विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २३० ) भाषा अप्रिय बात कहने को जीभ प्रस्तुत नहीं है ऐसा समझ कर मानो जोर २ से सास भर कर अनिष्ट बात कहने वाले (दूत को राजपुत्र ने पूछा ।) यह ४२ वे श्लोक से सम्बन्धित है । निर्यद्द्भिरतिमात्रोष्णै-र्मुखनिश्वासवायुभिः । निवेदयन्तं दुर्वार्ता-वज्रानलमुपस्थितम् ॥३९॥ अन्वयः निर्यद्भिः अतिमात्रोष्णैः मुखनिश्वासवायुभिः उपस्थितं दुर्वार्तावज्रानलं निवेदयन्तम् (दूतं पप्रच्छेत्यन्वयः ।) व्याख्या निर्यद्भिर्निगच्छद्भिरतिमात्रोष्णैः प्रकामोष्णैर्मुखस्य वदनस्य निश्वासवा- युभिः श्वसनपवनैरुपस्थितं विद्यमानं दुर्वार्ताऽशुभवृत्तान्त एव वज्राग्निः कुलिश- वह्निस्तं निवेदयन्तं प्रकटयन्तम् (दूतं पप्रच्छेति सम्बन्धः ।) मुखनिश्वासवायु- करणकदुर्वार्तारूपवज्राग्निप्रकटनक्रियाया दूते उत्प्रेक्षितत्वादुत्प्रेक्षा रूपकानु- प्राणिता । भाषा विद्यमान दुर्वार्ता रूपी वज्राग्नि को अपने मुख से हांपने में निकलने वाले अत्यन्त गरम २ श्वास रूपी वायु से प्रकट करने वाले (राजदूत को पूछा ।) अग्नि के संसर्ग से श्वासवायु का गरम हो जाना स्वाभाविक है । ककुभां भर्तृभक्तानां पृच्छन्तीनां नृपस्थितिम् । विद्रवन्तमिवाभान्तमत्यन्तत्वरितैः पदैः ॥४०॥ अन्वयः नृपस्थितिं पृच्छन्तीनां भर्तृभक्तानां ककुभाम् अत्यन्तत्वरितैः पदैः विद्रवन्तम् इव आभान्तम् (दूतं पप्रच्छ ।) व्याख्या नृपस्य राज्ञः स्थितिमवस्थां पृच्छन्तीनां जिज्ञासमानानां भर्तृभक्तानां स्वामि-

( २३१ ) स्वयूपराजभक्तानां ककुभां दिशां दिशो दिग्ङ्गनाः प्रतीत्यर्थः । 'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः' इत्यमरः । अत्यन्तत्वरितैरत्यन्तशीघ्रगामिभिः पदैश्चरणैर्विद्रवन्तमिव धावन्तमिवाऽभान्तं भ्राजमानम् (दूतं पप्रच्छ ।) भाषा राजा की खबर पूछने वाली, अपने स्वामी की भक्त दिशाओ की तरफ अत्यन्त वेग से भाग चलने वाले (दूत को देखा ।) अनर्थवार्तावहन—महापातकदूषितम् । गणयित्वेव धैर्येण सर्वथापि निराकृतम् ॥४१॥ अन्वयः अनर्थवार्तावहनमहापातकदूषितं गणयित्वा इव सर्वथा अपि धैर्येण निराकृतं (दूतं पप्रच्छ ।) व्याख्या अनर्थवार्ताया अनिष्टवृत्तान्तस्य वहनेन प्रापणेन धारणेन वा यन्महापातकं महापापं तेन दूषितं कलुषितहृदयं गणयित्वेव विदित्वेव धैर्येण धीरतया कर्त्रा सर्वथाऽपि सर्वप्रकारेणाऽपि निराकृतं परित्यक्तं (दूतं पप्रच्छ ।) अनिष्टवृत्तान्तधारण- महापापयेमं विगणय्य धैर्येणाऽपि त्यक्तसङ्गममित्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः भाषा अशुभ वार्ता को धारण करने के पाप से मानो दूषित समझ कर धैर्य से एकदम परित्यक्त अर्थात् अधीर (दूतको पूछा ।) । कृतप्रणाममासन्नमथ तं राजनन्दनः । कुशलं तातपादानामिति पप्रच्छ वत्सलः ॥४२॥ अन्वयः अथ वत्सलः राजनन्दनः आसन्नं कृतप्रणामं तं तातपादानां कुशलम् इति पप्रच्छ ।

.( २३२ ) व्याख्या अथाभ्यन्तरं वत्सलः पितृविषयकस्नेहवान् राजनन्दनो राजकुमार आसन्नं समीपागतं कृतप्रणामं कृतनमस्कारं तं दूतं तातपादानां मम पितृचरणानां कुशलं क्षेममस्तीति 'कुशलं क्षेममस्त्रियाम्' इत्यमर । पप्रच्छ पृष्टवान् । भाषा इसके अनन्तर पास में आकर प्रणाम करने वाले उस दूत को पिता का प्रेम रखने वाले राजपुत्र ने पिता जी कुशल तो है, ऐसा पूछा । पञ्चभिः कुलकं, पञ्चश्लोकात्मकं कुलक'मत्र समासमित्यर्थः । उपविश्य शनैः पार्श्वे स निरुत्साहया गिरा । कथयामास नासाग्र-विलुठद्बाष्पशीकरः ॥४३॥ अन्वयः सः पार्श्वे शनैः उपविश्य नासाग्रविलुठद्बाष्पशीकरः (सन्) निरुत्साहया गिरा कथयामास । व्याख्या स दूतः पार्श्वे समीपे शनैर्मन्दमुपविश्य स्थित्वा नासाग्रे नासिकाग्रे विलुठन्ती वर्तमाना बाष्पशीकरा अश्रुबिन्दवो यस्यैवं भूतस्सन् 'शीकरोऽम्बुकणा स्मृताः' इत्यमरः । निरुत्साहयोत्साहशून्यया गिरा वाचा 'गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः । कथयामास उवाच । भाषा वह दूत धीरे से पास में बैठ कर, नासिका के अग्रभाग में आंसू की बूंद से युक्त होकर अनुत्साहित वाणी से बोलने लगा । विधेहि दृढमात्मानं मावधीरय धीरताम् । कुमार व्यापिपत्यैष दुर्वाताप्रलयाम्बुदः ॥४४॥ १ छन्दोयदपद पद्य तेन मुक्तेन मुक्तकम् । द्वाभ्यान्तु युग्मक सदानितक त्रिभिरिष्यते । कलापक चतुर्भिश्च पञ्चभि कुलक मतम् । २ निरुत्सबमेत्यपि पाठ

( २३३ ) अन्वयः हे कुमार आत्मानं दृढं विधेहि धीरतां मा अवधीरय एषः दुर्वाती- प्रलयाम्बुदः व्यासिपर्ति । व्याख्या हे कुमार ! हे राजकुमार ! विक्रमाङ्कदेव ! आत्मानं स्वं दृढं निश्चलं विधेहि कुरु । धीरतां धैर्यं माऽवधीरय मा तिरस्कुरु । एष अग्रे कथनीयो दुर्वार्तारूपोऽमङ्गल्यवृत्तान्तरूपः प्रलयाम्बुदः प्रलयकालिकमेघो व्यासिपर्ति व्यापारं करोति । प्रलयकालिकमेघजन्यकष्टसमं कष्टप्रदां वार्तां श्रोतुं धैर्ययुक्तो भवेति भावः । भाषा हे राजकुमार ! विक्रमाङ्कदेव ! अपने को कड़ा बनालो । धैर्य मत छोड़ो । आगे कहा जाने वाला बुरा वृत्तान्त रूपी प्रलयकाल का मेघ अब व्यापार करने जा रहा है । अर्थात् प्रलयकाल के मेघ से होने वाले कष्ट के समान कष्ट देने वाली दुखद वार्ता अब मैं सुनाने जा रहा हूँ । इसलिये दृढ़ होकर धैर्य से सुनो । आपाण्डुपाण्ड्यमालोल-चोलमाक्रान्तसिंहलम् । देवस्त्वद्विजयं श्रुत्वा भेजे सुखमयीं स्थितिम् ॥४५॥ अन्वयः देवः आपाण्डुपाण्ड्यम् आलोलचोलम् आक्रान्तसिंहलं त्वद्विजयं श्रुत्वा सुखमयीं स्थिति भेजे । व्याख्या देवो राजाऽऽहवमल्लदेव आपाण्डुरासमन्तात्पाण्डुः पाण्डुरः 'हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः' इत्यमरः । पाण्ड्यः पाण्ड्यनृपो येन तमासमन्ताल्लोलश्चलश्चोलदेशभूपो येन तमाक्रान्तः सिंहलः सिंहलद्वीपो येन तं तव भवतो विजयं दिग्विजयं श्रुत्वाऽऽ- कर्ण्य सुखमयीं सुखैकानुभवभूतां स्थितिमवस्थां भेजे प्राप ।

( २३४ ) भाषा राजा आहवमल्ल देव ने पाण्ड्यराजा को निस्तेज करने वाले चोलराजा को घबड़ाहट में डालने वाले और सीलोन के राजा को परास्त करने वाले तुम्हारे विजय को सुन कर सुखमय अवस्था का अनुभव किया । अर्थात् राजा को अत्यन्त हर्ष हुआ । अकाण्डे विधि चाण्डालस्तस्मै दाहज्वरं ददौ । न कैश्चिदपि लभ्यन्ते निष्कम्पाः सुखसंपदः ॥४६॥ अन्वयः अकाण्डे विधिचाण्डालः तस्मै दाहज्वरं ददौ। कैश्चित् अपि निष्कम्पाः सुखसम्पदः न लभ्यन्ते । व्याख्या अकाण्डेऽनवसरे विधिर्ब्रह्मैव चाण्डालो दुष्टकार्यकर्ता तस्मै राज्ञे दाहज्वरं १ ज्वरविशेषं महासंतापकरं ज्वरमित्यर्थः । ददौ दत्तवान् । विधिवशात्तसमय एव स दाहज्वराक्रान्तोऽभूदित्यर्थः । कैश्चिदपि भाग्यवद्भिर्निष्कम्पाः कम्पेन चाञ्चल्येन रहिता निष्कम्पा विघ्नरहिताः सुखसम्पदः सुखसम्पत्तयो न लभ्यन्ते न प्राप्यन्ते । पूर्वार्द्धस्योत्तरार्द्धेन समर्थनादर्थान्तरन्यासालंकारः । भाषा बेमौके ही चाण्डाल विधि ने राजा को दाहज्वर से पीड़ित कर दिया । कोई भी मनुष्य विघ्न रहित सुखसम्पत्ति को नहीं प्राप्त कर सकते । अपरिश्रान्तसन्तापश्चन्दनालेपनेन सः । त्वदङ्कपालीपेयूपमाचकाङ्क्ष पुनः पुनः ॥४७॥ १ वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्यत्वं तथा वमिः । कण्ठोष्ठमुखनासानां पाक स्वेदश्च जायते ॥ प्रलापो वक्त्रकटुता मूर्च्छादाहो मदस्तृषा । पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ॥ इति दाहज्वरलक्षणम् । (चक्रपानिदत्तोक्तम्)

( २३५ )

अन्वयः सः चन्दनालेपेन अपरिश्रान्तसन्तापः सन् त्वदङ्गपालीपेयूषं पुनः पुनः आचकाङ्क्ष ।

व्याख्या स राजा बाह्यज्वरे संजाते सति चन्दनस्य श्रीखण्डस्याऽऽलेपेनाऽङ्गेषु सर्वतः प्रलेपेन न परिश्रान्तः शान्तिमुपगतः संतापो दाहो यस्यैवंभूतस्सन् तव विभ्रमाङ्क- देशस्याऽङ्कपाली आश्लेषः स एव पेयूषममृतं हृदयस्य शैत्यापादकत्वात्तत्परि- रम्भणरूपसुधां पुनः पुनः मुहुराचकाङ्क्षाऽभिलषितवान् ।

भाषा दाहज्वर से पीडित वह राजा सर्वाङ्ग में चन्दन के लेप से भी शान्ति न प्राप्त कर तुम्हारे आलिङ्गन रूप अमृत की कामना करने लगा ।

क्रमादर्धप्रबुद्धानि शिश्रिये वीक्षितानि सः । वासवस्येव दूतेषु कुर्वन्गजनिमीलिकाम् ॥४८॥

अन्वयः सः वासवस्य दूतेषु गजनिमीलिकां कुर्वन् इव क्रमात् अर्धप्रबुद्धानि वीक्षितानि शिश्रिये ।

व्याख्या स राजा वासवस्येन्द्रस्य 'वासवो वृत्रहा वृषा' इत्यमरः । दूतेषु संदेश- हारकेषु स्वर्गदूतेष्वित्यर्थः । गजस्य हस्तिनो निमीलिकेव निमीलैव निमीलिका तां हस्तिसदृशबुद्ध्यापारं कुर्वन्निव विस्तारयन्निवोपेक्षां कुर्वन्निवेत्यर्थः । क्रमात् क्रमशःऽर्धप्रबुद्धान्यर्धविकसितानि वीक्षितानि दर्शनव्यापारान् शिश्रिये कर्तुमारेभे । शिवसायुज्येच्छुः स नृपः स्वर्गदूतानपि न बहुमन्यते स्म । रोगस्याऽसाध्यत्वान्म- रणकालिकार्धनिद्रितार्थप्रबुद्धनेत्रेक्षणमारभदिति भावः ।

भाषा वह राजा मानो इन्द्र के दूतो पर अर्थात् स्वर्गदूतो के उसे बुलाने आने पर हाथी की आँखो के समान आँखें बनाता हुआ, अधखुली आँखें ही रखने लगा ।

( २३६ ) शिवसायुज्य की इच्छा रखने वाले उस राजा को मानो स्वर्गदूतों का कोई महत्व ही नहीं है ऐसा प्रकट करते हुए वह मरणकालिक अधखुली आखें रखने लगा । अन्तर्दाहमियालोक्य प्रियां कीर्ति विनिर्गताम् । दर्शयन्दशनज्योत्स्ना-मथोवाच स मन्त्रिणः ॥४६॥ अन्वयः अथ सः मन्त्रिणः अन्तर्दाहम् आलोक्य विनिर्गतां प्रियां कीर्ति इव दशनज्योत्स्नां दर्शयन् उवाच । व्याख्या अथाऽनन्तर स राजा मन्त्रिण आमात्यान्प्रति मन्त्रिणामित्यर्थः अन्तर्दाहमन्तः सन्तापमालोक्य दृष्ट्वा विनिर्गता बहिर्नि सृता प्रिया हृद्या कीर्तिमिव यश इव शुक्लत्याद्दशनज्योत्स्ना दन्तचन्द्रिका 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योस्ना' इत्यमरः । दर्शयन् प्रकटयन्नुवाच जगाद । भाषा इसके बाद वह राजा मन्त्रियो को घबड़ाया हुआ देख कर, बाहर निकलने वाली अपनी (सफेद) प्रिय कीर्ति के समान दन्तकान्ति को फैलाते हुए कहने लगा । क्षिप्ता मुकुटमाणिक्य-पट्टिकासु महीभुजाम् । टङ्केनेव प्रतापेन निजाज्ञाक्षरमालिका ॥५०॥ अन्वयः महीभुजां मुकुटमाणिक्यपट्टिकासु प्रतापेन टङ्केन इव निजाज्ञाक्षरमालिका क्षिप्ता । व्याख्या महीं भुञ्जन्ति ते महीभुजस्तेषा राज्ञां मुकुटाना किरीटाना माणिक्यान्येव- मणय एव पट्टिकास्तासु प्रतापेन प्रभावेन टङ्केनेव पाषाणदारणेनेव 'टङ्कः पाषाणदारण.' इत्यमरः । निजस्य स्वस्याऽज्ञानामादेशानामक्षराणि तद्रूपैक-

( २३८ ) अन्वयः विमुद्राभिः विभूतिभिः भूमिः अदरिद्रीकृता । साधूनां वेश्मसु श्रियः कुलवधूसाम्यं नीताः । व्याख्या विमुद्राभिरनन्ताभिर्विभूतिभि ऐश्वर्योपायैर्भूमिर्दरिद्रीकृता समृद्धा कृता । साधूनां सज्जनानां वेश्मसु गृहेषु 'गृह गेहोदवसित वेश्म सद्म निकेतनम्' इत्यमर । श्रियो लक्ष्म्यः कुलवधूभि प्रशस्तकुलोत्पन्नरमणीभिस्साम्यं समानता नीता प्रापिता । यथा कुलवधू स्थायित्व निश्चलत्त्व च भजते तथैव सतां गेहेषु लक्ष्म्या स्थायित्व निश्चलत्वञ्च प्रतिपादितमिति भावः । भाषा मैंने दान देकर अपरिमित सम्पत्ति के साधनो से पृथ्वी की कमी दूर कर दी । सज्जनो के घर में मैने लक्ष्मी को कुलवधू के समान स्थायी और निश्चल कर दिया । प्राप्तः कोदण्डपाण्डित्य-जातलक्ष्मीसमागमः । काकुत्स्थनिबिडस्थामा सूनुविक्रमलाञ्छनः ॥५३॥ अन्वयः कोदण्डपाण्डित्यजातलक्ष्मीसमागमः काकुत्स्थनिबिडस्थामा विक्रम- लाञ्छनः सूनुः (मया) प्राप्तः । व्याख्या कोदण्डे धनुषि लक्षणया तद्विद्याया 'धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्' इत्यमर । पाण्डित्येन प्रावीण्येन जात प्राप्तो लक्ष्म्या सह समागमो मेलन यस्य सः, काकुत्स्थस्येव रामचन्द्रस्येव निबिडं घनमधिकमित्यर्थः । स्थाम पराक्रमो यस्य सः, 'द्राघीय स्तर सहोबलशौर्याणि स्थाम शुष्मं च । शक्ति पराक्रम प्राणो विक्रमस्त्वतिशक्तिता' इत्यमरः । विक्रमः पराक्रमो लाञ्छनं लक्षणं चिह्न वा यस्य स विक्रमाङ्कदेवो नाम सूनुः पुत्रो मया प्राप्त । भाषा मैंने धनुर्विद्या की पण्डिताई से लक्ष्मी का समागम प्राप्त करने वाला अर्थात्

( २३९ ) धनुष चला कर सब राजाओं को जीत कर लक्ष्मी प्राप्त करने वाला श्री के समान अत्यधिक पराक्रमी, विक्रम चिह्न वाला अर्थात् विक्रमाङ्कदेव पुत्र पाया है । तेनैव युवराजत्वं समारोप्य यशस्विना । एष साम्राज्यभारस्य वोढा सोमेश्वरः कृतः ॥५४॥ अन्वयः यशस्विना तेन एव एषः सोमेश्वरः युवराजत्वं समारोप्य साम्रा- भारस्य वोढा कृतः । व्याख्या यशः कीर्तिर्विद्यते यस्य स यशस्वी तेन यशस्विना कीर्तिमत्ता तेन विक्रमाङ्क देवेन एषोऽयं सोमेश्वरो मम ज्येष्ठपुत्रः सोमदेवो युवराजत्वं युवराजपद समारोप्य प्रतिष्ठाप्य साम्राज्यस्य भारतस्य सकलराज्यकार्यभारस्य वोढा धारयिता कृतः । भाषा उस यशस्वी विक्रमादित्य ने ही मेरे ज्येष्ठ पुत्र सोमदेव को युवराज पद पर बैठाकर सम्पूर्ण राज्य कार्य का भार उसको सौंप दिया । इति मे कृतकृत्यस्य माहेश्वरशिरोमणेः । गिरिजानाथनगरे समारोहणमुत्सवः ॥५५॥ अन्वय इति कृतकृत्यस्य माहेश्वरशिरोमणेः मे गिरिजानाथनगरे समारोहणम् उत्सवः (अस्ति) । व्याख्या इतीत्थं कृतानि साधितानि कृत्यानि सर्वकार्याणि येन स तस्य कृतकृत्यस्य सम्पादितसांसारिकसकलकृत्यस्य महेश्वरस्य शिवस्येमे इति माहेश्वराः शङ्कर- भक्तास्तेषां शिरोमणिर्मूर्द्धन्यस्तस्य मे मम गिरिजायाः पार्वत्या नाथस्य शिवस्य

( २४० ) पुरे शिवलोके कैलासे समारोहणं गमनमुत्सव आनन्दोऽस्ति । कृतकृत्यस्य मेऽधुना शिवलोकप्राप्तिः प्रभूतप्रमोदावहेति भाव । भाषा इस प्रकार सांसारिक समस्त कार्यों को सफलता पूर्वक सम्पादन करने वाले और शङ्कर के भक्त शिरोमणि, मेरा, पार्वतीपति महादेव की कैलास नगरी में जाना, उत्सव है । आत्मानमुन्मदद्वाःस्थ—गलहस्तितसेवकाः । अगम्यमपि दैवस्य विदन्ति हतपार्थिवाः ॥५६॥ अन्वयः उन्मदद्वाःस्थगलहस्तितसेवकाः हतपार्थिवाः आत्मानं दैवस्य अगम्यम् अपि विदन्ति । व्याख्या द्वारि तिष्ठन्तीति द्वाःस्था द्वारपाला उन्मदा मदोन्मत्ताश्च ते द्वास्थाश्चो- न्मदद्वास्थास्तैर्गलहस्तिता गले हस्तं दत्वा दूरं प्रापितास्सेवका राजभक्ता यैस्ते हता अज्ञानेन हताः सम्यग्ज्ञानपराङ्मुखाः पार्थिवा राजान आत्मानं स्वं दैवस्य विधेः 'विधिर्विधाने दैवे च' इत्यमरः । अगम्यमप्यविषयमपि विदन्ति जानन्ति । अज्ञानिनो राजानो मदेन दैवमपि तिरस्कुर्वन्तीति भावः । भाषा मदोन्मत्त दरबानों द्वारा गर्दनिया देकर राजभक्त लोगों को हटा देने वाले अज्ञानी राजा लोग अपने को दैव से भी अगम्य समझने लगते हैं । अर्थात् दुरभिमान से दैव भी उनका कुछ बिगाड़ नहीं सकता ऐसा समझने लगते हैं । मम शुद्धे कुले जन्म चालुक्यवसुधाभृताम् । कियत्पोऽपि गताः श्रोत्र-मैत्रीं शास्त्रार्थविप्रुषः ॥५७॥ अन्वयः चालुक्यवसुधाभृतां शुद्धे कुले मम जन्म कियत्यः शास्त्रार्थविप्रुषः अपि श्रोत्रमैत्रीं गताः ।

( २४१ ) व्याख्या चालुक्यस्य चालुक्यवंशस्य वसुधां पृथ्वीं बिभ्रति पालयन्तीति चालुक्यवसुधा- भृतस्तेषां चालुक्यभूपालानां शुद्धे निर्मले कुले वंशे मम जन्म जनुः । 'जनुर्जन्म- जन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः' इत्यमरः । कियत्यो बहुसंख्याताः शास्त्रार्थविप्रुषोऽपि शास्त्रार्थरूपजलविन्दवोऽपि 'पृषन्ति बिन्दुपृषताः पुमांसो विप्रुषः स्त्रियाम्' इत्य- मरः । श्रोत्रेण कर्णेन सह मैत्रीं परिचयं गताः प्राप्ताः कर्णगोचरं गता इत्यर्थः । श्रेष्ठचालुक्यवंशे जन्मना सह शास्त्रार्थोऽपि कर्णगोचरीकृत इति भावः । भाषा चालुक्यवंशीय राजाओं के विशुद्ध कुल में मेरा जन्म हुआ है। शास्त्रार्थ के कितने ही छींटे मेरे कानों में पड़े हैं। अर्थात् शास्त्रार्थों का भी मैंने बहुत श्रवण किया है । जानामि करिकर्णान्त-चञ्चलं हतजीवितम् । मम नान्यत्र विश्वासः पार्वतीजीवितेश्वरात् ॥५८॥ अन्वयः (अहं) हतजीवितं करिकर्णान्तचञ्चलं जानामि । मम पार्वतीजीविते- श्वरात् अन्यत्र विश्वासः न । व्याख्या अहं हतजीवितमधमजीवनं करीणो हस्तिनः कर्णस्तस्यान्तः प्रान्तभागस्त- द्वच्चञ्चलमस्थिरं जानामि वेद्मि । 'क्षणभङ्गुराः प्राणाः' इति श्रुतेः । मम पार्वत्या गिरिजाया जीवितस्य जीवनस्येश्वरः शिवस्तस्मादन्यत्र स्थाने विश्वासो ममाऽऽस्था नाऽस्ति । सत्यत्वस्य स्थिरत्वस्य नित्यत्वस्य वा सत्ता शिवं विहाय नाऽन्यत्र । अतः शिवसायुज्यप्राप्तिरेव मम मुख्यमुद्देश्यमिति भावः । भाषा मैं इस अधम जीवन को हाथियों के कान के प्रान्त भाग के सदृश चञ्चल समझता हूँ। मेरी पार्वतीपति शंकर को छोड़ कर अन्यत्र आस्था नहीं है। परंतु मैं शिवसायुज्य की कामना करता हूँ। १६

( २४२ ) उत्सङ्गे तुङ्गभद्रायास्तदेष शिवचिन्तया । वाञ्छाम्यहं निराकर्तुं देहग्रहविडम्बनाम् ॥५९॥ अन्वयः तत् एषः अहं तुङ्गभद्रायाः उत्सङ्गे शिवचिन्तया देहग्रहविडम्बनां निराकर्तुं वाञ्छामि । व्याख्या तत्तस्मात्कारणात् शिवसायुज्यप्राप्तिहेतोः एषोऽहं तुङ्गभद्रायास्तुङ्गभद्रा- नाम्न्या नद्या उत्सङ्गेऽङ्के तटे इत्यर्थः । शिवचिन्तया शिवध्यानेन देहस्य शरीरस्य ग्रहो ग्रहणं धारणमित्यर्थः । तस्य विडम्बनामुपद्रवं जन्मग्रहणदुःखं निराकर्तुमपनेतुं वाञ्छामि समभिलषामि । शिवसायुज्येन पुनर्जन्मग्रहणदुःखं मा भवत्वित्यभिलषामीति भावः । भाषा शिवसायुज्य मुक्ति प्राप्त होने के लिये मैं तुङ्गभद्रा नदी के तट पर शङ्कर का ध्यान करते हुए फिर से जन्म लेने के दुःख को सदा के लिये दूर कर देने की कामना रखता हूँ । यातोऽयमुपकाराय कायः श्रीकण्ठसेवया । कृतघ्नव्रतमेतस्य यत्र तत्र विसर्जनम् ॥६०॥ अन्वयः अयं कायः श्रीकण्ठसेवया उपकाराय यातः । एतस्य यत्र तत्र विसर्जनं कृतघ्नव्रतम् । व्याख्या अयं कायो देहः श्रीकण्ठस्य शिवस्य सेवया परिचर्ययोपकाराय स्वाभीष्ट- सिद्ध्यर्थं यातो गतः । एतस्य वपुषो यत्र तत्र तीर्घादन्यत्र विसर्जनं त्यागः कृतं घ्नन्तीति कृतघ्नाः परोपकारविस्मरणशीलास्तेषां व्रतमनुष्ठानं कार्यमित्यर्थः । कृतघ्ना एव येनाभीष्टसिद्धिं साधयन्ति तस्य कार्यनिष्पादनानन्तरं तादृशं योग्यं समादरं न कुर्वन्ति । एवमेवानेन देहेन शिवसेवाद्धारा मम महानुपकारो जातस्तस्मादस्य तीर्थस्थानेष्वेव परित्यागो युक्ततर इति भावः ।

( २४४ ) नान्तरं गत्वा तत्र किञ्चिद्विश्रम्य पुनः प्रस्थानैस्तां दक्षिणापथस्य दक्षिणप्रदेशस्य जाह्नवीं गङ्गां तुङ्गभद्रामबीभद्राक्षीद् ददर्श । भाषा इसके बाद अपने प्रेमियों के प्यारे उस राजा ने मार्ग में थोडे ही ठहरावों (पडावो) को देकर दक्षिणापथ की गङ्गा, तुङ्गभद्रा नदी का दर्शन किया । तुङ्गभद्रा नरेन्द्रेण तेनामन्यत मानिना । तरङ्गहस्तैरुत्क्षिप्य क्षिपन्तीवेन्द्रमन्दिरे ॥६३॥ अन्वयः मानिना तेन नरेन्द्रेण तुङ्गभद्रा तरङ्गहस्तैः उत्क्षिप्य इन्द्रमन्दिरे क्षिपन्ती इव आमन्यत । व्याख्या मानश्चित्तसमुन्नतिरस्याऽस्तीति मानी तेन मानिना 'गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः' इत्यमरः । तेन नरेन्द्रेणाऽऽहवमल्लदेवनृपेण तुङ्गभद्रा दक्षिणापथगङ्गा तरङ्गा वीचय एव हस्ताः करास्तैस्तरङ्गरूपकरैरुत्क्षिप्योर्ध्वं प्रक्षिप्येन्द्रस्य मन्दिरे स्वर्गे (राजानं) क्षिपन्तीव प्रापयन्तीवाऽमन्यत मेने । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कार । तुङ्गभद्रायां तरङ्गाभिरूपहस्तैर्नराणां स्वर्गलोकप्रापणस्य क्रियाया उत्प्रेक्षणात् । भाषा उस उन्नत चित्त राजा ने, तुङ्गभद्रा नदी, अपने तरङ्गरूपी हाथों से मानो उसे स्वर्ग में इन्द्र के मन्दिर में उछाल रही हो, ऐसा समझा । उद्दण्डा तेन डिण्डीर-पिण्डपङ्क्तिरदृश्यत । विमानहंसमालेव प्रहिता पद्ममद्मना ॥६४॥ अन्वयः तेन उद्दण्डा डिण्डीरपिण्डपङ्क्तिः पद्मसद्मना प्रहिता विमानहंसमाला इव अदृश्यत ।

( २४६ ) तत्रावतीर्य धौरेयो धीराणां धरणीपतिः । स्नात्वा चण्डीशचरणद्वन्द्वचिन्तापरोऽभवत् ॥६६॥ अन्वयः धीराणां धौरेयः धरणीपतिः तत्र अवतीर्य स्नात्वा चण्डीशचरणद्वन्द्व- चिन्तापरः अभवत् । व्याख्या धीराणां धैर्यवतां धौरेयो धुरीणः 'धूर्वहे धुर्य धौरेयधुरीणास्सधुरन्धराः' इत्यमरः । धरण्या धरायाः 'धरा धरित्री धरणी' इत्यमरः । पतिः स्वामी भूपतिराहवमल्लदेवस्तत्र तुङ्गभद्रानद्यामवतीर्य प्रविश्य स्नात्वा स्नानं विधाय चण्ड्याः पार्वत्या ईशः पतिश्चण्डीशस्तस्य शिवस्य चरणद्वन्द्वस्य पादयुगलस्य चिन्ता ध्यानं तत्र परो लग्नः शिवचरणयुगलध्यानतत्परोऽभवत् । भाषा धीरों का अग्रणी वह आहवमल्लदेव राजा तुङ्गभद्रा नदी में उतर कर और स्ना करके शकर भगवान् के चरण युगल के ध्यान में तत्पर हो गया । अदत्त चापरिच्छिन्नमखिन्नः काञ्चनोत्करम् । न कृच्छ्रेऽपि महाभागास्त्यागव्रतपराङ्मुखाः ॥६७॥ अन्वयः अखिन्नः (सः) अपरिच्छिन्नं काञ्चनोत्करं अदत्त च । महाभागाः कृच्छ्रे अपि त्यागव्रतपराङ्मुखाः न (भवन्ति) । व्याख्या अखिन्नः प्रसन्नमानसः स अपरिच्छिन्नममितं काञ्चनस्य सुवर्णस्योत्करं समूहं अदत्त च दानपात्रेभ्यः समर्पितवांश्च । महाभागा महाभाग्यवन्तो जनाः कृच्छ्रेऽपि कष्टे समापतितेऽपि त्यागव्रताद्दानानुष्ठानात्पराङ्मुखा विमुखा न भवन्ति । अत्रार्थान्तरन्यासो नामालङ्कारः । "सामान्यं वा विशेषो वा यदन्येन समर्थ्यते । यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासस्साधर्म्येणेतरेण वा" ।

( २४७ ) भाषा और उस राजा न प्रसन्न चित्त से अपरिमित सुवर्ण के ढेरो का दान महा भाग्यशाली लोग कष्ट आन पर भी दानानुष्ठान से विमुख नही हैं प्रविश्य कण्ठदध्नेऽथ सरित्तोये जगाम सः। कल्लोलतूर्यनिर्घोषै—श्चन्द्रचूडामणेः पुरीम् ॥६८ अन्वय. अथ सः कण्ठदध्ने सरित्तोये प्रविश्य कल्लोलतूर्यनिर्घोषैः चन्द्रचूडाम[णेः] पुरीं जगाम । व्याख्या अथानन्तरं स राजा कण्ठदध्ने गलप्रमाणे कण्ठदघ्नमित्यत्र कण्ठ प्रमाणं मस्येति विग्रहे 'प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच' इति सूत्रेण दघ्नच् प्रत्यय सरितस्तुङ्गभद्रानद्यास्तोये जले प्रविश्य गत्वा कल्लोला उल्लोला 'महत्सूल्लोल- कल्लोलौ' इत्यमरः । एव तूर्याणि वाद्यविशेषा "तुरही" इति भाषायां प्रसिद्धा । तेषां निर्घोषैश्शब्दैस्सह चन्द्र एव हिमांशुरेव 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दु कुमुदबान्धव' इत्यमरः । चूडामणिशिरोभूषणं यस्य तस्य शिवस्य पुरीं कैलास जगाम प्राप्तवान् । भाषा अनन्तर तुङ्ग भद्रा नदी म गल तक पानी में खड़े होकर लहरा के ऊंचे २ शब्द रूपी तुरही की ध्वनि के साथ वह राजा शवर की कैलास नगरी में चला गया । पद्ययुग्मेन राजकुमारभावस्थां वर्णयति कविः— इत्युक्त्या गिरते तत्र क्षुतनेत्राम्बुदुर्द्दिनः । हतासिधेनुः पार्श्वस्थैः साक्रन्दगलकन्दलः ॥६६॥ स्वभागादार्द्रभावेन पितृस्नेहाच्च तादृशः । तथा रुरोद वपुषा भृशंलुलुठितेन सः ॥७०॥

( २४८ ) अन्वयः इति उक्त्वा तत्र विरते (सति) कृतनेत्राम्बुदुर्द्दिनः पार्श्वस्थैः हृतासिधेनुः सान्द्रन्दद्गलकन्दलः सः स्वभावात् आर्द्रभावेन तादृशः पितृस्नेहात् च भूपृष्ठलुठितेन वपुषा तथा रुरोद । व्याख्या इति पूर्वोक्तमुक्त्वा कथयित्वा तत्र दूते विरते विश्राममुपगतवति सति कृतं सम्पादितं नेत्राम्बुभिर्नयननिर्गताश्रुजलैर्दुर्द्दिनं मेघावृतदिवसो येन सः 'मेघच्छन्नेऽह्नि दुर्द्दिनम्' इत्यमरः । अश्रुवृष्टिं कुर्वन्नित्यर्थः । पार्श्वे तिष्ठन्तीतो पार्श्वस्थास्तैः समीपचरैर्जनै हृता गृहीता असिधेनुश्छुरिका यस्य स 'छुरिका चासिधेनुका' इत्यमरः । आक्रन्देनाऽर्त्तनादेन सहितो गल एव कन्दलो नालो यस्य सः राजकुमारः स्वभावात्प्रकृत्यैवाऽऽर्द्रभावेन स्निग्धभावेन 'भावः सत्तास्वभावा- भिप्रायचेष्टात्मजन्मसु' इत्यमरः । तादृक्स्तथाभूतादनिर्वचनीयात्पितृस्नेहाच्च पितृप्रेम्णश्च भुवः पृष्ठे भूपृष्ठे भूमितले लुठितमितस्ततः परावर्तितं तेन वपुषा शरीरेण 'गात्रं वपु संहननं शरीरं वर्त्म विग्रहः' इत्यमरः । तथावं वक्ष्यमाण- प्रकारेण रुरोद रोदनं कृतवान् । भाषा इस प्रकार कह कर दूत के चुप होने पर अपने आंखो के आंसुओ से मेघ के ऐसी वृष्टि करने वाला, पास के लोगो ने कही दुख से वह अपना प्राणान्त न करले इस भय से जिसकी छुरी छीन ली है ऐसा फुक्काफाड कर रोने वाला, वह राजकुमार, स्वभाव से ही कोमल हृदय होने से तथा वैसे पितृस्नेह से जमीन पर लोट २ कर इस प्रकार विलाप करने लगा । एवंविधदुराचार—गृहीतनियमं यमम् । मन्यते स्म यथा वंशे तिग्मांशुराप कण्टकम् ।।७१।। यथा तिग्मांशुः अपि एवंविधदुराचारगृहीतनियमं यमं वंशे कण्टकं मन्यते स्म । व्याख्या स तथा रुरोवेति पूर्वपद्योक्तेन तथाशब्देन सहाऽन्वस्थो यथा शब्दः साकाङ्क्षः। स तथा रुरोद यथा येन कारणेन तिग्मांशुः सूर्यो यमपिताऽप्येवंविधदुराचाराय

तस्य पितृमारणरूपाय्याचाराय धर्मपरायणानां मृत्यव इत्यर्थः । गृहीतः स्वीकृतो नियमो निश्चयो येन तं यमं कृतान्तं वंशे सूर्यवंशे कण्टकं कुलकलङ्कं मन्यतेस्म ज्ञातवान् । भाषा राजकुमार विक्रमाङ्कदेव के वैसे रोने से यमराज के पिता सूर्य भी, उसके पिता के सदृश धर्मात्माओं को जान से मार डालने का दुराचार का काम करने के नियमी, अपने पुत्र यमराज को सूर्यवंश का कलङ्क समझने लगे । एतद्दुःखानभिज्ञेभ्यो दिनेभ्यः स्पृहयन्मुहुः । दिवसोऽपि यथात्मानं मन्दभाग्यममन्यत ॥७२॥ अन्वयः यथा एतद्दुःखानभिज्ञेभ्यः दिनेभ्यः मुहुः स्पृहयन् दिवसः अपि आत्मानं मन्दभाग्यम् अमन्यत । व्याख्या यथेति पदं पूर्वोक्तस्य तथा रुरोदेति वाक्यस्य तथा शब्देनान्वेति । स तथा रुरोद यथा येन कारणेनेताद्दुःखान्याहवमल्लमृत्युजन्यराजकुमारविलापादि- दुःखानि तेषामनभिज्ञा अपरिचितास्तेभ्यो दिनेभ्यो दिवसेभ्यो मुहुः पुनःपुनः स्पृहयन्नभिलषन् दिवसोऽपि राजकुमारकृतविलापदिवसोऽप्यात्मानं स्वं मन्दभाग्यं हतभाग्यममन्यत मेने । अन्यदिवसा मत्तो भाग्यवन्तो यैरित्थं महद्दुःखं नानु- भूतमिति चिन्तयति स्मेति भावः । भाषा राजकुमार विक्रमाङ्कदेव के वैसे रोने से वह दिन भी, ऐसे क्लेश से अनभिज्ञ अन्य दिवसों के समान ही हम होते तो अच्छा था, ऐसी अभिलाषा करते हुए अपने को हतभाग्य समझने लगा । “विशेषकम्” त्रिभिः पद्यैरथ वाक्यसमाप्तिर्भवति तद्विशेषकं संदानितकं तिलकं वा । अथ कालकलाः स्थित्वा कियतीरप्यसौ तथा । अचिन्तयदविश्रान्त-बाष्पसंतानदुर्दिनः ॥७३॥

( २५० ) अन्वयः अथ अविश्रान्तबाष्पसन्तानदुर्दिनः असौ कियतीः अपि कालकलाः तथा स्थित्वा अचिन्तयत् । व्याख्या अथ पितृमरणदुर्घटनावश्रवणानन्तरमविश्रान्तं निरन्तरं बाष्पसंतानस्याऽ- श्रुधाराया दुर्दिनं वृष्टिर्यस्मिन्सः, असौ विक्रमाङ्कदेवः कियतीरपि काश्चिदपि कालकलाः समयकलाश्चिरकालपर्यन्तं तथा तेनैव प्रकारेण स्थित्वोपविश्याऽ- चिन्तयत् चिन्तयामास । भाषा बाद में लगातार आंसुओं की झड़ी बरसाने वाले विक्रमाङ्कदेव ने चिरकाल तक उसी दशा में रहने के बाद विचार किया । तवादिकूर्म कर्माणि निषेधन्ति सुखस्थितिम् । प्रयाहि शेष निष्पेषादस्थिपञ्जरशेषताम् ॥७४॥ अन्वयः हे आदिकूर्म कर्माणि तव सुखस्थितिं निषेधन्ति । हे शेष निष्पेषात् , अस्थिपञ्जरशेषतां प्रयाहि । व्याख्या हे आदिकूर्म ! हे कच्छपावतार ! कर्माणि भाग्यानि तव सुखस्थितिं सुखेन स्थितिमाहवमल्लकर्तृकभूभारहरणस्य निरन्तरं जायमानत्वादल्पभू- भारधारणेन भूवस्तले सुखपूर्वकवासं निषेधन्ति न मन्यन्ते । हे शेष । नागराज ! निष्पेषाद्वाशोऽभावादूभूभारस्याऽधिक्यात्तस्य धारणेन तवाऽङ्गाना- मत्यन्तसम्मर्दनादस्थिपञ्जरः शेषोऽवशिष्टांशो यस्य स तस्य भावोऽस्थिपञ्जर- शेषता तामधिकभारवहनजन्यदुःखातिशयान्मांसांशपेणाऽस्थिमात्रावशिष्टस्वरूपं प्रयाहि प्राप्नुहि । भाषा हे आदिकूर्म ! हे विष्णु के अवतार रूप । दुर्भाग्य से तुम को अब चैन से रहने को नहीं मिल सकता । क्योंकि राजा आहवमल्लदेव के

( २५१ ) रहने से पृथ्वी का बोझ कम होकर, तुम्हारा भूभार कम होने से तुम्हें जो मिलता था यह अब उस राजा के मर जाने से तुम्हें प्राप्त न हो सकेगा शेष ! हे नागराज ! राजा आहवमल्लदेव के मर जाने से पृथ्वी का अधिक होकर उससे पीसे जाने के कष्ट से तुम्हारा मांस सूख कर हड्डिय अवशिष्ट रह जाएंगी । दिग्गजास्त्यजत स्वैर-क्रीडाविहरखादरम् । संभूय भूयः सर्वेऽपि धारयन्तु धरामिमाम् ॥७५॥ अन्वयः हे दिग्गजाः स्वैरक्रीडाविहरखादरं त्यजत सर्वे अपि भूयः संभूय इमां धरां धारयन्तु । व्याख्या हे दिग्गजाः ! हे दिक्कुञ्जराः ! स्वैरं स्वच्छन्दं यथास्यात्तथा यत्क्रीडासु विहरणं विहारार्थं संचलनं तस्मिन्नादरं स्नेहं त्यजत मुञ्चत । सर्वेऽपि भवन्त- स्सकला भूयः पुनरपि शत उत्पत्तिकालात्प्रागिव संभूय मिलित्वेमां धरां पृथ्वीं धारयन्तु वहन्तु । इदानीं युष्माकं पृथ्वीभारवहनकर्मणि सहायको राजाऽऽहव- मल्लदेवो भुवं परित्यज्य परलोकं गत इति भावः । भाषा हे दिग्गजो ! राजा आहवमल्लदेव के रहने से पृथ्वी स्थिर थी इसलिये तुम लोग आनन्द से स्वच्छन्द क्रीडा में घूमते थे । किन्तु अब राजा आहव- मल्लदेव पृथ्वी छोड़ कर परलोक को सिधार गये हैं, इसलिये अपना स्वच्छन्द क्रीड़ा प्रेम छोड़ो और सब मिलकर इस पृथ्वी को सम्हालो । बाहुराहवमल्लस्य सुवर्णस्तम्भविभ्रमः । पुरन्दरधुरां धर्तुं धात्रा व्यवहितः कृतः ॥७६॥ अन्वयः धात्रा सुवर्णस्तम्भविभ्रमः आहवमल्लस्य बाहुः पुरन्दरधुरां धर्तुं व्यव- हितः कृतः ।

( २५२ ) व्याख्या धाता विरञ्चिना 'धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरञ्चि कमलासन' इत्यमरः। सुवर्णस्यस्तम्भ सुवर्णस्तम्भ काञ्चनस्तम्भस्तस्य विश्रमो विलासो भ्रान्तिर्वा यस्मिन् स काञ्चनस्तम्भसदृश आहवमल्लस्याऽऽहवमल्लदेवनृपस्य बाहुर्भुज पुरन्दरस्य पुरुहूतस्य 'वृद्धश्रवाःशुनासीरः पुरुहूत पुरन्दर' इत्यमरः। धुरा राज्यकार्यभार स्वर्गराज्यकार्यभारमित्यर्थः। धर्तुं वोढु व्यवहित कृतोऽस्मा- द्भूलोकान्महददूरे स्थापितः। नृपस्य पुण्यातिशयेन देवत्वप्राप्त्या पुरन्दरस्य राज्यकार्ये साहाय्यप्रदानार्थं ब्रह्मणा स व्यवहित इति भावः। काव्यलिङ्गालङ्कारः। भाषा ब्रह्मान्, सोने के खम्भ की शोभा वाले राजा आहवमल्लदेव के बाहु को स्वर्ग के राज्य कार्य में इन्द्र की सहायता करने के लिय इस पृथ्वी पर से दूर हटा दिया है। अर्थात राजा को इस पृथ्वी पर से स्वर्ग में हटा दिया है। निजासु राजधानीषु स्थितिं दधतु पार्थिवाः। तादृशः पुनरुत्साहो वीरसिंहासने कुतः ॥७७॥ अन्वयः पार्थिवाः निजासु राजधानीषु स्थितिं दधतु ! कुतः पुनः वीरसिंहासने तादृशः उत्साहः। व्याख्या पृथिव्या ईश्वरा पार्थिवा नृपा निजासु स्वीयासु राजधानीषु प्रधाननगरेषु स्थिति सुखेन निवास दधतु कुर्वन्तु । कुत कस्माद्धेतो पुन भूयो वीराणा सिंहासन सङ्ग्रामभूमिस्तस्मिन् तादृश पूर्वानुभूत उत्साहश्चित्तस्योन्नति । सम्प्रति नृपस्याऽऽहवमल्लदेवस्य युद्धप्रियस्याऽभावात्सर्वै राजानो युद्धभय त्यक्त्वा सुखेन निवसन्त्विति भाव । भाषा राजा लोग अब सुख से अपनी अपनी राजधानियो में रहें। आहवमल्लदेव राजा के न रहन से अब युद्ध भूमियो में वैसा उत्साह कहाँ। अर्थात् युद्धप्रिय राजा आहवमल्लदेव के न रहने से युद्ध का भय छोडकर सब राजा निश्चिन्त हो कर अपनी अपनी राजधानी में सुख से रहें।