वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

३९६ वेदार्थपारिजातविमर्शः सम्भवेऽपि वाचकाशक्तिततया मूलशब्दापस्थापनेन प्रत्यायकत्वोपपत्तेः, तज्ज्ञानात्तु श‍ृण्वन्तो बालाः साधारणश्च तत्रैव संज्ञासञ्जिसम्बन्धं शिक्षित्वा स्वयं व्यवहरन्ति । तेभ्यश्च शिक्षित्वाऽन्येपीत्येवमपि प्रयोगप्रत्ययोप- पत्तौ नैकान्ततः सर्वेषामप्यविच्छिन्नपारम्पर्यवाचकत्वनिर्णयः सम्भ- वति । तत एवानेकशब्दत्वमेकस्यार्थस्यानभ्युपगन्तुं युक्तम्, अनेकशक्ति- कल्पनाप्रसङ्गात् । गोशब्देन सास्नादिमानभिधीयते इत्यातवक्यात् वाचकत्वप्रग्रहदशायामभिधानक्रियामभिधानक्रिया द्वारा तत्कर्मकरणयो- र्वाच्यवाचकयोरर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोरैककर्म्यान्नियमः स्यादिति अनेन न्यायेन नियमरूपः सम्बन्धोऽवगतः । ततश्च गाव्यादेरपि सास्नादिमदर्थवाचकत्वस्वीकारे सास्नादिमत्क- र्मकाभिधानक्रियायां गोशब्द एव करणमिति नियमस्य व्युत्पत्तिकालो- वगतस्य बाधः स्यात् । तस्मादेकैकस्य वाचकत्वमितरे त्वशक्तित्जा इत्येव न्याय्यम् । कर-हस्त-पाण्यादिषु तु विशेषानवधारणादनेकशब्दता गत्यन्तराभावा- दूरीक्रियते । गाव्यादिषु तु शिष्टस्मरणाभावान्न तथेति न सर्वेषां वाचक- त्वम् । वाचकरूपनियमॆऽपि स्मृतेः स्मृत्यन्तरमेव मूलम् तस्याप्यन्यदित्य- नादिरेवैषा स्मृतिपरम्परा । न चेयमन्धपरम्परा शब्दस्वरूपशब्दान्तराद्विविक्तस्य प्रत्यक्षत्वात् । सर्वो हि स्वे काले गवादिंशब्दान् प्रत्यक्षत उपलभन्ते। वृद्धेभ्यः श्रुत्वाऽतीत- कालेऽपि सत्तामवधारयन्ति । सर्वकालमपि केचन वृद्धाः सन्ति, तत्प्रत्यक्षसम्भवान्न कदाचिदपि- प्रत्यक्षविच्छेदः । सर्वकालवर्तित्वमेवानादित्वं साधुत्वञ्च । तथा च तत्तत्कालिकवृद्धप्रत्यक्षसश्राचीनया शिष्यस्मरणपरम्परया सास्नादि- मदर्थेषु गवादिंशब्दानांमनादिवाचकत्वरूपं साधुत्वं स्वध्यवसानम् । न चैतत्सर्वं गाव्यादिष्वपि सम्भवति, तत्र प्रत्यक्षपरम्परायाः कथ- ञ्चित् सम्भावितत्वेऽपि तन्मात्रेण साधुत्वानिश्चयात्, अशक्तिजत्वस्यापि सम्भवाच्च ।

वेदस्वरूप-विमशॆ ३९७ शिष्टस्मरणाभावान्न गाव्यादिषु अनादित्वनिश्चय इति न साम्यम् । न च विगानादप्रामाण्यम्, श्रुतीनामपि ग्रहणामग्रहणादिविगानदर्शनात् । नापि निष्फलत्वं व्याकरणशास्त्रस्य, धर्माधर्मप्रतिपत्तिपरिहारार्थं तदुपादान- हानोपयोगिशब्दापशब्दविभागज्ञानस्वरूपफलस्य सत्त्वात् । रक्षोहादेश्च वेदविरुद्धस्य सर्ववेष्टनस्मरणाद्येवाप्रामाण्येऽपि न सर्वस्याप्रामाण्यं, अप्रामाण्यहेत्वभावात् । 'प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वात् शब्देषु न व्यवस्थास्या- त्, (१।३।२४) शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्, ( १।३।२५ ) अन्यायाश्चानेकशब्दत्वम्, ( १।३ २६ ) तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात् स्यात् १।३।२७ तदशक्तिश्चानुरूपत्वात्, (१।३।२९) एकदेशत्वाच्च विभक्ति- व्यत्यये स्यात्, (१।३।२९) यत्त्वार्य-म्लेच्छयोरभिधानविपत्तिर्यथा पीलु- शब्दमार्यावृक्षविशेषे म्लेच्छास्तु हस्तिनि प्रयुञ्जते, तत्रोभयोरपि शब्दार्थ- योर्लोके प्रसिद्धिगम्यत्वात् तुल्यबलत्वं प्राप्यते । यद्यार्येषु अबंध्यस्मरणमना- दित्वकारणं तदपि समानं म्लेच्छेषु इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु प्रातिपदि- कतामात्रं म्लेच्छेष्वप्यवगम्यते । अविप्लुतशब्दस्त्वार्थेष्वेवावधार्यते । न चोभावपि शब्दार्थौ, अनेकादृष्टशक्ति कल्पनाप्रसङ्गात् । शब्दप्रयोगो- प्यन्यतरस्यानवगणात्, व्यवहारानुपपत्त्या कदाचित्कस्यचिदुपादाने विकल्पापत्तिश्च स्यात् । तेनैकत्र मुख्यत्वेनान्यत्र गौणत्वेनापि प्रयोगोप- पत्तिः । गौणत्वेऽपि पार्श्वस्थानां मुख्याभिमानसम्भवात् । तैरेव चान्येभ्यो मुख्यत्वस्य कथनात् मुख्याभिधानपरम्परानुवृत्तिस्सम्भवात् । यदि विशेषोनावधार्येत तदा गत्यभावाद् द्वयोरभिधेयता अस्ति तु विशेषः। शास्त्रज्ञा हि शब्दैङ्गम्यमधर्माधर्माविप्लुतलिप्सया शब्दार्थतत्त्वं विविच्य पालयन्ति । म्लेच्छास्तु दृष्टार्थव्यवहारस्य यथाकथञ्चित् सिद्धेः प्रयोजनाभावात् नाविप्लुतितिसिद्धौ यतन्ते । अतः प्रतिपादकतामात्रं यद्यपि म्लेच्छेष्वपि सिद्धयति तथापि विप्लुतित्सम्भवान्न तेषु शब्दार्थत स्वासिद्धिरिति निर्दोषार्यप्रसिद्धयै वार्थसिद्धिरिति पील्वादिशब्द वृक्षार्थमभिधायिनः । आर्यप्रसिद्धिविरोधे म्लेच्छप्रसिद्धेरप्रामाण्येऽपि अविरोधे तु तस्या अपि भवत्येवार्थनिर्णये प्रामाण्यम् । पिक-नेम-सत-तामरसादिशब्दा

": is it "मयूर"? Wait, why would it be "कपोतादीनाम्"? Could it be "मयूरपक्ष..."? Wait! Look at 'क': could it be 'पि'? No, look at the letter: 'क'. Then 'पो'? Wait, could it be "मयूरकलापादीनामङ्गचन्द्रकादीनां"? कलाप = peacock's tail! Let's check "कलापादीनाम्": क (ka) ला (lā) - wait, does 'ला' look like that? In Devanagari, 'ला' has a rounded left. But here it has a loop to the left and top stroke: that's 'पो'! Wait, could it be "मयूरपोतानामङ्गचन्द्रकादीनां"? What is "मयूरपोत"? Young peacock, peacock chick! "मयूरपोतानाम्" - wait, is there 'दी'? Let's look at the letters: म-यू-र- क-पो-ता-दी-ना-म- Wait, why "मयूरकपोतादीनाम्"? A peacock and a pigeon/dove! Both are birds that hatch from eggs! Wait, do pigeons have "अङ्ग" and peacocks have "चन्द्रका"? "मयूरकपोतादीनामङ्गचन्द्रकादीनां सूक्ष्मरूपेणाण्डेषु रसेऽप्युपसंहारात्..." Wait! Look at line 18

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ ४००]

यथेन्द्रियस्यावेद्यत्वेऽपि विषयप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽनुमेयस्यैव विषय- प्रतीतिजनकत्वं तथैव स्फोटोपलब्ध्यन्यथानुपपत्त्या कश्चिदत्यन्तापरो क्षो ध्वनिरपि स्फोटाव्यञ्जको भविष्यति । अन्यैश्च-स्वतन्त्रः स्फोटासंपृक्तो ध्वनिर्गृह्यते इत्यभ्युपेयते । अव्य- क्तानां ध्वनिरव गृह्यते, व्यक्तानां शब्दानान्तु ध्वनिः स्फोटश्चेत्युभय- मपि गृह्यते । तत्रैकध्वनेर्व्यञ्जकत्वेऽन्यध्वनिवैयर्थ्यापत्या ध्वनिसमुदायस्यैव व्यञ्जकत्वम्, क्षणिकपूर्वपूर्वध्वनिसंस्कारसचिवो नान्त्यध्वनिना स्फोटः स्फुट्यते । न चैवं सरो रस इत्यविशेषः स्यादिति वाच्यम्, उपलब्धि- क्रमारोपितक्रमवन्तो ध्वनयः पश्चाद् युगपन्मम्यमान अपि तत्क्रमेण स्मृताः स्फोटमवबोधयन्ति । यथा ज्ञानस्य घटपटाद्युपाधिरेव भेदस्तथैव स्फोटस्यापि व्यञ्जकध्वनिगतः क्रमविशेषोपाधिक एव भेदः । यथा शतत्वादिसंख्यायाः अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन एकत्वादिविग्रहणमुपायः, तथैव वाक्यस्फोटप्रतिपत्तये देवदत्ताद्यवान्तरपदश्रवणमुपायः । यथा च चरमैकत्वग्रहणे ततोऽन्यन्तविलक्षणायाः शतत्वादिसंख्याया बोधः वर्णपदभिन्नत्वेऽपि तथैव अखण्डस्फोटस्य ग्रहणे वर्णादिग्रहणमुपायः । यथा वर्णपदवाक्यव्यञ्जका ध्वनयः प्रत्येकं भिन्नास्तथापि सादृश्या- द्विन्नतयाऽप्रतीयमाना वर्णादीन् व्यञ्जयन्ति । वर्णाभिव्यञ्जकध्वनिसङ्घ- शब्दभिव्यङ्ग्यत्वात्पदेषु वर्णाः पदाभिव्यञ्जकध्वन्यभिव्यङ्ग्यत्वात् वाक्ये पदानि भासन्ते । परमार्थतो मिथ्याभूतान्यपि मासन्ते । ननु जन्यजनकयोरेव नियतत्वम् । तन्तुभिरेव पटः, कपालाभ्यामेव- घटः, न व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः, घटव्यञ्जकेनापि दीपेन पटव्यक्तिक्षर्शनार्त् । नाप्यभिव्यङ्ग्यत्वेऽभिव्यञ्जकनियमः मणप्रदीपापिभिरपि घटाद्यभिव्यक्तेः । तथा च ध्वनिशब्दयोव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावे कण्ठाभिघातजेन ध्वनिना अकार एव, ताल्याभिघातजेन चकार एवेति नियमो न स्यात् नियमस्य च दर्शनात् ध्वनिशब्दयोर्जन्यजनकभाव एव युक्तः । न व्यङ्ग्य- व्यञ्जकभाव इति चेन्न, इन्द्रियविषययोरिव व्यङ्ग्याव्यञ्जकत्वेऽपि ध्वनिस्र्फोटयोर्योग्यतान्नियमोपपत्तेः । यथा चक्षुषीरूपग्राहकता घ्राणे

[पृष्ठ ४०१]

गन्धग्राहकता, रूपे चक्षुर्ग्राह्यता, गन्धे घ्राणग्राह्यतेति जन्यजनकत्वा- भावेऽपि योग्यतान्नियता । तथैव प्रकृतेपि तदुपपत्तेः । यदप्युक्तम्-घ्राण-श्रोत्रयोः स्वसजातीयद्रव्यमात्रसमवेतगुणग्राह- कत्वम्, ततश्च रूप-रस-स्पर्शाः विसदृशेन्द्रियग्राह्याः, गन्धशब्दौ सह- शेन्द्रियग्राह्यौ । तत्र यथा सहशेन्द्रियग्राह्ये गन्धेऽभिव्यञ्जकनियमो नास्ति, तथैव तादृशे शब्देऽप्यभिव्यञ्जकनियमेन न भवितव्यम् । दृश्यते तु नियमस्तस्माच्छब्दो न व्यङ्ग्यः किन्तुत्पाद्य एव । तदपि न; गन्धेऽपि व्यञ्जकनियमदर्शनात् । यथाहि कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकं गोघृतं नियतं तथैव शब्देपि नियमो युक्तः । ननु गन्ध-रस-रूप-स्पर्शेषु सहशेन्द्रियग्राह्यत्वेन अभिव्यञ्जकानां संख्यावृद्धिह्रासांश्च अभिव्यङ्ग्योऽनुवर्तते । तैले श्यामं, जले गौरं, वज्र- मणौ लघु, दर्पणे बृहत्, वङ्गे-दीर्घं, मुकुरे वर्तुलं च प्रतिबिम्बं दृश्यते, तथैवाभिव्यञ्जकध्वनेर्भेदे वृद्धौ चाभिव्यङ्ग्ये शब्दे भेदो वृद्धिश्च भासते । वैशेषिकाणां रीत्या संयोगाद्विभागाच्छब्दाद्वा शब्दोत्पत्तिं वदन्ति । यथा वातेनैका वीचिस्तया तरङ्गात्तरं तेनान्यदिति पूर्वपूर्वतरङ्गेभ्य उत्तरोत्तरतरङ्गाणामुत्पत्तिः । एवं भेरीदण्डसंयोगात् वेणुदलविभागाद्वा शब्द आकाश उत्पद्यते । सचासमवायिकारणतया शब्दान्तरमारभते । तच्चान्यदिति परम्परया श्रोत्रपथमवतर्णी गृह्यते । भेरीशब्दो मया श्रुत इत्यनुभवस्तु भ्रम एव । वैयाकरणास्तु-स्फोटस्य ग्रहणे प्राकृतध्वनिं हेतुमाहुः । वैकृतं ध्वनिं वृत्तिभेदे हेतुमाहुः । तदुक्तम् संग्रहकारैः- स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते । वृत्तिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ॥' यथा प्रकाश उद्यन्नेव घटादिभ्यो भिन्नं घटं प्रकाशयति पश्चात् प्रका- शेन पुनः पुनर्द्दश्यमानोऽपि घटः, न पूर्वप्रकाशिताद्घटात् भेदमालम्बते तथा प्राकृतध्वनिरेव भिन्नं स्फोटं व्यञ्जयति । अनन्तरं वैकृतध्वनिस्तु पूर्वाभिव्यक्तस्यैव तावत्कालमुपलब्धे हेतुर्भवति,न पूर्वाभिव्यक्ताद् भिद्ये । वे० वि०-२६

िरधिकदेशं व्याप्नोति। Wait, "ध्वनिरधिकदेशं": look at 'नि' in "ध्वनिरधिकदेशं". There is a small ink smudge, but it's clearly ध्वनिरधिकदेशं.

अकारस्तु न भिद्यते। द्रव्याभिघातात् ध्वनिकारणवायुसंयोगप्रचयात् दीर्घप्लुतयोः प्रचयः। अधिककालं वादितायां घण्टायां कम्बोऽनुवर्तते। स्पन्दे उपरते Wait, "कम्बोऽनुवर्तते" or "कम्पोऽनुवर्तते"? Look at the letter: 'म्प'! In 'कम्पो', 'म्' + 'प' = 'म्प'. It is clearly "कम्पोऽनुवर्तते।"

सञ्जाता नादा वैकृतध्वनयः। तैरेव द्रुतादिव्यवस्था भवति। शब्दानित्य- त्वपक्षे तु ह्रस्वत्वादयोऽकारादिधर्मा एव। अन्येषां रीत्या तु कम्पेऽनिवृत्तेऽपि ज्वालान्तराद्वज्ज्वाला इव स्फोटा- देव वैकृतध्वनयो जायन्ते। केषाञ्चित् वायोरन्येषाणमुत्परेषां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्ति- Wait, "वायोरन्ये

' -> 'कथमनुमानमात्रेणार्थनिर्णयः ।' Yes, 'कथमनुमानमात्रेणार्थनिर्णयः ।'

किञ्च निङ्गातशकेरग्न्यादिद्रव्यस्य मणिमन्त्रौषधादिभिर्विशिष्ट- Wait, what is that word: 'निङ्गातशकेरग्न्यादिद्रव्यस्य'? Let's zoom in on that word! 'नि' then what? Is it 'निर्दग्ध'? 'निराकृत'? 'निर्ज्ञात'? Look at the characters: 1: नि (ni) 2: र्ज्ञा (r-jñā)? Wait! 'र्' on top? Yes, a repha! And underneath is 'ज्ञा' (jñā)! 3: त (ta)! निर्ज्ञात! (nirjñāta = known, ascertained!) 4: श (śa) 5: क्ते (kte) 6: र (ra with repha? No, र् + अ = र) निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य! निर्ज्ञातशक्तेः + अग्न्यादिद्रव्यस्य = निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य! Wow, absolutely clear: निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य!

Line 8 continued: मणिमन्त्रौषधादिभिर्विशिष्ट- सम्बन्धैः सा शक्तिः प्रतिबद्ध्यते । तथा

४०६ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः नार्षज्ञानेनानन्तानन्तशब्दापशब्दनिष्ठधर्मोधर्मजनकत्वं लक्षैकचक्षु- ष्काः पश्यन्ति । यथा विज्ञाने जायमाने तत्प्रामाण्यं स्वत एव गृह्यते, यथा वा आत्मनि अहं वा नाहं वेति न सन्दिग्धे, न च नाहमिति विपर्यस्यति, स्वप्रकाश- त्वादेव, तथैव श्रुतिस्मृतिलक्षण आगमोऽनादिशिष्टपरम्परया प्राप्तत्वा- दसन्दिग्धविपर्यस्ततया बोधजनकत्वादपौरुषेयत्वतन्मूलकत्वाभ्याञ्चा- पास्तसमस्तपुंदोषतया स्वतः प्रमाणमेव । किं बहुना श्रुतिस्मृत्यनपेक्ष्यापि आप्तानामृषीणां वचनबलादेव जन- साधारणस्य हिंसाव्यभिचारादौ पापबुद्धिः, दानयज्ञपरोपकारादौ धर्मबुद्धिर्दृढमूला । तदुक्तम्- 'इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन् पदद्वये । आचाण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ( वा. प. ब्र. का. ४० ) किमु वक्तव्यमनाद्यपौरुषेयमन्त्रब्राह्मणात्मकवेदतच्चरणाश्रितार्ष- ग्रन्थानामपास्तसमस्तशंकाकलङ्कपङ्कानां शास्त्राणां प्रामाण्यस्वतस्त्वे । हस्तस्पर्शादिना मार्गमनुमाय विषमे पथि धावतोऽन्धस्येव तर्कप्रधानस्य विनिपातो न दुर्लभः । तस्मादेव शिष्टैस्तत्रागममाश्रित्यैव शब्दानुशासन- मारभ्यते । तदुक्तम्- 'तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिञ्च सनिवन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः शब्दानामनुशासनम् ॥' वैयाकरणैर्वेदानामकृतकत्वेनापौरुषेयत्वमेवाभ्युपेयते । 'न जात्वकृतकं कश्चिदागमं प्रतिपद्यते । बीजं सर्वागमापाये त्रय्येवातो व्यवस्थिता ॥' [L

पृष्ठ ४२८

व्याकरणशास्त्रं वाङ्मूलं निवारयति । संस्कारहीनः शब्दोऽपि फादर, गावी, पित्तेति प्रयुयुक्षिते फादर गावीत्यादि निष्पद्यते स एवापभ्रंशः । 'शब्दप्रकृतिरपभ्रंशः' इति सङ्ग्रहवचनात् । केचित्तु प्राकृतं मूलं संस्कारेणोत्पन्नं संस्कृतमेव सादि वदन्ति । तत्त प्राकृतव्याकरणविरुद्धम् । तत्र तु प्रकृतिः संस्कृतं तस्माद्भवं प्राकृत- मिति संस्कृतमेव प्रकृतिरित्युक्तम् । संस्कारस्त्वत्र असाधुशब्देभ्यः साधुशब्दानां विवेचनमेव । यथा तितउना ( चालन्या ) अनुपादेयेभ्यः उपादेयानां पृथक्करणमेव संस्कारः तथैवात्रापि बोध्यम् । 'शब्दः संस्कारहीनो या गौरिति प्रयुयुक्षिते । तमपभ्रंशमिच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥' ( वा० प० ब्र० का० १४८ ) तत्रापि अश्श्वगोण्यादयः अश्वगवादिसम्बन्ध एवासाधवः, धनहीने आबपने तु साधव एव । तदुक्तम्- उभयेषामविच्छेदादन्यशब्दविवक्षया । योऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सोऽर्थस्याभिधायकः ॥ ( वा. प. ब्र. का. १५६ ) अन्ये तु साधूनामसाधून ञ्चाविच्छेदात् वाचकत्वं सममित्याहुः । 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते' इति महाभाष्यवचनात् । अनादिकालात्साध्वसाधुशब्दानां एव तितउस्थानीयेन व्याकरणेन पृथक्करणलक्षणसंस्कारेण साधुशब्दानां संस्कृतत्वं युज्यते । तत एव वेदेऽपि संस्कृताया वाचो भिन्ना काचि- न्मानुषी वाक् स्वीकृता । आधुनिका अपि व्याहरन्ति यत् लैटिन ग्रीक जेन्द संस्कृतादिभाषाः परस्परं भगिन्य एव, तासां परस्परं साम्यदर्शनात् । कदाचित्तत्तद्भाषा- भाषिणः समानदेशस्था आसन्निति तेषां भाषैक्यञ्चानुमीयते । यथा यथा ते परस्परं विप्रकर्षमुपगतास्तथा तथा तद्भाषासु भेदाः सञ्जाताः ।

पृष्ठ ४२९

यस्यास्तु भाषाया इमा दुहितरः सा तु मृतेत्यपि तदनुपलम्भादनुमानम् ।” तदपि मन्दम्; यतः संसारस्य पुस्तकालयेषु प्राचीनतमस्य ऋग्वेदस्यैवोप- लम्भात् संस्कृतभाषाया एव सर्वाधिकप्राचीनता विज्ञायते । सैव च लैटिन ग्रीक जेन्द भाषाणां जननी, उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थित- कल्पने मानाभावात् । विपुलसंस्कृतधातुप्रत्ययेभ्यः सर्वशब्दानां निष्पत्तिसम्भवाच्च । एवं पिदर फादर आदिशब्दानां संस्कृतप्रकृतिकत्वेन साधु स्मरणात् पित्रादिवाचकत्ववृत्त्यभावेऽपि अक्षिनिकोचादिवत्तज्ज्ञाप- कत्वं वा स्वतन्त्रतया वाचकत्वं वा । न साधुशब्दतदर्थ-सम्बन्धा- नामौत्पत्तिकत्वे ( स्वाभाविकत्वे ) काचिद् बाधा । व्याकरणशास्त्रेण येषां साधुत्वं तेभ्यः पुण्यविशेषो जायते इति नियमस्तु विशेषः । यदृच्छाशब्दवन्नव्यशब्दानां तु सङ्केतोऽपि नव्यः । वस्तुतस्तु वैयाकरणानां मते बौद्ध एवार्थः शक्यः । पदमपि बौद्धमेवेति तयोरभेदः । सामयिकः शब्दार्थप्रत्ययः । समयस्तु 'अस्येदं नामधेय'- मिति नियोगरूपः, 'अयमयमिति नियोग' इति पातञ्जलात् । तत्रापि पाणिन्यादिस्मार्तसङ्केतस्यैव वाचकता नियामकत्वम् , न त्वाधुनिकस्य । आधुनिकसङ्केतस्थले 'द्वादशेऽह्नि पिता नाम कुर्यात्' इति स्मृत्यनुसारेण क्रियमाणनामस्थले लक्षणैव । तत्र घट-गोविन्दादि- गुणाद्यारोपेण तन्मूलकप्रवृत्तिनिमित्तारोपेण च बोधः । गामानयेति प्रयोजकवृद्धवचनेन गवानयनप्रवृत्तिरूपं प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धव्यवहारं पश्यता व्युत्पित्सुना बालेन प्रयोज्यप्रवृत्त्या स्वस्तन्यपानप्रवृत्तिमूलज्ञान- वज्ज्ञानमनुमाय ज्ञानस्य चोपस्थितत्वात् शब्दमेव कारणत्वेन गृहीत्वा असम्बद्धस्य कारणत्वानुपपत्त्या सम्बन्धः कल्प्यते । गां बधान अश्वमानयेति अवापोद्वापाभ्यां सास्नादिमदादिषु गवादिपदानां शक्ति- र्गृह्यते । व्यवहारस्यैव शक्तिग्राहकेषु प्राधान्यम् । यथा वृश्चिकाद्गो- मयाच्च वृश्चिकोत्पत्तिः । एवं सर्गादौ केवलादृष्टात् । इदानीं तु ब्राह्मणाद्- ब्राह्मणोत्पत्तिः । यथा मायावी मायामयं प्रयोज्यं निर्माय घटमानये- त्यादि प्रयुज्य शक्तिं ग्राहयति । तथेश्वरोऽपि केवलादृष्टाच्छरीरद्वयं कृत्वा शक्तिं ग्राहयति ।

"तदशक्तौ चानुरूपत्वात्" is actually Jaimini Sutra 1.3.28 in some editions! Wait, let's check: Jaimini 1.3.24 to 1.3.29 is the Apashabda-adhikarana / Shabda-prayoga: 1.3.24: प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छब्देषु न व्यवस्था स्यात्। 1.3.25: शब्दप्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्। 1.3.26: अन्यायश्चानेकशब्दत्वम्। 1.3.27: तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात् स्यात्। 1.3.28: तदशक्तौ चानुरूपत्वात्। 1.3.29: एकदेशत्वाच्चेति। YES! EXACT MATCH! Jaimini Sūtra 1.3.28 is precisely: "तदशक्तौ चानुरूपत्वात्" ! That is brilliant!

Now let's examine the right page in detail: Line 1: "पादकाधिकरणसंगतिः। शब्दशक्तेरुभयत्र तुल्यत्वे त्वसंगतिरेव ।" Wait, the left page ends with: "अत एव यव शब्देन दीर्घशूकविशेष एव ग्राह्यो न कङ्गुरित्येतत् प्रति-" Right page begins: "पाद

शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति, इत्यादि वचनात् । 'एकः पूर्वपरयोः' पा० सू० ६।१।८४ ) इति सूत्रभाष्यात् । ननु साधुस्मरणाच्छक्तिभ्रमाद्वा प्रयोगप्रत्यय इति चेन्न; गवादिष्वपि तथात्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मात्पुण्यपापयोरेव वैशिष्ट्यम् । तदुक्तं वाक्यपदीये- वाचकत्वाविशेषेऽपि नियमः पुण्यपापयोः ।' अपभ्रंशे शक्त्यंशे कदापि कस्यापि व्यवहर्तुर्बाधादर्शनेन न शक्तिग्रहस्य भ्रमत्वम्, असति बाधके प्रमात्वस्यैव न्याय्यत्वात् । ऋषीणां भ्रमासंभवेन ततो बोधानापत्तेः । वैयाकरणैर्ग्राह्यग्राहकभाववर्जिता सर्वतः संहृतक्रमाऽपरिच्छिन्नशा- वागेव ब्रह्माभ्युपेयते । सैव चाविद्याविशिष्टा ज्ञेयाख्या जीवरूपेण- भोक्तृत्वमुपगच्छति । सैव चार्थविशेषोपलक्षिता मनोविज्ञानरू

४१४ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः एतेन- "वस्तुतस्तु न केवलं शब्दार्थसम्बन्धस्यैव अनित्यत्वम्, परं शब्दस्याप्यनित्यत्वं बोध्यम् । नहि शब्दो नित्यो भवितुमर्हति, उत्पत्ति- प्रध्वंसशीलत्वात् तस्य । तथा हि न्यायसूत्रम् - 'आदिमत्त्वात्' ऐन्द्रिय- कत्वात् कृतकवद् व्यवहाराच्च' (न्या० २।२।१४) इति आदिर्योनिः कार- णम् आदीयते अस्मादिति । कारणवदनित्यं दृष्टम् संयोगविभागजश्च शब्दः कारणवत्त्वादनित्य इति । ऐन्द्रियकत्वात्, इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यः ऐन्द्रियः । किमयं व्यञ्जकेन समानदेशोऽभिव्यज्यते रूपादिवत् अथ संयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति श्रोत्रप्रत्यासन्नो गृह्यते इति । दारुव्रश्चने दारुपरशुसंयोगः । निवृत्तौ दूरस्थेन शब्दो गृह्यते । न च व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्यस्य ग्रहणं भवति । तस्मान्न व्यञ्जक

४१६ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः पक्षो युक्त इत्याह-सतः सर्वदा विद्यमानस्य परं पूर्वोत्तरकालेऽदर्शनम् संस्कर्तुः व्यञ्जकस्य विषयं शब्दं प्रत्यनागमात् । अयमभिप्रायः-स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञानेन लाघवेन च नित्यः शब्दः स्वीकर्त्तव्यः । तस्य च मुखोद्गतवायुसंयोगविभागैः शब्द- प्रत्यक्षप्रतिबन्धकीभूतस्य स्तिमितवायोरपसारणेन भवत्यभिव्यक्तिः । ततएव तदानीमेव शब्दप्रत्यक्षं भवति । संयोगविभागाभावे स्तिमित- वायुरूपप्रतिबन्धकसद्भावात् । केषाञ्चिद्रीत्या ध्वनिभिरिन्द्रियस्य संस्कारः । अन्येषां रीत्या शब्दस्य- संस्कारः । अपरेषामुभयस्य संस्कारः । चित्तैकाग्र्येणाञ्जनादिभिश्च यथा चक्षुष एव संस्कारो न विषयस्य । विषयसंस्कारे तु एकेन समाहितेन चेतसा चक्षुषा विधये संस्कृते तदन्यैरपि विषयग्रहणं स्यात् । एवं ध्वनिभिः श्रोत्रस्यैव संस्कारो न शब्दस्य, तथात्वे शब्दस्य विभुत्वेन सर्वश्रोत्रसम्बद्धत्वात् सर्वैरपि तद्ग्रहणप्रसक्तेः । ध्वनौ काचिदतीन्द्रियशक्तिरेव संस्कारजनिका । अत एव केनाकारेण संस्कृतिरिति न पर्यनुयोगः । उत्पत्तावपि तादृक्पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वात् । अन्यरीत्या विषयस्य तैलादेर्यथातपे न संस्कारः शुष्कभूमेर्गन्धस्यो- दकेन संस्कारो भवति तत्प्रतिपत्तये न घ्राणेन्द्रियस्य संस्कारः तथात्वे संस्कृता संस्कृतप्रयुक्तगन्धयोर्भेदो न स्यात्, तथैव ध्वनिभिः शब्दस्यैव सस्कारो न श्रोत्रस्य सर्वशब्दप्रकाशकत्वापत्तेः । नहि घटायोन्मी- लितंचक्षुः परं न बुद्धयते । अपररीत्या चक्षुषः प्राप्यकारित्वेन तथा लोकस्य विषयेन्द्रिययोरपि संस्कारकत्वम् तथैव ध्वनेरपि क्रमो ज्ञेयः । तेजसाविषये तमोनिवृत्तिः, चक्षषि तद्रश्मिवर्धनञ्च क्रियते तथैव ध्वनिनाशब्दश्रोत्रयोरुभयोरपि कश्चित्संस्कार क्रियते । शब्दे तदावरकस्तिमितवाय्वपसारणस्सः श्रोत्रे च श्रोत्रमभिव्याप्य स्थितस्य कोष्ठयवायोरपसारणरूपः संस्कारः क्रियते ।

वेदपौरुषेयत्व विमर्शः ४१७ यदि चक्षुर्मात्रं संस्कुर्यादालोकस्तदा आलोकदेशस्थितोपि अन्ध- कारस्थं घटं पश्येत् । यदि विषयमात्रं संस्कुर्यात्तदा आलोकस्थघटस्य सर्वैरपि ग्रहणं स्यात् । सन्तमसस्थस्य पुरुषस्य त्वालोकमितप्रहणं नानुषपन्नं, चक्षुषः प्राप्यकारित्वेन घटप्रदेशगतस्य चक्षुषस्तत्रस्थेना- लोकेन संस्कारसम्भवात् । गोलकमात्रं चक्षुरिति बौद्धमते ! तच्च विषयासम्वद्धमेव विषयप्रका- शकम् । प्राप्यकारित्वे रसनादिवदधिष्ठानसम्बद्धं गृह्णीयान् । न चैवं दृश्यते गोलकासम्बद्धग्रहणात् । स्वतोऽधिकपरिमाणवच्च न गृह्णीयात् तन्न, अधिष्ठानासम्बद्धार्थग्राहिण्याः प्रदीपप्रभाया इव चक्षुषोपि प्राप्यकारित्वे पृथुलग्रहणे च बाधाभावात् , स्वाधिकपरिमाणग्राहिणा त्वगिन्द्रियेण व्यभिचारात् प्राप्यग्राहिणा नाधिकपरिमाणवद्ग्रहणमिति- नियमे मानाभावाच्च । 'प्रयोगस्य परम्' ( पू० मी० १।१।१४ ) शब्दं करोतीत्यत्र करोतीति पदं तु प्रयोगस्योच्चारणस्य परं वक्तव्यार्थकम् । अर्थात् उच्चारं करोतीत्य- थकं शब्दं करोतोऽतिप दमिति । तेन प्रयत्नादिकारणवत्त्वं तूच्चारण एवोप- क्षीणमित्यर्थः । 'आदित्यवद्यौगपद्यम्' (पू० मी० १।१।१५ ) यथैकः सूर्यः नौनादेशस्थैर्यगपद्मीक्ष्यते तथावित्यवन्महान् शब्दो न सूक्ष्मस्तस्मादेव- शब्दो नानासन्निकृष्टविप्रकृष्टदेशस्थैः पुरुषैर्यगपदुपलभ्यते । तेन सत्त्वान्तरे देशान्तरे यौगपद्येनोपलम्भादपि न शब्दस्यानित्यत्व- नानात्वसिद्धिः । 'वर्णान्तरमविकारः' ( पू० मी० १।१।१६ ) इकारस्या- ने यकारो वर्णान्तरमन्य एव वर्गः, नेकारस्य विकारस्तृणानां कट इव । तथात्वे कटकत्र्त्रानियमेन तृणसम्पादनवत् यकारं प्रयुञ्जानो नियमेनेका- रमाददीत । तस्मान्न प्रकृतिविकारभावेन शब्दानित्यत्वसाधनं सम्भवति । 'नादवृद्धिःपरा' ( पू० मी० १।१।१७ ) वृद्धिश्चेत्यस्योत्तरमाह-परा अतिशयिता शब्दवृद्धिरिति भ्रान्तिरेव नादवृद्धिमूलिका । बहुभिर्भरी- माद्यनद्विर्वाणत्मकशब्दमुच्चारयितृभिर्वा महान् शब्द उपलभ्यते । तत्र- शब्दस्य वृद्धिन सम्भवति । तत्र मते प्रतिपुरुषं शब्दावयवा उत्पन्नाः वे० मी०—२७

सन्तोऽमहत्त्ववच्छब्दे महत्त्वं सम्पादयन्तीति वक्तुं न शक्यते । परमते शब्दस्य गुणवत्त्वेन निरवयवत्वात् । ततोऽगत्या कणशष्कुलीमण्डलस्य सर्वां सरणिं व्याप्नुवद्भिः संयोगविभागैर्नैरन्तर्येण असकृद् ग्रहणात् महानिवावयववानिव प्रतीयते । तथा च नादपदवाच्यानां संयोगवि- भागानामेव वृद्धिः । अन्ये तु ध्वनिरेव नादस्तत्र वर्णा व्यज्यन्ते, तत्र ध्वनीनां वृद्धथैव शब्दवृद्धिर्विभ्रमः । न च रूपाद्रिवद् व्यञ्जकसमानदेशे व्यङ्ग्याभिव्यक्तौ बाधा, नवा- दारुव्रश्चने दारुपरशुसंयोगनिवृत्तौ दूरस्थेन शब्दग्रहणानुपपत्तिः, नवा व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्यग्रहणम्, दारुव्रश्चने दारुपरशुसंयोगनिवृत्तावपि दारुपरशुसंयोगजनितानां वायुसंयोग-विभागानां श्रवणकाले सत्त्वात् । ते च यावद् दूरं गच्छन्ति तावत्पर्यन्तमेवस्तिमितवायुसमुत्सा- रणं तावद्दूरमेव शब्दप्रत्यक्षमपि भवति । शब्दस्य तीव्रत्व-मन्दत्वादिक- मप्युच्चारणस्यैव तीव्रत्वमन्दत्वादिसमारोपनिबन्धनं भ्रान्तिमूलकमेव । एवं पूर्वपक्षं निराकृत्य महामुनिर्जैमिनिः शब्दनित्यत्वं साधयितुं सूत्र- मारचयाञ्चकार । 'नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात्' (पू० मी० १।१।१८) नित्यः शब्दः स्यात्, दर्शनस्य दृश्यते व्यज्यतेऽनेनेति दर्शनम् उच्चारणम्, तस्य परार्थत्वात्, अन्यस्यार्थस्य प्रतिपत्त्यर्थत्वात् । अनित्यत्वे कथं श्रोतुरर्थावगमपर्यन्तं स्थितिः स्यात् ? अन्यथात्वे कारणा- भावात्कथमर्थापत्तिः स्यात् ? अर्थावगमपर्यन्तावस्थानेन नाशकाभावा- दनाशे नित्यत्वमेव शब्दस्य सिद्ध्यति । 'सर्वत्र यौगपद्यात्' (पू० मी० १।१।१९) सर्वत्र देशेषु कालेषु चोच्चारितगोशब्दमात्रे गकार एक एव यौगपद्यात् । अबाधित- प्रत्यभिज्ञाया युगपदुपपत्तेः । स एवायं गकार इति युगपदनेकेषां भवति प्रत्यभिज्ञानम् । न ह्यनेके युगपद्भ्रान्ता भवन्ति । 'संख्या ऽभावात्' (पू० मी० १।१।१९) दशकृत्वो गोशब्दोच्चारे दशवारमुच्चारितो गोशब्दः इत्येव वदति लोकः । न च दशगोशब्दा- उच्चारिता इति शब्दसंख्याभावात् नित्यः शब्दः । 'अनपेक्षत्वात्' (पू० मी० १।१।२१) शब्दनाशकारणस्य सर्वसाधारण्येन ज्ञानाभावात् । घटपदादर्शनमात्रेण यथाऽसमवायिकारणादिनाशान्नाशो ज्ञायते । न तथा शब्दनाशकारणात् शब्द नाशो ज्ञायते । 'प्रख्याभावाच्च योग्यस्य' (पू० मी० १।१।२२) यदुक्तम्-वायुपरमाणुप्रकृतिकः शब्दः तदीयसंयोगैर्जन्यते, जन्यत्वा- दनित्य एव शब्दः, वायुरापद्यते शब्दतामिति शिक्षावचनादिति तन्न, योग्यस्य श्रोत्रेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयस्य शब्दस्य प्रख्याभावात् । अस्य- वायुविकारस्येव वायुविकारस्य शब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वासम्भवात् । लिङ्गदर्शनाच्च' (पू० मी० १।१।२३) 'तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा- विरूपनित्यया । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम्' इति मन्त्रे नित्यया वाचेति लिङ्गं दृश्यते । तेनापि शब्दस्य नित्यत्वमेव सिद्ध्यति । आदिमत्त्वं कारणवत्त्वं कृतकवद्व्यवहारश्चोच्चारणस्यैव भवति न शब्दस्य, उच्चारणस्यैव संयोगविभागजन्यत्वात् । ऐन्द्रियकत्वन्तु नानित्यत्वप्रयोजकम् । त्वन्मतेऽपि नित्यस्य शब्दत्वस्यैन्द्रियक- त्वाभ्युपगमात् । यदुक्तम्-शब्दो गुणः शब्दत्वात् ध्वनिवदिति तन्न, वर्णा न गुणा ध्वन्यन्यत्वे सति श्रावणत्वात् शब्दत्ववत् । एतेन स्पर्शविरहितत्वे सति एकेन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपाद्रिवत् शब्दस्य गुणत्वमिति । तदपि न, पूर्वोक्तस- त्प्रतिपक्षस्य तद्बाधकत्वात् । ह्यस्तनाद्यतनयोः प्रत्यभिज्ञानेन न वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यत्वम् । उच्चारणञ्च न वर्णानां कारणं किन्त्वभि- व्यञ्जकमेव । वायुरापद्यते शब्दतामिति शिक्षावचनन्तु वायुः शब्दाभिव्यक्ति- हेतुतामापद्यते इत्यर्थक एव । यथा धेनुत्वमग्नेर्विदाहित्वञ्च गोर्गमकं तथैव स्थिरः शब्दः सम्बन्धानुभवसापेक्षः सामान्यार्थावबोधको भवति । न कृतकत्वेनानित्यत्वसाधनं सम्भवति, कृतकत्वस्य परं प्रत्य- सिद्धत्वात् । शब्दं करोतीति व्यवहारस्योच्चारणपरत्वेनोक्तत्वाच्च । नाप्यैन्द्रियकत्वमनित्यत्वहेतुः, आद्यमध्यमशब्दयोरैन्द्रियकत्वाभावात् ।

[पृष्ठ ४२०]

अन्त्यस्यैव शब्दस्य वैशेषिकादिभिरैन्द्रियकत्वाभ्युपगमात् । अथान्त्य एव पक्षोऽस्तु मीमांसकं प्रत्याश्रयासिद्धेः । ऐन्द्रियकत्वस्य सामान्ये सत्त्वाद् व्यभिचाराच्च । एवं वर्णानां नित्यत्वेन न तत्पौरुषेयत्वेन वेदानां पौरुषेयत्वम् । घटादिपदगता वर्णानुपूर्वी चापि प्रवाहरूपेण नित्यैव, तस्या सादित्वे प्रमाणाभावात् । कुम्भकारादिपदे पदानामपि चानुपूर्वी नित्यैव । तस्माद्वर्णपदानुपूर्वीणामपि पौरुषेयत्वमुखेनापि न वेदानाम्पौरुषेयत्वम् बाध्यते । तथैव वेदे वर्णपदानुपूर्वी भाञ्जि वाक्यान्यपि नित्यान्येवेति न कथञ्चन तत्र पौरुषेयताप्रवेशः इति दिक् ।

[पृष्ठ ४२१]

ब्राह्मणानां वेदत्व-विमर्शः

कश्चन सामाजिकः प्रत्यवतिष्ठते-“मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इति वचनबलादेव ब्राह्मणानां यद्वेदत्वम्, तद्धि केवलं कृष्णयजुर्वेदीय- श्रौतसूत्रेष्वेव, न ऋग्वेद-यजुर्वेद-सामवेदीय-श्रौतसूत्रेषु । निर्वृत्त- प्रयोजनमिदं वचनमेषु सूक्तेषु । यतो हि-वेदत्रयस्य मन्त्रसंहिताः स्वतन्त्राः पृथक् पठ्यन्ते; ब्राह्मणाानि च स्वतन्त्राणि पृथक् । एवञ्च प्राचीनपरम्परानुसारं कृष्णयजुर्वेदमन्त्र-ब्राह्मणयोः सम्मिश्रणात् तदेक- देशानां मन्त्राणामेव वेदसंज्ञा प्राप्ता, न ब्राह्मणानाम् । अतः सम्पूर्ण- संहिताया वेदत्वसिद्धयै कृष्णयजुःश्रौतसूत्रकारैरेव वचनमेतादृशमुपनि- बद्धम् । अत एव सूत्रस्यास्य व्याख्यायां हरदत्तेन धूर्त्तस्वामिना च स्पष्ट- मुल्लिखितम्-“कैश्चिन्मन्त्राणामेव वेदत्वमाश्रितम्” इति । अतः स्पष्ट- मेतत् प्रतीयते यत्प्राचीनैरनेकैः आचार्यैः मन्त्राणामेव वेदत्वमङ्गीकृतम्, न ब्राह्मणानाम् । कथञ्चित् स्वाकृतेऽपि वचनस्यास्य प्रामाण्ये आपस्तम्बा- दिश्रौतसूत्र-परिभाषाप्रकरणपठितत्वादस्य सा पारिभाषिक्येव संज्ञा भवेत् । सा च प्रतिशाखं प्रातिस्विकी पृथगेव । यथा पाणिनेः 'अ-ए- ओ' वर्णानां गुणसंज्ञा । लोके न्यायादिशास्त्रेषु वा 'गुण'शब्देन न 'अ-ए-ओ' वर्णानां ग्रहणम् । स्पष्टमेतत् यत् ऋग्वेदादौ मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च पूर्णतया पार्थक्यम् । अतस्तत्र ब्राह्मणानां वेदत्वप्रसक्तिरेव नोपसर्पति" इति । तदेतदसङ्गतम् ; 'कात्यायनभिन्नैः ऋषिभिर्वेदसंज्ञाया अस्वी- कृतत्वादि'ति तद्भाष्य-स्वामिदयानन्दोक्तिविरोधात् । एतद्रीत्या कात्यायनमहर्षिणा ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गीक्रियते । कात्यायनश्च शुक्ल- यजुर्वेदीयो न कृष्णयजुर्वेदीयः । परमेतदुक्तिरपि न सङ्गता, ब्राह्मणानां वेदत्वबोधकवचनान्तराणामभावेऽपि परमाप्तस्य श्रौतसूत्रकारस्य कात्यायनस्य वचनमेव तत्र पर्याप्तम् । यदि सम्भवेदार्षवचनेन केन- चिदस्य विरोधस्तर्हि विचारायावकाशः स्यादपि । न हि कस्यचित्

पृष्ठम् ४२२

स्वकपोलकल्पनया परमाप्तस्य ऋषेर्वचने अप्रामाण्यमारोपयितुं शक्यम्। तद्विपरीतमनेकेषां महर्षीणामधोनिर्दिष्टवचनैः मन्त्राणां ब्राह्मणानां च वेदत्वं प्रमीयते । 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमि'ति वचनं बौधायनगृह्यसूत्रे (२।६।३); बौधायनधर्मसूत्रे (२।६।७), आपस्तम्बश्रौतसूत्रे (२४।१।३१), सत्या- षाढश्रौतसूत्रे (१।१।७), कात्यायनपरिशिष्ट-प्रतिज्ञासूत्रे, (२) च समायाति । एवं पारस्करगृह्यसूत्रे 'वेदं च समाप्य स्नायात्' इत्यत्र 'विधिविधेयस्तर्कश्च वेदः' इत्युक्तम्। अत्र विधेयो मन्त्रः, विधिश्चैतर्कश्च ब्राह्मणम्। एवमृग्वेदीये कौशिकगृह्यसूत्रे 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदशब्दः' (३।१२।२३), अथर्ववेदीये कौशिक-सूत्रे

[पृष्ठ ४२४]

जायते। यदि च तत्र न विश्वस्युस्ते तर्हि 'सत्यार्थप्रकाश'स्य श्री स्वामिदयानन्दरचितत्वमेव कथङ्कारं सिद्ध्येत् ? पुस्तकस्थनामोल्लेखेन वैदिक-याज्ञिकपरम्परया च 'कात्यायनप्रतिज्ञा-परिशिष्टं' कात्यायनकृतमेव प्रसिद्धम् । तत एव लिखितं दयानन्देन - 'कात्यायनभिन्नैऋषिभिर्वेद- संज्ञाया अस्वीकृतत्वात्' इति । यदा तु समाजिनां पुरतः 'आपस्तम्ब'- 'सत्याषाढ' 'बौधायना'दीनामेतदर्थप्रतिपादकानि सूत्राणि सनातनधर्मा- नुयायिभिरुपक्षिप्तानि तदैतद्विषयं स्वामिदयानन्दस्य अज्ञानमेव समा- जिनामौपयिकमासीत्, बहुभिऋषिभिरुक्तत्वात् ब्राह्मणानां वेदत्वाङ्गी- कारश्च कर्तव्यपतित आसीत्। किन्तु यथार्थामपि श्रीस्वामिदयानन्दस्य कात्यायनप्रोक्तां ब्राह्मणभागस्य वेदत्वाङ्गीकृतिरूपां वार्तां मिथ्यैवामंसत । ब्राह्मणभागस्य वेदत्वं व्याचक्षाणानां कात्यायनभिन्नानामप्यनेकेषां महर्षीणां विद्यमानत्वात् । यद्यपि श्रीस्वामिदयानन्दस्य अज्ञानमूरीकृत्य सर्वसम्मतं ब्राह्मण- भागस्य वेदत्वं सामाजिकैरङ्गीकर्तव्यमासीत्, किन्तु तद्विपरीतं ते सनात- निसम्मतं स्वामिदयानन्दसम्मतञ्च 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इति सूत्रमेव नाङ्गीकृतवन्तः । उपरिष्टात् प्रदर्शितं यत् ऋग्वेदीय- कौषीतकीगृह्यसूत्रस्य अथर्ववेदीय कौशिकगृह्यसूत्रस्य च सम्मतं ब्राह्मणानां वेदत्वं, कणाद-गोतम-पाणिनि-पतञ्जल्यादिसम्मतञ्च । किमेते सर्वेऽपि कृष्णयजुःसम्बन्धिनः ? पूर्वोत्तरमीमांसे सम्पूर्णवेदस्यैव विचारार्थं प्रवृत्ते । तयो रचयितारौ जैमिनिर्व्यासश्च ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गीकुरुतः । सामवेदीय सहस्रशाखानां महाविद्वान् शबरस्वामी मीमांसकेषु प्रसिद्धः । भगवत्पादैः श्रीशङ्कराचार्यैस्ते शास्त्र- तात्पर्यवित्त्वेन स्मर्यन्ते - तथा चाहुः शास्त्रतात्पर्यविदः शबरस्वामिनः' इति । स्वयं शुक्लयजुर्वेदी भगवान् शङ्कराचार्यो ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गी- करोति । स्वामिदयानन्देन प्रमाणपदवीमारोपिता शुक्रनीतिरपि ब्राह्मणानां वेदत्वमूरीकरोति । चरणव्यूहेऽप्ययमेव सिद्धान्तः । सत्सु चैवं परःशतेषु प्रमाणेषु कृष्णयजुःसम्बन्धिन एव सूत्रकारा ब्राह्मणानां वेदत्वमङ्गीचक्रु- रिति साहसजल्पितमेव । एतेन समाजिना एतदपि दुःसाहसजल्पितं यत् "सत्सु चैतेषु प्रमा- णेषु बहुतिथं कालं यावत् लोको नाङ्गीचकार ब्राह्मणानां वेदत्वम्, अत

[पृष्ठ ४२५]

एव हरदत्तेन धूर्तस्वामिना चोक्तं यत् 'कैश्चिन्मन्त्राणामेव वेदत्वमाख्या- तमि'ति पूतिकूष्माण्डायितमेतत्; यतो हि मीमांसायाः प्रत्येकम- धिकरणे प्रथमं पूर्वपक्षोपन्यासो लभ्यते । किमेतस्य तदेव तात्पर्यं यत् पूर्वपक्ष एव आस्तिकानां शिष्टानां सम्मतः ? यदि बाढं कश्चिदङ्गीकुर्यात् तदा वेदाप्रामाण्यमेव आस्तिकशिष्टसम्मतत्वेन तस्य शिरोऽवस्कन्देत् । यतो-हि वेदप्रामाण्यसाधकाधिकरणे पूर्वपक्षरूपेण वेदाप्रामाण्यमेव निर्दिष्टम् । अत एव हरदत्त-धूर्तस्वाम्यादिभिर्येषां सूत्राणां परमादरणीयतां प्रामाणिकतां चाङ्गीकृत्य तानि सूत्राणि व्याख्यायन्ते; तेषां सूत्राणाम- प्रामाणिकत्वभणितिः श्रुतिरहस्यानभिज्ञानां कतिपयपुंसामेवेति स्वारस्यं 'कैश्चित्'शब्देन अभिव्यज्यते । एतेन समाजिना एतदपि प्रतिज्ञायते यत् "येषु येषु श्रौतसूत्रेषु 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्' इति सूत्रितम्, सर्वत्र परिभा- षाप्रकरण एव सूत्रितम्, अतः तस्य श्रौतसूत्रस्य पारिभाषिकोऽयं स्वकीयो व्यवहारः । लोकेषु अप्रसिद्धानामेव संज्ञानां पारिभाषिकत्वं भवति । पारिभाषिक्यश्च संज्ञाः स्वस्मिन्नेव प्रस्थाने ग्राह्या भवन्ति, न प्रस्था- नान्तरे, पाणिनेर्गुणवृद्धिसंज्ञादिवत् । एवमेव लोके अप्रसिद्धा एव ब्राह्मणानां वेदसंज्ञा श्रौतसूत्रेण विधीयते । अतः पारिभाषिकी सा कृष्णयजुःशाखास्वेवाभिमता नान्यत्रे"ति । किन्त्वेतदपि असङ्गतमेव; परिभाषाप्रकरणेऽपठितानामपि पाणिनेः टि-घ्वादिसंज्ञानां संज्ञात्वमेव । न क्वचिन्मन्त्रमात्रेऽर्थे वेदशब्दः प्रसिद्धः । ज्ञानार्थकाद् विदेर्निष्पन्नत्वात् वेदशब्दस्य ज्ञानमर्थः । 'वेदं कृत्वा वेदिं करोती'त्यादिस्थलेषु कुशमुष्टिविशेषेऽप्यर्थे वेदशब्दः प्रयु- ज्यते । 'मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमि'ति वैदिकानामेव संज्ञा । यथा सास्नादिमत्यां व्यक्तौ गोशब्दः प्रयुज्यते इति कोषेन ज्ञायते, तथैव श्रौत- सूत्रेण मन्त्रब्राह्मणानां वेदेति नाम ज्ञायते । कोषादिभिर्यथा अनादिसिद्ध- नामनामिनोः सम्बन्ध (शक्ति) ग्रहो जायते तथैव 'मन्त्रब्राह्मणयोरि'ति सूत्रेण अनादि-सिद्धनामनामिनोः शक्तेरेव ग्रहः । यद्येतत्सूत्रविधानात् कृष्णयजुर्वेद एव ब्राह्मणभागस्य वेदसंज्ञा ग्राह्या भवेत्तर्हि एतत्सूत्रविधाना-

[पृष्ठ ४२६]

वेदस्वरूप-विमर्शः देव मन्त्राणामपि वेदसंज्ञा कृष्णयजुर्वेद एव ग्राह्या स्यात् । एवमितरत्र अधीतानां मन्त्राणामपि वेदसंज्ञा न सिद्धयेत् । न केवलमनेन ब्राह्मणा- नामेव वेदसंज्ञा विधीयते । यावत्र चाद्यपरिहारौ ब्राह्मणे तावेव मन्त्रेऽप्यु- द्भावयितुं शक्यौ । 'ययोरेव समो दोषः परिहारश्च तादृशः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्ताहगर्थविचारणे ॥' इति । वस्तुतोऽपौरुषेयं वाक्यमेव वेदः । अपौरुषेयता च अविच्छिन्नपा- रम्पर्येण अस्मर्यमाणकर्तृ कत्वेन च निश्चीयते । ते च मन्त्रवत् ब्राह्मणेऽपि तुल्ये । अत एव 'तुल्यं तु साम्प्रदायिकम्' इति सूत्रेण अर्थवादानामपि साम्प्रदायिकता (अविच्छिन्नपारम्पर्यम् ) उक्ता । कौथुम-भाभ्रव्यादिना- दिसमा

४२८ वेदस्वरूप-विमर्श

तुल्यकालत्वमेवेति वार्तिकोपयोगः । प्रवाहरूपेण अनादित्वेऽपि एकस्मिन् कल्पे प्रादुर्भावपौर्वापर्याभ्यां प्राचीनत्वार्वाचीनत्वव्यवस्थाऽपि उपपद्यते । तत एव 'पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु' इति सूत्रे 'पुराणपदोपादानम् । तं दृष्ट्वा याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानीति नवीनप्रोक्त-ब्राह्मणव्यतिरिक्त-पुराण- प्रोक्तब्राह्मणग्रहणार्थं 'छन्दोब्राह्मणानी'त्यत्र ब्राह्मणग्रहणं सार्थकं भवति । अन्यथा पुराणप्रोक्तेति सूत्रं व्यर्थमेव स्यात् । किञ्च—वेदार्थविचारार्थमेव पूर्वोत्तर-मीमांसयोः प्रवृत्तिः । तत्र च प्रायः ब्राह्मणभागमधिकृत्यैव विचारः प्रवर्तते । अल्पीयानेव तत्र खलु मन्त्र- विचारः । धर्मस्य चोदनालक्षणत्वेन, चोदनायाश्च विधिरूपत्वेन, विधेश्च 'जुहुयात्' 'यजेत' 'निर्वपेत्' इत्यादि ब्राह्मणरूपत्वेन ब्राह्मणस्य अवेदत्व- वचनं मूढजनजल्पनमेव । 'धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः' इति मनुस्मृतौ श्रुतिपदेन वेदस्यैव ग्रहणम् । धर्मबोधकत्वन्तु ब्राह्मणभागस्यैव । मन्त्राणां तु धर्माङ्गतैवतास्तवनादौ उपयोगः । 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादि'- त्यत्रापि ब्राह्मणानामेव विधिभिन्नानामर्थवादानां क्रियार्थत्वाभावादानर्थक्य- माङ्कितम्, विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थत्वेन सार्थक्यञ्च उपपादितम् । ब्राह्मणस्यावेदत्वे तदुभयमप्यसङ्गतं स्यात् । 'तत्सामान्यं समाम्नाये । (१।४।१७) इति सूत्रे 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्' इति ब्राह्मण- मेव समाम्नाय शब्देनोक्तम् । 'वेदे हि त्रयाणां निर्देशो भवति' (६।१।३३) इति सूत्रभाष्ये 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यम् । शरदि वैश्यम् इति ब्राह्मणवाक्यमेव वेदशब्देनोक्तम् । विधौ तु वेदसंयोगात्' (६।७।२९) इत्यत्र 'माषान् मे पचत' इति ब्राह्मणवाक्यमेव वेदशब्दे- नोक्तम् । 'आम्नायवचनं तद्वत्' (११।२।४१) इति सूत्रे 'यदेवाध्वर्युः करोति' इति ब्राह्मणवाक्यम् आम्नायवचनमुक्तम् । 'सत्रे गृहपतिरसंयोद्धा तद्वदाम्नायवचनाच्च' (१२।३।३०) इति सूत्रे 'यो वै सत्रे बहूनां यजमानानां गृहपतिः' इति ब्राह्मणवाक्यं आम्ना- यशब्देनोक्तम् । 'यज्ञो मन्त्रब्राह्मणस्य विषयः' (गो. सू. ४।१।६२) इति वात्स्यायनभाष्ये यज्ञविषयत्वं वेदस्य विषय उक्त। यज्ञप्रतिपादकञ्च ब्राह्मणभाग एव । 'विध्यर्थवादानुवाद-वचनविनियोगात्' इति सूत्रे

ब्राह्मणानां वेदत्व-विमर्शः ४२९

गौतमेन ब्राह्मणत्रैविध्यमुक्तम् । विस्तरस्तु अस्मन्निबद्धे 'वेद का स्वरूप और प्रामाण्य'-पुस्तके द्रष्टव्यः । नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुतिसंयोगात् (३।७।३६), 'विरोधे च श्रुतिविरोधादव्यक्तः शेषः' (३।८।३२), 'शक- लश्रुतेः' (४।२।४) इत्यादौ श्रुतिशब्देन ब्राह्मणान्येव गृहीतानि । कि बहुना, वेदविचाररूपायाः पूर्वमीमांसाया नवशताधिकरणेषु प्रायेण सर्व- त्रैव ब्राह्मणवाक्यानामेव विचारः एवमेव वेदान्तविचाररूपाया उत्तर- मीमांसाया अपि अधिकरणेषु ब्राह्मणारण्यकोपनिषदामेव बाहुल्येन विचारः । ब्राह्मणानामवेदत्वे सर्वमेतद् व्याकुप्येत । यदुक्तम् -- "सामाजिकैः मन्त्रभाग ब्राह्मणभागेति भागद्वयपद- प्रयोगो न कर्त्तव्यः, तथात्वे मन्त्रभागस्य वेदत्वे तद्भागान्तरस्य ब्राह्म- णस्यापि वेदत्वापत्तिः स्यात् । नहि कलिन्दस्यैको भागः कलिन्दोऽपर- स्तादृशो भवितुमर्हती"ति । तदेतत् साहसमात्रम् ; मन्त्रभाग ब्राह्मण- भागेति भागद्वयात्मकस्य वेदत्वप्रसिद्धेः; ब्राह्मणो ब्रह्मजातौ स्याद्देवभागे नपुंसकम्' इति कोषात्, 'तच्चोदकेषु मन्त्राख्या, शेषे ब्राह्मणशब्दः' इति जैमिनिसूत्राच्च । सनातनधर्मानुयायिभिः प्रदर्शितायाः कलिन्दोदा- हरणरूपयुक्तेः सम्मुखे सामाजिकानामेष पराजय एव । उक्तसूत्रद्वयेन च स्पष्टमेकभागस्य मन्त्रत्वमुक्त्या शेषस्य भागान्तरस्य ब्राह्मणत्व- मुक्तम् । यत्तु--केनचित् अत्र शेषशब्दस्य अङ्गमर्थं विधाय "वेदस्य शेषे अङ्गे ब्राह्मणशब्द" इत्युक्तम् । तत्तूच्छम् ; तथात्वे 'शेषे यजुःशब्दः' इत्यत्रापि तथार्थाङ्गीकारप्रसङ्गात् यजुषो मन्त्रत्वानापत्तेः । यदुक्तम्- "स्वरहीनस्य गोपथादिब्राह्मणस्य न वेदत्वमि"ति । तदपि तुच्छम्; शतपथतैत्तिरीयै-तरेयादिवत् गोपथादि-ब्राह्मणस्यापि सस्वर- त्वानुमानात् । यथा अनेकासां शाखानां लोपः, कासाञ्चिद् ब्राह्मणलोपः कासाञ्चिच्च मन्त्रसंहिता-लोपः, तथैव केषाञ्चिद् ब्राह्मणानां स्वर- लोपोऽपि । न च स्वरलोपेन वेदत्वलोपो भवतीति वक्तुं शक्यम् । किञ्च--नहि रेखात्मका एव स्वराः, रेखाणां लिपिरूपत्वेन कल्प- निकत्वात् । न च हस्तचालनविशेष एव स्वरः; क्वचिच्च द्विहस्तचालनस्यैव

पृष्ठ ४३०

सम्प्रदायसिद्धत्वात् । क्वचिच्छस्त्रादिपाठे हस्त-शिरसारुभोयोरपि न प्रयोगः । स्वरराहित्यस्य अवेदत्वप्रयोजकत्वे सामाजिकोच्चरित- मन्त्रे स्वराप्रयोगात् तदभिमन्त्राणामपि अवेदत्वमेव स्यात् । न च शस्त्रपाठे वेदत्वं नास्तीति वक्तुं शक्यम् ; तत्र 'यज्ञकर्मण्यजप-न्युङ्ख- सामसु' (पा० सू० १।२।३४) इत्येकश्रुतिविधानात् । स्वरसामान्या- भावश्च एकश्रुतिः । तथा च रेखात्मकस्वराभावेऽपि वैदिकाः परम्परानु- सारेणैव गोपयादीन् पठन्ति । तत्र चोच्चारणं स्वराप्रतिकूलमेव । शृङ्गपुच्छादिवैकल्येऽपि गोर्गोत्ववत् 'एकदेशविकृतमनन्यवद्'िति न्यायेन कुत्रचित् स्वरसम्प्रदायलोपेऽपि वेदत्वमक्षुण्णमेव । अत एव स्वराप- राधेऽपि न मन्त्रे मन्त्रत्वहानिः । स्वरसत्त्वे साङ्गत्वेन शक्तिशालित्वम् विपरीतस्वरत्वे वाग्वज्रत्वेन यजमानानिष्टकारित्वञ्च । स्वरहीनत्वे किञ्चिद्धीनशक्तित्वमेव । तदुक्तं पाणिनीयशिक्षायाम्— 'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥' ( पा० शि० ५२ ) वर्णव्यत्ययेन तु आनुपूर्वीनाशाद् वेदत्वापगम एव, वर्ण-पदानु- पूर्वीविशेषस्यैव वेदत्वात् । यद्यपि स्वरसूत्रानुसारं कस्मिंश्चिदपि पौरुषेयमन्त्रे स्वरसंस्कारो विधातुं शक्यत एव, तथापि न तावता तस्य वेदत्वम्, तस्य गुरु- परम्परया अप्राप्तत्वात्, कर्तृस्मरणाच्च । यत्र न खलु कर्ता स्म्रियते, अर्थात् अनन्यथासिद्धप्रमाणैः प्रमीयते, कामं स्वरलोपः स्यात्, तत्रैव अपौरुषेयत्वं वेदत्वञ्च । कल्पादीनां कर्तारः स्मृतिकोचरा एव । काठकादि-समाख्यायास्तु जैमिनिनैव 'आख्या प्रवचनात्' इत्यन्यथा- सिद्धता उपपादिता । न च क्वचिदारण्यकेषु कूपेषु प्रकीर्णवाक्येषु च कर्ता न प्रमीयते, तावतापि तस्य पुरुषनिर्मितत्वं पौरुषेयत्वञ्च अनुमीयत एवेति वाच्यम् ;

पृष्ठ ४३१

तत्रावश्यस्मर्तव्यत्वे सतीति विशेषणत्वात् । तत्र व्यवहारे कर्ता नावश्यं स्मर्तव्यः, तत्स्मरणमन्तरापि व्यवहाराबाधात् । मन्त्राणां ब्राह्मणानां तु यदि कश्चित् कर्ता स्यात्तदा स गुणवृद्धिसंज्ञादिकृत्-पाणिन्यादि- वदवश्यं स्मर्तव्यः स्यात् । कर्तु राप्तत्वविज्ञानमन्तरा तत्कृतग्रन्थोक्तोपायेषु शिष्टानां प्रवृत्त्यसम्भवात् । नहि येषां कुरान-बाइबिलादिप्रणेतृषु मोहम्मदादिषु आप्तत्वबुद्धिर्न भवति तेषां तदुक्तोपायेषु प्रवृत्तिर्दृश्यते । ब्राह्मणानि यदि पौरुषेयाणि भवेयुस्तदातत्कर्तु राप्तत्वज्ञानेनैव तदुक्तोपायेषु प्रवृत्तिर्वैदिकानां स्यात् । न च ब्राह्मणानां कर्तुं स्तदाप्तत्वस्य च ज्ञानं दृश्यते, तथा च कुतः प्रवृत्तिः तत्स्मरणमन्तरेणोपपद्यते ? कर्तृस्मरणमन्तरापि ब्राह्मणा- ध्ययनाध्यापने तदर्थानुष्ठाने च आप्तानां प्रवृत्तिदर्शनादवश्यस्मर्तव्यत्वे सत्यपि कर्तुरस्मरणाद् अपौरुषेयत्वमेव निश्चेतव्यम् । क्वचित् स्वर- सम्प्रदायलोपेऽपि गुरुशिष्यपारम्पर्यमस्त्येव । अनुष्ठानञ्च तस्य प्रचल- त्येव । ताण्ड्यादिब्राह्मणानाम् अध्ययनाध्यापन-तदर्थानुष्ठानस्य अविच्छेदः स्वरादिसम्प्रदायविच्छेदेऽपि लुप्तशाखानामिव परमेश्वरे महर्षिषु च विद्यत एव । लुप्तशाखीया अपि मन्त्राः श्रौतसूत्रेषु ब्राह्मणेषु च वेदमन्त्रत्वेनैव व्यवह्रियन्ते । निरुक्तकारोऽपि शाकल्य-शौनक-कौथुम-वाजसनेयिसंहिताभ्योऽन्य- शाखासंहितामन्त्रान् ब्राह्मणवाक्यानि च निगमत्वेन उदाहरति । तथा हि--"अमेनांश्चिज्जनितश्वेतशक्थं' 'श्नाश्वा कृन्तन्नतपसोऽतप्वत' इत्यपि निगमौ भवतः” ( ३।२१।२ ) । अत्र 'अमेनांश्चित्' इति ऋक्संहितायां श्नात्वा इति च सामवेदीये ताण्ड्यब्राह्मणे ( १।१।८ ) मैत्रायणीयसंहितायां ( १।९।४ ) काठक- संहितायां ( ९।४ ) च लभ्यते । एवमेव “यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् , तेनेदं पूर्णं पुरुषेन सर्वम्' इत्यपि निगमो भवति' ( निरुक्तम् २।३ । ) इति श्वेताश्वतरोपनिषदि ( ३।९ ) दृश्यते । एवमेव "द्वयवह्वितवाच्व" ( अष्टाध्यायी १।४।८२ ) इत्यस्योदाह- रणं मामन्द्रेरिन्द्रहरिभिर्याहि' इति ऋक्संहितायाम् ( ३।४।१ ),

४३२ वेदस्वरूप विमर्श 'समिधं सोम्य आहर, उप त्वा नेष्ये' इति छान्दोग्योपनिषदि (४।४।५) च लभ्यते । "पियति त्वो' 'नेमे देवाः' इत्यपि निगमौ भवतः" (नि० १।२०।१) अत्र 'नेमे देवा' इति मन्त्रो यजुः काठकसंहितायाम् (१४।६)। 'नो परस्याविष्कुर्यात्' (नि० ३।५।२) अयं ब्राह्मणभाग एव । पाणिनेरप्येवमेव अभिमतम् । तथा हि--'मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि' (८।३।१) अस्योदाहरणं 'भगवः इति शुश्राव' (छा० ४।५।१) । गोपथोऽथर्ववेदस्य ब्राह्मणमिति स्वामिदयानन्दोऽपि (सत्यार्थ- प्रकाशे ३ समुल्लासे, ४२ पृष्ठे) मनुते । तत्रैव गोपथब्राह्मणे— “अग्निमीळे" इत्येवमादिं कृत्वा ऋग्वेदमध्येधीयते । 'इषे त्वे'त्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमध्येधीयते । 'अग्न आयाहि' इत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमध्येधीयते । 'शन्नो देवी' इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमध्येधीयते ।” (१।१।२६) । एवञ्च 'शन्नो देवी'रिति मन्त्रस्य सर्वासु संहितासु विद्यमानत्वेऽपि 'आदिं कृत्वा' इत्युक्त्या पिप्पलादसंहिताया एवात्र अथर्ववेदत्वमुक्तम् । यजुःसामान्यविवक्षायां 'यजुष्पुरः' इत्यादौ निर्विशेषेण यजुरिति प्रयोगात् । यजुर्विशेषविवक्षायां 'देवसुम्नयोर्यजुषि काठके' (७।४।३८) इत्यादौ सविशेषणं यजुःशब्दप्रयोगात् पाणिनेरपि वाजसनेयिसंहि- ताव्यरिक्तानामपि यजुषां सत्त्वं नूनमभिप्रेतम् । प्रत्याहाराह्निके 'एओङ्'सूत्रे—"ननु च भोः छन्दोगानां सात्य- मुगि राणायनीया अर्धमेकारमर्धमोकारञ्च अधीयते । 'सुजाते एश्व सूनृते पारिषदकृतिरेषा तत्रभवताम् । नैव हि लोके नान्यस्मिन् वेदेऽर्ध एकारोऽस्ति" इत्युक्त्वा राणायनीयशाखाया वेदत्वं महाभाष्यकारो- ऽभिप्रैति । अन्यत्र स एव लिखति—"वेदे । तद्यथा-'सप्तास्ये रेवती- रेवदूप "यद्वा रेवत्यां तमूष" इति ।

ब्राह्मणानों वेदत्वविमर्शः ४३३ 'यद्वा रेवती रेवत्यां तमूष' इति पाठश्चतसृषु सामाजिकाभिमत- संहितासु नोपलभ्यते । एवमेव महाभाष्यकारः -वेदशब्दा अपि एवमभिवदन्ति' इत्युक्त्वा योऽग्निष्टोमेन यजते, य उ चैनं वेद' इति ब्राह्मणमुदाहरति । तथा— 'वेदे खल्वपि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निष्टोमादिभिः ऋतुभिर्यजेतेति' ब्राह्मण- वाक्योदाहरणानि वेदत्वेन अभिमतानि । निरुक्ते मन्त्रसार्थक्यविचारे 'ओषधे त्रायस्वैनम्' (१।१५।६) इति मन्त्रः समायाति । अयमेव च मन्त्रो मोमांसादर्शने (१।२।३५) उद्धृतः । परन्तु 'एनम्'-पदयुक्तो नायं मन्त्रो वाजसनेयिसंहितायां लभ्यते । काण्वेऽपि नायं पाठः, किन्तु कृष्णयजुष्येव काठकसंहितायाम् (३।२।९) मैत्रायणीसंहितायां (१।२।२) तैत्तिरीयसंहितायां (१।२।१।१, १।३।२।१) तत्र-तत्र लभ्यते । एवमेव वनस्पतिनिगममुदाहरन् यास्क आह—तस्यैषा अपरा भवति' (८।२०।१), वनस्पते रशनया नियूय पिष्टतमया वयुनानि विद्वान् । वहा देवत्रा दिधिषो हवीषि प्र च दातारममृतेषु वोचः ॥' शाकलसंहितास्था च ऋक् एतद्विलक्षणा । तथा हि तत्र— 'वनस्पते रशनया नियूया देवानां पाथ उपवक्षि विद्वान् । स्वदाति देवः कृणवद् हवीषि अवतां द्यावापृथिवी हवं मे ॥' (१०।७०।१० इति पाठः । एतेन अन्यशाखास्थापि ऋगभीष्टा । निरुक्तप्रदर्शिता चेयमृक् मैत्राय- णीसंहितायां (४।१३।६५) किञ्चित् पाठभेदेन उपलभ्यते । निरुक्ते 'दिधिषो' इति पाठः, संहितायाञ्च 'दधिषो' इति पाठः । यदि तावतैव कस्यापि पाठस्यानुक्तत्वं तदा शाकलसंहितायां (१०।१८।८) 'दिधिषोः' शौनकीयाथर्वसंहितायाञ्च (१८।३।२) 'दधिषोः' इति पाठः—एतयो- रन्यतरस्य अवेदत्वमायास्यति । परं तन्नेष्यते सामाजिकैरपि । निरुक्ते— 'एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वितीयः' (११।२।७), 'अग्नये समिध्यमानाय अनुब्रूहि' (११।४।८) इति मन्त्रोदाहरणम् । परं समाजिकसम्मतवेद- चतुष्टये नैतदुपलभ्यते । वे० वि०–२८

Here is the complete, line-by-line transcription of both pages in pure, clean Unicode Devanagari:

[पृष्ठ ४३४]

यदुक्तम्—"माध्यन्दिनीयसंहितापदपाठस्य सम्प्रदायाविच्छेदे सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वेऽपि वेदत्वमपौरुषेयत्वं च नास्ती"ति, तन्न; तस्यापि अवश्यस्मर्तव्यत्वाभावेन व्यभिचारात् । मन्त्रसंहिताब्राह्मणानामेव च पौरुषेयत्वे कर्तुरवश्यस्मर्तव्यता उक्ता । कर्तुः आप्तत्वज्ञानमन्तरा तदर्था- नुष्ठानादौ प्रवृत्त्यभावापत्तेः । नहि खलु पदपाठज्ञानस्य साक्षाद् वाक्यार्थ- ज्ञाने उपयोगः, पदार्थस्मरणहेतुत्वेन तस्य अन्यथासिद्धत्वात् । 'पदप्रकृतिः संहिता' (निरुक्त १।६) इति प्रसङ्गे पदानां या प्रकृतिः सेयं पदप्रकृतिः संहिता, यतः संहितातः पदानि प्रक्रियन्ते । तस्मात् संहितैव प्रकृतिर्विकारः पदानीत्येके मन्यन्ते । अपरे तु—पदानि प्रकृति- [L10