यं षः स्यात् कुप्वोः परयोः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । अनुत्तरपदस्थस्येति किम् ? परमसर्पिःकुण्डिका ॥ कस्कादिषु सर्पिष्कुण्डिकाशब्दोऽसमासे व्यपेक्षाविरहेपि षत्वार्थः । व्यपेक्षायां नित्यर्थश्च ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ।८।३।४६ ॥ अकारादुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सकारादेशः स्यात्करोत्यादिषु परेषु न तूत्तरपदस्थस्य । अयस्कारः । अयस्कामः । अयस्कंसः । अयस्कुम्भः । अयस्पात्रम् । अयःसहिता कुशा अयस्कुशा । अयस्कर्णी । अतः किम् ?

स्वादिसंधिप्रकरणम् । ( २१ ) त्पदशब्दे परे । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । समास इत्येव । अधः पदम् । शिरः पदम् ॥ अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरःपदम् ॥ कष्कादिषु च ॥ भास्करः ॥ इति विसर्गसंधिप्रकरणम् । अथ स्वादिसंधिप्रकरणम् । स्वौजसमौडिति सुप्रत्यये शिवस् अर्च्य इति स्थिते ॥ ससजुषो रुः ॥ ८।२।६६ ॥ पदा- न्त्यस्य सस्य सजुष्शब्दस्य च रुः स्यात् । जश्त्वापवादः ॥ अतो रोरप्लुतादप्लुते ॥ ६।१।११३ ॥ अप्लुतादतः परस्य रो रुँः स्यादप्लुतेऽति । भोभगोअघो इति प्राप्तस्य यत्व- स्यापवादः ॥ उत्वं प्रति रुत्वस्याऽसिद्धत्वं तु न भवति । रुत्वमनूद्य उत्वविधेः सामर्थ्यात् ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ ६।१।१०२ ॥ अकः प्रथमाद्वितीयोर्यरिच परे पूर्वसवर्णदीर्घ एका-

( २२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ।८।३।१७॥ असन्धिः सौत्रः । एतत्पूर्वस्य रोर्यादेशः स्यादशि परे ॥ लोपः शाकल्यस्य । देवा इह । देवायिह ॥ अशि किम् ? देवाः सन्ति ॥ यद्यपीह यत्वस्यासिद्धत्वाद्विसर्गो लभ्यते, तथापि विसर्गस्य स्थानिवद्भावेन रुत्वाद्यत्वं स्यात् । नँ ह्ययमलिविधिः । रोरिति समुदायँरूपाश्रयणात् ॥ भोस् भगोस् अघोस् इति सकारान्ता निपाताः । तेषां रोर्यत्वे कृते ॥ व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ।८।३।१८॥ पदान्तयो- र्वकारयकारयोर्लघूच्चारणौ वयौ वा स्तोऽशि परे ॥ यस्योच्चारणे जिह्वाग्रोपाग्रमध्यमूलानां शैथिल्यं जायते स लघूच्चारणः ॥ ओतो गार्ग्यस्य ।८।३।२०॥ ओकारातपरस्य पदान्त- स्याऽलघुप्रयत्नस्य यकारस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । भो अच्युत । लघु- प्रयत्नपक्षे भोयच्युत ॥ पदान्तस्य किम् ? तोयम् ॥ उञि च पदे ।८।३।२१॥ अवर्णपूर्व्योः पदान्तयोर्यवयोर्लोप उञि पदे । स उ एकाभिः । पदे किम् ? तन्त्रयुतम् । वेञः संप्रसारणे रूपम् । यदि तु प्रतिपदोक्तो निपात उञिति ग्रहीष्यते तर्ह्युत्तरार्थं पदग्रहणम् ॥ हलि सर्वेषाम् ।८।३।२२ ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य लघ्वलघूच्चारणस्य यकारस्य लोपः स्या-

१ ओकारान्तमात्रानुकरणत्वमाश्रित्येदम् ॥ सान्तरान्तानुकरणत्वे तु यलोपस्यासिद्धत्वान्नाद्य एवासन्धि- रिति बोध्यम् ॥ २ 'रोः सुपि' इत्यतोऽनुवर्त्याह-रोरिति ॥ ३ तथा च 'अशि' इति व्यर्थम् इति शेषः ॥ ४ रोरुकारस्योपदेश एवैत्संज्ञालोपयोर्जातयोरवशिष्टस्य रेफमात्रस्य विसर्गादेशस्थानित्वेन स्थानिवत्त्वेनानेयस्य रेफत्वस्याल्धर्मत्वमिति 'अनल्विधौ' इति प्रतिषेधेन नैव स्थानिवद्भावप्राप्तिरिति शङ्कां वारयति-नह्ययमिति॥अयम् यादेशविधिः । तत्र हेतुमाह-रोरितीति॥ ५ अयं भावः 'यन्निमित्तवैकल्य- प्रयुक्तोपदेशाप्रवृत्तावतिदेशो मृग्यते तस्य निमित्तस्य स्थान्यसाधारणधर्मत्व एव स्थानिवत्त्वनिषेध इति प्रकृते रुत्वधर्मवैकल्यप्रयुक्तायां यत्वविधेरप्रवृत्तौ स्थानिवत्त्वं मृग्यते तस्य रुत्वस्य विसर्गस्थानिरेफमात्रावृत्तित्वेनासाधारण- धर्मत्वाभावान्न स्थानिवत्त्वनिषेधः । न च इसंज्ञकोकारविशिष्टरेफत्वमेव रुत्वमिति रेफत्वसमनियतमेव रुत्वमिति अलाश्रयत्वादल्विधिरेवेति वाच्यम् । अतिदिश्यमानापेक्षितधर्ममुद्दिश्यैव विचारस्य करणीयत्वेन "विशिष्टं ह्येषोऽनलमाश्रयते इदं नाम" इति भाष्येण अपेक्षितधर्म एव विचारस्य करणीयतादर्शनेन स्थानिवृत्तिधर्म- विचारस्याकिंचित्करत्वसूचनात् ॥ ६ उपदिश्यमानत्वेन शीघ्रोपस्थितिकत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् अनेक- लक्षणसाह्यज्ञानत्वेन विलम्बोपस्थितिकत्वं लाक्षणिकत्वमिति शीघ्रोपस्थितिकविलम्बोपस्थितिकयोः शीघ्रो- पस्थितिकस्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति भावः ॥ ७ यदि तु यविधौ 'रो रि' इति सूत्रतः 'रः' इत्यस्या- नुवृत्त्या रेफस्यैव यत्वस्थानित्वं ज्ञात्वा रेफत्वस्य विसर्गस्थान्यरेफेऽसाधारणधर्मत्वेनाल्विधित्वान्नैव स्थानिवत्त्वम् इति यविधौ 'अश्' ग्रहणं व्यर्थम् इत्युपपाद्य भाष्यकृता । उत्तरार्थं तर्हि अश्ग्रहणं कर्तव्यम् "हलि सर्वेषाम्" हलि अशि यथा स्यात् । इह मा भूत-वृक्षव्यतेरप्रत्ययः 'वृक्षव् करोति' इति प्रयोजनमुक्तम् । इति विभाव्यते तर्हि प्रकृतसूत्रेऽपि 'व्योः' इति समुदितस्यैवानुवृत्तिः करणीया 'अशि' इत्यस्य च ॥ यत्तु 'लोपः शाकल्यस्य' इति सूत्रशब्देन्दौ नागेशभट्टः-परे तु 'नहि पदान्ता झलोऽणः सन्ति' इति लण्सूत्रभाष्याद् वृक्षवादेरनभिधानमेव-इति । तन्न सम्यक् तादृशभाष्यपाठस्य कस्मिन्नपि पुस्तकेऽलाभात् । 'नहि पदान्ताः परेऽणः' इति तूपलभ्यते यद्यपि तथापि तस्य भाष्यस्यैकदेशित्व- मंवश्यं कल्पनीयम् 'ननु चायमस्ति कर्तृ हर्तृ' इति भाष्येण दूषितत्वेनाप्रामाणिकत्वसूचनाच्च 'वृद्धि- रेचि' 'वृद्धिरादैच्' इति निर्देशेन 'न भ्याभ्यां पदान्ताभ्याम्' इति सूत्रेण पदान्ते हल्णां सत्त्वबोधनाच्च ॥ अशि परतस्तु वृक्षव् इति बलोपस्येष्टत्वमेव 'हलि अशि यथा स्यात्' इत्युक्तभाष्यात् किं न कल्प्येत । 'व्योः' इत्यत्र तु 'झलां जश्' इत्यत्रेवापवादत्वेव लोपो न कृतः ॥

द्धलि सर्वेषां मतेन ॥ भो देवाः । भो लक्ष्मि । भो विद्वद्वृन्द । भगो नमस्ते । अघो याहि। देवा नम्याः । देवा यान्ति ॥ हलि किम् ? देवायिह ॥ रो सुपि ।८।२।६९ ॥ अह्नो रेफादेशः स्यान्न तु सुपि । रोरपवादः ॥ अहरहः । अहर्गणः ॥ असुपि किम् ? अहोभ्याम् । अत्राहन्निति रुत्वम् ॥ रूपरात्रिर्थन्तरेषु रुत्वं वाच्यम्* ॥ अहोरूपम् । गतमहो रात्रिरेषा । एकदेश- विकृतस्यानन्यत्वादहोरात्रः । अहोरथन्तरम् । अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः* ॥ विस- र्गापवादः । अहर्पतिः । गीर्पतिः । धूर्पतिः । पक्षे विसर्गोपध्मानीयौ ॥ रो रि ।८।३।१४॥ रेफस्य रेफे परे लोपः स्यात् ॥ ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ।६।३।१११ ॥ ढरेफौ लोपय- तीति तथा तस्मिन्वर्णेडर्थाद् ढकाररेफात्मके परे पूर्वस्याणो दीर्घः स्यात् । पुना रमते । हरी रम्यः । शंभू राजते ॥ अणः किम् ? तृढः । वृढः । तृहू हिंसायाम् । वृहू उद्यमने ॥ पूर्व- ग्रहणमनुत्तरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् । लीढः । अजर्घाः ॥ मनस् रथ इत्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्युत्वे रो रीति लोपे च प्राप्ते ॥ विप्रतिषेधे परं कार्यम् ।१।४।२ ॥ तुल्यबलविरोधे परं कार्यं स्यात् ॥ इति लोपे प्राप्ते । पूर्वत्रासिद्धमिति रो रीत्यस्यासिद्धत्वादुत्वमेव । मनोरथः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि ।६।१।१३२ ॥ अककारयोरेतत्तदोर्यः सुस्तस्य लोपः स्याद्धलि न तु नञ्समासे ॥ एष विष्णुः । स शंभुः । अकोः किम् ? एषैको रुद्रः ॥ अनञ्समासे किम् ? असः शिवः ॥ हलि किम् ? एषोऽत्र ॥ सोऽचि लोपे चेत्पादपूर- णम् ।६।१।१३४ ॥ सस् इत्यस्य सोर्लोपः स्यादचि पादश्चेल्लोपे सत्येव पूर्यैत । सेमामविद्धि प्रभृतिं य ईशिषे । इह ऋक्पाद एव गृह्यत इति वामनः ॥ अविशेषाच्छ्लोकपादोऽपीत्यपरे । १ ' अहन् ' इति सूत्रमनुवर्ततेऽत आह-अह्न इति ॥ २ भाष्ये वार्तिक एव ' अह्नः ' इत्युपलभ्यते ॥ ३ ' ढो ढे लोपः ' इत्यतोऽनुवर्त्याह-लोप इति ॥ ४ तथा ढूलोपम् ' कर्मण्यण् ' ॥ ५ दीर्घपदश्रु

" - no, "सामर्थ्यादवगन्तव्यमिति" then: "ना" then: "म्-" or "म-"? And line 32 begins with: "र्भाणां"? "र्माणाम्"? Wait, could it be "आमानां"? No, the first letter of L32 has a repha? Wait! Look at L32: First letter: looks like 'र्' on top of 'मा'? Wait, could it be 'श'? Look at L32: "श्मा"? No. Let's look at the context of line 31-32: "प्रत्ययः ॥ ३।१।१ ॥ आपञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारोयम् ॥" Footnote 9: "९ स्वस्वप्रकृत्यन्यतरार्थप्रत्यायकत्वमेव प्रत्ययत्वं महासंज्ञाकरणसामर्थ्यादवगन्तव्यमिति..." If it is an अधिकार (governing rule), why is it called a महासंज्ञा? "महासंज्ञाकरणसामर्थ्यात् ... प्रत्ययत्वं ... अवगन्तव्यमिति" Then: "ना-" at end of L31? Wait! Is it "नाना-"? Look at L31 end: 'ना' 'म' - wait, is that a hyphen? Let's look at other lines: L6 end: वर्जयि- L7 end: कृत्तद्धिता-

४।१।१ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्चेत्यापञ्चमपरिसमाप्तेरधिकारः । प्रातिपदिकग्रहणं लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणमित्येव सिद्धे *ङ्याब्ग्रहणं ङ्याबन्तात्तद्धितोत्पत्तिर्यथा स्यात् ङ्या- ब्भ्यां प्राङ् मा भूदित्येवमर्थम् ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्- ङसोसाम्ङ्योस्सुप् ।४।१।२ ॥ ङ्यन्तादाबन्तात्प्रातिपदिकाच्च परे स्वादयः प्रत्ययाः स्युः । सुडस्योरुकारेकारौ जशटङपाश्चेतः ॥ विभक्तिश्च ।१।४।१०४ ॥ सुप्तिङौ विभक्तिसंज्ञौ स्तः तत्र सु औ जस् इत्यादीनां सप्तानां त्रिकाणां प्रथमादयः सप्तम्यन्ताः प्राचां संज्ञास्ताभिरिहापि व्यवहारः ॥ सुपः ।१।४।१०३ ॥ सुपस्त्रीणि त्रीणि वचनान्येकश एकवचनद्विवचनबहुवचन- संज्ञानि स्युः॥ द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने ।१।४।२२॥ द्वित्वैकत्वयोरेते स्तः॥ बहुषु बहुवचनम् ।१।४।२१ ॥ बहुत्वे एतत्स्यात् । रुत्वविसर्गौ । रामः ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ । १।२।६४ ॥ एकविभक्तौ यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेकं एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ॥ नादिचि ॥ वृद्धिरेचि ॥ रामौ ॥ चुटू ।१।३।७ ॥ प्रत्ययाद्यौ चुटू इतौ स्तः ॥ इति जस्येत्सं- ज्ञायाम् ॥ न विभक्तौ तुस्माः ।१।३।४ ॥ विभक्तिस्थास्तवर्गसकारमकारा इतो न स्युः ॥ इति सकारस्य नेत्त्वम् ॥ अतो गुणे ।६।१।९७ ॥ अपदान्तादकाराद्गुणे परतः पररूपमे- कादेशः स्यात् ॥ इति प्राप्ते । परत्वात्पूर्वसवर्णदीर्घः । 'अतो गुणे' इति हि पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरानिति न्यायेनाकः सवर्ण इत्यस्यैवायमपवादो न तु 'प्रथम- योरित्यस्यापि । रामाः ॥ एकवचनं संबुद्धिः ।२।३।४९ ॥ संबोधने प्रथमाया एकवचनं १ समानाकरणाधिकारे 'युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः' इति जरतींशब्देन समा- सविधायकसूत्रमनुपपन्नं सत् परिभाषायामस्यां ज्ञापकमिति भावः ॥ ट्यूड्न्तेभ्यो ड्याव्ग्रहणेऽप्याप्तेरावश्यकै- वेति भावः ॥ * तथा च आर्याशब्दात् के कृते 'उदीचामातः स्थाने' इति विकल्पे 'आर्यिका आर्यका' इति लोहिनीशब्दात् कप्रत्यये 'लोहिनिका' इति सिध्यति ॥ २ 'एतर्हि' इत्यत्र 'सुपि च' इत्येतद्वारगाय प्राग्दिशीयानां सुप्‌संज्ञा न कृता त्यदाद्यत्वोपपत्तये विभक्तिसंज्ञैव कृतेति भावः ॥ ३ सूत्रे 'द्व्येकयोः' इति धर्मपरो निर्देश इति भावः ॥ ४ एकग्रहणं स्पष्टार्थमेव विभक्तेः सादृश्य उपलक्षणत्वेन परिच्छेत्तृवाचकमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन जननीवाचिमातृशब्दस्य 'मातरौ' इति रूपसंभवेन सादृश्याभावादेकशेषो न भवति । हरिणस्त्रीहरितवर्णस्त्रीवाचिनोर्हरिणीशब्दस्यैकशेषो भव- त्येवेति बोध्यम् ॥ ५ अन्ये लुप्यन्ते । यः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी ॥ ६ 'तौ सत्' इति निर्देशेन अष्टावसरन्यायो न प्रवर्तते । हननोद्यतव्याधस्यैव हनने पशुजीवनमव्याहतमेवेति प्रागुक्तमेव ॥ ७ इत्त्वम् इत्संज्ञा 'हलन्त्यम्' इति प्राप्ता ॥ ८ 'एकः पूर्वपरयोः' 'एङि पररूपम्' 'ङस्यपदान्ताद्' इत्यतोऽनुवर्त्याह-अपदान्तादित्यादि ॥ 'सः' इत्यत्र चरितार्थस्य 'अतो गुणे' इत्यस्य 'हरी' इत्यत्र चारितार्थस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य च 'राम+अस्' इत्यत्र प्राप्तौ परत्वात् 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति पूर्वसवर्णदीर्घ एव भवतीति भावः ॥ ९ अयं भावः-'अतो गुणे' इति पररूपविधिर्वृद्धिदीर्घयोरपवादभूतो दीर्घमात्रं नैव बाधते प्रागुपस्थितस्य 'अकः सवर्णे' इत्यस्य बाधेन श्रान्तत्वात्कृतकृत्यत्वाच्चेति 'प्रथमयोः' इति दीर्घं बाधितुं नोत्सहते इति भावः ॥ १० 'संबोधने च' 'प्रातिपदिकार्थ-' इत्यतः 'संबोधने' इति 'प्रथमा' इति चानुवर्तते इति भावः ॥

संबुद्धिसंज्ञं स्यात् ॥ एङ्ह्रस्वात्संबुद्धेः । ६।१।६९ ॥ एङन्ताद्ध्रस्वान्ताच्चाङ्गाद्धेर्लुप्यते संबुद्धे- श्चेत् ॥ संबुद्ध्योक्षिप्तस्याङ्गस्यैङ्ह्रस्वाभ्यां विशेषणान्नेह-हे कतरत्कुलेति । हे राम । हे रामौ । हे रामाः । एङ्ग्रहणं किम् ? हे हरे । हे विष्णो । अत्र हि परत्वान्नित्यत्वाच्च संबुद्धिगुणे कृते ह्रस्वात्परत्वं नास्ति ॥ अमि पूर्वः । ६।१।१०७ ॥ अकोऽम्यचि परतः पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् ॥ रामम् । रामौ ॥ लशकतद्धिते । १।३।८ ॥ तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः॥ इति शसः शस्येत्संज्ञा ॥ तस्माच्छसो नः पुंसि । ६।१।१०३॥ पूर्वसवर्णदीर्घात्परो यः शसः सकारस्तस्य नः स्यात्पुंसि ॥ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि । ८।४।२॥ अट् कवर्गः पवर्ग [L8

अजन्तपुँल्लिङ्गप्रकरणम् । ( २७ ) स्त्री इयती ॥ प्रत्यये किम् ? प्रत्ययविशिष्टस्य ततोऽप्यधिकस्य वा मा भूत् ॥ अङ्गस्य ! ६।४।१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः । ७।१।१२ ॥ अकारान्तादङ्गाट्टादीनां क्रमादिनादय आदेशाः स्युः । णत्वम् । रामेण ॥ सुपि च । ७ । ३ । १०२ ॥ यञादौ सुपि परे अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाभ्याम् ॥ अतो भिस ऐस् । ७ । १ । ९ ॥ अकारा- न्तादङ्गाद्भिस ऐस् स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । रामैः ॥ ङेर्यः । ७।१।१३ ॥ अतोऽ- ङ्गात्परस्य ङे इत्यस्य यादेशः स्यात् ॥ रामाय । इह स्थानिवद्भावेन यादेशस्य सुप्त्वात्सुपि चेति दीर्घः । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति परिभाषा तु नेह प्रवर्तते । कष्टाय क्रमणे इत्यादिनिर्देशेन तस्या अनित्यत्वज्ञापनात् ॥ रामाभ्याम् ॥ बहुवचने झल्येत् । ७।३।१०३ ॥ झलादौ बहुवचने सुपि परे अतोऽङ्गस्यैकारः स्यात् । रामेभ्यः ॥ बहुवचने किम् ? रामः । रामस्य ॥ झलि किम् ? रामाणाम् ॥ सुपि किम् ? पचध्वम् ॥ जश्त्वम् ॥ वावसाने ।८।४।५६ ॥ अवसाने झलां चरो वा स्युः ॥ रामात्, रामाद् । द्वित्वे रूपचतु- —इति स्थिते ‘यस्येति च’ इति ईकारलोपे ‘उगितश्च’ इति ङीपि ‘इयती’ इति प्रकृतिरहितं प्रत्ययमात्रम् अव- शिष्यते । एवं च ‘स्त्री इयती’ इति प्रयोगे स्त्रीशब्दात् यः सुप्रत्ययः कृत आसीत् स न श्रूयते किन्तु इदम् शब्दाद् कृत ‘इयती’ इति प्रत्यय एव श्रूयते । अत्र ‘स्त्री’ शब्दस्याजादि ‘इयत्’ इति प्रत्ययनिरूपिताङ्गत्वे ‘स्त्रियाः’ इति सूत्रेण ईयङादेशापत्तिः स्यादतो विधिग्रहणम् । कृते तु तस्मिन् इयत्प्रत्ययस्य स्त्रीशब्दाद्विहित- त्वाभावेन इदम् शब्दादेव विहितत्वेन न स्त्रीशब्दस्याङ्गसंज्ञा किंतु इदम् शब्दस्यैवाजादिप्रत्ययनिरूपिताङ्गसंज्ञा । स्त्रीशब्दस्य तु सुप्रत्ययनिरूपितैवाङ्गसंज्ञेति न इयङादेशापत्तिरिति भावः ॥ १ ‘सुपि च’ इत्यादिसूत्रैः सुवादिप्रत्ययाव्यवहितपूर्वस्यैवाङ्गस्य कार्यविधानेन प्रत्ययस्य नैव भविष्यत्यङ्ग- संज्ञेति व्यर्थमेव ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तग्रहणमिति शङ्कते—प्रत्यये किमिति ॥ यत्र क्वचित् सप्तम्यन्तं निमित्तपदं नैव श्रूयते तत्र ‘तस्मिन्निति’ इति परिभाषाया अनुपस्थित्या ‘पूर्वस्य’ इत्यस्यानुपस्थित्या प्रत्ययविशिष्टस्यैवाङ्गसंज्ञायां तद्विहितकार्यस्य परनिमित्तकत्वं न स्याद् अतः ‘प्रत्यये’ इति कार्यमेव । अत्र सूत्रे ‘प्रत्यये’ इति कृते सर्वत्राङ्गाधिकारे ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तस्यागलोपस्थितर्भवेत्येवेति ‘उरत्’ इत्यत्र ‘प्रत्यये’ इत्यस्याधिकाराभावेऽपि अङ्गसंज्ञायाः प्रत्ययपरत्वमन्तराऽसंभवेन ‘प्रत्यये’ इति सप्तम्यन्तमा- क्षिप्यत एवेति तद्विहितस्य अभ्यासह्रस्वर्णस्थानिकाकारस्य परनिमित्तत्वेन स्थानिवत्त्वात् ‘न संप्रसारणे संप्रसा- रणम्’ इति निषेधेन पुनः संप्रसारणं ‘वत्रश्च’ इत्यत्र न भवति । किं च ‘देवदत्त ओदनमपाक्षीत्’ इत्यत्र देवदत्तशब्दात् सुप्रत्ययो विहित इति देवदत्तादिकसमुदायस्याङ्गसंज्ञायां देवदत्तशब्दात् प्रागडागमापत्तिः स्यात् ‘प्रत्यये’ ग्रहणाभावे, ‘प्रत्यये’ ग्रहणे कृते तु ‘यः प्रत्ययो विहितः तत्प्रत्ययपूर्वभागस्यैव प्रत्यासत्त्या लभ्यते’ इति प्रत्यये परतो देवदत्तस्यैवाङ्गसंज्ञा लुङ्गिरूपिता ऽङ्गसंज्ञा तु ‘पच्’ धातोरेवेति न देवदत्तात् प्रागडागमापत्तिरिति भावः ॥ २ अङ्गाधिकारसामर्थ्याद् भिस्र् प्रत्यय एव गृह्यते तेन ‘ब्राह्मणभित्सा’ इत्यादौ नैव ऐसादेशापत्तिः ॥ ३–भ्यामादिष्वपि सुप्त्वस्य सत्त्वात् स्थान्यलसाधारणधर्मत्वाभावेन ‘अनल्विधौ’ इति प्रतिषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ संनिपातेति ॥ उपजीव्यविरोधमूर्लिकैवेति संनिपातो द्वयोः संबन्धः । ययोर्द्वयोः संबन्धं निमित्ती- कृत्य जायमानो विधिस्तयोर्द्वयोः संबन्धविघातकस्य निमित्तं न भवतीत्यर्थः । एवं च ह्रस्वाकारान्ताङ्ग-ङे संनिपातलक्षणो यादेशो ह्रस्वाकारान्तत्वविघातकस्य दीर्घस्य निमित्तं न भवतीति दीर्घाप्राप्तिरिति भावः ॥ ५ ‘प्रत्ययः’ ‘सर्वस्य’ ‘ताभ्याम्’ ‘आचार्याणाम्’ इत्यादिनिर्देशैरनित्यत्वारणे सिद्धे ‘नास्रूया कर्तव्या यत्रानु- गम आचार्थेण क्रियते’ इति भाष्येण सौत्रनिर्देशेष्वपि सौत्रत्वकल्पनावारणाय शास्त्रान्वितत्वसंपादनाय तत्तत्प्र[- दानमिति तत्त्वम् ॥

( २८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ष्ठ्यम् । रामाभ्याम् । रामेभ्यः । रामस्य । सस्य द्वित्वपक्षे ‘खरि चेति चर्त्वेऽप्यान्तरतम्या- त्सस्य स एव न तु तकारः । अल्पप्राणतया प्रयत्नभेदात् । अत एव ‘सः सीति तादेश आरभ्यते ॥ ओसि च ।७।३।१०४ ॥ ओसि परे अतोऽङ्गस्य एकारः स्यात् ॥ रामयोः ॥ हस्वनद्यापो नुट् ।७।१।५४ ॥ ह्रस्वान्तान्नद्यन्तादाबन्ताच्चाङ्गात्परस्यामो नुडागमः स्यात् ॥ नामि ।६।४।३ ॥ नामि परेऽजन्ताङ्गस्य दीर्घः स्यात् ॥ रामाणाम् । सुपि चेति दीर्घो यद्यपि परस्तथापीह न प्रवर्तते संनिपातपरिभाषाविरोधात् । ‘नामीत्यनेन त्वारम्भसामर्थ्यात्परि- भाषा बाध्यते । रामे । रामयोः ॥ सुपि एत्त्वे कृते ॥ अपदान्तस्य मूर्धन्यः ।८।३।५५ ॥ आपादपरिसमाप्तेरधिकारोऽयम् ॥ इण्कोः ।८।३।५७ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ आदेशप्रत्यययोः ८।३।५९ ॥ सहेः साडः स इति सूत्रात्स इति षष्ठ्यन्तं पदमनुवर्तते । इण्कवर्गाभ्यां परस्या- पदान्तस्यादेशः प्रत्ययावयवश्च यः सकारस्तस्य मूर्धन्यादेशः स्यात् ॥ विवृताघोषस्य सस्य तादृश एव षः । रामेषु ॥ इण्कोः किम् ? रामस्य ॥ आदेशप्रत्यययोः किम् ? सुपीः सुपिसौ सुपिसः ॥ अपदान्तस्य किम् ? हरिस्तत्र ॥ एवं कृष्णमुकुन्दादयः ॥ सर्वादीनि सर्वनामानि ।१।१।२७ ॥ सर्वादीनि शब्दस्वरूपाणि सर्वनामसंज्ञानि स्युः ॥ तदन्तस्यापीयं संज्ञा । द्वन्द्वे चेति ज्ञापकात् । तेन परमसर्वत्रेति त्रल् । परमभवकानित्यत्राकच् सिद्ध्यति ॥ जसः शी ।७।१।१७ ॥ अदन्तात्सर्वनाम्नः परस्य जसः शी स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वा- देशः । नचावर्णस्तृ इत्यादाविव नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वमिति वाच्यम् । सर्वादेशत्वात्प्रागि- त्संज्ञाया एवाभावात् । सर्वे ॥ सर्वनाम्नः स्मै ।७।१।१४ ॥ अतः सर्वनाम्नो ङे इत्यस्य स्मै १ सकारस्य महाप्राणत्वात् तकारस्याल्पप्राणत्वादिति भावः ॥ २ अयं भावः-यदि चर्त्वेन सकारस्य तकारः स्यात् तर्हि ‘सः सि’ इति सूत्रं व्यर्थमेव स्यात् । पञ्चाशतो विंशतिरन्तर्गता, षष्टिर्बहिर्गता, इति व्यवहारस्य सर्वाङ्गीकृतत्वेन ‘अल्पापेक्षमन्तरङ्गम्, बह्वपेक्षं बहिरङ्गम्’ इत्यत्रापि लक्षणे बाधकाभावेन केवलशरपेक्षे ‘चयो द्वितीयाः’ इति द्वितीयादेशे कर्तव्ये आर्धधातुकसकारापेक्षस्य तादेशस्यासिद्धत्वेन ‘चर्त्वे द्वितीयादेशो न तकारे तु द्वितीयादेशः’ इति फलभेदाभावादिति ॥ ३-इडागमे तु ‘ज्ञान इ ओस्’ इत्यवस्थायां परत्वादङ्ग- त्वाच्च नुमि गुणे ‘ज्ञानेनोः’ इत्यापत्तिः स्यात्, इडागमे ‘गङ्गे’ इत्यत्र संबुद्धिश्रवणापत्तिः पञ्चमीसमासेन स्थानिव- त्वाद् इकारव्यवधानेन हल्ङ्यादिलोपाप्राप्तेः ‘एङ्ह्रस्वात्’ इत्यस्याप्राप्तेश्चेत्यभिप्रेत्याह-एकार इति ॥ ४ ‘आमि’ इत्येवं न्यासे ‘नोपधायाः’ इत्यत्रापि ‘आमि’ इत्यनुवृत्तौ ‘चर्मणाम्’ इत्यत्र दीर्घापत्तिरतः स- नकारनिर्देश इति भावः ॥ ५ यदि तु ‘एङ्ह्रस्वात्’ इति सूत्रभाष्ये ‘हे कुण्ड’ इत्यादौ ‘आदेः परस्य’ इति अकारलोपे ‘सुपि च’ इति दीर्घे ‘हे कुण्डाम्’ इति दीर्घापत्तिदानेन ‘सुपि च’ इति सूत्रविधेयदीर्घमात्रे संनि- पातपरिभाषाया अप्रवृत्तिः सूच्यते इति विभाव्यते, तदा हरीणामित्याद्यर्थमावश्यकं सूत्रमिहापि न्याय्यत्वाद्दु- ष्टन्यस्तमिति ध्येयम् ॥ ६ कतीनामित्यत्र ‘षट्चतुर्भ्यश्च’ इति नुटि दीर्घस्य चारितार्थ्यमिति तु ‘नैकमुदा- हरण योगारम्भं प्रयोजयति’ इति भाष्येण दूषितमेवेति भावः ॥ ७ ‘बाधकान्येव निपातनानि’ इति लोकेपि षत्वं नैव भवतीति भावः ॥ ८ ‘अदन्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो