वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

, or is it just "तञ्जलिभिः"? It is "तञ्जलिभिः" because "प-" is at the end of line 12! Wait, let me look at line 12 again. Is "प-" at the end of line 12, or is "पाणिनिकात्यायन-" at the end and "पतञ्जलिभिः" at the start of line 13? Look at line 12 end: ...कात्यायन- Wait, is there a 'प' after 'न'? Let's look at line 12: "व्याकरणस्य प्रकृतत्वात्पाणिनिकात्यायन-" Wait, count the letters after 'प्रकृतत्वात्': पा (1) णि (2) नि (3) का (4) त्या (5) य (6) न (7) प (8) - wait, is there a प? Wait, look at the edge of the line: There is a hyphen! Wait, what is before the hyphen? Is it 'प' or 'न'? Ah, it is: 'प'! Wait, if it's 'प-', then line 13 must start with 'तञ्जलिभिः'. Wait, let's look at the start of line 13: Does it start with 'प'? No, it starts with 'त'! Wait, look at line

ब्रह्माकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ३५ यद्यपि नैयायिकोंने 'शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्' इस अनुमानसे शब्दको अनित्य कहा है तथापि यह अनुमान आगमविरोधी होनेके कारण 'नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वात्' की भाँति बाधित है। क्योंकि—अतीन्द्रियार्थदर्शी महर्षियोंने तथा 'एषः शब्दः'—आदि श्रुतिने शब्दको नित्य माना है। यत्र सूत्रकृता 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इति सूत्रेण यथोपदिष्टस्य पृषोदरादि- स्वात्साधुत्वाभ्यनुज्ञानात्, 'तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्' इति सूत्रेण आपो दारा इत्यादिषु लोकावगमात्सिद्धवचननियम इव पञ्चाला इत्यादौ संज्ञायां संज्ञाऽवगमस्त- त्प्रमाणत्वात् लिङ्गवचननियमो भविष्यतीति तत् 'लुपि युक्तिवद्व्यक्तिवचने' इति सूत्र- मशिष्यमित्येवं युक्तवद्भावप्रत्याख्यानात्, 'लुब्योगाप्रख्यानात्' 'योगप्रमाणे च तदभा-

३६ वाक्यपदीयम् भाष्यकारने भी—'संग्रहे एतत्प्राधान्येन परीक्षितम्, नित्यः शब्दः' 'सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः, एकदेश विकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते।' इत्यादि वचनोंके द्वारा शब्दोंकी नित्यत्ता कण्ठतः स्वीकारकी है। ननु नाभियुक्तवचनमात्रेणाप्रामाणिकं शब्दनित्यत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम् । यदाहु- 'न ह्याप्तवादात्नभसो निपतन्ति महासुराः। युक्तिमद्वचनं ग्राह्यं मयान्यैश्च भवद्विधैः' इति चेदुच्यते—दिनान्तरेऽनुभूते गकारे पदे चाऽधुनाऽनुभूयमानस्य सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञया तावत्कालं स्थिरत्वसिद्ध्या 'तावत्कालं स्थिरं चैनं कः पश्चान्नाशयिष्यति' इति न्यायात् शब्दानां नित्यत्वं व्यञ्जकाभावात्तु सर्वदोपलब्ध्यभावः। अत एव अना- दिवृद्धपरम्पराव्युत्पत्तिपूर्वकस्य शब्दव्यवहारस्योपपत्तिः। अन्यथा अभिनवेषु शब्देषु शक्तिग्रहासम्भवात् सा न स्यात् । या च उत्पन्नः ककारः विनष्टः ककार इति प्रतीतिः सा¹ पिठरपाकवादिमते रूपनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोर्घटे आरोपणे श्यामो नष्ट रक्त उत्पन्न इति प्रतीतिवद् व्यञ्जकध्वनिनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोर्वर्णेष्वारोपेणोपपाद्या। शब्दा- नां नित्यत्वादेव शब्दमुच्चारयतीत्येव प्रत्ययो न तूत्पादयतीति वदतां मते वर्णानां विभुत्वेन नित्यत्वेन च तदवयवकपदानां नित्यत्वं निरपवादम् । 'किसी वैयाकरणने शब्दको नित्य कह दिया इससे शब्द नित्य नहीं माना जा सकता। अतः बिना किसी युक्तिके शब्दकी नित्यत्ता स्वीकार करना ठीक नहीं' यह कहना अनुचित है क्योंकि—दूसरे दिन सुने गए गकारका तत्काल सुन गकारमें 'यह वही गकार है' इस प्रत्यभिज्ञात्मक ज्ञानके कारण शब्दकी स्थिरता उतने दिन तक मान लेनेपर फिर नाश मानना उचित नहीं। अतः शब्द नित्य है। केवल व्यञ्जकके न रहनेसे सर्वदा सुनाई नहीं पड़ते। 'उत्पन्न ककार और विनष्ट ककार' यह प्रतीति तो जैसे पिठरपाक-वादियोंके मतमें रूपकी उत्पत्ति और विनाशको घटमें आरोप करनेसे 'श्यामघट नष्ट गया, रक्तघट उत्पन्न हुआ' इस तरह प्रतीति होती है वैसे व्यञ्जक ध्वनिकी उत्पत्ति और विनाशको वर्णोंमें आरोप करनेसे 'ककार उत्पन्न हुआ नष्ट हुआ आदि प्रतीतियाँ होती हैं। इसीलिए 'शब्दमुच्चारयति' यह प्रतीति होती है 'शब्दमुत्पादयति' यह प्रतीति नहीं होती। इस प्रकार जब पदके अवयव वर्ण विभु और नित्य हैं तब पदकी नित्यतामें कोई बाधक ही नहीं हो सकता। ये च वर्णा अनित्याः पदानि वाक्यानि चानित्यानीतिकार्यशब्दिकास्तन्म- तेऽपि—अनादौ संसारे अनादिवृद्धव्यवहारपारम्पर्याविच्छेदेन शब्दव्यवहारस्य व्यव- स्थितत्वाद्ब्यवहारनित्यतया शब्दानां नित्यत्वम्। तथा चातुर्व्यार्यवार्तिककाराः 'नित्या वर्णा, नित्या वेदा इति च सम्प्रदायाविच्छेदात् नित्या पृथिवी नित्याः पर्वता इतिवत्' इति । यद्वा 'जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम्' 'आकृत्युपदेशा- त्सिद्धम्' इति सूत्रवार्तिकादिभिराकृतिप्रसिद्धिमङ्गीकृत्य, व्याकरणशास्त्रप्रवृत्तिरित्युप- १ पिठरपाकवादिनोऽवस्थित एव घटेऽग्निसंयोगेन रूपस्य नाशमुत्पत्तिं च मन्यन्ते इति तन्मते घटस्य नाशाभावात् श्यामो नष्ट इति प्रतीतिर्न घटनाशविषया किन्तु रूपनाशविषया। पीलुपाकवादिनश्च अग्निसंयोगेन घटनाशं परमाणौ रूपस्योत्पत्तिः ततः घटान्तरमुत्पद्यते इति मन्यन्ते तन्मते श्यामो नष्टः रक्त उत्पन्नो इतिप्रतीतिः सम्यगेवेति नात्रोपपत्युपयोगः।

त्व is also a JATI! * Wait, why does line 33 say: गुणत्वशब्दत्वघटशब्दत्वजातीनां सत्त्वात्? * Three jatis are present in ghata-shabda: * 1. गुणत्व * 2. शब्दत्व * 3. घटशब्दत्व * All three are JATIS residing in घटशब्द! * So the question is: among these three jatis, why is घटशब्दत्व (or घटशब्दत्वस्यैव) the शक्त्याश्रय, and not गुणत्व and शब्दत्व? * Wait, does it say घटशब्दत्वस्यैव or घटशब्दस्यैव? * Wait, look at the characters: * Wait, look at line 33: * सत्त्वात् then a word then शक्त्या-. * Wait, could the word be घटशब्दत्वस्यैव? * Look at: घ ट श ब्द त्व स्यै व? * Wait! Look at the top matra: स्यै has two slanting strokes (ai-matra), and व. * Before स्यैव, is there त्व? * Wait, look at घटशब्दत्वजातीनां earlier in the same

word in line 21 again: "भिन्नानि प्रत्यक्षं भ्रमणत्वाश्रयत्वं..."? Wait! Look at the letter after त्य: Is it 'क्ष' with anusvara? "प्रत्यक्षं"! Look at 'क्ष' in "उत्क्षेपण" (end of line 21): The 'क्ष' has a top loop, a vertical right leg. In this word: प्र - त्य - क्षं! Wait, is there a 'क्ष'? Look: प्र, then त्य, then क्ष, with an anusvara: प्रत्यक्षं! Wait, but what is between त्य and the next letter? Let's look at the letters: letter 1: प्र letter 2: त्य letter 3: य? Or व? Wait, could it be "प्रत्ययतः"? Let's look at the next word: "भ्रमणत्वाश्रयत्वं". Wait, look at line 27: "घटशब्दस्वरूपस्य आश्रयत्वं प्रतिपद्यमाना अपि घटशब्दघटकघकाराद्भेदमप्रतिपद्यमानाः" Notice the parallel structure! Line 21-22: "...भिन्नानि [X] भ्रमणत्वाश्रयत्वं प्रतिपद्यमानान्यपि प्रत्येककर्मदर्शनवेलायां उत्क्षेपणत्वाश्रयकर्मपेक्षया भेदमप्रतिपद्यमानानि..." Line 26-28: "...घकारादयः घटशब्दस्वरूपस्य आश्रयत्वं प्रति

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ३६ विभागक्रमपूर्वकम् । ध्वनीनामानुपूर्व्यं स्याज्जात्या चोभयनिष्ठता ॥ यथैव भ्रमणादीनां भागैर्जात्या च लक्षितैः । क्रमानुवृत्तिरेवं स्यात्ताल्वादिध्वनिवर्णभाग्' इति । योग- भाष्येऽपि 'वर्णः पुनरेकैकपदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्गात्तरप्रति- योगित्वाद्वैश्वरूप्यमिवापन्नः पूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापितः' इत्युक्तम् । ननु अभिव्यञ्जकैराश्रिता एव घटत्वादिजातयो व्यज्यन्ते इति दृष्टं तदिह उत्पन्न- विनष्टत्वाच्छब्दव्यक्तीनां स्वामसमवेता घटशब्दाकृतिः कथं व्यज्यते इति चेन्न-एक विधैवाभिव्यक्तिप्रक्रिया सर्वत्राश्रयितव्येति नियमाभावात् । यथा प्रदीपालोकेन्द्रियादयः स्वानाश्रितानामेव घटादीनामभिव्यञ्जका एवं वर्णा अपि स्वानाश्रिताया एव घटदण्ड- त्वाद्विजातेरभिव्यञ्जका इत्यदोषादिति । एतदुक्तं भवति-यथा भ्रमणत्वादिजातिश्चरमक्रियाप्रत्ययव्यङ्ग्या एवमेषापि चरमवर्णप्रत्ययव्यङ्ग्या धीस्ते क्रियासमुदाये भ्रमणत्ववदेषापि तादृशे वर्णसमुदाये स्यात्सद्बुद्धिरिति । अब प्रश्न यह उठता है कि घटके स्थिर अवयव घटरूप अवयवी द्रव्य उत्पन्न करते हैं और वह घट समवायसम्बन्धसे रहनेवाली घटत्व जातिको व्यक्त करता है । शब्द तो क्रमसे जन्म लेता है क्षणिक है फिर अनेक कालके अव्यवस्थित अवयवों से व्यवस्थित शब्द कैसे बन सकता है । शब्दके न बन सकनेसे उसमें घटशब्दत्व आदि कैसे समवाय सम्बन्धसे रह सकती है ? ठीक है, जैसे वैशेषिकों के मतमें कर्मवान् द्रव्यमें पूर्वकर्मके विनष्ट हुए बिना कर्मान्तर नहीं उत्पन्न होना और कर्मान्तरके साथ कर्मविशेष कर्मान्तरको नहीं आरब्ध कर पाता जहाँ भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त हों फिर भी कर्मत्वजाति से उपलक्षित कर्मविशेषसे युक्त पूर्वापरीभूत कर्मोंमें उत्क्षेपणत्व, भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त होती हैं और कहा जाता है कि पूर्वपूर्व कर्मके प्रत्यक्षसे उत्पन्न संस्कारके साथ अन्तिम कर्मके प्रत्यक्षसे भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त होती हैं । वैसे यत्नविशेषसे उत्पन्न घकार घटशब्दत्वका आश्रय होते हुए भी घट शब्दके घकारसे भिन्न नहीं प्रतीत होता और घटशब्दत्व जातिको व्यक्त भी नहीं कर पाता किन्तु वही घकार उत्तरोत्तर वर्णोंके साथ अपेक्षाबुद्धिके बलसे क्रमानुवृत्ति उत्पन्न करता है । तब पूर्व पूर्व वर्णके प्रत्यक्षसे उत्पन्न संस्कारके साथ अन्तिम वर्णके प्रत्यक्षमे पूर्व अगृहीत घटशब्दत्वरूप जातिको संस्कारवाले अन्तःकरणसे ग्रहण करते हैं । परेतु-नष्टविद्यमानयोरव्यवहितोत्तरत्वस्य वस्तुतश्चाशक्यतया पूर्वापरीभावरूप- क्रमविशेषस्य ज्ञानासम्भव इति पूर्वोक्तरीत्या अन्त्यवर्णानुभवोद्बुद्धसंस्कारेण युगप- त्सर्ववर्णस्मरणेन पदप्रत्यक्षोपपादनस्य कर्तुमशक्यत्वात् येन क्रमेणानुभवस्तेनैव क्रमेण तत्संस्कारोद्बोध इति नियमाभावेन विपरीतक्रमेण संस्कारोद्बोधे सरो रसः नदी दीन इति विपरीतक्रमापत्तौ प्रत्येकमन्यार्थबोधापत्तेः, अविद्यमानस्य घटशब्दस्य ज्ञानबाध- तु जात्या प्रथमपदार्थः क्रमः शक्यते लक्षयितुमत्र आह-यथैवेति । विनेति (तम्) विशेषयुक्ताः बहवः पूर्वापरीभूतक्रियाक्षणा भ्रमणमुच्यते तेषां च क्रमानुवृत्तिर्यथा भ्रमणभागक्रियाक्षणसमवेता क्रियात्वजात्या गृह्यते तथा ताल्वादिध्वनिवर्णभागैरपि क्रमानुवृत्तिः ताल्वादिजात्यैव शक्योप- लक्षयितुम्-भागैर्जात्या चेति । भ्रान्त्युत्पत्तिनिमित्तैर्भ्रममाणैः क्रमोऽध्यक्षमित्यर्थः' इति ।

४० वाक्यपदीयम् यत्त्वानुपपत्तिश्च, अविद्यमानस्याप्यश्रयत्वाङ्गीकारे नष्टो घटो जलवानित्यापत्तिश्चेति— आकृतिमनङ्गीकुर्वन्तोऽनेकध्वनिव्यङ्ग्यां नित्यामक्रमां शब्दव्यक्तिं स्फोटाख्यां वाचकत्वे- नाहुः । तथाच कैयटः—'वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य वा वाचकत्व- मिच्छन्ति वर्णानां प्रत्येकं वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् आनर्थक्ये तु (समुदायस्य वाचकत्वमुपेयं तत्तु न युक्तम्) प्रत्येकमनुत्पत्तिचे यौगपद्येनोत्पत्त्यसंभ- वाद् अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणैवाभिव्यक्त्या समुदायाभावादेकस्मृत्युपारूढानां वाचकत्वे सरो रस इत्यादावर्थप्रतिपत्तिविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्तः 'स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो' वाचक इति विस्तरेण वाक्यपदीये व्यवस्थापितः' इति । किन्तु इस मीमांसक के मतमें दोष यह है कि नष्ट और वर्तमानसे अव्यवधान नहीं

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image into Devanagari Markdown:

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४१ भासते परमार्थतश्च तत्र वर्णाः पदानि च न सन्तीति मन्यन्ते । तथाच ऐऔच् सूत्रे भाष्यम्-‘उभयतः स्फोटमात्रं निर्दिश्यते रश्रुतेर्लश्रुतिर्भवतीति । अत्रोद्द्योतः 'वस्तुतः स्फोट एव श्रोत्रग्राह्यः वायुनिष्ठकत्वादिना च तदभिव्यक्तिः । एवं च साक्षाद्भवतो- ऽभावेन कहपत इत्यत्रापि अप्रवृत्तावस्य वैयर्थ्यापत्तिः एवं च रेफावभासिनः स्फोटस्य प्रसङ्गे लकारावभासः स्फोट इत्यर्थः' इति । तदयं निष्कर्षः-शब्दर्नित्यतावादिनां मीमांसकानां व्यक्तिस्फोटवादिनां जाति- स्फोटवादिनां वा वैयाकरणानां मते शब्दर्नित्यत्वं सुपादम् । कार्यशब्दिानां मते स्वतोऽनित्यत्वेऽपि व्यवहारनित्यतया आकृतिनित्यतया वाऽब्दपदस्य शब्दाकृतिपरतया वा शब्दस्य नित्यत्वोक्तिरिति । ननु अक्रमं वर्णातिरिक्तं पदं वाक्यं वा वाचकमिति वदतो वैयाकरणस्य मते पदा- देर्नित्यत्वेऽपि मीमांसकमते पदवाक्यादीनां नित्यत्वासंभवः। तथा हि-आनुपूर्वी भेदवन्तो हि वर्णाः पदम्, पदानि चानुपूर्वीभेदवन्ति वाक्यम्, ध्वनिधर्मश्चानुपूर्वी न वर्णधर्मः वर्णानां नित्यानां विभूनां च कालतो देशतो वा पौर्वापर्यविरहात् । ध्वनयो हि क्रम- वर्तिनः क्रमेण शब्दानभिव्यञ्जयन्तः स्वीयं क्रमं वर्णेषु दर्शयन्ति क्रमरचना च पुरुषा- धीना इति परमाणूनां नित्यत्वेऽपि तदारब्धघटाद्यनित्यत्ववत् वर्णानां नित्यत्वेऽपि पद- स्यान्नित्यत्वमिति सुतरां वाक्यस्यानित्यत्वम् । किञ्च क्रमं विना वर्णानां प्रतिपादक- त्वासम्भवात् क्रमस्य च वाचकत्वात् पदत्वं न क्रमविशिष्टानां वर्णानां तस्य च पुरुषा- धीनत्वेनानित्यत्वमिति चेदुच्यते-क्रमविशिष्टानां वर्णानामेव वाचकत्वं प्राधान्यात् न वर्णक्रमस्य तस्य सर्वपदार्थाङ्गत्वेनाप्राधान्यात् न चासौ स्वतन्त्र एव वस्त्वन्तरत्वेन कल्पितुं वदितुं वा शक्यते इति तदुक्तं ‘गकारौकारविसर्जनीयाः पदम्' इति शाबरभाष्ये तथा च वर्णानां नित्यत्वाद्गौणमकरदानां नित्यत्वमक्षतम् । नन्वेवमपि-क्रमस्यानित्यत्वे तद्विशिष्टवर्णानामनित्यतया पदस्यानित्यत्वं पुन- रापन्नमिति चेन्न, येन क्रमेण पदं परेणोच्यते तेनैवापरेणेति व्यवहारनित्यतया क्रमस्य नित्यत्वमिति तद्भेदेव पदस्य नित्यत्वमित्यदोषान् । इत्थमेव वेदेऽपि नित्यत्वं बोध्यम् । इदमेव च वेदापौरुषेयत्वं नाम यत्स्वीयक्रमे न पुरुषस्वातन्त्र्यं लौकिकवाक्ये तु क्रमस्य पुरुषतन्त्रत्वात् पौरुषेयत्वमिति तत्त्वम् । यद्वा पौर्वापर्यं क्रमः पूर्वोपराश्चिर-क्षिप्रप्रत्ययाश्च कालाल्लक्षणाः तेन ध्वनिभिर्वर्णेषु व्यज्यमानेषु पूर्वापरभागेन व्यज्यमानः काल एव क्रमः स च नित्य इति तद्विशि- १. इमे पक्षाः—‘केचित् ध्वनिनित्यत्वे वर्णात्मकं नित्यं शब्दमाहुः । अन्ये वर्णव्यतिरिक्तं पद- स्फोटमिच्छन्ति । वाक्यस्फोटमपरे सङ्गिरन्ते । अन्ये तु ध्वनिश्चेव शब्दः स च कार्यस्तदृष्यतिरे- केणान्वयव्यतिरेकाभ्यामित्याचक्षते' इति 'तत्र नित्यः शब्दो जातिस्फोटलक्षणो व्यक्तिस्फोटलक्षणो वा' इति च कैयटेन उक्ताः । ६ व्या०

ष्टस्य वर्णस्य नित्यत्वे बाधकाभाव इति । यदाहुर्वाक्यपदीयकाराः—'प्रत्यक्षप्रत्य- भिज्ञानाद्वर्णैकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच्च तद्भेदान्न भिद्यते ॥ इति । ननु काल एव चेत् क्रमः स चैको विभुर्नित्यश्चेति कथं पूर्वापररूपेण विभक्तो भासते । उच्यते—यथा वर्णो नित्यः सर्वगतोऽपि दीर्घादिरूपेण विभक्तो भासते ध्वन्यु- पाधिवशात् तथा कालोऽपि स्वयमभिन्नोऽपि आदित्यगतिक्रियोपाधिवशाद्भिन्नो भासते उपाधयश्च विनष्टवर्तमानानागताः सूर्यादिक्रियाः इति तद्दर्शने कालेऽपि चिरक्षिप्रवि- भागः बहुक्रियाल्पक्रियापरिच्छेद्याभ्यामिति क्रमस्य नित्यत्वे सुतरां पदस्य नित्यत्व- मिति स्पष्टं चेदं सर्वं शब्दनित्यताधिकरणे श्लोकवार्तिके । अर्थानामपि व्यक्तिः 'शब्दार्थ इति पक्षे आकृतिनित्यतया प्रवाहनित्यतया वा नित्यता, सर्वशब्दानामसत्योपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं वाच्यमिति मते जातिः शब्दार्थ इति मते च सुतराम् । साऽर्थनित्यता 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रेण 'नित्ये शब्दार्थ- संबन्धे' इति वार्तिकेन तद्भाष्येण च उक्ता । अर्थ नित्यता तो व्यक्ति शब्दार्थ पक्षमें आकृति-नित्यता अथवा प्रवाह-नित्यतासे नित्य है। सब शब्दों का असत्य उपाधि से अवच्छिन्न ब्रह्मतत्व ही यदि वाच्य है तब तो जाति शब्दार्थ मतमें नित्य है। यह अर्थ नित्यता 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' वार्तिक द्वारा तथा 'जात्याख्यायाम्' के भाष्यद्वारा शब्दतः उक्त है । एवं शब्दार्थयोः संबन्धोऽपि नित्यः स हि नेदंप्रथमतया केनापि शक्यः कर्तुम्, सर्वपदशक्यग्रहकाले केनापि पदेन अर्थावेदनस्याशक्यसंभाव्यात् । यदाहुर्वार्तिक- कारभाष्यकारौ 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' 'नित्यो ह्यर्थवतामर्थैरभिसम्बन्ध' इति । जैमिनिरपि 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध' इत्याह । 'औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूम' इति तद्भाष्यम् । औत्पत्तिकः स्वभावसिद्धोऽनादिरिति यावत् । शब्दार्थयोर्नि- त्यत्वे तयोः सम्बन्धस्य सुतरां नित्यत्वम् । शब्दार्थयोरनित्यत्वे तयोरिव सम्बन्ध- स्यापि नित्यत्वम् । स च सम्बन्धः—शब्दैरर्थानां बुद्धौ करणात् अर्थबुद्ध्या च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् कार्यकारणभावरूपः, यथेन्द्रियविषययोः प्रकाश्य- प्रकाशकभावस्तद्वद् योग्यतालक्षणो वा । योग्यता च बोधजनकत्वरूपा इति केचित्² । १. 'तत्र जातिवादिन आहुः—जातिरेव शब्देन प्रतिपाद्यते व्यक्तीनामानन्त्यात्सम्बन्धग्रह- णासम्भवात् । सा च जातिः सर्वव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्ययदर्शनादस्तोत्यवसीयते तत्र गवादयः शब्दाः भिन्नद्रव्यसमवेतां जातिमभिदधति तस्या प्रतीताया तदावेशात्तदवच्छिन्नं द्रव्यं प्रतीयते शुक्लादय शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते गुणे तु तत्सम्बन्धान्मत्वर्थ द्रव्ये राजन्त्वितरसम्बन्धात् मठादिशब्दा- नामनुगतिरनुत्पत्तिविनाशात् पिण्डस्य कौमारयौवनाद्यवस्थाभेदेऽपि स एवायमित्यभिज्ञामत्यनुनि- र्भिता द्वित्त्वादींश्चाऽजनिर्वाच्या क्रियास्वपि जीगीर्षयैवैतेनैव धातुवाच्या पठति पठतः पठन्ती- त्यादेरभिन्नस्य प्रत्ययस्य सङ्ख्यावृत्तिनिमित्तजात्यभ्युपगमः । व्यक्तिवादिनस्त्वाहुः शब्दस्य व्यक्तिरेव वाच्या जातेरुपलक्षणभावेनाश्रयणादानन्त्यादिदोषानवकाशः' इति कैयटः ॥ २. अयं पक्षः 'अनित्येऽर्थे कथ सम्बन्धस्य नित्यतेति चेत् योग्यतालक्षणत्वान्सम्बन्धस्य' इति कैयटेन उक्तः । योग्यता-बोधजनकत्वम् ।

[ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४३

वाच्यवाचकभावरूपशक्तिग्राहकतादात्म्यरूपा इत्यपरे ।^१ उभयविधस्यापि सम्बन्धस्य परिच्छेदकः सङ्केत इति नागृहीतसङ्केताच्छब्दार्थबोधः । ईश्वरेच्छारूपा शक्तिरेव सम्बन्धः सा च नित्या इति तार्किकाः । वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः । शक्तिस्तु पदार्थान्तरमिति मीमांसका इत्यलम् ॥ शब्द और अर्थका सम्बन्ध भी नित्य है । वह सम्बन्ध इन्द्रिय और विषयके प्रकाश्य- प्रकाशककी भांति योग्यता रूप, अथवा कार्यकारणभाव रूप है । योग्यता किसीके मतमें बोधकता रूप और किसीके मतमें 'वाच्यवाचक भावरूप शक्तिग्राहक तादात्म्यरूप है । ननु साधुत्वव्यवस्थार्थं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे आश्रीयमाणे व्याकरणशास्त्रा- नर्थक्यमिति वृष्टितर्भिया पलायमानस्य आशीविषमुखनिपातन्यायापातः । न हीदानीं शब्दनिष्पत्तये व्याकरणम् शब्दानां स्वतः सिद्धत्वात्, नापि सम्बन्धज्ञानार्थं लोकत एव धर्मोत्पत्तेः 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः' इतिश्रुत्या बोधनेन व्याकरण- सार्थक्यात् ॥ २३ ॥ इस प्रकार शब्द अर्थ तथा उनके सम्बन्धके नित्य होनेके कारण व्याकरणशास्त्रको इसलिए सार्थकता है कि श्रुतिने शास्त्र द्वारा प्रदर्शित विधिके स्मरणके साथ शब्दके प्रयोगमे धर्मोत्पत्ति कहा है । 'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति' ॥२३॥ एवं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे सिद्धे साधुत्वबोधनार्थं व्याकरणमिति स्थितम् । तत्र न अपशब्दबोधनद्वारा साधुशब्दा व्याकरणेन बोधनीया किन्तु साधुशब्दा एवेति निरूपयन्—अष्टपदार्थरूपं शास्त्रशरीरमाह त्रिभिः श्लोकैः— इसलिए नित्य शब्दोंका साधुता बताना भी व्याकरणका कर्तव्य हो गया है । क्योंकि जब शब्द नित्य हैं तब उनमें किसी भी कालमें कोई विकार नहीं आ सकता अतः उनका ठीक ज्ञान प्राप्त करना और व्याकरणके द्वारा उनका निरूपण करना उचित है । शब्दोंका साधुत्व दो प्रकारसे बताया जा सकता है । एकतो साधुशब्दों को बताकर शेषको असाधु कह देना और दूसरा असाधु शब्दों को बताकर शेषको साधु कह देना इन दोनों क्रमोंमें साधु शब्दोंका बताना ही उचित है । क्योंकि व्याकरण का प्रयोजन है सरल उपायसे शब्द समुदायका ज्ञान कराना । साधु शब्दोंकी अपेक्षा असाधु शब्दोंकी संख्या अधिक है । जैसे एक गो शब्दके ही गावी, गोणी, गोपोतलिका आदि अनेक अपभ्रंश हैं । अतः— अपोद्धारपदार्था ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः । अन्वाख्येयाश्च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः ॥ २४ ॥ कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः । धर्मे च प्रत्यये चाङ्गं सम्बन्धाः साध्वसाधुषु ॥ २५ ॥ ते लिङ्गैश्च स्वशब्दैश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुपवर्णिताः । १. अयं पक्षः 'शब्दार्थयोः सम्बन्धश्च शक्तिश्च तादात्म्यमेवेत्यन्यत्र प्रपञ्चितम्' इति ग्रन्थेन 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति वार्तिके उद्योते उक्तः ।

स्मृत्यर्थमनुगम्यन्ते केचिदेव यथागमम् ॥ २६ ॥ साध्वसाधुषु—शब्दार्थसम्बन्धेषु ये धर्मे धर्मोत्पत्तौ प्रत्यये अर्थावबोधे अङ्गम् ते अस्मिन् शास्त्रे व्याकरणे लिङ्गैः प्रकृतिप्रत्ययैः स्वशब्दैश्च उपवर्णिताः नऽसाधवः तेषामर्थावबोधमात्रोपकारकत्वात्, तत्र पदानि वाक्यानि च लिङ्गैः प्रकृतिप्रत्ययाद्यै१ स्वशब्दैरिति विवेकः । साधवः शब्दार्थसम्बन्धाः के इत्यपेक्षाम्याह-अपोद्धार-पदार्था इति । तत्र ये प्रतिपादकाः प्रकृतिप्रत्यय- रूपाः, ये च अन्वाख्येयाः, पदवाक्यरूपाश्च शब्दाः ये अपोद्धारपदार्थाः प्रकृतिप्रत्ययार्थाः ये च स्थितलक्षणाः पदवाक्यार्थरूपाश्च अर्थाः ते द्विविधा अपि शब्दाः अर्थाश्च कार्यकारणभावेन योग्यभावेन तादात्म्येन च स्थिताः साधवः यस्य शब्दस्य येनार्थेन कार्यकारणभावः तादात्म्यं च वर्तते तस्मिन्नर्थे स साधुरिति यावत् । ततश्च कार्यकारणभावलक्षणो योग्यतासञ्ज्ञकश्च संबन्धः साधव इति लब्धम् । नन्वसाधव एव किमिति न वर्णिताः असाधुषु शाब्दार्थेषु परिहृतेषु तदर्थ्येषां गौरित्यादीनां साधुत्वेनान्वागमसंभवादत आह-स्मृत्यर्थमिति । स्मृत्यर्त्यं लाघवेन स्मृतिप्रणयनार्थं, केचित्-साधव एव आगममनतिक्रम्य इति यथागमं यथाशास्त्रम् अनुगम्यन्ते नासाधवः यतो गौरित्यस्य शब्दस्य गावीगोणीगोतागोपोतलिका इत्येवमादयो बहवोऽपभ्रंशास्तेषामुपदेशे गौरवम् । साधुशब्द, अर्थ और सम्बन्ध तथा असाधु शब्द, अर्थ और सम्बन्धमें जिसके (साधुशब्द) ज्ञानसे धर्मकी उत्पत्ति और अर्थज्ञानमें सहायता मिलती है, वे ही पद और वाक्य इस व्याकरण शास्त्रमें लिङ्गों, अर्थात् प्रत्यय और स्वशब्दसे वर्णित हैं और जो; अपने स्वरूप बोधनके साथ पद और वाक्योंका प्रतिपादन करते हैं वे प्रतिपादक (प्रकृति और प्रत्यय) जो शब्दोंमें प्रकृति और प्रत्ययकी कल्पना द्वारा सरलतासे पद और शब्दोंका ज्ञान कराते हैं वे अन्वाख्येय (पदरूप और वाक्यरूप, शब्द) जो पदार्थों से विभक्त होते हैं वे अपोद्धार और जिनसे रूप का ज्ञान होता है वे प्रकृति और प्रत्यय, पद उनके अर्थ पदार्थ रूप अपोद्धार पदार्थ (प्रकृति प्रत्ययार्थ) जो अपने स्वरूपकी किसी प्रकार रक्षा करते हैं वे स्थितलक्षण अर्थ (पदार्थ और वाक्यार्थ) हैं और जो कार्यकारण भाव सम्बन्ध और योग्यभाव (तादात्म्य सम्बन्ध) में स्थित है। अर्थात् साधु हैं उनका ही लघुभूत उपायके द्वारा शब्दज्ञानके साथ स्मरणके लिये इस शास्त्रमें वर्णन किया गया है। इदमत्र ध्येयम् साधूनां शब्दानांमर्थः संबन्धश्च साधुः असाधूनामर्थः सम्बन्धश्च असाधुः साधुत्वस्य शब्दार्थसम्बन्धत्रितयमाश्रित्यैव शास्त्रेण बोधनात् । अत एव अश्वशब्दस्य दरिद्रे साधुत्वेऽपि न वाजिनि साधुतेति ॥ पदार्थाइपोद्ध्रियन्ते विभज्यन्ते इति अपोद्धाराः, पद्यते बोध्यतेऽर्थोऽनेनेति १. कनिचित्पदानि ते मे वा नौ नः नः इत्यादीनि कश्चिद्वाक्यानि प्रेक्षागारिकः श्रोत्रियं छंर्दश्व इत्यादीनि स्वशब्दैरुपवर्णितानि ।

[Header] ब्रह्मकाण्डम् ] | संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् | ४५

पदं प्रकृतिः प्रत्ययश्च न पारिभाषिकम् तस्यार्थाः अपोद्धाराश्च ते पदार्थाः अपोद्धारपदार्थाः प्रकृतिप्रत्ययार्थाः । यहां 'अपोद्धारपदार्थ' में दो पद हैं। प्रथम पद 'अपोद्धार' का अर्थ है 'विभाग' और दूसरे पदार्थ पदका पदस्यार्थः इस व्युत्पत्तिसे प्रकृति प्रत्ययार्थ अर्थ है। 'सुप्तिङन्तं पद' सूत्रसे परिभाषित पद शब्दका अर्थ नहीं है। अतः पदार्थोंसे विभक्त प्रकृत्यर्थ और प्रत्य- यार्थ अपोद्धारपदार्थ पदका अर्थ होता है । स्थितमप्रच्युतं लक्षणं स्वरूपमेषां ते स्थितलक्षणाः अर्थाः—पदार्थाः, वाक्या- र्थाश्च, प्रकृतिप्रत्ययार्थावबोधो हि पदार्थावबोधोपाय इति पदार्थे प्रकृतिप्रत्ययार्थास्ति- रोहिता भवन्ति न तु पदार्थ इति पदार्थस्य स्वरूपमप्रच्युतं भवति। एवं पदार्थावबोधो वाक्यार्थावबोधोपाय इति पदार्था वाक्यार्थे तिरोहिता भवन्ति न वाक्यार्थ इति पदार्थापेक्षयाऽपि

४६ वाक्यपदीयम् कार्यकारणभावेन-कार्यकारणत्मना, शब्दैरर्थानां बुद्धौ कल्पनात् अर्थबुद्धौ च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् बौद्धशब्दार्थयोः कार्यकारणभाव इति भावः। यहाँ शब्द और अर्थका कार्यकारणभाव सम्बन्ध बौद्ध है। क्योंकि शब्दोंको सुनकर अर्थका भाव बुद्धिमें होता है फिर प्रयोग की इच्छापर अर्थका ध्यान रखकर शब्दोंका प्रयोग होता है। अतः शब्दों और अर्थोंका बौद्धकार्यकारणभाव बनता है। अन्यथा शब्द और अर्थ के भिन्न-भिन्न स्थानोंमें रहनेके कारण कार्यकारणभाव बनता ही नहीं। योग्यभावेन-तादात्म्येन यथेन्द्रियविषययोः प्रकाशप्रकाशकभावसम्बन्ध- स्तथा तयोः समयोपाधिस्तादात्म्यमस्तीति भावः। तदेवम् अपोद्धारपदार्थस्थितिलक्षणभेदेनार्थो द्विधा, अन्वाख्येयप्रतिपादकभेदेन शब्दो द्विधा, कार्यकारणभावयोग्यताभेदेन संबन्धो द्विधा, धर्मार्थबोधभेदेन प्रयोजनं द्विधेति अष्टविधासु शास्त्रार्थं परिसमाप्यते ॥ २४-२६ ॥ इस प्रकार अर्थ दो प्रकार का है। एक अपोद्धार पदार्थ और दूसरा स्थिति लक्षण। शब्दभी दो प्रकार का है एक अन्वाख्येय और दूसरा प्रतिपादक। सम्बन्ध भी दो प्रकार का है एक कार्यकारणभाव और दूसरा योग्यता। धर्मज्ञान तथा अर्थज्ञानके भेदसे दो प्रकारका प्रयोजन इन आठ प्रकारोंमें शब्द तत्त्व की पूर्णता है ॥ २४-२६ ॥ नन्वेषा साध्वसाधुव्यवस्था निर्मूलेत्यत आह- यह साधुशब्द और असाधु शब्दकी व्यवस्था निर्मूल नहीं कही जा सकती क्योंकि- शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधवः ॥ २७ ॥ साधूनामसाधूनां च अर्थप्रत्यायनाभेदे अर्थप्रत्यायकत्वस्य तौल्येऽपि, तदुक्तं भाष्ये 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते शब्दे- नैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देन एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति', शिष्टेभ्यो लब्धाद् आगमात् व्याकरणात् सिद्धाः धर्मसाधनत्वेन बोधिताः साधवः धर्मसाधनम् विपरीता असिद्धाः अनिष्टसाधनत्वेन बोधिता इति यावत् असाधवो ऽधर्म साधनमित्यर्थः ॥ साधुशब्द और असाधु शब्दोंसे समानरूपसे अर्थज्ञान होनेपर भी शिष्टोंके द्वारा प्राप्त व्याकरणागमसे सिद्ध साधुशब्दोंके प्रयोगसे धर्म और असाधुशब्दोंके प्रयोगसे अधर्म उत्पन्न होता है। 'इको यणचि' इत्यादिभिः स्वविधेयघटिते साधुत्वं तदितरस्मिन् स्वोत्तरशास्त्रा- बोधितेऽसाधुत्वं च बोध्यते, अन्यथा समासविधायकशास्त्रेण सुधीउपास्य इत्यस्यापि साधुत्वबोधनात्तस्यापि प्रयोगापत्तिः असाधुत्वासामानाधिकरणे च साधुत्वं लोकप्रयो- गार्हत्वसम्पादकमिति तत्त्वम् ॥ 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति' इति श्रुत्या साधूनां धर्मसाधनत्वस्य 'तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः तस्माद्

' 'म्यं' 'श्चै' 'त्य' Then: 'वै' - wait, is it 'वै' or 'व'? There are two slants on top: 'वै'. Then: 'र'? It is a vertical bar with a top bar? That's 'र' or 'द'? It looks like 'र'. Then: 'नु' (na with u-kar). Then: 'शि' (sha with i-matra). Then: 'ष्टं' (sh-ta with anusvara). So it is printed: "चैत्यवैरनुशिष्टं" or "चैत्यवैरनुशिष्टं"! Wait, could it be "चैत्यवन्दनानुशिष्टं"? No, the letters are clearly 'वै' 'र' 'नु' 'शि' 'ष्टं'. Then: "धर्मं यावज्जनानुशाम्यधर्मपीडामप्यात्मनोऽङ्गीकृत्य" Wait, look at "यावज्जनानुशाम्य...": 'या' 'व' 'ज्ज़' 'ना' 'नु' 'शा' 'म्य' (or 'स्य'? It has 'म' loop and 'य' hook: 'म्य') 'ध' 'र्म' 'पी' 'डा' 'म' 'प्या' 'त्म' 'नो' 'ऽ' 'ङ्गी' 'कृ' 'त्य' Wait, let's look at the famous Tantravartika passage: In Tantravart

" no! "का" "ले" "न" = "कालेन"? Wait: "कालेन" or "कार्ये न"? Look at the first letter: "का", then "ले", then "न" -> "कालेन"! Then: "द" or "दो"? "दोषः"! "कालेन दोषः"! WOW. Look at: "कालेन दोषः"! Let's see: "का" "ले" "न" "दो" "षः" -> wait, after दोषः: "कालत्वादि..." wait: "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वात्"? Or "कालत्वादिधर्मित्वात्"? Wait! Let's read carefully: "काले न दोषः" or "कालेन दोषः" Then: "कालत्वादिधर्मि..." what? Let's look at the letters after "काले न दोषः": "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वादिति"?! Look at: "का" (kā) "ल" (la) "त्वा" (tvā) "दि" (di) "ध" (dha) with repha? "धर्मि" (dharmi) "नि" (ni) "त्य" (tya) "त्वा" (tvā) "दि" (di) "ति" (ti) -> "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वादिति"! YES! "कालत्वादिधर्मिनित्यत्

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ४१ सम्बन्धेमिति साधुत्वव्यवस्था निर्विवादेति भावः । ननु केयं नित्यता या शब्दानां ग्रन्थभेदेऽपि न विहन्येत अत आह—सा चैषा कूटस्थनित्यताया अन्या व्यवस्था नित्यता प्रवाहनित्यता उच्यते शास्त्रदर्शिभिरित्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये 'तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्त्वं न विहन्यते' इति यस्मिन् विहतेऽपि आद्यप्रवाहाविच्छेदात् तद्बुद्धिबीजं न विहन्यते इति तदर्थः ॥ २८ ॥ जैसे वैशेषिक दर्शनके आचार्य आत्माको नित्य मानते हुए आत्माका कूटस्थ नित्यता, शरीर और इन्द्रियको आत्मा माननेवाले चार्वाकदर्शनके आचार्य आत्माको अनित्य मानने पर भी अनादि संसारप्रवाहको नित्य मानते हुए प्रवाह नित्यता मानते हैं । किन्तु किसीके दर्शनकी दुर्दशा नहीं है। वैसे आत्माकी नित्यताकी भाँति शब्दोंकी नित्यता मानने पर कूटस्थ नित्यता और कृत्रिमता ( अनित्यता ) मानने पर अनादि संसार प्रवाहमें प्रवाह नित्यता मानने से व्याकरण की रचना व्यर्थ न होगी । तात्पर्य यह है कि नए शब्दोंका निर्माण दोनों पक्षोंमें नहीं हो सकता ॥ २८ ॥ ननु नियमद्वयार्थं हि व्याकरणं 'साधूनेव प्रयुञ्जीत नासाधून्' इत्येकः प्रयोग- नियमः, 'गवादय एव साधवो न गाव्यादयः' इति अपरः साधुस्वरूपनियमः । तदेतद्द्वयमपि न नियन्तुं शक्यते । तथाहि—न तावत्साधूनेव प्रयुञ्जीतेति नियम- सम्भवः शब्दप्रयोगफलस्यार्थावबोधस्य असाधुभ्योऽपि सम्भवेन नियमस्यानर्थ- कत्वात् । ननु न शब्दोच्चारणमर्थावबोधायैव किन्तु धर्मायापि । तथाच नियमस्यार्था- वबोधेऽनुपयोगेऽपि धर्मे उपयोगो भविष्यतीति चेन्न मूलासम्भवात् । न तत्र प्रत्यक्षं मूलं तस्य धर्माधर्मयोरप्रवृत्तेः, नापि व्याकरणस्मृतिविप्रकीर्णानि मूलं तेषां प्रतिपदं कल्पने अनन्तवाक्यपाठासम्भवः सुशब्दं प्रयुञ्जीत नापशब्दमित्येवंरूपमेकमेव वेदवाक्यं तु कल्पयितुमशक्यं श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा सुशब्दत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेनाव्यावर्तकत्वात् अन्यादृशस्य चासम्भवात् । अत एव न साधुस्वरूपनियमोऽपि सम्भवति श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा साधुत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेन नियन्तुमशक्यत्वात् तस्मादियमनर्थिका साधुत्वासाधुत्व- व्यवस्था सर्वैरेव शब्दैः व्यवहारस्य कर्तुं शक्यत्वादित्यत आह— व्याकरण दो नियम बना सकते हैं। एक 'साधुशब्द का ही प्रयोग करना असाधु का नहीं' और 'दूसरा गोशब्द ही साधु है गावी आदि नहीं', किन्तु सब शब्दों से व्यवहार जब बन जाता है तब दोनों नियमों में कोई मूल नहीं है। अतः यह साधुत्व और असाधुत्व की व्यवस्था व्यर्थ है यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि नानर्थिकामिमां कश्चिद्व्यवस्थां कर्तुमर्हति । तस्मान्निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥ २९ ॥ कश्चित् मन्दोऽपि अनर्थिकां निष्प्रयोजनाम् इमां साधुत्वविषयिकां दुर्ज्ञेयां दुरुपेयां¹ च व्यवस्थां कर्तुं नार्हति 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' १. उदात्तादिस्वरज्ञानेऽपि सर्वात्मनोच्चारणात्तादृशत्वम् । ७ वा०

धर्मस्य चाव्यविच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः । न तांल्लोकप्रसिद्धत्वात् कश्चित्तर्केण बाधते ॥ ३१ ॥ ये धर्मस्य पन्थानः धर्मप्रतिपत्त्युपायाः श्रुतिस्मृत्यादयः व्यवस्थिता लोक- प्रसिद्धाः अव्यवच्छिन्नाः सर्वैः शिष्टैरपरित्यागाद्विच्छेदरहिताः पारम्पर्यक्रमादागताः इति यावत् । तान् आगमान् लोकप्रसिद्धत्वात् कश्चित्तर्केण न बाधते लोक- विरोधे तर्कस्यानुत्पादात् । प्रत्युत नरकपालाशुचित्वबोधकागमेन तर्क एव बाध्यते यत आगमाल्लोकविरुद्धं तर्कविरुद्धं च अग्नीषोमीयपशुहिंसादिलक्षणमाचरणं प्रतिपद्यन्ते शिष्टाः अतो नागमस्तर्कबाध्य इति भावः ॥ इदमेवोक्तं चोदनासूत्रे श्लोकवार्त्तिके—धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्तोऽनुमार्गः। अनुग्रहाच्च धर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मताम् ॥ वदतो जपसीतादिपानादौ नोभयं भवेत्। क्रोशता हृदयेनापि गुरुदाराभिगामिनाम् ॥ भूयान्धर्मः प्रसज्येत भूयसीह्युपकारिता। अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः ॥ हृदयक्रोशनां कस्माद् दृष्टां पीडामपश्यतः। तस्मादनुग्रहं पीडां तद्भावमपहाय च । धर्माधर्मार्थिभिर्नित्यं स्मर्तव्यौ विधिनिषेधौ ॥ तस्माद्यत्तादृशं कर्म यत्फलोत्पत्तिशक्तिमत् । शास्त्रेण गम्यते तस्य तादृशस्यैव साफल्यम् ॥ इति ॥ ३१ ॥ जो धर्मके प्रतिपादक ( श्रुति, स्मृति आदि ) आगम हैं वे व्यवस्थित ( लोकप्रसिद्ध ) हैं और सब शिष्टों ( गुरुपरम्परा ) से ज्ञात हैं। अतः उन लोक प्रसिद्ध आगमोंका तर्कसे बाध नहीं हो सकता । क्योंकि लोकके विरोध पर तर्कका ही बाध होता है ॥ ३१ ॥ इदानीं लौकिकपदार्थेष्वपि शक्तिभेदेन व्यभिचारादनुमानस्य न सामर्थ्यमित्याह- अवस्थादेशकालानां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु । भावानामनु

व्यभिचारात् । किञ्च अग्निर्न धूमं व्यभिचरति इत्यभिमानमात्रं नाभ्यभिचारः यतोऽ- वस्थाभेदादनेकरूपाः पाद्याद्यस्तिन्न स्याद्रपि कश्चित् धूमो यो नाग्नेः यथा शाल्हूहादपि शाल्हूको गोमयादपि इति । पुत्रञ्च यदि लौकिकेषु पदार्थेष्वियं दुरवस्था अनुमानस्य तर्हि का वार्त्ता अप्राकृतगम्ये धर्मे इति तभागममवधुरन्तरेण अनुमानमात्रेण कोऽमूढः साधयितुं प्रयतेतेति आगमैकसंवेद्य एव धर्मादिरर्थ इति भावः ॥ अवस्थाके भेदसे जैसे—हरी पीपल कफ पैदा करती है और सूखी त्रिदोष नाश करती है । अन्नमें किसी अवस्थामें अङ्कुर उत्पन्न होता है, दूसरी अवस्थामें नहीं । देशके भेदसे जैसे- हिमालयका जल ठण्डा होता है किन्तु किसी-किसी कुण्डमें उष्ण (गरम) भी होता है । कालके भेदसे जैसे—हेमन्त ऋतुमें कुओंका जल गरम और ग्रीष्ममें ठण्डा होता है । एतदेवोक्तं शाङ्करभाष्येऽपि तथाहि—'लौकिकानामपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृ- तीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दृश्यन्ते ता अपि तावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं शक्यन्तेऽस्य प्रस्तुन एतावत्य एतत्कहाया एतद्विषया एतत्प्रयोजनाश्च शक्य इति किमुताचिन्त्यस्वभावस्य ·····तस्माच्छन्द- मूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्यावगम' इति ॥ ३२ ॥ इस तरह शक्तियाँ अवस्था, देश और कालके भेदसे भिन्न भिन्न हैं । फिर जलत्व हेतुसे जलमें शैत्यानुमान नहीं हो सकता । 'अयं शीतः जलत्वात्' । इसी तरह उष्णत्वानुमान भी नहीं हो सकता । अतः जब लौकिक पदार्थोंके बारेमें तर्ककी दुर्दशा ही है तब धर्म निर्णयमें आगमरूपी नेत्रके बिना कोई मार्ग ही नहीं है ॥ ३२ ॥ शक्तिप्रतिबन्धेन व्यभिचारान्नानुमानस्य न सामर्थ्यमित्याह— निर्ज्ञाताशक्तेर्द्रव्यस्य तां तामर्थक्रियां प्रति । विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते ॥ ३३ ॥ तां ताम् अर्थस्य वह्नेः क्रिया दाहादिः ताम् अर्थक्रियां प्रति निर्ज्ञाताशक्तेः निश्चितशक्तेरपि द्रव्यस्य वह्न्यादेः विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे अभ्रपटलचन्द्रकान्ता- दिद्रव्यसम्बन्धे सति सा शक्तिः दाहजननसामर्थ्यं प्रतिबध्यते इति संबन्धः ॥ और उन उन वस्तुओंकी उन-उन क्रियाओंमें शक्तियोंके निश्चित रहने पर भी किसी विशिष्टद्रव्यके सम्बन्धसे उसकी शक्ति नष्ट भी हो जाया करती है । अयं दहति अग्नित्वात् इत्यादिभिरनुमानैर्न शक्यते दाहजनकत्वमनुमातुं चन्द्र- कान्तादिविशिष्टप्रतिबन्धकद्रव्यसमवधाने अग्नित्वस्य दाहजनकत्वव्यभिचारादिति वस्तु- स्वभावो नानुमानादवगन्तुं शक्यः किं त्वागमादेवेति भावः ॥ ३३ ॥ अतः 'अयं दहति अग्नित्वात्' यह अनुमान भी चन्द्रकान्तमणिके रहने पर व्यर्थ ही होगा । इस प्रकार वस्तु स्वभाव जाननेके लिए तर्क व्यर्थ है किन्तु आगम ही सङ्केतक है ॥ ३३ ॥ ननु केनचिन्महापुरुषेण सुस्तर्को व्यवस्थितो भविष्यति तथा च तेन तर्केण धर्माधर्मविनिर्णिर्भविष्यतीति चेन्महापुरुषाणामपि कपिलकणादादीनां मिथोविप्रतिप- त्तिदर्शनेन तदीयस्र्काणामप्यव्यवस्थितत्वमित्याह—

२४ वाक्यपदीयम् बड़े बड़े महापुरुषोंके तर्कसे भी धर्म और अधर्मका निर्णय असम्भव है। क्योंकि— यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ ३४ ॥ यतः कुशलैः अनुमातृभिः कपिलादिभिः यत्नेन अनुमितोऽपि 'जगतः कारणं प्रधानम्' इत्येवंरूपोऽर्थः अन्यैः अभियुक्ततरैः कणादादिभिः अन्यथैव 'परमाणुः जगत्कारणम्' इत्येवंरूपेण उपपाद्यते एवं तदन्यैरपि अन्यथा इति, ततश्च युक्तमुक्तं 'न चागमादृते धर्मस्तर्केण व्यवतिष्ठते' इति । यतः यत्नेन विवेचिता अपि आगमानपेक्षाः पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनास्तर्का अव्यवस्थिता भवन्तीति नागमगम्ये- ऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यमिति तथा चाहुर्बादरायणपादाः 'तर्काप्रतिष्ठाना- त्......' इति भावः ॥ ३४ ॥ अनुमान करनेमें बड़े चतुर कपिल आदि महर्षियोंने जिसकी सिद्धि बड़े यत्नसे अनुमान द्वारा की है। उसीका दूसरे (कणादि) महर्षिने उलटा अर्थ कर दिया है। जैसे कपिलने यत्नपूर्वक अनुमानसे जगत्‌का कारण प्रधान सिद्ध किया है और वैसी ही युक्तियोंसे कणादने परमाणुको जगत्‌का कारण मान लिया । अतः चतुर अनुमाता भी धर्मके बारेमें अनुमानसे कोई निर्णय नहीं कर सकता है ॥ ३४ ॥ नन्वेवं धर्माधर्मयोः प्रत्यक्षागोचरत्वेन शब्दोपमानयोश्च 'एते पदार्थाः मिथः संसर्गवन्तः आकाङ्क्षादिमत्पदोपस्थापितत्वात्, गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्तकं साधुपद- त्वात्,' इत्यनुमानविधयैव १प्रामाण्येन अनुमानानतिरेकित्वाद् अनुमानस्य चाव्य- वस्थितत्वेन धर्माधर्मप्रमापकत्वायोगात् धर्माधर्मप्रमितिनिर्मूलैव स्यादित्याशङ्कामपा- कर्तुं प्रत्यक्षानुमाने एव प्रमाणे इत्यभ्युपगमनं व्यभिचारयितुं प्रमाणान्तरमाह—यद्वा तर्कस्याव्यवस्थितत्वेन धर्माद्यप्रमापकत्वमुपपाद्य आर्षज्ञानस्य धर्मादिप्रमापकत्वेऽपि तस्यागममूलकत्वमुपपादयितुं लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधमार्षज्ञानं वक्तुमुपक्रमते— इस प्रकार अनुमान धर्माधर्म निर्णय में अप्रमाण है । आर्षज्ञान प्रमाण होते हुए भी आगममूलक है क्योंकि—आर्ष ज्ञान दो प्रकारका होता है। एक लौकिक और दूसरा अलौकिक— परेपामसमाख्येयमभ्यासादेव जायते । मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम् ॥ ३५ ॥ परेपामसमाख्येयं परेभ्यो वक्तुमशक्यम् मणिरूप्यादिविज्ञानम् मणिरूप्या- दितारतम्यज्ञानं यत् तद्विदां मणिरूप्यादिविदां रूपतर्काणां २सूक्ष्मान् कार्षापणा- दिनारतम्यसमधिगमहेतून् कल्पयित्वापि परेभ्यो वक्तुमशक्नुवताम् अभ्यासादेव आकरमणिपरिचेतृवचनपूर्वकत्वात् प्रत्यक्षपौन्ःपुन्यात् नेन्द्रियादिभ्यः जायते तत् नानुमानिकं व्याप्तिज्ञानाजन्यत्वात्, न प्रत्यक्षं पटुभिरिन्द्रियैरपि अभ्यासरहितैरधि- १. शब्दोपमानयोर्न पृथक् प्रामाण्यकथनम् । अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिक मतम् ॥ २. रूपं रूप्यभेदः दीणारादिः तं तर्कयन्ति परीक्षन्ते इति रूपतर्काः सौवर्णिकाः ।

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ५५

• गन्तुमशक्यतया इन्द्रियमात्रजन्यत्वात् , इति लौकिकप्रत्यक्षानुमानातिरिक्तं किंचित् लौकिकसमाधिजन्यं भावनापरपर्यायमभ्यासाख्यं प्रमाणान्तरमाश्रयितव्यम् । एवं षड्जर्षभगान्धारधैवतादिभेदः प्रत्यक्षप्रमाणविषयोऽपि अभ्यासरहितैः प्रणिहितमनो- भिरपि अभियुक्तैरधिगन्तुमशक्यतया गान्धर्वशास्त्रपूर्वकेण प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तेनाभ्या- साख्यप्रमाणेन संवेद्य इत्यास्थेयम् । तमिमं 'श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं मे कथयति' इतिकन्यकाज्ञानमिव लौकिकमार्षमित्याचक्षते । स्पष्टं चेदं प्रशस्तपादभाष्ये । शब्दोपमानयोश्च व्याप्तिज्ञानजन्यत्वान्नानुमानान्तर्भाव इति तत्त्वम् ॥ ३५ ॥ लेकिन मणि और मिश्री आदिके मूल्यके तारतम्यका ज्ञान जानकार स्वर्णकारोंको ही होता है। वे इसे चाहने पर भी बता नहीं सकते। क्योंकि किसी वस्तुकी विशेषताका ज्ञान तो [L1