वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

११४ वेदस्वरूप-विमर्शः यदप्युक्तम्—"द्रष्टुर्वाक्यं श्रुतिस्तत्प्रमाणमनपेक्षत्वात् । यथा हि श्रोतुर्वाक्यं स्मृतिरित्युच्यते, तच्च परतः प्रमाणं भवति, स्वप्रामाण्ये श्रुति- सापेक्षत्वात् । न तथाऽयं साक्षात्कृतधर्मा तमर्थमार्थः स्वोक्तिप्रामाण्याय परप्रत्ययमपेक्षते । यश्च तपोयोगप्रभावजनितेन ईश्वरानुग्रहेण सन्देह- विपर्ययादिलेशेनापि कालत्रयेऽस्पृष्टाशेषविशेषविषयकः स्फुटप्रतिभास- लक्षणः साक्षात्कारो यैः प्राप्तस्ते ऋषयः, तेभ्यश्चोपदेशेन यैर्लब्धं ज्ञानं ते भवन्ति मुनयः । ऋषीणां वाक्यं श्रुतिः, मुनीनां तु स्मृतिः तेषां साक्षाद्- द्रष्टृत्वाभावात् । श्रुतीनां स्वतः प्रामाण्यम्, स्मृतीनान्तु श्रुतिमूलकतये"ति । तत्सर्वं निर्मूलम्; पूर्वोत्तरमीमांसादृष्ट्या धर्मापूर्वादिविषयक- साक्षात्कारस्य निराकृतत्वात् । 'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्', तं त्वौप- निषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः' इत्यादिविरोधाच्च । नैयायिकादिमतरीत्या तादृक्साक्षात्कारस्य सत्त्वेऽपि न तद्वाक्यानां स्वतः- प्रामाण्यं गुणवद्वक्तृकत्वेन तैः श्रुतिनामपि परतः प्रामाण्याभ्युपगमात् । तथा च श्रुतिस्मृत्योरवैशेष्यमेव स्यात् । अत एवास्मिन्नर्थे वात्स्यायन- भाष्याद्याश्रयणं व्यर्थमेव, तैराप्तवाक्यप्रामाण्यस्य परतस्त्वाभ्युपगमात् । न च नैयायिकरीत्या धर्मादिसाक्षात्कर्तृवेदनिर्मातृत्वं मीमांसकरीत्या च वेदस्य प्रामाण्यस्वतस्त्वम् इत्यर्धं जरतीयं युक्तम् । 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेक- श्चार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणम् बादरायणस्यानपेक्षत्वात्' इत्यत्र जैमिनिना वेदस्य स्वतःप्रामाण्यमुक्तम् । भगवतो बादरायणस्य अत्रार्थे सम्मतिः प्रदर्शिता । अत्र अनपेक्षत्वादित्यत्र कारणगुणसंवादाद्यर्थ-क्रियाज्ञाना- नधीनत्वे सति कारणदोषबाधकदोषवर्जितत्वे च सति अनधिगताबाधि- तार्थबोधजनकत्वरूपं प्रामाण्यस्वतस्त्वं विवक्षितम् । प्रमाणस्य अर्था- नुसारेणैव प्रामाण्यम् । प्रमाणं स्वविषयेण सहैव स्वप्रामाण्यमपि गृह्णाति । अर्थान्यथात्वमेव अप्रामाण्यम् । तच्च बाधकज्ञानादिभि- र्विज्ञायते । रज्जुसर्पादिविज्ञानस्याप्रामाण्यं दीपादिसापेक्षं दृश्यत एव । यथा गुडस्य माधुर्यं स्वाभाविकमिति पर्यनुयोगानर्हम्, तथैव स्वाभाविकं प्रामाण्यमपि प्रमाणानां पर्यनुयोगानर्हमेव । गुडस्य माधुर्यमिव

वेदस्वरूप-विमर्शः ११५ वेदानां प्रामाण्यमपि स्वाभाविकमिति पारम्पर्येण सिद्धमेव । तदुक्तं भट्टपादैः- "स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गम्यताम् । नहि स्वतोऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन शक्यते ॥ आत्मलाभे च भावानां कारणापेक्षता भवेत् । लब्धात्मनां स्वकार्येषु प्रवृत्तिः स्वयमेव हि ॥ यस्मात् स्वतःप्रमाणत्वं सर्वत्रौत्सर्गिकं स्थितम् । बाधकारणदुष्टत्वबोधाभ्यां तदपोद्यते ॥' इति । कारणगुणसंवाद्यर्थक्रियाज्ञानानधीनत्वे सति कारणदोषबाधक- दोषवर्जितत्वे सति चानधिगताबाधितार्थबोधजनकत्वमेव प्रामाण्य- स्वतस्त्वम् । बाधकज्ञानकारणदोषविसंवादिज्ञानाधीनत्वाद् अप्रामाण्यस्य परतस्त्वम् । शब्दातिरिक्तं शब्दोपजीविप्रमाणातिरिक्तञ्च यत्प्रमाणं तज्जन्यप्रमितिविषयानतिरिक्तार्थको यो यस्तदन्यत्वे सति आमुष्मिक- सुखजनकोच्चारणकत्वे सति जन्यज्ञानाजन्यो यः प्रमाणान्तरास्तत्त्वं वेदत्वम् । तच्चैतदपौरुषेयत्व एव घटते । आप्तसर्वज्ञपुरुषमूलकत्वेन गुणवद्वक्तृकत्वेन वा प्रामाण्येऽपि प्रामाण्यस्वतस्त्वं भज्यत एव । विचार- स्यापि पुरुषापराधविवृत्तौ एवोपयोगः, प्रामाण्यपरतस्त्वापत्तेः । तदुक्तम्- "पुरुषापराधविनिवृत्तिफलः सकलो विचार इति वेदविदः । अनपेक्षतामनुपरोध्य गिरः ......" इति संक्षेपशारीरके । प्रामाण्यस्वतस्त्ववादिनां तु विरोधश्च प्रदर्शितत्वात् । सर्वेषामपि प्रमाणानां प्रामाण्यस्वतस्त्वमेव, तेन स्मृतीनामपि प्रामाण्यस्वतस्त्वमेव । अनाप्तवाक्यानामप्रामाण्यं तु दुष्टमूलत्वेन परतो- ऽभ्युपेयते । चक्षुषो रूपज्ञापकत्वमिव शब्दस्यापि स्वार्थबोधकत्वं स्वाभाविकमेव । पुरुषाश्रितभ्रमादिदोषेण स्वाभाविकं तदपोद्यते । आप्तवाक्ये, अपौरुषेये वेदे चानाप्ताप्रणीतत्वेन तदनपोदितमेव तिष्ठति । किञ्च-एवं परमेश्वरनिर्मिततन्त्राणामपि द्रष्टृवाक्यत्वाच्छ्रुतित्वं

११६ वेदस्वरूप-विमर्शः भविष्यति । तथा च “श्रुतितन्त्रभेदव्यवहारः किमूलकः ?” इत्यपि विशेषतः चिन्त्यम् । किञ्च-नैयायिकरीत्या तु मन्त्रायुर्वेदवादीनाम् ऋषिकर्तृकत्वं वेदस्य चेश्वरकर्तृकत्वमिति भेदे सत्येव मन्त्रायुर्वेदवच्चेति दृष्टान्तता सम्भवति मन्त्रायुर्वेदादेः । अत एव “य एवायुर्वेदादीनां प्रवक्तारस्त एव वैदिक- मन्त्रादीनां द्रष्टारः” इति वात्स्यायनः ऋषीणामायुर्वेदप्रवक्तृत्वं वेद- मन्त्रद्रष्टृत्वमाह । वेदमन्त्राणामीश्वरो निर्माता, ऋषयस्तु द्रष्टारः । आयुर्वेदस्य तु ऋषय एव निर्मातारः, तावतैव आयुर्वेदे श्रुत्याभावः । भवन्मते तु तेषामेव उभयनिर्मातृत्वेन श्रुतित्वमुभयत्र प्रसज्येत । एतेन यदुक्तम्- “मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामा- ण्यात् इत्याप्तप्रा

पृष्ठ ११८ (वाम पृष्ठ)

११८ वेदस्वरूप-विमर्शः याज्ञवल्क्येन विवादवशात् त्रयीमयं भगवन्तमादित्यं तपसा सन्तोष्य ततश्चत्वारोऽपि वेदाः प्राप्ताः । तथा चोक्तं स्कन्दपुराणे (नागर- खण्डे २७८)— 'स तथेति प्रतिज्ञाय प्रविश्यादित्यवाजिनः । कर्णेऽपठत्ततो वेदान्श्चतुरोऽपि च तन्मुखात् ॥' जाबालसंहितायामपि— 'ब्रह्मणः सम्प्रदायोऽयं व्याससन्दशितोऽभवत् । विमलस्यैव वेदस्य सम्प्रदायो द्विधा मतः ॥ ब्रह्मणः सम्प्रदायस्तु आदित्यस्य तथा मतः । अयातयामसंज्ञोऽयं प्रतिकर्मप्रकाशकः ॥ 'आध्वर्यवं क्वचिद्धोत्रं क्वचिद्वित्यव्यवस्थया । बुद्धिमालिन्यहेतुत्वाद्यजुः कृष्णमितीरितम् ॥ याज्ञवल्क्यस्ततः सूर्यमाराध्यास्मादधीतवान् । व्यवस्थितप्रकरणं यजुः शुक्लं तदीरितम् ॥ इति ॥ किञ्च एतत्सर्वमनपेक्षतया वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छतामेव सिद्धयति । पौरुषेयत्वेन शुकवदूक्तकत्वेन वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छतां भवतां तु मन्त्रदर्शित्वादिकमपि साधनीयम् । तच्च न स्वातन्त्र्येण सिद्धयति । बौद्धार्हतादिसार्वज्ञसिद्धिवत् मन्त्रार्थदर्शनस्यापि सिद्धिदुर्लभै- वेत्युक्तमेव । यदुक्तम्- "यथा विषमद्रव्यविज्ञाने श्वबिडालादीनां विषहरी- परिज्ञाने नकुलादीनां पुरुषारिष्टसन्निधापितभाव्यर्थज्ञाने श्व-शिवा- वायस-पिङ्गलादिशकुनीनां स्वरोगहरोषधिविज्ञाने सर्वेषामारण्य- पशूनां भविष्यद्वृष्टिविज्ञाने मण्डूकानां नैसर्गिकं विचित्रसामर्थ्यं तथैव अपूर्वमतीन्द्रियार्थावगमसामर्थ्यं तपःप्रभावेणोद्भूयमानमनुष्यकुले दृश्यते । स एवर्षिराख्यायते" इति । तन्न; निरुक्तदृष्टान्तैः सामर्थ्यस्य वैचित्र्यसिद्धावपि मनुष्यकुलस्य अतीन्द्रियधर्मादिज्ञानादर्शनेन तद- सिद्धेः । दर्शने सति विवादाभावापत्तेश्च । तथात्वे च महावीर-यीशु- मुहम्मदादीनामपि सार्वज्ञ्यं सिद्ध्येत् । न चेष्टापत्तिरेव ; तद्विरोधे भवदभिमतानामृषीणामप्रामाण्यापत्तेः ।

दक्षिण पृष्ठ

: २ : वैज्ञानिकार्थ-परीक्षणम् वेदानां स्वरूपं कीदृशम् ? कथं तदपरोक्षज्ञानोपायः ? किं वा तत्फलं मिति जिज्ञासायाम् अपौरुषेयो मन्त्रब्राह्मणात्मकः शब्दराशिरव यद्यपि तत्स्वरूपम्, अविच्छिन्नपारम्पर्येण तदभ्यासजन्यसंस्कारसध्रीचीन- मनःसहकृतश्रोत्रेन्द्रियमेव तदापरोक्ष्योपायः, तदर्थज्ञानानुष्ठानसापेक्षस्य तदपरोक्षज्ञानस्य चतुर्वर्गफलप्राप्तिः फलञ्चेति प्रसिद्धमेव; तथापि नवीना- विष्कारप्रधानेऽस्मिन् युगे प्रसिद्धमपरोक्षमपि परित्यज्य किञ्चित् नवीनं वस्तु आविष्कृत्य प्रसिद्धा दृष्टिप्रसारणीयेति कुतूहलवशादेव एतत्प्रश्नत्रयं समुदेति । अत्र केचित् सङ्गिरन्ते- "प्रत्नतत्त्वकोविदा विपश्चितः इतिहास- दृष्ट्या प्राच्यसंस्कृतेर्गवेषणपरा धीमन्तः तत्तत्सम्प्रदायशाखादिभेद- भिन्नाः सनातनधर्मानुसारिणः सर्वेऽपि महानुभावाः तदितरेऽपि विद्वांसो वेदानां महत्त्वं निखिलशास्त्राणामपेक्षया प्राचीनतमत्वञ्च मन्य- मानास्तद्विषयकं विविधं समालोचनादिकं विदधति । अस्माकं यावन्तो धर्ममार्गाः यावच्च वाङ्मयम्, सर्वमेव वेदानुशासितम् । यत्र स्थूलदृष्टिभिः साक्षाद् वेदाश्रितत्वं न संलक्ष्यते, तत्रापि परम्परया द्वारद्वारिभावेन च वेदानां

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from both pages:

पृष्ठ १२०

१२२ वेदस्वरूप-विमर्शः मुद्रिता अमुद्रिता वा समुपलभ्यन्ते । के पुनर्नूताः सर्वमेतत् न्यूनाधिक- तया विदुषां सुविदितमेव । वेदानुशीलनकर्शितमतयः पाश्चात्त्यपण्डिताः स्वदेशेष्वाप केचन तादृशमेवासाधर्म्यं कृतधिय। भृशमन्वेषणतत्परा वेदेभ्यो भापातत्त्वं शब्दतत्त्वमाख्यानादिकम् सामाजिकं दार्शनिकम् ऐतिहासिकं भौगोलिकाञ्च तथ्यं जलधिव्यो मध्यमानेभ्यो रत्नखण्टानीव आविष्कुर्वन्तः स्वस्वप्रतिभामनतिक्रम्य, वेदज्ञानस्य समृद्धिं सम्पादयन्ती- त्यतिरोहितं विशेषज्ञानाम् । वेदानां नित्यत्वमनित्यत्वं वा, पौरुषे- यत्वमपौरुषेयत्वं वा, इत्यपि दार्शनिकैः स्वस्वसिद्धान्तानुगुणाभिर्युक्तिभि- स्तत्र तत्र विवेचितम् । वेदप्रामाण्ये विप्रतिपन्नानां सौगताना- मार्हतानाञ्च युक्तिरपाकुर्वद्भिाचार्यैस्तत्प्रामाण्यस्थापने प्रयत्नः कृत एव" इत्यभाणि । तदपि सत्यम् ; एतदपि प्रसिद्धमेव वेदं गमयति, अप्रसिद्धे विप्रतिपत्त्याद्यसम्भवात्, सर्वं ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तम्, प्रकारे तु विपर्यय इति न्यायात् । यदपि तैः प्रतिपादितम्—"निरुक्तकृतां कालेऽपि वेदार्थनिर्णये पण्डितानां भूयान् मतभेद आसीत् । तदुत्तरकालिकेषु वेदार्थनिर्वचन- परेषु रावण-हरिस्वामि-स्कन्दस्वामि-सायणो-व्वट-महीधराद्याचार्येष्वपि तद् रूपमेव मतवैषम्यं लक्ष्यते" इति । तदपि अकिञ्चित्करम् ; वेदार्थ- विषयकमतभेदस्य वेदस्वरूप-भेद-तदज्ञानाप्रयोजकत्वात् । यदपि प्रसिद्धेभ्यो वेदेभ्य वास्तविकवेद बुद्धिनिरासायोक्तम्— "निखिलमिदं वाङ्मयं कण्ठे धारयतोऽपि वेदार्थमर्मग्रहणे यादृशं छायासु वस्तुत्वमारोपयतां छायाभ्यो वस्तुतत्त्वनिरूपणपराणां वस्तुस्वरूप- विषये परिदृश्यते । प्रतिबिम्बितफलेभ्यो यथा वास्तविक-फलास्वादनजा तृप्तिः तृन्निवृत्तिश्च न संभवति, तथा वैखरीवागात्मकभ्य ऋगादि- मन्त्रेभ्यो वेदत्वेन लोके प्रसिद्धेभ्योऽपि साक्षादेव दैवीवाक्संराधनज- ममृतत्वं सर्वज्ञत्वादिकञ्च नोपलभ्यते" इति । तदपि नाकिञ्चित्; अनुक्तोपालम्भात् । अनुक्तोपारम्भनमेतत्-नहि कण्ठे धारणमात्रा दमृतत्वं सर्वज्ञत्वादिकञ्च वेदे कुत्रचिदुक्तम् । किन्तु वेदार्थग्रहणानुष्ठान- सापेत्तस्यैव कण्ठे धृतस्य वेदस्य तत्तत्पुरुषार्थसाधकत्वं श्रुतम् ।

पृष्ठ १२१

वेदस्वरूप-विमर्शः १२१ यत्तु—"तत्राध्ययनमात्रेण घृतकुल्या-पयःकुल्यादि- फलश्रवणम्, अश्वमेधाध्ययनमात्रेण अश्वमेधफलप्राप्तिश्रवणात्' इति । तदपि धर्मज्ञान।नुष्ठानाश्वमेधोपासनफलपरमिति सायणीये ऋग्वेदीय- भाष्योपोद्धाते स्पष्टमेव । तथा हि, सायणाचार्येण प्रकृतप्रसङ्गे मीमांसोपन्यस्ता—'दर्शपूर्णमासयोर्वेदविमर्शनं प्रकृत्य श्रूयते-'आस्य प्रजायां वाजी जायते य एवं वेद'। 'पूर्णाहुत्या सर्वान् कामानवाप्नोति' 'पशुबन्धयाजी सर्वान् लोकान् जयति', 'तरति मृत्युम्, तरति पाप्मानम्, तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनं वेद'। अत्रायमर्थेयपूर्णा- हुत्या सर्वकामप्राप्तेरग्निहोत्रादीन्युत्तरकालीनान्यनर्थकान्येव स्युः। तथा निरुढपशुबन्धानुष्ठानेन सर्वलोकाभिजयात् ज्योतिष्टोमा- दीनामानर्थक्यमेव स्यात् । एवमेव अध्ययनकालीनेनैव अश्व- मेघवेदनेन ब्रह्महत्यादितरणात् तदनुष्ठानं व्यर्थमेव स्यात् ? एवं पूर्वपक्षय्य समाहितम्—पूर्णाहुतिं जुहुयादित्यस्य विधेः शेषोऽयमर्थ- वादः । सर्वकामावाप्तिहेतुत्वात् प्रशस्तेयमाहुतिः। यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वत्वं स्वगृहगतब्राह्मणविषयम्, एवं पूर्णाहुत्या सर्वसाङ्गत्वम् । यत्फलं तस्मिन्नधिकारे प्रस्तावे सम्भावितं तद्वि- षयकमेव सर्वत्वं द्रष्टव्यम् । पूर्णाहुतेरभावे सत्याधानरूपं कर्माङ्गं विफलम् भवति । तच्च वैकल्यं पूर्णाहुत्या समाधीयते— इत्येकः कामः, तस्मिन् समाहिते सति आहवनीयाद्यग्नयो अग्निहोत्रादिकर्मसु योग्या भवन्ति —इत्यन्यः कामः । तैश्च कर्मभिस्तत्तत्फलं भवतीति कामन्तरम् । नन्वीदृशी सर्वकामावाप्तिराहुत्यन्तरेष्वपि विद्यत इति चेत् ? भवतु, तथापि पूर्णाहुतिस्तुतेर्न काचिद्धानिः । पृथिव्यादीनां फलानां कर्मान्तरेण परिणामाधिक्यं सारत्वं वा सम्पाद्यते, ततः फलविशेषः स्यात् । यथा निष्केण वस्त्रमात्रमुप- लभ्यते, निष्कद्वयेन तु सारभूतं दुकूलम्, तथैव ब्रह्महत्याया अपि मानस्या मनःकृतायाः स्वल्पाय। वेदनमात्रेण तरणम्, कायिक्यास्तु महत्या अश्वमेधेनेति नानुष्ठानानर्थक्यम् ।

विशेपणाभावात् । उक्तश्रुत्या शब्दमात्रस्य सम्यक् ज्ञातस्य" Wait, "वैदिकविशेषणाभावात्" or "वैदिकविशेपणाभावात्"? In line 42: "वैदिकविशेपणाभावात्" - notice the 'प' instead of 'ष': it looks like "वैदिकविशेषणाभावात्" or "वैदिकविशेपणाभावात्"? Wait, look at 'दि' in 'वैदिक': व ै द ि क = वैदिक! Then: व ि श े ष ण ा भ ा व ा त् = विशेषणाभावात्. It is a 'ष', not 'प'.

Line 43: "सुप्रयुक्तस्य कामदोग्धृत्वमुक्तम् । न ह्यनया श्रुत्या तत्तद्देवतानपेक्षस्य" Line 44: "सुप्रयुक्तमात्रस्य शब्दस्यैव कामपूरकत्वमुक्तम्; तथात्वे तदर्थानुष्ठानस्य" Line 45: "वैयर्थ्यापत्तेः । किन्तु यदर्थं शब्दः प्रयुज्यते तदर्थपूर्तिरेव सम्यक्" Line 46: "ज्ञातेन शास्त्रान्वितेन सुप्रयुक्तेन शब्देन जायते । लोकेऽपि न्यायालयेषु" Line 47: "न्यायवादिभिर्यथायोग्यावसरं स्वरविशिष्टसूफ्न्याक्ष

Here is the complete, line-by-line transcription of the two pages as printed:

१२४ वेदस्वरूप-विमर्शः अविस्तरमसन्दिग्धं - मविलम्बित - मध्यथम् । उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम् ॥ ३१ ॥ संस्कारक्रमसम्पन्ना मद्भूतामविलम्बिताम् । उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहर्षिणीम् ॥ ३२ ॥ अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया । कस्य नाराध्यते चेत उद्यतासेररेरपि ॥ ३३ ॥ लेखकस्य वाचोभङ्ग्या ध्वन्यते यद् वैखरीवागात्मका वेदा न वस्तुतो वेदाः, किन्तु परा-पश्यन्त्याद्यात्मका एव मुख्या वेदाः। एवं परा- पश्यन्त्यादिस्वरूपविषयेऽपि आधुनिकवैदिकविद्वन्मानिनामन्यः पन्थाः । सर्वमेतदत्र विमर्शणीयं भवति । तदत्र पूर्वं पर-पश्यन्त्यादिरूपं नव्यमतानुगृहीतं समीक्ष्य कथं परा-पश्यन्त्याद्यात्मका एव न मुख्या वेदा इति विवेचयिष्यते

१२६ वेदस्वरूप-विमर्शः भवति, तदा सा पश्यन्तीनाम्ना व्यपदिश्यते । तत्रापि वाणी अविभाज्या- ऽभिन्ना सर्वथैव चाक्रमा भवति । सैव मध्यमावस्थायाम् अव्यक्तक्रमा वैखर्याञ्च व्यक्तक्रमा भवति । मध्यमावस्थायां शब्दार्थयोः संसृष्टेन अभिन्नेन रूपेण समष्टिरूपेण वा पदार्थप्रकाशनं बुद्धावनयैव क्रियते । पश्यन्त्यवस्थायान्तु सर्वविधस्यैवार्थस्य प्रशान्तिरभावो वा भवति । एवं परिच्छिन्नार्थप्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा प्रशान्तसर्वार्थ- प्रत्यवभासा चेत्यपरिमाणभेदा सा । पश्यन्त्याः प्रकृष्टं रूपमेव पराया रूपम् । यथा ज्ञानं ज्ञेयाकारे समाविष्टं भवति तथैव शब्दोऽर्थाकारे सन्निहितो भवति । शब्दार्थयोरभिन्नस्थितितया परस्परं विरुद्ध- स्वभावात् गवादिपदार्थान् प्रत्यवभासयति । तदेव पश्यन्तीनाम- निमित्तम् । मध्यमायां बुद्धौ शब्द एकेन विशिष्टेन क्रमेण

'! Then 'व'! Then visarga 'ः'! Then comma ','! So it is "सम्भवः," or "ऽसम्भवः"? Wait, what is at the end of line 15? "वेदत्वविशेषखा-"? Wait, could it be "वेदत्वविशेषख्या-"? Look at the character before the hyphen: Is it 'खा'? Wait! Could it be "वेदत्वविशेषस्या-"? Wait, if it is "वेदत्वविशेषस्या-", then line 16 is "सम्भवः"? "वेदत्वविशेषस्यासम्भवः"!! YES! Look at the sandhi: वेदत्वविशेषस्य + असम्भवः = वेदत्वविशेषस्यासम्भवः! वेदत्वविशेषस्य (of the specific nature of Veda) + असम्भवः (impossibility) = वेदत्वविशेषस्यासम्भवः! In hyphenation across lines: Line 15: "वेदत्वविशेषख्या-" or "वेदत्वविशेषस्या-"? Wait! In Devanagari ligature, 'स्य' has 'स' and 'य': Sometimes 'स्य' looks like 'ख' because 'ख' is written like 'रव' or with a loop, but 'स्य' is स + य! Wait, look at 'स्य' in 'वाक्यपदीकारेणैव' (line 14 has ष्य). Look at 'स्य' in 'प्रणवस्य' (line 10): 'स्य' has the left part of 'स

र्भिश्श्व- it has 'श्' and 'श्व'? Let's look at line 7:साङ्कर्यञ्च. There 'ञ्च' has 'ञ' + 'च'. In line 4: आशीर्भिश्श्चorआशीर्भिश्श्व? It's आशीर्भिश्श्वorआशीर्भिश्च? Wait, look at the letter: 'आ', 'श', 'ी', 'र्', 'भ', 'ि', 'श्', 'च' - wait, is that an extra loop? It's आशीर्भिश्चorआशीर्भिश्श्व? Actually, it looks like आशीर्भिश्श्व- a ligature of 'श्' and 'श्व' or 'श्' and 'च'. Many presses have 'श्च' looking like that. Let's look atकश्चिदर्थज्ञानायon page 131 line 17: 'क', 'श्', 'च', 'ि', 'द'... The 'श्चि' has 'श्' attached to 'च'. On line 4 of 130:आशीर्भिश्श्च- it has a duplicate loop: 'श्' + 'श' + 'व' or 'श्' + 'च'? It really looks likeआशीर्भिश्श्वorआशीर्भिश्श्च`. Let's look at the

१३२ वेदस्वरूप-विमर्शः स्वस्या एकस्यै वेदः स्वकीयां तनुं विसस्रे, वेदार्थप्रकाशनक्षमं सम्यग्ज्ञान- मनया तृतीयपादरूपया वाचा । चतुर्थपादतात्पर्यं दर्शयति--उत्तोत्तमया वाचा जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु सुवासाः कल्याणवासाः कामयमाना ऋतुकालेषु यथा एनां पश्यति, स शृणोतीति अर्थज्ञप्रशंसा । अर्थादुत्तमया चतुर्थपादरूपया वाचा तृतीयपदार्थस्य उपमोच्यते । उशती कामय- माना यद्यपि गृहकृत्यवेलायां मलिनवासाः, तथापि सम्भोगकाले सुवासा भवति । यथा स एनां साङ्कल्पेनऽऽदरयुक्तः पश्यति, तथोक्तमर्थं हितबुद्ध्या शृणोति तथायं चतुर्दशविद्यास्थानपरिशीलनोपेतः पुरुषो वेदार्थरहस्यं सम्यक् पश्यति । वेदोक्तञ्च धर्मब्रह्मरूपमर्थं हितबुद्ध्या स्वीकरोति । सेयं वेदार्थोभिज्ञस्य प्रशंसा । अन्योऽपि मन्त्रो यास्केन तदर्थवैशद्याय उदाहृतः-- 'उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैषा वाचं शुश्रुवामफलामपुष्पाम् ॥' इति पूर्वोक्तस्यार्थस्य भूयसे निर्वचनाय । अपि च--एकं चतुर्दशविद्यास्थानकुशलं पुरुषं वेदरूपाया वाचः सख्ये स्थित्वा स्थैर्यं वेदोक्तार्थामृतपानयुक्तमाहुः अभिज्ञाः कथयन्ति । सखिविदं सखायः । यद्वा स्वर्गलोके वेदानां सख्ये स्थित्वा अतिशयेन पीतामृतमाहुः । वाग्मिना ईश्वरा सभासु प्रागल्भ्यवर्जितास्तेषु मध्ये- ऽप्येनं वेदार्थकुशलं चोदयितुं न हिन्वन्ति न केऽपि प्राप्नुवन्ति, तेन सह विवदितुमसमर्थत्वात् । यस्तु अन्यः पाठमात्रपरः पुष्पफलरहितो वाचं शुश्रुवान् भवति । पूर्वकाण्डोक्तस्य धर्मस्य ज्ञानं पुष्पम्, उत्तरकाण्डोक्तस्यार्थस्य ज्ञानं फलम् । यथा लोके पुष्पं फलोत्पादकं तथा वेदानुवचनादिधर्मज्ञानमनुष्ठानद्वारा फलज्ञात्मकब्रह्मज्ञानेच्छां जनयति । 'तमेतमात्मानं ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन' इत्यादिश्रवणात् । यथा फलं तृप्तिहेतुस्तथैव ब्रह्मज्ञानं कृतकृत्यत्वहेतु- रिति भावः ।

वेदस्वरूप-विमर्शः १३३ यदपि समुपस्थापितम्--"वर्णसमुदाये वेदवादिनः पण्डितम्मन्यान् निन्दन्ती श्रुतिराह-- 'ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत् तद्विदुस्त इमे समासते ॥' ( ऋ० सं० १।१६४।३६ ) एतच्च शब्दरूपं भङ्ग्यैव वेदस्वरूपमिति सिद्धान्तः" इति । तदपि न स्वेष्ट- साधकम् ; शब्दसामान्यस्यैव शब्दब्रह्मरूपत्वे शब्दविशेषभूतानां वेदाना- मपि तत्त्वे विशेषाभावात् । ऋचः ऋग्वेदाः। ऋच इति यजुःसामाथर्वा- ऽऽङ्गिरसामुपलक्षणम् । सर्वे वेदाः परमे व्योमन् परमात्माकाशरूपेऽक्षरे पर्यवसिताः, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यः' इति श्रुतिस्मृतिभ्याम् । यस्मिन्नधि विश्वेदेवा निषेदुः तस्मिन्नेव वेदानां पर्य- वसानम् । यस्तद् वेदतात्पर्यविषयीभूतं ब्रह्म न वेद न विजानाति किमृचा किमृग्वेदादिभिः करिष्यति ? वेदतात्पर्यविषयीभूतपरमात्मविज्ञानेनैव वेदाध्ययनं फलवद्भवति । अर्थज्ञानहीनवेदाध्ययनं प्रत्यवत्वापनोदन- फलकमेव भवति । ऋचः ब्रह्माधिकरणिकाः प्रसिद्धवेदविलक्षणाः । शब्दब्रह्मरूपता तु समेषां शब्दानां समानैव । किं बहुना, परंब्रह्मरूपताऽपि सर्वस्य शब्दकार्यात्मकस्य प्रपञ्चस्यापि 'अत्र वेदा अवेदा भवन्ती'ति श्रुतेः । कारणाभावमुपगतानां वेदानां परमात्मभावत्वेन अवेदत्वमेव, मृद्भावोपगतानां घटादीनामघटत्वादिकमिवेत्यर्थः । न च शब्दब्रह्माभाव- मुपगतानामपि वेदानां वेदत्वं सूक्ष्मरूपेण भवत्येवेति वाच्यम्; अविकारशब्दानामपि तथात्वाविशेषात् । अत एव सायणाचार्यैर्व्याख्यातम्-ऋचोऽक्षरेति । अत्र ऋक्शब्देन या ऋक्प्रधानभूताः साङ्गाः परविद्यात्मकाश्चत्वारो वेदा उच्यन्ते । ऋचः सम्बन्धिनि अजरे क्षरणरहिते अष्टशब्दादिगुणके नित्ये परमे उत्कृष्टे, व्योमन् व्योमसदृशे अलेपत्व नीरूपत्व व्याप्यपित्वसादृश्येन व्योमेत्युक्तम् । यद्वा- विशेषेण सर्वस्य रक्षके, विपूर्वस्य अवतेर्धातोरर्थानुगमात् स्वाध्यस्तस्य सर्वस्य रक्षकत्वात् सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेन सर्वत्र व्याप्ते ब्रह्मणि प्रतिपाद्य-

प्रतिपादकभावेन स्थितत्वाद्भेदानाम् । सर्वैर्वेदैः खलु ब्रह्माधिगम्यते— 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामी'ति, 'तमेतमात्मानं ब्राह्मणा विविदिषन्ती'ति श्रुतेश्च । यस्मिन् विश्वेदेवा अधि निषेदुः, निषीदन्ति तिष्ठन्ति, आश्रित्य तिष्ठन्ति । यद्वा-उक्तलक्षणे ब्रह्मणि ऋगाद्या वेदाः पर्यवसिताः । यस्तद्वेद- प्रतिपाद्यं वस्तु न वेद, स किम् ऋगादिशब्दजालेन करिष्यति ? वेदेन साधनेन वेद्यमविदित्वा किं साधयतीत्यर्थः । प्रयोजनाभावात् सर्वस्य वेदस्य वैफल्यमिति भावः । य इत् य एव तत्तत्त्वं विदुर्जानन्ति त इमे समासते त एवेमे ज्ञातारः समासते । अपुनरावृत्त्या ब्रह्मपेऽवस्थानं समासनम् । अथवा—ऋगाद्यात्मकस्य आदित्यमण्डलस्य सम्बन्धिन्यक्षरे हिरण्मये पुरुषे सर्वे देवा निषीदन्ति, यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति ? [L1

कैश्चित्त—'अतप्ततनूर्न तदामोऽश्नुते दिवमि'ति रीत्या अतप्ततनोः आमत्वात् परमात्मरूपाया दिवोऽप्राप्तिरिति तप्तशङ्खचक्रादिभिस्तनुतापो वितन्यते । अन्यैस्तस्य आमत्वस्य निवृत्तये कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिरात्मा ताप्यते । परमन्यैश्च भगवद्विप्रयोगजन्यतीव्रतापानुभूत्यैव आमत्व- निवृत्तिरिष्यते । न केवलमामतत्वमेव अपोद्यते, किन्तु भगवद्विप्रयोग- जन्येन तीव्रेण तापेन स्थूल-सूक्ष्म-कारणात्मकशरीरत्रयस्य वापोऽत्यन्तं बाधितो भवति । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषोद्द्रिक्तरसपूरण-तत्संस्पर्शानुगुण- दिव्यदेहेन्द्रियादिलाभश्च सम्पद्यते । परं दिव्यत्वापादकेषु सर्वेष्वेव व्यापारेषु प्राकृतदेहादिसाधनानामुपयोगः सर्वेषामिष्टः, तदन्तरा तदनुप- पत्तेः । यथा रसायनप्रक्रियया रसनिघर्षणेन गन्धकं रसत्वमापद्यते, [L11

पृष्ठ ११८

११८ वेदस्वरूप-विमर्शः किञ्च--शब्दब्रह्मरूपायाः परस्याः वाचः साक्षात्कारेऽपि निर्विशेष- ब्रह्मज्ञानं कथं सम्भवति ? ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्मकार्यज्ञानसम्भवेऽपि कार्य- ज्ञानेन ब्रह्मज्ञानासम्भवात् । शब्दब्रह्म-परब्रह्मणोरैक्येऽपि तज्ज्ञानमेव परब्रह्मज्ञानमिति कुतः शब्दब्रह्मज्ञानस्य परब्रह्मज्ञानहेतुत्वम् ? 'शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ।' इत्यादिवचनं प्रसिद्धवेदाभिप्रायेणैव तु सङ्गच्छते । उपनिषदादि- वेदज्ञानेन ब्रह्मज्ञानप्रतिभारूपा शुद्धप्रज्ञा या तत्त्वप्रकाशिका भवति, सा तु सविषया । परावाक् तु पुनरक्रमा अविषया च । योगशास्त्रोपदिष्ट- तारकज्ञानमपि वस्तुतत्त्वावद्योतकत्वात् सविषयमेव । प्रणवस्तु वाचक- त्वेन परमेश्वरस्य लक्षकत्वेन च शुद्धब्रह्मणो बोधको भवति । यद्वा--विष्णुबुद्ध्या उपास्यमानः शालग्रामो यथा विष्णुप्राप्तिहेतुः, तथैव ब्रह्मबुद्ध्या उपास्यमानः प्रणवः परब्रह्मप्राप्तिहेतुर्भवति । वेद- तात्पर्यविषयीभूतं ब्रह्म वेदाश्रयणमन्तरा नाधिगम्यते इत्येतस्मिन्नेवार्थे 'नावेदविन्मनुते' इत्यादीनि श्रौतानि वचनानि सङ्गच्छन्ते । वस्तुतस्तु--स्वप्रकाशं ब्रह्म, न तत्र प्रकाशापेक्षा । तत एव अवेद्यत्वे सति अपरोक्षं यत्तदेव ब्रह्म, 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म' इति श्रुतेः । अनाद्य- निर्वचनीयाऽविद्यापनोदाय महावाक्यजन्यान्तःकरणवृत्तिरेव अपे- क्षिता भवति । सा च प्रणवोपासनेन वाग्देव्याः प्रसादेन वा जायते । शब्देन शब्दार्थज्ञानमुत्पद्यते इति नीत्याऽपि प्रणवेन महावाक्येन ब्रह्मा- कारा परोक्षात्मिका वृत्तिरुदेति । तया आवरणभेदेन स्वप्रकाशं ब्रह्म स्वतोऽपरोक्षं भवति । 'फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिर्निराकृतम् । ब्रह्मण्याज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता ।।' इत्याद्युक्तेः । सा च वृत्तिः प्रणवादपि भिन्ना शब्दब्रह्मणोऽभिन्नाया वाग्देव्याः प्रसादभूतत्वात् ततोऽपि भिन्नेव । शब्दार्थात्मकप्रपञ्चोत्पाद- नानुगुणं-महाशक्त्यवच्छिन्नं ब्रह्मैव शब्दब्रह्मेत्याख्यायते । परं ब्रह्म तु

पृष्ठ ११९

वेदस्वरूप-विमर्शः ११९ सर्वथाऽनवच्छिन्नमेव । स्वावस्थान्तरभूतवेदादिशब्दैरेव शब्दब्रह्म पर- ब्रह्मप्रकाशकं भवति । यदप्युक्तम्--"गुहाहितं प्राकृतजनैर्दुर्निरीक्ष्यं धर्मस्य तत्त्वं विवृत- स्वरूपाया वाग्देव्याः प्रसादात् अचिरेणैव चेतसि समुल्लसति, येन- कर्तव्याकर्तव्यनिश्चयः शास्त्राणि उपदेष्टुर्वचनञ्च अनपेक्ष्यैव सुकरो भवति । संशय-विपर्ययादिगन्धशून्या सा वाक्प्रसादजा वागात्मिका प्रज्ञा लौकिकज्ञानेन अबाध्यमाना ऋतम्भरेत्यन्वर्थसंज्ञां दधातीति प्रसिद्धा योगिलोके" इति । तदपि न क्षोदक्षमम्; प्रमाणभूतैरपौरुषेयैः वैदिकैः शब्दैरेव वाग्देव्याः प्रसादेन धर्मब्रह्मणोरवगमप्रसिद्धेः । सरस्वतीरूपायाः परदेवताया वाग्देवतायाः प्रसादेनैव सोपकरणैर्वेदैः विपर्ययादिशून्यं धर्मब्रह्मज्ञानं जायते, न तु स्वातन्त्र्येण । यथा नहि चक्षुरन्तरा रूपज्ञानं जायते, न वा घ्राणमन्तरा गन्धज्ञानं सम्भवति, तथैव वैदिकशब्दमन्तरा न धर्मब्रह्मज्ञानं सम्भवति, 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्' इत्यादिश्रुतिभ्यः । अन्यथा का वाग्देवी, किञ्च तत्स्वरूपविवरणम्, कथञ्च तेन धर्मतत्त्वज्ञानम् इति प्रश्नाः असमाहिता एव स्थास्यन्ति । यदि च तत्समाधानार्थं वैदिक-तान्त्रिकवचनाश्रयणम्, तदा तु तैरेवेदं [L1

] - [

पृष्ठ १४२

कल्पया तेषामायुषः सङ्कोचमवेक्ष्य कालानुरूपां च ग्रहणशक्तिं विस्म- र्पहणार्थेमं ग्रन्थं सुखेन स्पष्टमद्गृह्णाय निरुक्तं वेदं वेदाङ्गानि चोक्तवन्तः । वेदञ्चैकमेव सन्तमतियमहत्त्वाद् दुरध्येयमनेकशाखाभेदेन समाम्नासिषुः । तद्यथा-एकविंशतिधा बाह्वृच्यम्, एकशतमध्वर्यवम्, सहस्रधा सामवेदम्, नवधा आथर्वणम्, व्याकरणमष्टधा, निरुक्तं चतुर्दशधा, भिन्नान्येतानि शाखान्तराणि लघूनि सुखं गृह्णीह्येरते शक्तिहीना इत्येवमर्थमुक्तवन्तः । न च परावाग्रूपं शब्दब्रह्मभूतमेव, स्वयम्भु ब्रह्म, वैखरीवागात्मकं प्रसिद्धवेदरूपन्तु बिम्बभूतमिति वाच्यम् ; बौद्धागमादीनामपि बिम्बभूत- वेदत्वापत्तेः, 'वाचा विरूपनित्यये'ति वैखरीवाग्रूपवेदस्यापि नित्य- त्वोक्तेश्च । न च तत्रापि शब्दब्रह्मरूपाया वाच एव नित्यत्वोक्तिरिति वाच्यम्; 'तस्मै नूनमभिद्यवे, वाचा विरूपनित्यया । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम्' इति वैखरीवाग्रूपयैव वाचा सुष्टुतिसम्भवात् । किञ्च-यदि तपसा सार्वज्ञ्यं तदा तेनैव सार्वज्ञ्यमस्तु, किं शब्दब्रह्मज्ञानेन ? कथञ्च निर्विकल्पेन शब्दार्थक्रमा नवभासिना व्यवहारातीतेन तेन सार्वज्ञ्यम् ? 'ऋषिर्दर्शनात्' ( नि० २ । ११) इति वचनेन मन्त्रदर्शनाद् ऋषित्वमुक्तम् । 'पश्यति ह्यसौ सूक्ष्मानप्यर्थान इति दुर्गाचार्यः । 'स्तोमान् ददर्श' इत्यौपमन्यवः । तानसौ तारकेन ज्ञानेन पश्यतीति औपमन्यव आचार्यो मन्यते । 'तद् यदेनांस्तपस्यमानान् ब्रह्मस्वयम्भव- भ्यनार्षत्, ऋषयोऽभवंस्तदृषीणामृषित्वमिति विज्ञायते (तै० आ० २ । ६) ब्राद्धेत्यस्य ऋग्यजुःसामाख्यं स्वयम्भू इत्यस्य अकृतकम्, अभ्यनार्षत् अभ्यागच्छत् । अनधीतमेव तत्त्वतो दृष्टश्रुतपोधिशेषेण इत्यर्थो दुर्गाचार्येणोक्तः । तेन नित्यसिद्धमन्त्राणां दर्शनादेव ऋषित्वं भवति । 'ऋषीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति' (नि० ७ । ३) विद्यमानानामेव मन्त्राणामृषयो येन केनचिन्निनिमित्तेन निदानभूतेन हर्षशोकप्रशंसादिना मन्त्राणां द्रष्टारो भवन्ति । अनादिमन्त्राणामृषयो द्रष्टारो नतु कर्तार इति दुर्गाचार्यः । निर्विकल्पं ब्रह्म व्यवहारातीतं शब्दब्रह्म च यद्यप्यनाख्येयम् ;

पृष्ठ १४३

तथापि वैदिकैः शब्दैस्तद्व्यावृत्त्या तात्पर्यवृत्त्या लक्षणया च बोध्यत एव । बिकल्पारोपेण तु जगतत्कारणत्वादिकं तस्योक्तम्, 'अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चः प्रपञ्च्यते ।' इत्युक्तेः । अभिधावृत्त्या तदप्रकाशमियेतावत्तैव तस्यानाख्येयत्वम् । परं तदेव मुख्यं वेदतत्त्वम्, तस्यैव आरोपबलेनाख्यानम् वेदनिर्माण्या- मित्यादिकन्तु निर्मूलमेव । पूर्वोक्तनीत्या मन्त्रब्राह्मणात्मकस्य शब्दराशेरेव नित्यवेदत्वसिद्धेः । यदप्युक्तम्- "सौगतैरपि एवमङ्गीक्रियते । तथा हि-अविद्योप- प्लववशात् प्राकृतैर्जनैः असांवृतं परमार्थतत्त्वं न ज्ञातुं शक्यते, तस्य बुद्धेरगोचरत्वात् सर्वप्रपञ्चनिर्मुक्तत्वाच्च । शब्दा हि विकल्पप्रवृत्ते रूद्धवन्तो विकल्पप्रतोतीनामगोचरे विषये न प्रवर्त्तन्त इति निर्विकल्पं स्वरूपं न कश्चिद्वपि शब्दानां गोचरीभवति तदभिलाप्यं वा । अतः परमार्थ- तत्त्वस्य प्रतिपादनं दुःशक्यमेव । परन्तु भाजनश्रोतृजनानुग्रहार्थं परि- कल्पमुपादाय संवृत्यनिदर्शनेन किञ्चिदभिधीयते । तथा च- 'अनक्षरस्य धर्मस्य श्रुतिः का देशना च का। श्रूयते दृश्यते चार्थः समारोपादनक्षरः ॥' इति तैरुक्तम्' इति । तदपि न ; अर्थान्तरत्वोपपत्तेः । तथा हि--माध्य- मिकबौद्धरीत्या शून्यस्य सदसदादिकोटिचतुष्टयविनिर्मुक्तस्य शब्दप्रवृत्ति- निमित्ताभावेन शब्दाविषयत्वेन अवाच्यत्वेऽपि समाधिना सर्वविकल्पा- पोहेन तत्त्वभानाभ्युपगमः । नात्र तद्द्बोधोपयोगि-विकल्पारोपेण आगमाख्यानस्य वेदत्वमिष्यते तैः । यदपि--"वेद एव सर्वज्ञानप्रसूतिरित्यत्र नास्ति सन्देहलेशोऽपि । शास्त्रयोनित्वाद्यनुसारीणां यदतीतादिविषयकमाषं ज्ञानमिति शास्त्रेषु प्रसिद्धं सर्ववस्तूनां भूतार्थं च तत्प्रतिभमिति प्रशस्तपादाचार्याः । तस्यातीपदेशिकत्वेऽपि आगमहेतुकत्वमव्याहतमेवेति भर्तृहरिपदाः । प्रत्ययमाश्रायेष्व शब्दानुविद्धत्वेन शब्दस्य वेदात्मकतया ज्ञानमात्रमेव वेदमूलकम् । अनया दिशा प्रत्यक्षस्यापि परमार्थतो वेदमूलकत्वेन

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ १४४]

१४४ वेदस्वरूप-विमर्शः अलौकिकप्रत्यक्षस्य च लौकिकप्रत्यक्षाद् बलीयस्त्वान् तस्य विशुद्धत्वेन वेदमूलमेवाभ्रान्तत्वम् । अत एव अतीन्द्रियपदप्रेप्सोर्वेदस्यैव शरणा- पत्तिरुचितेति ध्वन्यते" इति । तदपि निस्तत्त्वम् ; श्रु तितर्कविरोधात् । तथा हि-बौद्धाहतैः न तावद्वेदस्य सर्वज्ञानप्रसवहेतुत्वमुपेयते, किन्तु तेषां तारकज्ञानमन्यादृशमेव, यन्मूलकास्तेषामा गमाः । कस्य योगः सम्यक् योगः, कस्य तपः सम्यक् तपः, कस्य च ज्ञानं तारकं ज्ञानमिति निर्णेतुं क उपायः ? किञ्च -वैदिकैस्तु ऋषीणां नाम्नायविधीतृत्व- मुपेयते, किन्तु पूर्वोक्तरीत्या आम्नायद्रष्टृत्वमेव उरीक्रियते । तदपि- संप्रदायान्तरसंवादेन निश्चीयते । अन्यथा दृष्ट्वा निर्माय वा मन्त्रास्तै- रुच्यन्ते, इत्यन्निर्णये सशोतिरेव स्यात् । तथैव प्रशस्तपादाद्यभिमतम् अतीतादिसर्वविषयकमपि ज्ञानं भूतार्थकं सववस्तुभानं प्रातिभमपि नानापेक्षिकम्, तत्रापि श्रत्यादिसंवादापेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अन्यथा प्रातिभज्ञानशालिषु तेषु ऋषिषु मतभेदानापत्तेः । 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥' इयरीत्या ज्ञानमात्रेषु शब्दानुवेधस्य वैयाकरणसम्मतत्वेऽपि नैयायिक- वैशेषिकैरनभ्युपगमात् न तद्रीत्या तस्याऽऽगसहेतुकत्वमपि चोद्यम् । अत एव प्रत्यक्षसूत्रे न्यायमञ्जरीकारादिभिः तत्खण्डनमखण्डनादि बहुधा प्रपञ्चितम् । कथमित्त केषाञ्चिद्धीत्या तदभ्युपगमेऽपि न शब्दानुवेधमात्रेण तस्य ज्ञानस्याऽऽगमिकत्वं वक्तुं शक्यम्, जन्य- वस्तुषु पौर्वापर्यभवत्तरा तद्विनाशभूतहेतुमद्भावासिद्धेः । अत एव प्रत्यक्षादि- ज्ञानस्य इन्द्रियादिमूलकत्वं प्रसिद्धम्, न शब्दमूलकत्वम्, नतरां वेद- मूलकत्वम् ; तथात्वे बौद्धादिभिरपि वेदप्रामाण्यस्याभ्युपेयत्वापातात् । शब्दमात्रस्य वेदत्वकल्पनं निष्प्रमाणकम्, उपहासास्पदञ्च । प्रत्यक्षस्य वेदमूलकत्वे कथं तत्र बुद्धिकल्पनाऽपि ? तेन कुतोऽलौकिकप्रत्यक्षस्य लौकिकप्रत्यक्षाद् बलीयस्त्वमपि ? यदप्युक्तम्—"अतीन्द्रियपदप्रेप्सोर्वेदस्यैव शरणापत्तिरुचिते'ति । तदपि न चोदक्षुमम् ; परावाग्रूपस्य वेदत्वे तस्यापि अतीन्द्रियत्वा-

[पृष्ठ १४५]

वेदस्वरूप-विमर्शः १४५ विशेषात् । तदुपलब्धौ साधनान्तरस्य वक्तव्यत्वात् । प्रसिद्धवेद-तदुप- दिष्टोपायानां तत्साधनत्वे स्वीकार्यमेव तेषां वेदत्वम् । कथं वा बौद्धादि- रीत्या प्रसिद्धवेदानामतीन्द्रियज्ञानसाधकत्वं सम्भवति ? यदप्युक्तम्—"परब्रह्मणः सकाशात् तदनुकारस्यैव शब्दब्रह्माख्यस्य वेदस्य यथा वस्तुतः कोऽपि भेदो नास्ति, तथा वेदस्वरूपात् विल्म- भूतस्य वेदस्यापि तात्त्विको भेदो न संलक्ष्यते । परन्तु उभयत्र आभास- मानस्य वेदस्य निवृत्तिमद्दिश्य विल्मसमाश्रयेण वेदस्वरूपपरिग्रहः कर्तव्यः । ततश्च परब्रह्मावाप्तिरिति क्रमव्यवस्था" इति । तदपि नातीव हृद्यम्; सर्वस्यैव प्रपञ्चस्य वस्तुतो ब्रह्मभिन्नत्वाभावेन शब्दब्रह्मणो वैशिष्ट्यानुपपत्तितत् शब्दमात्रस्यैव शब्दब्रह्माभिन्नत्वे विल्मभूतवेदेषु वैशिष्ट्यासिद्धेः । यदप्युक्तम्—"ब्राह्मणानां ब्राह्मण्यमपि वेदनिबन्धनमेव । यः शब्द- ब्रह्मणि निष्णातः, स एव ब्रह्माधिगन्तुमर्हति, नेतरः । स एवान्वर्थनामा ब्राह्मणः । शब्दब्रह्मावगतिरेव श्रुति-विद्यादिपदवाच्या । परन्तु तपसो- ऽनुष्ठानमन्तरा न कदाचिदेषा विद्या आविर्भवति । तपोऽनुष्ठानमपि देहविशेषादेव भवतीति योनिः जातिर्वाऽपि ब्राह्मण्यवाप्तौ बीजमभि- धीयते । तपश्च क्रियाविशेषवाचकम् । नहि सर्वाः क्रिया निर्विशेषैः सर्वैरेव मन्त्रैर्निष्पादयितुं शक्याः, श्रोत्रादिना दर्शनादिक्रियावत् देहविशेषसाध्यः क्रियाविशेषो येन केनापि देहेन न सम्भवतीति स्फुटम् । अत एव ब्राह्मणस्वरूपप्रदर्शनाथं महाभाष्यकारेणोक्तम्— 'विद्या तपश्च योनिश्च त्रयं ब्राह्मण्यकारणम् । विद्यातपभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव सः ॥' ( म० भा० २ । २ । ६ ) इति । तदपि निर्विचार-रमणीयम्; ब्राह्मण्यस्य वेदनिबन्धनत्वे शब्दब्रह्मणि निष्णातानां क्षत्रियादीनामपि ब्राह्मण्यपातान् । न च तेषां वेदाध्ययना- नधिकारः, द्विजातीनां वेदेऽधिकारस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् । न च विल्मभूतवेदाध्ययनाधिकारसत्त्वेऽपि तपःसाध्यत्वेन शब्दब्रह्मरूपवेदा- वे० वि० १०

पृष्ठ १४६

वगमस्य तत्रानधिकारः क्षत्रियादीनामिति वाच्यम्; तपस्वपि तदधि- काराविशेषात्, निषेधाभावाच्च । 'जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनञ्चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट् ॥' इत्यादिस्मृतिषु शूद्राणां तपोनिषेधो न क्षत्रियाणाम् । श्रोत्रेण रूपं नावगम्यत इति प्रत्यक्षसिद्धम् । क्षत्रियादीनां तपस्यनधिकार इति तु प्रमाणसापेक्षमेव । न च प्रमाणमुपलभ्यते । ययात्यादीनां लोकोत्तर- तपस्त्वेऽपि क्षत्रियत्वमेवासीत्, न ब्राह्मण्यम् । जनक-भीष्म-श्रीकृष्णा- दीनां ब्रह्मावगन्तृत्वेऽपि क्षत्रियत्वमेवाऽऽसीत्, न ब्राह्मण्यम् । यद्यपि सूक्ष्मसंस्थानभेदवशादन्योन्यभेदवन्तो भवन्ति देहाः, तेनैव च ब्राह्मण्या- दिकं सिद्ध्यति; तथापि तपसि ब्रह्मावगतौ कीदृशस्य देहस्योपयोग इत्यस्य प्रमाणमन्तरा निर्णतुमशक्यत्वात् । तपसो निषेधाद् उपनयना- विधानाच्च यद्यपि शूद्रस्य तपसि वेदाध्ययने चानधिकारः श्रुतार्थापत्त्या सिद्ध्यति ; तथापि न क्षत्रियादीनामनधिकारः केनापि सिद्ध्यति । शूद्राणामेव सतां विदुरादीनां जन्मान्तराभ्यासवशात् पुराणादि- श्रवणद्वारा ब्रह्मावगमः सम्पन्न एव । एवम्—ऊर्ध्वबिन्दुपातेन कस्य देहस्य जन्म, नाभिनिम्नस्थपातेन वा कस्य जन्मेत्यादिकमपि दुरवधारणेमेव । संस्कारादिना ऊर्ध्वास्थिति- मार्गोद्घाटनमपि यदि प्रयत्नसाध्यं तर्हि अधःस्थितेनापि बिन्दुना निर्मिते देहे कथन्न तत्सम्पादयितुं शक्यम् ? किञ्च—ब्राह्मणजातीयानां सर्वेषां नाभेरुर्ध्वं स्थितेनैव बिन्दुना जन्म भवतीति कथं ज्ञातुं शक्यते ? नहि कश्चित्तादृग्विधः संस्कारः प्रसिद्धो यदधीना ब्राह्मणानामेव शक्तेरूर्ध्वगतिः प्रसज्येत । किञ्च नाभि- ग्रन्थेरुन्मोचनेनापि ब्राह्मणानामेव रेतस ऊर्ध्वगमनं नेतरेषामित्यपि निष्प्रमाणमेव । अत एव तत्त्वदृष्ट्यपसर्पणवदेव वेदमार्गे प्रस्थितिः स्वाध्यायो वेदपाठो वेत्यपि आवहति चिन्त्यकक्षाम् । तथा च उपनयना- नन्तरमेतदेव प्रयत्नकृतं तपोऽनुष्ठानम्

१२८ वेदस्वरूप-विमर्शः यदप्युक्तम्—"गुरुः शास्त्रं उपायः, शास्त्रञ्च स्वपरामर्शः। स्वपरा- मर्शस्तु न कुत्राप्युपायत्वं भजते । तेन गुरुशास्त्रयोरुपायत्वं गौणञ्चैव, स्वपरामर्शस्यैव प्राधान्यम् । 'उपादायापि ये हेयास्तानूपायान् प्रचक्षते ।' इति ह्युक्तेः । यस्य चेतसि गुरुशास्त्रानपेक्षतया स्वपरामर्शस्य उदयो भवति, तस्याधिकारः सार्वत्रिकोऽप्रतिहतश्च ज्ञेयः । अनधिगत- गुरोः अनधीतशास्त्रस्य च तस्य स्वत एव शास्त्राद्यर्थज्ञानम्। शुद्धविद्याया एतदेव माहात्म्यं यत्सा निरन्तरं सत्यमेव भासयति, नानृतम् । 'सर्वशास्त्राद्यर्थवेत्तृत्वमकस्माच्चास्य जायते ।' इति पूर्वागमवचनात् । तादृग्ज्ञानोदये यल्लोकोत्तरनिमित्तं तदेव परमेश्वरस्य शुद्धविलास-समुल्लासः । यतः सर्वविषयं सर्वथाऽविषय- मक्रमञ्च प्रातिभं महाज्ञानं स्वात्मानं प्रकाशयति इति योगिषु ऋषिषु च सुविदितमेव" इति । तदपि न क्षोदक्षमम्; श्रुतियुक्तिविरोधात् । तथा हि-'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्, 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति स्वस्वरूपसाक्षात्कारात्मकस्य स्वविमर्शस्यापि प्रसिद्धवेदादिशास्त्रैक- गम्यत्वावधारणात् । यत्र वामदेवादीनां शास्त्रानपेक्षमिव तत्त्वज्ञानं श्रूयते, तत्रापि जन्मान्तरीयशास्त्राभ्यासहेतुकत्वस्य कल्पनात्, स्वविमर्शस्यापि अन्ते हेयत्वावधारणाच्च । अत एव सांख्यीयरीत्या तत्त्वपुरुषान्यताख्यातेः हेयत्वावसायः । वेदान्तिमत्तरीत्याऽपि विषं विषान्तरं जरयति, पयः पयोऽन्तरं जरयति इतिन्यायेन स्वविमर्शस्य स्वपरविरोधित्वावगमात् । पारमेश्वरविलास-समुल्लासोऽपि न सर्वथा कारणानपेक्षः । तथात्वे क्वचिच्चैव तत्समुल्लासो नोपपद्यते, ईश्वरस्य सर्वसमत्वात् । 'समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।' इति वचनात् । न च स्वातन्त्र्यरूपा स्वरूपशक्तिरेव सर्वसमाधानमिति वाच्यम्; पारतन्त्र्यात्यन्ताभावाधिकरणत्वस्यैव स्वातन्त्र्यात् । अन्यथा स्वगतभेदसत्त्वे 'एकमेवाद्वितीयम्' इति श्रुतिविरोधः स्यात् । यद्यपि स्वभावतः सर्वार्थावभासनशालि बुद्धिसत्त्वं सर्वार्थावभासन- क्षमं रजस्तमोभिरावृतं तत्तत्प्रमाणैः सीमितमेवार्थं प्रकाशयति । योगा-

वेदस्वरूप-विमर्शः १२९ भ्यासैरुपासनेश्चापाकृते तस्मिन्नावणे सर्वार्थावभासनक्षमं भवति । तेन जन्मान्तरीयसर्वशास्त्राभ्यासजन्य-संस्कारसाचिव्येनैव उपासनादिभिः सर्वशास्त्राद्यर्थवेत्तृत्वं सम्भवति । तथापि जीवेषु सातिशयमेव तदपाकरणं सम्भवति, नानतिशयम् । एतदर्थमेव निरतिशयं सार्वज्ञ्यमीश्वरस्यैवेति योगिभिरुपगम्यते । अत एव तादृशं प्रातिभं महाज्ञानमपि प्रसिद्धवेदादिशास्त्राविरुद्धमेव मन्तव्यम् । अन्यथा बौद्धाद्यर्हतादीनामपि तादृशप्रातिभमहाज्ञानकल्पनात् तन्मूलकानां तदागमानामपि वेदादिवत् प्रामाण्यं प्रसज्येत । तथात्वे सुन्दोपसुन्द-न्यायेन उभयेषामपि प्रामाण्यं व्याहतं स्यात् । 'कपिलो यदि सर्वज्ञः कणादो नेति का प्रमा । तावुभौ यदि सर्वज्ञौ मतभेदः कथं तयोः ॥' इत्युक्तेः । यदुक्तम्- "वेदज्ञानस्य पूर्वा कोटिः सर्वज्ञत्वम्, उत्तरा च आत्म- ज्ञानत्वम् । वेदात्मकस्य ज्ञानचक्षुष उन्मेषे तस्य पराङ्मुखत्वं यावदनुवर्तते, तावत् स्पष्टतया द्वैतात्मकस्य विश्वस्य पृथक्तया सत्त्वेन विषयज्ञानं जायत एव । प्रदक्षिणक्रमेण प्राङ्मुखं तन्नेत्रं शनैरभ्यासयोगाद् उदङ्मुखं भवति । प्राङ्मुखनयनस्य उदङ्मुखीभावे यः क्रमः, स एव विषयाणामुद्वासन- पूर्विकाया निवृत्तेरपि क्रमोऽवसेयः । अत्र प्रथममनात्मनि देहादौ आत्म- भावो निवर्तते, तदनन्तरमात्मनि आत्मभावोऽपि निवर्तते । इत्थं द्विवि- धस्यापि बन्धस्य व्युपरमे आत्मैव शुद्धस्तिष्ठति । ज्ञानाज्ञानयोरुभयोरपि परस्तात् इयमेव दशा जीवस्य महाख्यातिः, ब्रह्मावाप्तिश्च" इति । तदपि न क्षोदक्षमम्; विकल्पासहत्वात् । तथा—हि वेदशब्दः परावाकपरः प्रसिद्धवेदपरो वा ? न प्रथमः ; तथात्वे तस्य सार्वज्ञ्यहेतु- त्वाश्रवणात्, तथा बौद्धाद्यर्हत्वादीनामपि सर्वज्ञताप्रासक्तेश्च । न द्वितीयः; तस्य सर्ववेदाद्यर्थज्ञानजनकत्वेऽपि अनापेक्षिकसर्वज्ञत्वाजनकत्वात् । वेदाद्युपासनाद्यनुष्ठानद्वारा सार्वज्ञ्यजनकत्वेऽपि वेदज्ञानमात्रस्य तदजनकत्वात् । शब्दब्रह्मात्मकस्य वेदस्य नेत्रत्वे तस्य नित्यत्वेन तत्र अभ्यासाजन्यातिशयायोगाच्च तेन तत्र प्राङ्मुखत्वोदङ्मुखत्वादिकल्पन- मप्यपार्थकम् ।

१५० वेदस्वरूप-विमर्शः यदप्युक्तम्—"स्वाध्यायेन पुनःपुनरनुष्ठितेन प्राणापानयोरापेक्षिकं साम्यं जायते। तदानीं स्थूलवायोः सूक्ष्मतासम्पत्तौ सूक्ष्मे ब्रह्मबिले सूक्ष्मस्य वायोः शनैः सञ्चारो भवति। तदनु मनोऽपि भूतासङ्गं परित्यज्य तदन्तः सञ्चरितुमुपसङ्क्रमते। इन्द्रियाधीनं बहिर्मुखं संस्कारकलुषं मनस्तस्मिन् ब्रह्मपथे प्रविशद् इन्द्रियेभ्यः प्रत्याहृतं स्वत एव भवति। स्वाध्यायकालीनप्रयत्नसमुत्थः शब्दः प्राणमनसोर्विरलिमप्राप्तौ अनाहता- खरूपे नादमये शब्दे तादात्म्यं गच्छति। वायुसंक्षोभजन्यस्य तरङ्गस्य वायूपशमे जलस्वरूपे विलयवत् अन्तः प्रविशन्नपि शब्दो वायुमनसोः क्रमसंस्कारमहिम्ना अधिकाधिकं संस्कृतो भवति। इयमेव अन्तःसङ्कल्प- रूपाया मध्यमाया वाचो भूमिः। इत ऊर्ध्वमपि वाचः संस्कारे क्रिय-

[पृष्ठ १५२]

वेदस्वरूप-विमर्शः

सापेक्षा चिद्रूपापत्तिः सञ्जायते । न च मन्त्रमात्रेणैव अधिष्ठानसाक्षा- त्कारोऽपीति वाच्यम्; प्रत्यगभिन्नपरबोधकवेदान्तवाक्यविमर्शासापेक्षस्य जपस्य तद्धेतुत्वेऽपि तदतिरिक्तजपस्य तदहेतुत्वात् । यदप्युक्तम्—"यः कुण्डलिनीशक्तेरुद्बोधप्रकारः, स एव शब्दयोग- क्रम इति संज्ञाभेदेऽपि वेदमार्ग आगममार्गादभिन्न एव । इच्छाजन्य- प्रयत्नेन क्षोभमापन्नात् मूलाधारात् मनःपवनाभ्यां तादात्म्यमापन्ना कुण्डलिनी शक्तिः घोषाख्यं नादभावमुपगच्छति । ब्रह्मबिलमाश्रित्य व्योममार्गेण ऊर्ध्वं सञ्चरति । इदमेवोचारणम् यावदाज्ञान्तचक्रषट्कस्य अतिक्रमो न भवति तावद् वर्णानामुच्चारणकालो मात्राख्यो न केनाप्यु- पायेन अर्थं प्रापयितुं शक