विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥२४२॥

द्वि० खं० अ० ९२

ततोऽग्निशरणं गत्वा स्मार्ताऽग्नौ विधिपूर्वकम् ॥ वैश्वदेवं तु कर्तव्यं हुतोत्सृष्टं तु लौकिके ॥ १ ॥ यत्र क्वचन वा राम दीप्यमानेऽथ चोदके ॥
परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरेत् ॥ २ ॥ सर्वारम्भप्रामुख्युदङ् जुहुयात्प्रयतस्ततः ॥ वासुदेवाय देवाय प्रभवे नाध्ययेन च ॥ ३ ॥ अग्नये
चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च ॥ इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च ॥ ४ ॥ विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये तथा ॥ अनुमत्यै
तथा राम धन्वन्तरिण एव च ॥ ५ ॥ वास्तोष्पतये तथा देव्यै ततः स्विष्टकृतेऽग्नये ॥ चतुर्थ्यन्तेन नत्वा च हुत्वेतेभ्यो बलिं हरेत् ॥ ६ ॥ मरु-
त्क्षेपोक्तसावित्रिभिः पूर्वाणाभिभतः परम् ॥ अम्बानामांसि धर्मज्ञ दुर्गा नामानि चोच्चयेत् ॥ ७ ॥ निवन्तीं च पनिकां च प्रभवन्तीं तथैव च ॥ मेध-
वन्तीं च नामानि सर्वेषामेव भार्गवा ॥८॥ आग्नेयाद्या क्रमेणाय ततः सूक्तियु निक्षिपेत् ॥ निर्दित्यै चसुभागेय च सुभङ्गल्यै च भार्गव ॥ ९॥ भद्रंकल्यै
ततो दत्त्वा स्तूणायै च तथा श्रियै ॥ हिरण्यकेश्र्व्यै च तथा वनस्पतय एव च ॥१०॥ धर्माधर्माभ्यां च द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च ॥ मृत्यवे च बहिर्-
द्याद्दारुणायोदकाश्रये ॥ ११ ॥ भूतेभ्यश्च बहिर्द्यादच्छरेण धनदाय च ॥ इन्द्राद्येन्दुरुपेण्यो दद्यात्पूर्वेण मानवः ॥ १२ ॥ यमाय तत्पुरुषेभ्यो
द्याद्दक्षिणतस्ततः ॥ वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस्ततः ॥ १३ ॥ सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरम् ॥ ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये
द्यात्तथैव च ॥ १४ ॥ आकाएं च तथैवोर्ध्वं स्थण्डिले च तथा क्षितौ ॥ दिवाचरेभ्यश्च दिवा रात्रौ रात्रिवराय च ॥ १५ ॥
बलिं वहिस्तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहम् ॥ पिण्डनिर्वापणं कार्यं सायं प्रातंस्तु कारयेत् ॥ १६ ॥ पित्रे तु प्रथमं पिण्डं तन्पित्रे तत्पनं-
न्तरम् ॥ ततो दद्याच्च तत्पित्रे मात्रे च तदनन्तरम् ॥ १७ ॥ पितृमात्रे ततो दद्याच्छूद्भवै तदनन्तरम् ॥ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु बलिंस्तु
विशेषतः ॥ १८ ॥ यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा ॥ निवेद्यैतच्च तत्सर्वं शुभं पात्रं विशेषतः ॥ १९ ॥ पुष्पैर्धूपेन दीपेन पूजयं-
स्तस्ततं पितॄन् ॥ नामगोत्रे सदा वाच्ये पिण्डनिर्वापणे तथा ॥ २० ॥ पिण्डं दद्याच्च काकानां तत्र मन्त्रमिमं पठेत् ॥ ऐन्द्रा वरुणावायव्या याम्या
वै नैर्ऋतास्तथा ॥ २१ ॥ ते काकाः प्रतिगृह्णन्तु इमं पिण्डं मयोद्धृतम् ॥ ततः पिण्डं शुनां दद्यान्मन्त्रं तत्र निबोध मे ॥ वैवस्वतकुले जातौ
द्वौ श्यामशबलौ शूनौ ॥ ताभ्यां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मां सदा ॥ २३ ॥ ततो ग्रासं गवां दद्यादन्न मन्त्रं निबोध मे ॥ सौरभेय्यः सर्व-
हिताः पवित्राः पापनाशिनीः ॥२४॥ प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः ॥ ततः स्वस्त्ययनं कार्यं भिक्षा देया च भिक्षवे ॥२५॥ दत्वा तु

॥२४२॥

^१ आर्षत्वात्साधुः ।

संस्कृतां भिक्षां गोदानफलमाप्नुयात् ॥ बालः सुवासिनी वृद्धा गर्भिण्या तुरकन्यकाः ॥२६॥ भृत्याँश्च भोजयेद्द्वाम पूजयित्वा तथातिथीन् ॥ नैकग्रा मीणमतिथिं विद्याद्ब्राह्मणं तथा ॥२७॥ अतिथिं भोजयेत्पूर्वं ततो भृत्याँश्च पूजयेत् ॥ राजन्यमथवा वैश्यं शूद्रं वा द्विजसत्तम ॥२८॥ वैश्वदेवे च संप्राप्तं भृत्यैः सह च भोजयेत्॥ वयोभ्यश्च तथा दद्याच्चाण्डालेभ्यस्तथा भुवि ॥२९॥ साधारणं तत्सर्वेषां शेषकं गृहिणां गृहे ॥ वैश्वदेवे च संप्राप्ते न कथंचिदवमानयेत् ॥३०॥ आदाय सुकृतं याति भग्नाशश्चातिथिर्गतः ॥ अध्वना यस्तु भग्नोय ब्राह्मणाय तथा दिवा ॥ ३१॥ सकृत्तु भोजनं दद्यात्तेन स्वर्गे महीयते ॥ देवा ब्राह्मणरूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ ३२ ॥ तस्मात्संप्राप्तमतिथिं प्रयत्नेन तु पूजयेत् ॥ अतिथिं पूजयेद्योवै दशगोदंफलं लभेत॥ ३३॥ पादशौचं ततो दत्त्वा प्रातायातिथये गृहे ॥ गोदानफलमाप्नोति दत्त्वा चैव तथासनम् ॥३४॥ प्रतिश्रयप्रदानेन नाकपृष्ठे महीयते ॥ तालवृन्तानिलं कृत्वा तथा प्राताय मानवः ॥३६॥ गोदानफलमाप्नोति वायुलोकं स गच्छति ॥ तालव्यजनहस्तस्तु कृत्वा तदभिचारणम्॥३६॥ अतिथिर्भोजने प्राप्ते गोदानफलमाप्नुयात् ॥ शीताहतातिथिं प्राप्य काष्ठान्नप्रज्वालयेन्नरः ॥ ३७ ॥ प्रतापनेयमहान्भाग दर्शधेनुफलं लभेत ॥ ३९ ॥ ग्निदीप्तिमाप्नोति प्रकाशंच परं तथा ॥ ३८ ॥ तृष्णार्तायोदकं दत्त्वा पाने गोदानमाप्नुयात् ॥ श्रान्तसंवाहनं कृत्वा धेनुदानफलं लभेत ॥ ३९ ॥ रोगिणः परिचर्यां च कृत्वा दशगुणं लभेत ॥ पादाभ्यंगं नरः कृत्वा प्रातायातिथये गृहे ॥४०॥ गोदानफलमाप्नोति नागलोकं च गच्छति॥ प्रतिश्रयं तथा दीनं दत्त्वा चातिथये नरः॥४१॥ धेनुदानफलं प्राप्य सूर्यलोके महीयते ॥ चक्षुर्मांश्च प्रकाशंश्च विशेषैश्च जायते ॥४२॥ शयनीयप्रदानेन वस्तुदानफलं लभेत ॥ दन्तकाष्ठप्रदानेन सौभाग्यं महदाप्नुयात्॥४३॥शौचोदकप्रदानेन गोदानफलमाप्नोति ॥ मृत्प्रदानेन धर्मज्ञ विरोघो नाभिजाय यते॥४४॥दत्त्वावलेपनं मालां परां लक्ष्मीमुपासते ॥ तथौषधिप्रदानेन विरोगस्त्वभिजायते ॥ ४५ ॥ स्नानाभ्यङ्गप्रदानेन रूपवानभिजायते ॥ तथा स्नानीयदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ ४६ ॥ स्नानौदकप्रदानेन वारुणं लोकमाप्नुयात् ॥ उपानहः प्रदानेन विमानमघिरोहति ॥ ४७ ॥ तथा छत्रप्रदानेन गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ वस्त्रप्रदानाद्भवति रूपवान्शुभगास्तथा ॥ ४८ ॥ अश्वमेधमवाप्नोति तथा भूमिप्रदो नरः ॥ यानदः स्वर्गमाप्नोति पौण्डरीकपंदं तथा ॥४९॥ वारिधानींस्तथा दत्त्वा पूर्णाः शीतेन वारिणा ॥ सर्वां सभक्षाः प्राप्नोति गोलोके मानुषोत्तम ॥ ५० ॥ अत्र पेर्वारुकंयुक्तैः शर्कराघृतसंयुतैः ॥ सक्तुभिलवणोपेतैर्वृतैर्हितसंयुतैः ॥ ५१॥ तर्पयित्वातिथिं सम्यग्वारिधान्यैश्च गोरसैः ॥ गोलोकं चिरमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ५२ ॥ वृत्तिमाप्नोति च तथा पुत्रपौत्राभिजायते ॥ किमिच्छकेन संयोज्य चाक्षयंफलं लभेत ॥ ५३ ॥ तांबूलस्य

द्वि० खं० अ० ९२

वि० ध० ॥२४३॥

प्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ गतिमासावृतं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ ५४ ॥ इतिहासमनाश्राव्य गोदानफलमाप्नुयात् ॥ गोप्रदानेन वित्तेन तोषयित्वा तथातिथिम् ॥ ५५ ॥ महत्फलमवाप्नोति गन्धर्वैः सह मोदते ॥ अनुब्रज्यातिथिं राम गोदानफलमाप्नुयात् ॥ ५६ ॥ तस्मात्सर्वप्रय- त्नेन पूजयेदतिथिं सदा ॥ राजन्यो विप्रदेवत्या नार्यश्च पतिदेवताः ॥ गृहस्थोऽथितिदेवत्यस्तस्मातं पूजयेत्सदा ॥५७॥ सततमिह नरो यः पूजनं चातिथीनां तृणजलमृदुवाक्यैः सारशक्त्या विदध्यात् ॥ सुरसदसि स पूज्यो देवतानां तथा स्याद्भवति च नरलोके जायमानः समृद्धः ॥ ॥ ५८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करवाक्ये वैश्वदेवकथनन्नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥ छ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चन्द्रस्य यदि वा भानोर्गस्मिंरहनि भार्गव ॥ ग्रहणं तु भवेत्तन्न पूर्वं भोजनक्रिया ॥ १ ॥ नाचेत्समर्हे तस्मिंस्तैर्वास्त्वसुपा- गते ॥ यावत्स्यादुदयं तस्य नाश्नीयात्तावदेव तु ॥२॥ गोब्राह्मणक्षोपरागे न चाश्नीयात्तथान्ततः ॥ न राज्ञो विप्लवेऽनीत्यासुराणां चापिपूर्व तथा ॥ ॥ ३ ॥ न हुत्वा न च दत्त्वा च नाशोचे न च गर्हितम् ॥ नापथ्यं न च बालानां तथा भागैव पश्यताम् ॥ ४ ॥ प्रार्थितं बालकानां च दा- तव्यं स्यात्प्रयत्नतः ॥ बालानां प्रार्थितं दत्त्वा नाकलोके महीयते ॥ ५ ॥ बालका लालनीयाश्च धर्मकामैः सदा नरैः ॥ तेषां भोज्यप्रदानेन गोदानफलमाप्नुयात् ॥ ६ ॥ तेषां क्रीडनकं दत्त्वा मोदते नन्दने चिरम् ॥ आह्नादं यान्ति सततं अस्मिन्सङ्घश्च तैर्बालकाः ॥ ७ ॥ सौभाग्यं मह- दाप्नोति यत्रयत्राभिजायते ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन बालानग्रे तु भोजयेत् ॥८॥ अभुञ्जत्सु बालेषु न चाश्नीयात्कथञ्चन ॥ यो न दद्यान्न चाश्नी- यात्कदाचिदपि तन्मयम् ॥ ९ ॥ य एको मिष्टमश्नाति न ततोऽन्योऽस्ति पातकी ॥ नैकवासास्त्वथाश्नीयाद्भिन्नेभाण्डे न मानवः ॥ १० ॥ भि- न्नासनोपविष्टश्च शयनीयगतस्तथा ॥ अनार्द्रपाणिपादान्तस्तथा चैवार्द्रमस्तकः ॥ ११ ॥ नोत्सङ्गे भक्षयेद्द्रव्यान्न पाणौ लवणं तथा ॥ सकृ- द्दानं पृथक्पानं मांसेन पयसा निशि ॥ १२ ॥ दन्तच्छेदमनुष्णं च सतक्तु सुवर्जयेत् ॥ दधि रात्रौ न चाश्नीयाज्जलमञ्जलिना पिवेतू ॥ ॥ १३ ॥ सर्वं तैलसमृद्धं च नाद्यादस्तमिते रवौ ॥ वर्जनीया दिवा धानाः कोविदारः सदैव तु ॥ १४ ॥ दिवा धानाः सर्वं हन्ति रात्रौ च दधि सक्तुषु ॥ अलक्ष्मीः कोविदारेषु नित्यमेव कृतालया ॥ १५ ॥ निःशेषकृत्तथा राम न स्यादन्यत्र मक्षिकात् ॥ क्षीरस्य राम सक्तूनां पथ्यसस्यो- दकस्य च ॥ १६ ॥ शेषं तु कार्यमन्यत्र न तु निःशेषकृद्भवेत् ॥ क्षुधाय दद्यान्नोच्छिष्टं नोच्छिष्टश्च घृतं स्पृशेत् ॥ १७ ॥ मूर्धानं न स्पृशेद्धाम् न स्पृशेच्च हुताशनम् ॥ नाङ्कुत्त्वा च कर्तव्या सुमनास्तन्मनास्तथा ॥ १८ ॥ भुञ्जीत प्रयतो भूत्वा दिशश्चानवलोकयन् ॥ वामहस्तेन पानीयं

॥२४३॥

पीतोच्छिष्टं तथैव च ॥ १९ ॥ न पिबेन्न तथाश्नीयात्कृत्वा पर्युत्सितकं नरः ॥ पादप्रसारणं कृत्वा न च वेष्टितमस्तकः ॥ २० ॥ आचम्य तु ततः कार्यं दन्तकाष्ठस्य भक्षणम् ॥ भूयोऽप्याचम्य कर्तव्यं ततस्ताम्बूलधारणम् ॥२१॥ श्रवणं चेतिहासस्य ततः कुर्यात्समाहितः ॥ शास्त्रावेक्षा च कर्तव्या ततः सम्यग्भृगूत्तम ॥ २२ ॥ शास्त्रान्ववेक्षणं कृत्वा कृत्वा चक्रमणं ततः ॥ उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां तिष्ठेत्प्रयतमानसः ॥ २३ ॥ पूर्वां सन्ध्यां जपेत्तिष्ठेदुपविष्टश्च पश्चिमाम् ॥ अर्कस्योदयनात्तावद्यावत्स्याद्भास्करदर्शनम् ॥ २४ ॥ पूर्वा सन्ध्यां जपेत्स्नातः पश्चिमां सति भास्क- रे ॥ उपविष्टो जपेत्तावद्यावत्तारकदर्शनम् ॥ २५ ॥ सम्पूजनं देववरस्य कृत्वा ततश्च कुर्यात्खलु वैश्वदेवम् ॥ भुक्त्वा ततोऽन्नं लघु यच्च हृद्यं ततः स्वपेद्दर्शितवंशशुक्ल्यम् ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने भोजनविधिविधानं त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥९३॥ पुष्कर उवाच ॥ आग्न्यालये श्मशाने वानेकवृक्षे चतुष्पथे ॥ महादेवगृहे वापि मातृवेश्मनि वा स्वपेत् ॥ १ ॥ न यक्षनागायतनै स्कन्दस्यायतने तथा ॥ कूलच्छायासु च तथा शर्करालोष्टपांसुषु ॥ २॥ प्रस्वपेच्च तथा दर्भे विना दीक्षां व्रतं न च ॥ धान्यगोदेवविप्राणां गुरूणां च तथोपरि ॥ ३ ॥ न चापि मित्रविषये नाशुचौ नाशुचिस्तथा ॥ नार्द्रपादश्च नग्नश्च नोत्तरापरमस्तकः ॥४॥ नाकाशे सर्वतः शून्ये न च चैत्यद्रुमे तथा ॥ न गच्छेदूर्विणीं नारीं न गच्छेत्सितमूर्धजाम् ॥५॥ रजस्वलां रोगवतीं नायोनों न बुभुक्षितः ॥ नाऽभ्यक्तो न तथाम्यक्तां न च पर्वणि भार्गव ॥ शुक्रमो- क्षमथाकाशे तिर्यग्योनौ च वर्जयेत् ॥६॥ एवं सदा यः कुरुते नृवीर सम्यग्यथोक्तं सुमनास्तरस्वी ॥ तस्याशु पापं विलयं प्रयाति श्रियं च मुख्यां लभते सुखं च ॥ ७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने आचारकथनानन्नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥९४॥ पुष्कर उवाच ॥ वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत कर्म स्मातं सदा गृही ॥ दायकालहते वापि पितृमरणकालिके ॥ १ ॥ मातुर्वा शृण्वथ श्रौतं वैतानिका- ग्निषु ॥ २ ॥ देवतानां पितॄणां च ऋषीणां च तथा नरः ॥ २ ॥ ऋणवाञ्जायते यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत्सदा ॥ देवानामनृणो जन्तुर्यज्ञैर्भवति मानद ॥ ३ ॥ स्वल्पवित्तश्च पूजाभिरुपवासैर्व्रतैस्तथा ॥ श्राद्धेन पूजया चैव पितॄणामनृणो भवेत् ॥ ४ ॥ ऋषीणां ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा ॥ हुतं चैवाहुतं चैव निर्वप्यं प्रहुतं तथा ॥ ५ ॥ प्राशितं च महाभाग पञ्चयज्ञान्न हापयेत् ॥ हुतमग्नौ विजानीयादहुतं बलिकर्म यत् ॥६ ॥ पिण्डनिर्वपणं राम निर्वप्यं परिकीर्तितम् ॥ प्रहुतं च यथायक्षं पितृयज्ञं तथैव च ॥ ७ ॥ प्राशनं च तथा प्रोक्तं यद्भुक्तं तदनन्तरम् ॥ पञ्चयज्ञान्सदा कुर्याद् गृही पापापनुत्तये ॥ ८ ॥ देवयज्ञं भूतयज्ञं पितृयज्ञं तथैव च ॥ मानुष्यमृषियज्ञं च कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः ॥ ९ ॥

वि० ध० ॥२४४॥ द्वि० खं० अ० १६ ॥२४४॥

देवयज्ञं हुतं विद्याद्भूतयज्ञं बलिक्रिया ॥ पितृयज्ञं तथा पिण्डेन्ब्रह्मयज्ञं च भार्गव ॥ १० ॥ स्वाध्यायसेवा विज्ञेया तथै- वातिथिपूजनम् ॥ मनुष्ययज्ञो विज्ञेयः पञ्चयज्ञांस्त हापयेत् ॥ ११ ॥ विष्णुं यजेत्तथा देवं हविर्यज्ञैश्च सत्तभिः ॥ अग्न्याधानं महाभाग तथैवाग्निहोत्रक्रिया ॥ १२ ॥ दर्शं च पौर्णमासं च चातुर्मास्यं तथैव च ॥ द्विराग्रहायणेष्टिश्च पाके च यवचान्ययोः ॥ १३॥ विरूढा पशुबन्धश्च तथा सौत्रामणिद्विजः ॥ सप्तभिः सोमसंस्थाभिर्यजेद्देवं सनातनम् ॥ १४ ॥ अग्निष्टोमं महाभाग चात्यग्निष्टोममेव च ॥ उक्थं च पावनीं चैव प्रतिरात्रं तथैव च ॥ १५ ॥ वाजपेयञ्च धर्मज्ञ आतोर्यामं तथैव च ॥ अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैः पौण्डरीकादिभिस्तथा ॥ १६ ॥ गोसवेनाश्वमेधेन राजसूयेन वा पुनः ॥ तथा पुरुषमेधेन सर्वमेधेन भार्गव ॥ १७ ॥ अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैर्नामकल्पितैस्तथा ॥ यजनं देवदेवस्य वासुदेवस्य कारयेत् ॥ १८ ॥ यज्ञो विष्णुर्महातेजा यजमानः स एव हि ॥ त एव यज्ञपात्राणि यज्ञद्रव्याणि यानि च ॥ १९ ॥ तं यजेत्सततं राम सर्वदेवमयं हरिम् ॥ सत्येन चै वर्जयेच्च प्रत्यहं मुनिपुङ्गव ॥ २० ॥ पशुप्रत्ययनं कुर्यान्नात्मोप्तिकमेव च ॥ ईष्टे वैषा नरो कुर्यात्तथा स्वल्पधनो नरः ॥ २१ ॥ अत्यल्पत्वे धने सोमं पिवेद्द्रार्गवसत्तम ॥ आयुः प्रजन्यशो मेधां धनमन्नमृणं तथा ॥ २२ ॥ हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ॥ यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यततये ॥ २३ ॥ अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ प्राजापत्यमदत्त्वा च अग्न्याधेयस्य दक्षिणा ॥ २४ ॥ अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विमवेसति॥ सर्वदेवमयो विष्णुःप्रत्यहं तस्य पूजनम् ॥ २५ ॥ प्रतिमायामपि तथा कर्तव्यं भृगुसत्तम ॥ विष्णुमर्वाभि जानन्ति सर्वयज्ञेषु वै द्विजाः ॥ २६ ॥ पायसैः सुमनोभिश्च तस्यापि यजनं स्मृतम्॥ तत्तद्वनिकायेषु तथैव स्वयमेव वा ॥ २७ ॥ पूजा कार्या वह्निविद्वौ श्रद्धया भृगुनन्दन ॥ न तत्फलदं दक्षिणेयैर्यजेतेह कदाचन ॥ २८ ॥ विष्णुं र्द्वनिकायत्थं यथाश्रद्धमीरितम् ॥ तपसा पूजयेन्नित्यं तस्मादल्पधनो नरः ॥ २९ ॥ संपूज्य देवं परमान्नगन्धैर्धूपैः सुगन्धैश्च फलैश्च मुख्यैः ॥ तस्मादवाप्नोति स सर्वयज्ञांस्तस्मात्प्रपूज्यः सततं महात्मा ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं०रामं प्रति पुष्करोपाख्याने गृहस्थधर्म वर्णननाम पञ्चनवत्तितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥ राम उवाच ॥ कर्माणि श्रोतुमिच्छामि काम्यानि गृहिणामहम् ॥ तवतः समस्तधर्मज्ञ यादृगाण नृणांत्मन ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ कृतोपवासो याग्यज्ञं सोपवासस्य भार्गव ॥ पुरोधाः शपनं कुर्यात्कृत्तिकासु यथाविधि ॥२॥ अकालमूलैः फलै श्चेन्मयैरथ काञ्चनैः ॥ उज्ज्वलैर्लक्षणैः पूर्णस्तथा तीथर्योदकैः शुभैः ॥ ३ ॥ अभिमन्त्र्याशिरोध्पाणां न्यग्रोधाश्वथयोरपि ॥ पत्रपूर्णस्तथा

युक्तिस्तिलैः कृष्णैर्द्विजोत्तम ॥ ४ ॥ वह्निं कुमारं शशिनं खड्गं वरुणमेव च ॥ पूजयेत्कृत्तिकाश्चैव गन्धमाल्यान्नसम्पदा ॥ ५ ॥ पीतरक्तैस्तथा वर्णैघृतदीप्तैस्तथैव च ॥ दशा गव्येन लाजामिरिमन्थेन चाप्यथ ॥ ६ ॥ कुसम्भैरोहिणीकामिश्च अपूपैश्च पृथग्विधैः ॥ देवतानां यथोक्तानां प्रियङ्गु जुहुयात्ततः ॥ ७ ॥ चन्दनश्च मयुराणां लोमानि मनुजोत्तम ॥ अग्रिमन्व्यगृहाद्धूमं कृत्वा रुक्माङ्गदं मणिम् ॥ ८ ॥ धारये दक्षिणां दद्याच्छक्त्या कनकमेव च ॥ श्वेतवासास्ततः पश्चात्पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ ९ ॥ कर्मैतत्सततं कृत्वा वह्नायधानमथाप्नुयात् ॥ कर्मतद्वक्तुं रिपुनाशकारि सर्वाङ्गिकर्मप्रसमृद्धिदं च ॥ धन्यं यशस्यं च तथैव काम्यं नित्यं कृतं धर्मविदां वरिष्ठ ॥ १० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयकाण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने कृत्तिकास्नानवर्णनन्नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ राम उवाच ॥ अग्न्य्याधानमथाप्नोति शत्रुनाशमथापि वा ॥ स्वेच्छया कर्मणा केन सदा याद्योग्यताम्परम् ॥ १ ॥ शत्रुनाशकरं कर्म कथयस्व.ततः परम् ॥ तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्र श्रद्धा सदा मम ॥ २ ॥ पुष्कर उवाच ॥ कृत्तोपवासो याम्यर्क्षे कृत्तिकासु सदैव तु ॥ पूजयेद्वासुदेवं तु कुङ्कुमेन सुग न्धिना ॥३॥ रक्तैश्च कुसुमैर्हृद्यैर्धूपं दद्याच्च गुग्गुलम् ॥ घृतेन दीपं दद्याच्च रक्तवर्णं तथैव च ॥४॥ निवेद्नीयं देवाय तथा सर्वं निवेदयेत् ॥ हुतव्यं सुसमिद्धेऽग्नौ तथैवान्नं शुभं हविः ॥ आयुधानि च देयानि ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणा ॥५ ॥ कर्मैतद्युक्तं रिपुनाशकारि धार्यं सदा शत्रुगणप्रमाथि ॥ कृत्वैतदभ्यं रिपुनाशमाशु प्राप्नोति मर्त्यो न हि संशयोऽत्र ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने शत्रुनाशकर्मवर्णनन्नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९७ ॥ राम उवाच ॥ कर्माणि त्वं समाचक्ष्व स्नानान्यन्यानि देवज ॥ केन स्नानेन धर्मज्ञ कं कं काममवाप्नुयात् ॥ १॥ पुष्कर उवाच ॥ पुरोधाः सोपवासस्तु सर्वस्नानानि कारयेत् ॥ सोपवासस्य धर्मज्ञ तथा सर्वत्र मानवः ॥ २ ॥ अका मबुलाः कलशाः कार्याः सर्वेषु भार्गव ॥ पूजा चन्द्रमसः कार्या वरुणस्य तथैव च ॥ ३ ॥ नक्षत्रदेवतानां च नक्षत्रस्य तथैव च ॥ सर्वगन्ध्याप्रमेयस्य वासुदेवस्य चाप्यथा ॥४॥येषां च पूजा कर्तव्या तेषां च जुहुयाद्धविः ॥ कार्यं स्नानं सदा कुर्यान्नक्षत्रं तु न लंघयेत् ॥ मन्त्र चेत्स्नानकलशं मन्त्रेणानेन भार्गव ॥५ ॥ मन्त्रः-“आपः सोमाद्याः संबभूवुः पवित्राभिः पावनः सोमसूर्यस्थिता वायुना नष्टदोषाश्च यौ नित्य मच्छेद्यस्ते सत्कृत्याप्सु स्युः स्वाहा शान्तिः श्रीर्निवृष्टिर्मह्यं भूयासं सर्वशिरः ॥ साऽश्रुस्वाहेति सूर्यः संस्थित।वायुनामाष्टदोषा ॥” कर्मतदुक्तं रिपु नाशकारि साधारणं स्नानमिदं पवित्रम् ॥ अतः परं ते कथयामि राम स्नानानि कार्यानि सुखप्रदानि ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे

वि० ध०
॥२४५॥

द्वि० खं०
अ० ९९
॥२४५॥

द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने साधारणस्नानवर्णनन्नामाष्टनवतिमितोऽध्यायः ॥ ९८ ॥ पुष्कर उवाच ॥ कृत्तिकास्नानमुक्तं ते वह्निकर्मप्रसाधनम् ॥ तथाग्निनाशनं मुख्यं वह्नुचाद्येयप्रदं तथा ॥ १॥ रोहिणीषु तथा स्नानं प्रोक्तं पुत्रप्रदं तव ॥ ब्रह्मवर्चसकामस्य स्नानं सौम्यमिदं शृणु ॥ २ ॥ पूर्णमोद्भवैः पत्रैः कृत्वा राम घटत्रयम् ॥ पूर्णचन्द्राङ्कितैः शुक्तैः सूत्रमाल्यैरलङ्कृतम् ॥ ३ ॥ तेन संस्नापितः पश्चात्क्षौमवासा यथाविधि ॥ देवतापूजनं कृत्वा घृतं हुत्वा हुताशने ॥ ४ ॥ ओङ्कारपूतं सोमाय क्षीरं हुत्वा तथा जले ॥ निवेदनीयं सोमाय तथा पितृभ्यस्त्रयम् ॥ ५ ॥ मृगशृङ्गेण धूपं च तथा दद्यादनन्तरम् ॥ सोमेन च मणिर्धार्यो जातरूपपरिष्कृतः ॥ ६ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या शुभ्रधेनुः पयस्विनी ॥ कृत्वा तृप्तित्वमाप्नोति ब्रह्मवर्चससुत्तमम् ॥ ७ ॥ घृताश्रमम्बुपूर्णेन स्नातः कुम्बेन मानवः ॥ पट्टिशांलङ्कृतेनाथ रक्तचन्दनवारिणा ॥ ८ ॥ रुद्राय मांसं रुचिरं तथा च मधु पायसम् ॥ कृष्णानि वासांसि तथा धूपं गुग्गुलम्वेव च ॥ ९॥ दूत्यादृष्टेन च तथा होमो मन्त्रैर्विधीयते ॥ कृष्णानि वासांसि तथा दातव्या दक्षिणा भवेत् ॥ १० ॥ मेषाश्वनखलोमानि गर्दभस्य विशेषतः ॥ आयसी तु मणौ कृत्वा द्वारि शस्त्रांनिधापयेत् ॥ ११ ॥ आद्रास्नानमिदं राम सर्वशत्रुविनाशनम् ॥ सर्वगन्धैः फलैर्बीजैः पूर्णं कृत्वा घटत्रयम् ॥ १२ ॥ स्नापनेन तैनं कर्तव्यमादित्यैस्तदनन्तरम् ॥ नवनीतं च कुल्माषं मत्स्यांश्चैव स्वरांस्तथा ॥ १३ ॥ निवेदयेच्चैव तथा मत्स्यानि सुरभीणि च ॥ घृताक्षताभ्यां धूपेन होमश्चैव विधीयते ॥ १४ ॥ तद्दिने तु नदीं यत्र योगे गच्छतु तां मृदा ॥ सुवर्णरूप्यपञ्चञ्च धारणीयास्तथा मणिः ॥ १५ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या राम धेनुः पयस्विनी ॥ स्नातः पुनर्बसावेव ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नुयात् ॥ १६ ॥ पुन्नाम्ना सुमहाभाग यदीच्छेति तदाप्नुयात् ॥ गौरसर्षपकल्केन रामोत्सादितविग्रहः ॥१७॥ गव्याज्यपूर्णकुम्बेन स्नातः स्नास्तत्तथौषधैः ॥ अह्नात्सम्बरसंवीतः पायसं विनिवेदयेत् ॥ १८ ॥ शुक्लानि चैव माल्यानि वासांस्युपहतानि च ॥ होमश्च पायसेनात्र धूपं गन्धैश्च दापयेत् ॥ १९ ॥ मणिः शिरसि धार्यश्च दण्डेाथ ब्रह्मचारिणः ॥ सुवर्णगर्भे पुष्पेण स्नानं पुष्टिकरे भवेत् ॥२०॥ दक्षिणा चात्र दातव्या घृतं कनकसंयुतम् ॥ षड्ध्वजां नीलसूत्रेण नीलपुष्पैश्च वेष्टिताम् ॥ २१ ॥ सर्पपान्वेष्वेष्टयाम नागपुष्पेण शूरिणा ॥ वल्मीकानां सहस्तस्य तथैवाग्रमृदा द्विजः ॥२२॥तैः स्नातः सर्वनागेभ्यो मधुलाजां निवेदयेत्॥गन्धोदकं तथा धानाः षट्‌कृत्वाथ पुनःपुनः॥२३॥ क्षीरेण होमः कर्त्तव्यो धूपः सर्वत्वचा तथा ॥ सर्पत्वङ् नागपुष्पं च सुवर्णं च मणिर्भवेत् ॥ २४ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या शयनीयं मनोहरम् ॥ स्नानं सार्पेण ते प्रोक्तं भोग्यं सिद्धिकरं भवेत् ॥२५॥ श्रीमद् वा महाभाग कथितं कामतस्तव ॥ पुष्यवैरितिलैः कृष्णैर्घटषट्कं तु पूरयेत् ॥२६॥

वेष्टयेत्कृष्णमाल्यैश्च तेन स्नातोऽहताम्बरः ॥ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सप्तपिण्डानुपाहरेत् ॥ २७ ॥ सुभास्वरो बर्हिषदो ह्यग्निष्वात्तांस्तथैव च ॥ क्रव्याद् औपहूताश्च आज्यपाश्च सुकालिनः ॥ २८ ॥ पितरः कथितास्तेषां पिण्डं दद्यात्क्रमेण च ॥ धूपं ब्रीहिर्यवैर्द्यात्तिलैर्होमं तु कारयेत् ॥ २९ ॥ दातव्या दक्षिणा चात्र तिलानांरजतमेव च ॥ वचा च कोरकं चैव त्रिवृतं धारयेन्मणिम् ॥ ३० ॥ पितृप्रसादं प्राप्नोति कर्मसिद्धिंमथापि च ॥ मघास्नानमिदं कृत्वा नित्यमेव समाहितः ॥ ३१ ॥ माक्षिकं च मधूकं च तथैव मधुयष्टिकाम् ॥ कृत्वा कुम्भद्वयं पूर्णं मघासु स्नापयेन्न- रम् ॥ ३२ ॥ शालिपिष्टं ततः स्नातो घृतेन मधुना युतम् ॥ गन्धमाल्यं बहुविधं बहुकृत्वा भगाय तु ॥ ३३ ॥ निवेद्यित्वा देयानि चित्रां- सानि चाप्यथ ॥ घृतेन धूपो दातव्यो होमः कार्यः प्रियङ्गुना ॥ ३४ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या चित्रवस्त्रांसि चाप्यथ ॥ पारावतस्य पक्षाणि चक्र- वाकस्य मानद ॥ ३५ ॥ त्रिवृतानि तथा कृत्वा मणिं शिरसि धारयेत् ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति स्वालैव भगदैवते ॥ ३६ ॥ तिलमाक्षिकरुपेण स्नातः कुम्भद्वयेन तु ॥ अर्यम्णे पायसं दद्यात्पितरस्ते च वाससी ॥ ३७ ॥ धूपे शतावरी देया होमः कार्यस्तथाक्षतैः ॥ तेजोवन्ती प्रियङ्गुश्च त्रिवृतं धारयेन्मणिम् ॥ ३८ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या तथा रक्ते च वाससी ॥ उत्तराफल्गुनीस्नानं सर्वार्थप्रसिद्धिदम् ॥ ३९ ॥ वीर्यस्य वर्धनं चापि कर्तव्यमनुसुव्रता ॥ गजकामस्य ते स्नानं हस्ते पूर्व मयोदितम् ॥ ४० ॥ परसैन्यजयार्थाय स्नानं तदपि शस्यते ॥ मञ्जिष्ठां च समङ्गां च मिसिकान्तां च भार्गव ॥ ४१ ॥ कनकं रजतं चैव पूर्णकुम्भे विनिक्षिपेत् ॥ तेनाभिषिक्तश्चित्राणि माल्यवासांस्यनन्तरम् ॥ ४२ ॥ त्वाष्ट्रे निवे- द्येद्वक्तव्या होमं क्षीरेण कारयेत् ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या चित्रवस्त्राणि मानद ॥ ४३ ॥ सर्वगन्धैस्तथा धूपं बलिं चित्रं तथैव च ॥ पृथक्प्रतिप्रसूतानां पुष्पाणां कनकैरवृतम् ॥ ४४ ॥ अष्ट्यादशनां च तथा मणि शिरसि धारयेत् ॥ एवं स्नातस्तु चित्रासु सौभाग्यं महदश्नुते ॥ ४५ ॥ सर्वभूतैषु चाधिवयं यदिच्छेति तदाप्नुयात ॥ रुक्ममश्वत्थपत्रं च खड्गशृङ्गं तथैव च ॥ ४६ ॥ पूर्णकुम्भे विनिक्षिप्य स्नातः शीधुसुरासवम् ॥ वायव्ये प्रयतो दद्यात्क्षीरं सपिलं दधि ॥ ४७ ॥ गन्धं धूपं तथा दद्याद्धोमं कार्य तथा घृतम् ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या वासांसि विविधानि च ॥ ४८ ॥ द्वयश्वश्यामहरितहंसपक्षैः पयोऽन्वितम् ॥ धारयेच्च मणिं विद्वान्स्वातावेवं समाचरेत् ॥ ॥ ४९ ॥ वाणिज्ये सम्यगाप्नोति सिद्धिं च महतीं नरः ॥ विशाखासु तथा स्नानं कार्यं कुम्भद्वयेन तु ॥ ५० ॥ कृत्तिकासु महाभाग ततः शाकं

१ व्यञ्जनमिति पाठान्तरम् ।

निवेदयेत् ॥ इन्द्राग्निभ्यां च वासांसि पीतरक्तानि चाप्यथ ॥ ५१ ॥ माल्यानि च महाभाग धूपं च घृतगुग्गुलम् ॥ होमार्थं च घृतं कुर्याद्दक्षिणा कनकं तथा ॥ ५२ ॥ गणाधिपत्यमाप्नोति कृत्वैवं नात्र संशयः ॥ सहस्रवीर्यं चानन्तां मधूकं च तथा मिशिम् ॥ ५३ ॥ पूर्णकुम्भत्रये कृत्वा कृतस्वस्तिकक्षणे ॥ अहताम्बरसंवीतः सर्वगन्धफलाक्षतैः ॥ ५४ ॥ मधुना च बलिं दद्यान्मन्त्राय च महात्मने ॥ वृश्चिकेन तथा धूपं गृहेहोमं च मानद ॥ ५५ ॥ पुरद्वारं कटाहाश्वं चूडाकाष्ठं सकाञ्चनम् ॥ धारयेद्दक्षिणं दद्यात्तया च कनकं द्विज ॥ ५६ ॥ एवं मैत्रे सदा स्नातः सर्वभूतैः समाप्ययात् ॥ मंत्रों मनुजशार्दूल पुरं वा कुरुते वशे ॥ ५७ ॥ तडगगणितीकूलनदीनदसमुद्भवैः ॥ तोयैः पूर्णं घटान्कृत्वा सर्वबीजसमन्वितान् ॥ ५८ ॥ सर्वरत्नोदधौपूर्णान्क्षीक्षारं तैः समाचरेत् ॥ क्षोमवासास्तु रत्नानि माल्यानि च फलानि च ॥ ५९ ॥ रत्नानि दद्याच्छक्राय प्राङ्मुखः सुसमाहितः ॥ धूपं दद्याच्च शीर्षेण विशाखानभिमन्त्रयेत् ॥ ६० ॥ छत्रं च दक्षिणा देया ज्येष्ठार्यां भृशुनन्दन ॥ स्नानमेव सदा कृत्वा राज्यमाप्नोत्यकण्टकम् ॥ ६१ ॥ कृषिकामस्य मूलेन स्नानमुक्तं मया पुरा ॥ तथा वाणिज्यकामस्य प्रागपाढासु भार्गव ॥ ६२ ॥ अथोत्तरासु पाढासु कुर्याद्दष्टचतुष्टयम् ॥ पुष्पबीजफलोपेतं तेन स्नातस्तु मानवः ॥ ६३ ॥ क्षौमवासाः सुरां चैव पायसं च निवेदयेत् ॥ शुद्धमित्रं च धर्मज्ञ माल्यावासांसि चेच्छया ॥ ६४ ॥ होमे च पायसं कुर्याद्रूपे गोऽभ्रुमेव च ॥ धान्यं पुष्पमथौबिल्वं मणिंधार्यः सकाञ्चनैः ॥ ६५ ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या सुवर्णं रौप्यमेव च ॥ राजश्रेष्ठत्वमाप्नोति विवादेषु जयं तथा ॥ ६६ ॥ बिल्वं च तगरं चैव चन्दनं मधुपिष्टिकाम् ॥ त्रिपटुं च मधूकं च त्रिषु कुम्भेषु निक्षिपेत् ॥ ६७ ॥ संपादाद्दतं तोयं तन्मृदं च मृगत्तम ॥ तेन स्नातस्ततः स्नानं कुर्यात्सर्वोषधीद्विज ॥ ६८ ॥ कुल्त्थांश्र्वं मशाल्यन्नं मुख्यानि च फलानि च ॥ बलिं च विष्णवे दद्यान्सूर्यधूपं तथैव च ॥ ६९ ॥ राजच्छत्रस्य दण्डाग्रात्काष्ठं शक्रध्वजातथा ॥ सिंहद्रुममणिञ्चात्र शिरसि स्मृतः ॥ ७० ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या धेनुः कांस्योपदोहिनी ॥ एवं तु श्रवणस्नायी राज्यमाप्नोत्यकण्टकम् ॥ ७१ ॥ अन्यद्देशाधिपत्यं वा राज्यमाप्नोति भार्गव ॥ अतिमुक्तकपत्राणि बिल्वस्य च तथा लिपेत् ॥ ७२ ॥ कुम्भेषु पञ्चसु ततः स्नानं तैस्तु समाचरेत् ॥ वास्तुभ्यस्तु बलिं दद्यात्सुवर्णं मारुतिके ततः ॥ ७३ ॥ धूपं वायसपक्षैस्तु होमः कार्यो घृतेन तु ॥ ब्रह्मचारिशिलोपाकपक्षं तथैव च ॥ ७४ ॥ काकमाचीं रुक्मयुतां मणिं शिरसि धारयेत् ॥ दक्षिणा चात्र दातव्या धेनु

१ आमिषम्' पाठान्तरम् ।

कांस्योपदोहिनी ॥ ७५ ॥ धनं प्राप्नोति सुमहद्दिवां वापि कन्यकाम् ॥ एवं स्नातो धनिष्ठासु नित्यमेव भृगूत्तम ॥ ७६ ॥ आरोग्यकारकं
स्नानं पूर्वमुक्तं तु वारुणम् ॥ रत्नोदकेन स्नातस्तु नरः कुम्भद्वयेन तु ॥ ७७ ॥ अजैकपादाय बलिं छागं दद्याच्च पायसम् ॥ शुक्लानि चैव
माल्यानि फलानि विविधानि च ॥ ७८ ॥ खड्गाङ्क्ष तथा धूपं होमं च पयसा तथा ॥ व्याघ्रदंष्ट्रा तथा लोमनखं कनकमेव च ॥ ७९ ॥ मणि
र्धार्यो भवेद्राम छागो देया च दक्षिणा ॥ अजैकपादे स्नातस्तु नित्यमेव समाहितः ॥ ८० ॥ उद्धरेत्तु निधिं राम शत्रून्वा विजयेद्ध्रुवम् ॥
आहिर्बुध्न्यं तथा स्नानं गोदुग्धं पुरा तव ॥ ८१॥ चन्दनं च हरिद्रा च दर्भमूलं तथैव च। कृत्वा कुम्भे नरः स्नायात्कृत्वा पिष्टेन कन्यकाम्॥
॥ ८२ ॥ स्नानालङ्कारवाक्षाल्यान्पुष्पे दद्याद्वलिं ततः ॥ मधुलजास्तथैवात्र धूपं दद्याद्घृतेन च ॥८३॥ होमं घृतेन कर्तव्यं दक्षिणा कनकं भवेत् ॥
ब्राह्मीं सुवर्चलां होमं होमगन्धों मणिर्भवेत् ॥ ८४ ॥ एवं पौष्णे सदा स्नातो यः सदा युज्यते नरः ॥ आश्विने सुप्रदं स्नानं पूर्वमुक्तं मया तव ॥
॥ ८५ ॥ वैजयन्तीं बलां चैव समङ्गां च भृगूत्तम ॥ इन्द्रहस्तां मधूकं च कुर्याद्राम घटत्रये ॥ ८६ ॥ तेन स्नातो
यमायाथ प्रपद्यात्तिलतण्डुलम् ॥ माल्यानि चैव चित्राणि पीतानि वसनानि च ॥ ८७ ॥ उभ्रशृङ्गं धूपार्थे होमार्थं च तथा तिलम् ॥
दक्षिणा चात्र दातव्या तिलं कनकमेव च ॥ ८८ ॥ दर्भमूलैर्मणिः कार्यः कनकेन च वेष्टितः ॥ एवं स्नातो नरो राम्यै दीर्घं जीवितमाप्नु
यात् ॥ ८९ ॥ स्नानानि मुख्यानि तवोदितानि कार्याणि पापप्रशमाय राम ॥ एतानि कार्याणि सदा द्विजेन्द्र धरणीतलेनाथ विचक्ष
णेन ॥ ९० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नक्षत्रस्नानकथनन्नाम नवनवतितमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥ पुष्कर
उवाच ॥ उपोष्य चोत्तराषाढां ब्रह्मस्नानं विधीयते ॥ सूर्ये मध्यमपुत्राग्रे नरेन्द्रो ॥ सर्वबीजैस्तथा रत्नैः फलैः पुष्पैस्तथो
षधैः ॥ स्नातश्च सोदकैः कुर्यात्ततः पूजां स्वयम्भुवः ॥ २ ॥ धूपं च दद्याद्धर्मज्ञ कुशमूलैर्धृ...तैः ॥ होमं घृताक्तैः कुर्याद्यात्कनकमेव च ॥ ३ ॥
क्रियमाणे स्रुवे चूर्णं तथा चैव रणे द्विजः ॥ सोमं चूर्णं च त्रिवृतं मणिं शिरसि धारयेत् ॥ ४ ॥ स्नानं तु राज्यकामस्य
प्रोक्तमेतन्मया तव ॥ ब्रह्मवर्चसकामस्य स्वेच्छया च यथोदितम् ॥ ५ ॥ ग्राह्यं तव स्नानमिदं प्रदिष्टं सर्वाघविनाशाय शुगप्रथायन ॥
कार्यं सदा वा दिनमध्ययाते दिवाकरे कामकरं प्रशस्तम् ॥ ६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने
अभिजित्स्नानवर्णनन्नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥ राम उवाच ॥ स्नानमन्यत्समाचक्ष्व भगवन्पुष्टिकारणम् ॥ येन नित्यंकृतेनेह पुरुषः
४२

वि० ध० ॥२४७॥ दि० खं० अ० १०३

पृष्टिमाप्नुयात् ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ श्रवणर्क्षममुप्राप्ते देवदेवं निशाकरे ॥ भक्त्या समाचरेत्स्नानं नदीदधिसमुद्रमे ॥२ ॥ निम्नगायां सरित्सि वा नदीसागरसङ्गमे ॥ स्नातः संपूजयेद्देवं विष्णुं माल्यानुलेपनैः ॥ ३ ॥ धूपदीपनमस्कारैस्तथा चैवान्नसम्यदा ॥ शाल्यन्नं दधिसंयुक्तं विष्णवे विनिवेदयेत् ॥ ४ ॥ पौरुषेण च सूक्तेन पायसं जुहुयात्ततः ॥ रजतं दक्षिणां दद्याद्ब्राह्मणाय भृगूत्तम ॥ उपवास विनाप्येतत्स्नानं पुष्टिप्रदं परम् ॥ ५ ॥ स्नातः समाप्नोति सदा मनुष्यः कामानभीष्टान्नृक्षणसंयोगे ॥ पापं समस्तं विजहाति राम धर्मं समाप्नोति यशश्च मुख्यम् ॥६॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुष्टिकारकश्रवणस्नानकथनन्नामैकोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ॥ पुष्कर उवाच ॥ जन्मनक्षत्रे सोमे सर्वौषधिसमन्विंतम् ॥ कुम्भं सुपूजितं कृत्वा स्नपनं तेन कारयेत् ॥ १ ॥ स्नातश्चैवं चेपयेद्देवं वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ नक्षत्रदेवं चन्द्रं नक्षत्रं वारुणं तथा ॥२॥ वाचं चायुधपोतारं छत्रं संत्पूजयेत्तथा ॥ यथोक्तदेवतालीङ्गमंत्रैश्च जुहुयाद्घृतम् ॥ ३ ॥ शक्त्या च दक्षिणा देया ब्राह्मणेभ्यो भृगूत्तम ॥ ततोडुलितः सुरभिः स्रग्वी विविधभूषणः ॥ ४ ॥ तिष्ठन्मनुजशार्दूल हविष्याशी जितेन्द्रियः ॥ उपवासं विनाप्येतत्पावनं पापनाशनम् ॥ ५ ॥ मातृस्थानं तु जगतां जन्मतारा विधीयते ॥ चन्द्ररूपी च भगवान्पिता विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ ६ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जन्मनक्षत्रसंस्थितम् ॥ भक्त्या तं पूजयेच्चन्द्रं जन्मक्षं च विशेषतः ॥७॥ पूजां सदा चन्द्रमस्तस्तु कृत्वा जन्मर्क्षसंस्थस्य भृगुप्र धान ॥ कामानवाप्नोति नरस्तु सर्वान्सुखी सदा स्याद्भुवि नष्टपापः ॥८॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने जन्मर्क्षस्नानवर्णनन्नाम द्वयुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥ पुष्कर उवाच ॥ चन्द्रमण्डलवृद्धौ तु तथा चैवोत्तरायणे ॥ शुभे दिवसनक्षत्रे मुहूर्ते च तथा शुभे ॥ १ ॥ तिष्याश्विनगते चन्द्रे हस्तश्रवणगेऽपि च ॥ प्राचीं वायव्ययोर्दीचां निष्क्रम्य नगरान्बहिराम् ॥ २ ॥ वास्तु विद्याविर्निद्दिष्टे भूमिभागे मनोहरे ॥ अष्टहस्तं शुभं कुर्याच्चतुरस्रं च मण्डलम् ॥ ३ ॥ वल्यर्थमपरं कुर्याद्वहिरेवंविधमेव च ॥ गोमये नोपलिप्ते तु सुधलेखासमन्विते ॥ ४ ॥ ध्वजातपत्रचन्दनमाल्याददामकुशाक्षतैः ॥ लाजागन्धादिभिश्चैवमर्ध्यैरभ्यर्च्य सम्भवेत् ॥५॥ लाजालाजोप हारेणस्तथैव च विभूषयेत् ॥ ततः प्रक्षालयेच्चम्तु चतुरुश्चेतु घटान्नवान् ॥ ६ ॥ प्रत्येकं कल्पयेद्दिङ्कान्कल्पिते मण्डलोदये ॥ सूक्तिञ्चैव महाभाग बीजमात्रसमन्वितान् ॥ ७ ॥ ततस्तु कल्पयेत्कुम्भान्सप्त सुव्याहृतोर्जलैः ॥ सर्वोषधियुतः कार्यः कुम्भ एको द्विजन्मना ॥ ८ ॥ सर्वबीजयुतो धान्यरत्नोपेतस्तथा परः ॥ तथा चैवापरं युक्तं कार्यं वृक्षाम्रपल्लवैः ॥ ९ ॥ पुष्पैश्चैवापरं युक्तं फलैश्चैवापरं तथा ॥ सर्वगन्धयुतं

॥२४७॥

वि० ध० ॥ २४८ ॥

द्वि० खं० अ० १०४

विनायकग्रहात्तैस्तु मूढचित्तोपघातिभिः १ ॥ येषां न सिद्ध्यते विद्या सत्यं येषां न रोहति ॥ ३ ॥ सीदत्यस्य कुटुम्बं च पण्यं नायाति विक्र- यम् ॥ न लभेत जयं युद्धे बलवानपि यो नरः ॥ ४ ॥ युक्तान्यपि च कार्याणि विपद्यन्ते पुनःपुनः ॥ कलहश्च भवेत्तेषां सुहृत्स्वजनबान्धवैः ॥ ॥ ५ ॥ गर्भः प्रस्स्रवते यस्या जातो वापि विनश्यति ॥ पुष्पं यस्याः क्षयं याति न च किञ्चित्प्रजायते ॥ ६ ॥ गृह्णाति या न बीजं च जनयेद्वाप्य- मातृवान् ॥ नाप्नोति च पतिं कन्या तस्मात्स्नेहमथापि वा ॥ ७ ॥ सौभाग्यं च न चायाति सुहृत्स्वजनबन्धुषु ॥ एवमुक्तेषु चान्येषु त्वयुक्तेषु च भार्गव ॥ ८ ॥ प्रसमीक्ष्य विधानज्ञः स्नानमेतत्समाचरेत् ॥ स्नापयेत्सरित्तीरे ग्रहविधानविचक्षणः ॥ ९ ॥ राजयक्ष्मभिभूता ये विषम- ज्वरिताश्च ये ॥ तेषां देवालये स्नानं कुर्याद्वा सिद्धसेविते ॥ १० ॥ छायोन्मादोपहता ये ये चापस्मारशोषिणः ॥ तेषां मुनिगणावासे तीर्थे वा स्नानमिष्यते ॥ ११ ॥ विनायकग्रहार्त्ता ये ये च मूढा विचेतसः ॥ सज्जनाचरिते देशे तेषां स्नानं विधीयते ॥ १२ ॥ त्रैविद्या येन सिद्ध्यन्ति गुणा येषां प्रपूजिताः ॥ तेषां स्नानमिहेष्टं हि सिद्धदेवस्य मन्दिरे ॥ १३ ॥ येषां नास्ति जयो युद्धे येषां स्वजनसंक्षयः ॥ कान्तारे वा वने तीर्थे तेषां स्नानं प्रशस्यते ॥ १४ ॥ सततं कलहो येषां जायते च यतस्ततः ॥ त्रिपथे वा तडागे वा स्नानं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥ पक्षिभ्यां स्तनपयश्चारु गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा ॥ अशोकसन्निधौ स्नाप्या जातो यस्याः विनश्यति ॥ १६ ॥ न च गृह्णाति या शुक्रं स्नाप्या सा सफले तरौ ॥ महोदधितटे स्नाप्या यस्यापत्यं विनश्यति ॥ १७ ॥ अमानुषान्या जनयेत्स्नापयेत्तां चतुष्पथे ॥ यादृशं वा च भर्तारं न लभेत वरा- ङ्गना ॥ १८ ॥ स्नापयेत्कदलीगेहे तां स्थाने वा वृक्षसंकुले ॥ रूपलावण्ययुक्ता या सौभाग्यं या न विन्दति ॥ १९ ॥ स्नानं वृद्धिकरं तस्या वेश्यागारे प्रकल्पयेत् ॥ २० ॥ समेऽजनसंकीर्णे शुचौ देशे विकण्टके ॥ सहायैः प्रवरैः सार्धं अहोरात्रोषितो द्विजः ॥ २१ ॥ स्नानकर्म प्रकुर्वीत सोपवासस्य मानद ॥ अहोरात्रासमर्थस्य कार्यं वा हविष्याशनम् ॥ २२ ॥ शरद्वसन्तयोः कार्यं स्नानं स्वस्थस्य भार्गव ॥ सर्वकालेष्वथार्त्तस्य ग्रहव्याधिनिबर्हणम् ॥ २३ ॥ मुहूर्त्ते तत्र सांवित्रे ब्राह्मणं स्नापयेद्द्विज ॥ मैत्रेऽथ विजये चैव राजन्यं स्नापयेत्तथा ॥ २४ ॥ वैश्यं पैतामहे शूद्रं शेषेषु स्नापयेत्तथा ॥ पञ्चमी सप्तमी शस्ता स्नपने ब्राह्मणस्य च ॥ २५ ॥ त्रयोदशी तृतीया च क्षत्रियस्य विशिष्यते ॥ द्वितीया दशमी चैव तथा वैश्यस्य मानद ॥ २६ ॥ षष्ठी चतुर्दशी चैव शूद्राणां स्नानकर्मणि ॥ एकादशी

॥ २४८ ॥

१ क्रूर इति पाठान्तरम् ।

द्वादशी च तथा कृष्णचतुर्दशी ॥ २७ ॥ सर्वेषामेव वर्णानां स्नानकर्मणि पूजिता ॥ ध्रुवेषु वैष्णवे पुष्ये रेवत्यां भगदैवते ॥ २८ ॥ हस्ते पुनर्वसौ सौम्ये ज्येष्ठायामथ वारुणे ॥ धनिष्ठायां तथा स्नानं सर्वेषामेव पूजितम् ॥ २९ ॥ वेत्रासनं भद्रपीठं वैदलं दारवं तथा ॥ वर्णाना मानुपूर्व्येण परिकीर्तितमासनम् ॥ ३० ॥ कृष्णाजिनं च वैयाघ्रं रौरवं बास्तमेव च ॥ पादोपधानं वर्णानामानुपूर्व्येण कल्पयेत् ॥ ३१ ॥ वृषाश्वरथ पृष्ठे च गजपृष्ठे तथैव च ॥ ॥ नरस्कन्धेऽथवाङ्गे वा प्रायशः स्नापयेच्छिशून् ॥ ३२ ॥ स्नातकामस्य तस्याथ पूर्वमुत्सारसः स्मृतम् ॥ यैर्द्रव्यैर्मु गुशार्दूल तानि वक्ष्याम्यतः परम् ॥ ३३ ॥ पुनर्नवां रोचनां च शताह्वांऽगुरुणीं त्वचम् ॥ मधूकं च रजन्यौ द्वे तगरं नागकेसरम् ॥ ३४ ॥ आसुरीं सर्जिकां चैव मांसीं रामठ चन्दनम् ॥ प्रियङ्गु सर्पपाम्बुष्ठं कुंकुमं बहुपुत्रिकाम् ॥ ३५ ॥ बलेन्दूहस्तौ ब्राह्मीं च पञ्चगव्यं तथैव च ॥ सक्तूनां मिश्रयित्वा च कार्पामुद्वर्तनं भवेत् ॥ ३६ ॥ ततः स्नानादिने प्राप्ते प्रावबुद्धसादयेत्पुनः ॥ ततो मनोहरे देशे मण्डलं कल्पयेद् बुधः ॥ ३७ ॥ चतुरस्रं गोमयेन सर्वतोऽष्टदिशं समम् ॥ सतोरणं चतुर्द्वारं प्राकारै रुपशोभितम् ॥ ३८ ॥ तत्र मध्ये लिखेत्पद्ममष्टपत्रं सुशोभितम् ॥ कर्णिकायां लिखेद्विष्णुं मेघामं पीतवाससम् ॥ ३९ ॥ कौस्तुभोद्भासितोरस्कं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ब्रह्माणं दक्षिणे न्यस्य पद्मवर्णं समालिखेत् ॥ ४० ॥ अजिनाम्बरसंस्युक्तं श्वेतयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४१ ॥ रजताभ्रनिभं वामे भागे रुद्रं समालिखेत् ॥ ४१ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरधरं त्रिनेत्रं शूलपाणिणम् ॥ पूर्वपत्रे लिखेच्चक्रं सवज्रं च सुदर्शनम् ॥ ४२ ॥ गजपृष्ठाधिरूढं तु स्वर्णाभं पीतवाससम् ॥ प्राग्दक्षिणे तथा पत्रे लिखेद्वह्निं महाप्रभम् ॥ ४३ ॥ धूमाभवासनं देवं शुकयानगतं प्रभुम् ॥ अतसीपुष्पसंकाशं पीताम्बरधरं शुभम् ॥ ४४ ॥ सदण्डं महिषारूढं लिखेत्पत्रे तु दक्षिणे ॥ उष्ट्रारूढं विरू पाक्षं लिखेद्दक्षिणपश्चिमे ॥ ४५ ॥ रक्ताम्बरधरं कृष्णं खड्गपाणिं विभीषणम् ॥ पश्चिमे वरुणं देवं सपाशं हंसवाहनम् ॥ ४६ ॥ सशुक्लवसनं देवं स्वच्छवैडूर्यसन्निभम् ॥ पश्चिमोत्तरतो वायुं वायुमण्डलमध्यगम् ॥ ४७ ॥ लिखेच्छुभ्राम्बरं श्वेतं सर्वाभरणभूषितम् ॥ कुबेरमुत्तरे पत्रे व्यापयान गतं लिखेत् ॥ ४८ ॥ कवचोत्तमासंसंयुक्तं गदिनं कमलप्रभम् ॥ वृषारूढमथेशाने पत्र पूर्वोत्तरे लिखेत् ॥ ४९ ॥ व्याघ्रचर्माम्बरधरं भालचन्द्रं विभूषि तम् ॥ चतुर्भिः सागरैः पद्मं चतुरस्रं समन्ततः ॥ ५० ॥ यादोगणयुतैश्चैव क्रमेण परिवेष्टयेत् ॥ सागराणां तु पूर्वेण लिखेत्पद्मं मनोहरम् ॥ ५१ ॥ ततश्चक्रं तथा दण्डं वस्त्रं मकरमेव च ॥ शक्तिं ध्वजं त्रिशूलं तु क्रमेणैव तु विन्यसेत् ॥ ५२ ॥ ततः प्राकारसलिलान्पूर्वतश्च विन्यसेत् ॥ चतुरः

१ 'उत्सादनम्' इति पुस्तकान्तरे । २ 'यमम्' इति पाठान्तरम् । ३ 'चन्द्रामं वै' इति पाठान्तरम् ।

वि० ध० ॥२४४॥

द्वि० खं० अ० १०४

मृत्स्निषु तथा द्वारेष्वष्टौ सुवृत्तम् ॥ ५३ ॥ सुसंहतान्समान्छ्लक्ष्णान्दृढान्पत्रनिर्गतान् ॥ व्यामार्धसम्मितांस्तीक्ष्णान्पञ्च तद्वन्निषीप- तान् ॥ ५४ ॥ पञ्चरङ्गं ततः सूत्रं बध्नीयात्तेषु भार्गव ॥ अरुन्मन्दारमार्गांस्तु सुदृढं सुमनोहरम् ॥ ५५ ॥ वितानं मण्डलेकुर्याच्छ्वेतवर्णं मनो- हरम् ॥ ध्वजं छत्राणि खड्गांश्च घण्टाद्वात्रिंशतंर्दशम् ॥ ५६ ॥ प्राकारोपरि दण्डेषु सुदृढं च विनिवेदयेत् ॥ स्नाने मण्डलकान्कुर्यान्मण्डलाकारस्य ततो बहिः ॥ ५७ ॥ त्रिसमान्भृगुशार्दूल चतुरस्राम्मनोहरान् ॥ ज्वालामालार्चितान्दिग्शासु विदिशासु च ॥ ५८ ॥ स्नानमण्डलकानां तु समीपे सुसमन्तः ॥ गावः संस्थाप्या वृषभाश्च सुपूजिताः ॥ ५९ ॥ अजाश्चार्कसमायुक्ता जीवमोक्षाश्च पक्षिणः ॥ प्राकारस्योत्तरे भागे वेदिं कुर्यात्सुशोभिताम् ॥ ६० ॥ दर्भैराच्छाद्य तान्सर्वान्सलिलेन समुक्षयेत् ॥ तत्राग्निं जुहुयान्मन्त्रैर्महाव्याहृतिपूर्वकम् ॥ ६१ ॥ यथोक्तदेवतालिं- गैस्तथा मन्त्रैश्च भार्गव ॥ ॐकारेण तथाब्रह्माणां नामयुक्तेन वै पृथक् ॥ ६२ ॥ अश्वत्थौदुम्बरप्लक्षबिल्वकिंशुकविद्रुमाः शरमी ॥ स्वराद्वयाम्पपामार्गं पलाशमयकान्यपि ॥ ६३ ॥ वंशिकां चाश्वगन्धा च कदम्बञ्चार्जुनासनौ ॥ एतेषां समिधः शस्ताः किङ्कुमाप्ता घृतप्लुताः ॥ ६४ ॥ एकै- कमप्याहुतशतं हव्यं सर्षपसंयुतम् ॥ तिलान्वान्तांव्रताक्षोल्लाज्जाश्चाग्रौ समावपेत् ॥ ६५ ॥ ततश्चांचेपयेच्छान्तिं ब्राह्मणान्गुणसंयुतान् ॥ अभ्य- च्र्य दक्षिणामिश्र पुष्षाक्षतफलैस्तथा ॥ ६६॥ ततस्तु स्थापयेत्कुम्भान्मण्डले सागरेपरि ॥ यथा दिग्देवनामाङ्कान्दिक्षु विदिशासु च ॥ ६७ ॥ काञ्चनान्राजतांस्ताम्रानथ वापि महीमयान् ॥ नानान्येषां वक्ष्यामि तानि मे गदतः शृणु ॥ ६८ ॥ भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थश्चतुर्थः पृथिवर्धनः ॥ अमोकश्चित्रभानुश्च पर्जन्योऽथ सुदर्शनः ॥ ६९ ॥ वापिकूपसरिद्भव्य पूजयित्वा जलेन तान् ॥ वनस्पतिसमायुक्तानन्ध्यैर्माल्यैश्चपूजितान् ॥ ७०॥ मन्त्राणुमन्त्रितांस्तेतांस्तन्न मन्त्रं निबोध मे ॥ स्थापयन् घटान्तान्सिविरुद्रमरुद्गणाः ॥ ७१॥ विश्वेदेवास्तथादित्या वसवो मुनयस्तथा ॥ अधिक्र- यन्तु सुप्रीतास्तथान्या अपि देवताः ॥ ७२॥ एवं संस्थाप्य तान्कुम्भान्स्थाय्या मण्डलेकेष्वथ ॥ ऐन्द्रादिक्रमशः स्थाप्यास्तान्सने पूर्वचोदिते ॥ ७३॥ पूर्वे मण्डलेके स्थाप्यः शुक्कुपुष्पाम्बरान्वितः ॥ सर्वत्र ग्राह्यो द्वैर्मध्यम्यमाणाणुनान्चटान् ॥ ७४ ॥ प्रत्येके स्याच्चतौर्मस्तु क्षारस्योपरि भार्गव ॥ अपां पूर्णं घटं तत्र यथाशं च यथास्वक्कम् ॥ ७५ ॥ तथा दृद्याथवानानं सम्यक्सन्नाप्यस्य जायते ॥ औषधीश्चात्र वक्ष्यामि यास्तु कुम्भेषु निक्षिपेत् ॥ ७६ ॥ अस्यापितिषु धर्मज्ञ ततः संस्थापनं भवेत् ॥ जया जयन्तीं विजयां सुकर्णी मर्कटीं वचाम् ॥ ७७ ॥

१ 'क्रोधित्तान्' इति पाठान्तरम् । २ 'रश्मथाशक्तिम्' इति पाठान्तरम् । ३ 'पाठयेत्' इति पाठान्तरम् ।

॥२४४॥

कायस्थां च वयस्थां च बृहतीं बहुपुत्रिकाम् ॥ सहस्रशतवीर्ये च त्रायमाणां कुटुम्बराम् ॥ ७८ ॥ अतिच्छत्रां तथा च्छत्रां जीवन्तीमपराजि- तां ॥ जटिलां पूतनां कीर्शा सुरां यक्षसुरां तथा ॥ ७९ ॥ अवीतराक्षसीं वीरां स्थिरां भद्रां यशोबलाम् ॥ शङ्खपुष्पीं विष्णुदन्तां नाकु- लीं गन्धनाकुलीम् ॥ ८० ॥ गोलोम्यतिबले चैव व्याघ्रीमाश्र्ववतीं तथा ॥ श्यामां ज्योतिष्मतीं चैव तेषु कुम्भेषु निक्षिपेत् ॥ ८१ ॥ चन्दनोशीरनगरकुम्भमागुरुकेसरान् ॥ त्वक्पत्रमुस्तह्रीवेरप्रियङ्गुत्वग्दलार्वसान्तथा ॥८२॥ गन्धमांसीं तथा स्पृक्कां रोचनं रामकं त्रुटिम् ॥ कशीरुकामु- त्तानं च ककुभं पद्मकं तथा ॥ ८३ ॥ कस्तूरिकां तरुष्कं च कर्पूरं नाडिकं तथा ॥ जातीफलं लवङ्गञ्च कक्कोलैः सह चूर्णिताः ॥ ८४ ॥ गन्धद्रव्याणि चान्यानि यथालाभं विनिक्षिपेत् ॥ श्र्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव हि मृत्तिका ॥ ८५ ॥ याश्र्वान्या विविधाः शस्ता मृत्तिका- स्ता निबोध मे ॥ वृषाश्र्वशृङ्गलक्ष्मीकोद्भवतातयन्नाद्गजात् ॥ ८६ ॥ अग्न्यागाराद्धस्तिदन्तात्सुभगानिर्गणिकागृहात् ॥ राजद्वारात्पुरद्वारात्कूप- पादान्नगृहातथा ॥ ८७ ॥ कुम्भकारगृहात्तथाः पश्चिम्याः श्रोत्रियालयात् ॥ ८९ ॥ इन्द्रनीलताडागाच्च ह्रदात्प्रस्रवणादपि ॥ ८८ ॥ चतुष्पथात्तसप्तथान्मृत्तिकाशर्करात्तथा ॥ गजाश्र्वगणशालाभ्यस्तथाचर्यणवेश्मनः ॥ ८९ ॥ अजाविकान्वितागाराज्ज्ञकोशान्महासनात् ॥ अशोकात्काश्र्वित्थवृक्षाणां समीपात्सफलस्य च ॥ ९० ॥ सदाध्ययनशालातो यज्ञभूमेश्च मृत्तिकाः ॥ प्रगृह्य सर्वाः सम्भृत्य पञ्चगव्यसमन्विताः ॥ ॥ ९१ ॥ सर्वबीजैः समायोज्य स्नानकुम्भेषु निक्षिपेत् ॥ ततः कुम्भान्नव प्रतिष्ठाप्य स्नाप्यं संस्थापयेद्द्बिजः ॥ ९२ ॥ मण्डलेषु क्रमेणैव दिशासु विदिशासु च ॥ पूर्वे मण्डलके स्नाप्यः श्र्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ९३ ॥ श्र्वेतैरेव घटै धार्यश्चतुर्भिर्ब्राह्मणैर्भवेत् ॥ एवं दक्षिणतस्तस्य सर्वं नीलं प्रकल्पयेत् ॥ ९४ ॥ कृष्णं च कल्पयेत्सर्वं तथा दक्षिणपश्चिमे ॥ ( पीतं प्रकल्पयेत्सर्वं तथा भागे तु पश्चिमे ॥ ) पश्चिमोत्तरयोः सर्वं शुक्लं प्रकल्पयेत् ॥ ९५ ॥ तथैवोत्तरदिग्भागे पञ्चवर्णं प्रकल्पयेत् ॥ प्रागुत्तरे तथा भागे चित्रं सर्वं प्रकल्पयेत् ॥ ९६ ॥ राज्याभिषेकविधि- तो मन्त्रश्चात्र विधीयते ॥ प्रत्येकमथ कुम्भेषु दिशासु विदिशासु च ॥ ९७ ॥ एवं स्नाप्यो महाभाग शङ्खपुण्याहनिस्वनैः ॥ स्नातः शुक्लाम्ब- रधरः श्र्वेतमाल्यानुलेपनः ॥ ९८ ॥ मण्डले तु विविधानां सुराणां पूजनं ततः ॥ कुर्वीत प्रयतः शुद्धि गन्धमाल्यार्घसम्पदा ॥ ९९ ॥ धूपैर्दीपेर्न- मस्कारैर्वस्त्राभरणैस्तथा ॥ अपूपान्पायसं भक्ष्याञ्छुक्लमाल्यानुलेपनम् ॥ १०० ॥ विविधं च फलं क्षीरं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् ॥ दशा च

१ बहुपुस्तके पाठान्तरम् ।

वि० ध० ॥२५०॥

द्वि० खं० अ० १०४

परमान्नेन श्वेतमाल्यानुलेपनैः ॥ १०१ ॥ फलैः प्रसूनैश्च तथा केशवाय हरेद्बलिम् ॥ क्षीरेण परमान्नेन दध्ना सकृसरेण च ॥ १०२ ॥ फलैः का- लोद्भवैः पुष्पैः शङ्कराय हरेद्बलिम् ॥ अपूपैः परमान्नेन भक्ष्यैः क्षीरेण सर्पिषा ॥ १०३ ॥ माल्यानुलेपनैः शुक्लैर्महेन्द्राय हरेद्बलिम् ॥ यवानां च तिलानां च गोधूमानां तथा सक्तून् ॥ १०४ ॥ भक्ष्यैः सगुडसर्पिष्कैर्बलिं कुर्यात्तु वह्नये ॥ गुडेनगुडपूपांश्चपक्वंमांसं तथामिषम् ॥ १०५ ॥ यमाय च बलिं दद्यात्कृष्णमाल्यानुलेपनम् ॥ पक्वंमांसं तथा मांसं कूष्माण्डाम्लानुलेपनम् ॥ १०६ ॥ विरूपाक्षाय तु सुरां दद्यात्सोवीरकं तथा ॥ मुद्गांश्चस्तिलपूपांश्चलजान्मन्दिरंस्तथा ॥ १०७ ॥ वरुणाय बलिं दद्यात्पीतं माल्यादिकं तथा ॥ यवगोधूमचणकान्भक्तांस्त्वक्सुरसारवान् ॥ ॥ १०८ ॥ कूल्माषघृतसंयुक्तान्बलिं दद्यात्तु वायवे ॥ मत्स्यांश्च मधुसंयुक्तान्गुडमिश्रांस्तथामिषम् ॥ १०९ ॥ चित्रं माल्यं कुंकुमं च कुबेराय हरेद्बलिम् ॥ शिम्बिधान्यान्यभग्नांश्चशाल्यन्नं सगुडं दधि ॥ ११० ॥ ईशानाय बलिं दद्याच्छुक्लमाल्यानुलेपनैः ॥ शुक्लोदनं शुक्लमाल्यं मूलाद्यो- पहरेद्बलिम् ॥ १११॥ तथा पञ्चरसैः सिद्धं दद्याद्दिक्तां बलिंक्रमात् ॥ कुसरं गन्धपुष्पाढ्यं दद्याच्छुक्लाय पायसम्॥ ११२॥ फलोदनं रक्तमाल्यं दद्या- च्छुक्लये तथा बलिम् ॥ स्नानमण्डलेभ्योऽपि बलिं दद्यात्ततो वलीम्॥११३॥वालकींस्तदन्कान्भक्ष्यान्फलानि विविधानि च ॥ मत्स्यान्मिषं सहि- धिं पायसं तिलतण्डुलम् ॥ ११४ ॥ संकृन्दानि हृद्यं भूतेभ्यो बलिमाहरेत् ॥ ॐकाराद्यैश्चतुर्थ्यन्तैः स्वाहाकारसमन्वितैः ॥ ११५॥ राज्याभि- षेकमन्त्रैश्चैतद्देतानां पृथक्पृथक् ॥ नामभिर्जुहुयाद्वह्नौ यथाश्रद्धं यथाश्रुतम् ॥ ११६॥ पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा देया विप्रेषु दक्षिणा ॥ कनकं रजतं गावो वासांसि विविधानि च ॥ ११७ ॥ कर्त्रे च दक्षिणा देया तथा राम विशेषतः ॥ दत्तं वस्त्रादि देवेभ्यस्तथा स्नानघटादिकम् ॥ ११८ ॥ कर्ता यथेष्टं विभजेत्तस्य भागो हि स स्मृतः ॥ इत्येतच्च वदनं दृष्ट्वा नमस्कृत्य च देवताः ॥ ११९ ॥ मङ्गल्यालम्भनं कृत्वा फलपाणिर्बहिर्मुखः ॥ तस्माद्देशाद्विनिर्गत्य गृहं यायात्स्वकं ॥ १२० ॥ तत्र तिष्ठेद्धविष्याशी ब्रह्मचारी च तां निशाम् ॥ स्नापितो ब्रह्मभूतेन स्नानेनायं यथा भवेत् ॥ १२१ ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ पुरा देवासुरे युद्धे शक्रायैतद् बृहस्पतिः ॥ १२२॥ कृतवान्पुरुहूताय ततः शक्रः सुराधिपः ॥ जघान दैत्यकुल्यानां नवतीनव भार्गव ॥ १२३ ॥ धन्यं यशस्यं रिपुनाशकारि रक्षोहनं पापहरं पवित्रम् ॥ रोगापहं विघ्नविनाशकारि स्नानं मया ते विहितं यथार्थम्॥ १२४॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखंडे मा० सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने दिक्पालस्नानवर्णनं नाम चतुरूत्तर

॥२५०॥

१ 'बद्याय' पाठान्तरमेतत् । २ 'यकृद्दन्ताणि' इति पाठान्तरम् ।

शततमोऽध्यायः ॥ १०४ ॥ राम उवाच ॥ स्नानमन्यत्समाचक्ष्व भगवन्दुर्गितापहम् ॥ विनायकोपसृष्टानां सर्वकर्मप्रसाधकम् ॥ १ ॥
पुष्कर उवाच ॥ विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं विनियोजितः ॥ गणानामधिपत्ये च केशवेन पितामहैः ॥ २ ॥ तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि
निबोध मे ॥ स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डं च पश्यति ॥ ३ ॥ काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति ॥ अन्त्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः
सहैकत्रावतिष्ठते ॥ ४ ॥ व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः ॥ विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः ॥ ५ ॥ तेनोपसृष्टो लभते न
राज्यं राजनन्दनः ॥ न वा कुमारी च भर्त्तारमपत्यं गर्भमङ्गना ॥ ६ ॥ आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा ॥ वणिङ् न
लाभमाप्नोति न कृषिं तु कृषीवलः ॥ ७ ॥ स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ हस्त्यृक्षपुष्याश्वयुक्सौम्यवैष्णवान्त्यान्तभे शुभे ॥ ८ ॥
नक्षत्रे च मुहूर्त्ते च मैत्रे वा ब्रह्मदैवते ॥ चर्मण्यानुडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं भवेत् ॥ ९ ॥ भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्यं द्विजोत्तमान् ॥ गौर
सर्षपकल्केन मेध्येनोत्सादितस्य च ॥ १० ॥ सर्वौषधैः सर्वगन्धैः प्रलिप्तशिरसस्तथा ॥ चतुर्भिः कलशैः कार्यं स्नपनं मन्त्रसंयुतम् ॥ ११ ॥ तथ
कवर्णाः कलशाः कर्तव्यास्ते हृदाम्भसा ॥ अश्वस्थानाद्गजास्थानाद्वल्मीकात्सङ्गमाद्ध्रदात् ॥ १२ ॥ मृत्तिकां रोचनं गन्धान्गुग्गुलं तेषु निक्षि
पेत् ॥ सर्वौषधीश्च बीजानि स्नानमन्त्रानतः शृणु ॥ १३ ॥ सहस्राक्षं शतधारंसुपर्णिः पावनं कृतम् ॥ तेन त्वामभिषिञ्चामः पावमानीः पुनन्तु
ते ॥ १४ ॥ भगं ते वरुणो राजा भगं शुक्रो बृहस्पतिः ॥ भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः ॥ १५ ॥ यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते
यच्च मूर्धनि ॥ ललाटकर्णयोर्हष्णोरपास्तन्दन्तु ते सदा ॥ १६ ॥ दर्भीपिञ्जलमादाय वामहस्ते ततो गुरुः ॥ स्नातस्य सार्षपं तैलं जुहुयाद्दुव्व
रेण तु ॥ १७ ॥ जुहुयान्मूर्ध्नि धर्मेण चतस्रोऽन्यैश्च नामभिः ॥ ॐकारपूर्वैर्धर्मज्ञ स्वाहाकारसमन्वितैः ॥ १८ ॥ मिताय समितायाथ सालङ्कटङ्कटाय
च ॥ कूष्माण्डराजपुत्राय तथैव च महात्मने ॥ १९ ॥ नामभिर्बलिमन्त्रैश्च वषट्कारसमन्वितैः ॥ दद्याच्चतुष्पथे शीर्षे कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥ २० ॥
कृतशक्तोस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च ॥ मत्स्यान्पक्कांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु ॥ २१ ॥ पुष्पं चित्रं सुगन्ध्यं तु सुरां च त्रिविधामपि ॥ मूलकं
पूरिकापूपांस्तथैवेण्डुरिकाणि च ॥ २२ ॥ एतान्सर्वांनुपाहृत्य भूमौ कृत्वा ततः शिरः ॥ विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् ॥ २३ ॥
रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम ॥ पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे ॥ २४ ॥ ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥ भोज

१ ‘ हृदगोकुलात् ’ इति ख० ।
२ ‘ पूजार्काङ्गुरसिन्धूपास्तन्नेत्रेष्विषडकानि च ’ इति पाठान्तरम् ।

वि० ध० द्वि० खं० अ० १०७ ॥२५१॥

चेद्ब्राह्मणाद्द्वादशद्वयुग्मं गुरोरपि ॥ २६ ॥ विनायकस्नानमिदं यशस्यं रक्षोहरणं विघ्नविनाशकारि ॥ सर्वार्थमद्यं रिपुनाशनं च कर्तव्यमेतन्नियमेन राम ॥ २७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने विनायकस्नानवर्णनंनाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०५ ॥ पुष्कर उवाच ॥ स्नानमन्यत्प्रवक्ष्यामि तवाहं दुरितापहम् ॥ दानेनेन्द्राय भुवने यज्जगादेशानः पुरा ॥ १ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वशत्रुक्षयं- करम् ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यां भास्करोऽभ्युदिते तथा ॥ २ ॥ स्नायीत भार्गवे श्रेष्ठ विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ सौवर्णं राजतं कुम्भमथवापि महीम- यम् ॥ ३ ॥ नादेयैः सागरैस्तोयैः कल्पयित्वा यथाविधि ॥ ओषधीर्विन्यसेत्तत्र समभागाः सुवर्णिनः ॥ ४ ॥ जया च विजया चैव तथा सूक्ष्मफलानि च ॥ प्रसन्नासुखबीजानि भाण्डीरकुसुमानि च ॥ ५ ॥ क्षीरजापानिर्मात्यं देवीन्सत्सारमेव च ॥ कष्टीवराङ्गना चैव गजेन्द्रस्य च मञ्जरी ॥ ६ ॥ क्षुद्रजं करजं चैव घने द्वेद्धे विभावरी ॥ महौषं पूर्तगं चैव सुवं यक्षमुखं तथा ॥ ७ ॥ शशाङ्कमुङ्गपद्मं च दानं च करिणस्त- था ॥ ओषध्यः कथितास्तुभ्यं दाने मन्त्रमतः शृणु ॥ ८ ॥ ( ॐनमो भगवते रुद्राय धवलपाण्डुरोपविचितभस्मउल्ललितगात्राय ॥ तद्यथा ॥ जय जय विजयविजय सर्वोच्छ्रनसुकरूय कलहविग्रहविवादेषु भञ्जभञ्ज मध्यमथ सर्वत्र प्रत्यक्षिकों शोंऽसौ युगान्तकाले ध्वक्षस्तैरिमां पूजां रौद्रीं मृतिसहस्तां मुपस्त्वां रक्षत जीविकां संवर्तकाग्नितुल्यञ्च त्रिपुरांतिकरः यः सर्वदेवमयः सोऽपि तव रक्षतु जीवितं निलि निलि निलि निलि स्वाहा ॥ ) एवं स्नातस्त्वनेनैव गात्रेण तिलतण्डुलम् ॥ घृताक्तं ज्वलिते वह्नौ जुहुयात्प्रयतः सदा ॥ ९ ॥ ततः सम्पूजनं कुर्याद्देवदेवस्य शूलिनः ॥ घृतक्षीरा- भिषेकेण गन्धपुष्पफलैर्नवैः ॥ १० ॥ धूपदीपनमस्कारैस्तथा बलिना भूरिणा ॥ गीतवाद्यैः सुमधुरैर्ब्राह्मणान्स्वस्तिवाचनैः ॥ ११ ॥ माहेश्वरस्ना- नमिदं हि कृत्वा रक्षोहरणं शत्रुनिबर्हणं च ॥ कामानवाप्नोति नरस्तु सर्वान्प्रयान्न कांचिन्मनसेच्र्छतीति ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्विती- यखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने माहेश्वरस्नानवर्णनन्नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥ पुष्कर उवाच ॥ स्नानान्यान्यानि ते वच्मि निबोध गदतो मम ॥ रक्षोघ्नानि यशस्यानि मङ्गल्यानि विशेषतः ॥ १ ॥ स्नानं घृतेन कथितं चायुषो वर्धनं परम् ॥ राम गोशकृता स्नानं परं लक्ष्मीविवर्धनम् ॥ २ ॥ स्नानं च कथितं दध्ना परं लक्ष्मीविवर्धनम् ॥ तथा दध्योदकस्नानं सर्वपापनिबर्हणम् ॥ ३ ॥ पलाशविश्वल्व- कमलकुशस्नानं पुरो हितम् ॥ वचा हरिद्रा मञ्जिष्ठा तगरं चारकं तथा ॥ ४ ॥ स्नानमेतद्दिनिर्दिष्टं रक्षोघ्नं पापसूदनम् ॥ वचाहरिद्रया युक्तं स्नानं रक्षोहरणं परम् ॥ ५ ॥ आयुष्यं च यशस्यं च धन्यं मेधाविवर्धनम् ॥ स्नानं पवित्रं मङ्गल्यं तथा काञ्चनवारिणा ॥ ६ ॥ क्रमादनन्तरं किञ्चिद्रूप्य-

॥२५१॥

ताम्रोदकैस्ततः ॥ तथा रत्नोदकस्नानं सङ्ग्रामविजयप्रवहम् ॥ ७ ॥ वैदूर्य्य मध्यतः कृत्वा प्रवालैः परिवारयेत् ॥ तेन पात्रेण यत्स्नानं सर्वकाम-
करं हितम् ॥ ८ ॥ स्नानं सर्वौषधैर्मुख्यं विवादे विजयप्रदम् ॥ सर्वगन्धोदकस्नानं सौभाग्यारोग्यकारकम् ॥ ९ ॥ तथा बीजोदकस्नानं
सर्वकर्मप्रसाधकम् ॥ तथैवामलकस्नानमलक्ष्मीनाशनं परम् ॥ १० ॥ तिलसिद्धार्थकैः स्नानममङ्गल्यप्रणाशनम् ॥ केवलैर्वा
तिलैः स्नानमथवा गौरसर्षपैः ॥ ११ ॥ स्नानं प्रियङ्गुना प्रोक्तं तथा सौभाग्यवर्धनम् ॥ सौभाग्यकं तथा स्नानं नागका-
न्ताप्रियङ्गुभिः ॥ १२ ॥ पुरोचारुकुकुन्धैश्च तथैव च विनिर्दिशेत् ॥ धात्रीफलेन पद्मेश्च तथामलकवारिणा ॥ १३ ॥ लक्ष्मीवृद्धिकरं
स्नानं कथितं भार्गोवित्तम ॥ पद्मोत्पलकदम्बैश्च तथा लक्ष्मीविवर्धनम् ॥ १४ ॥ बलामतिबलां चैव तथा नागबलामपि ॥ बलीं
मोचां चतुर्थी तु स्नानं वै बलवर्धनम् ॥ १५ ॥ ब्रह्मार्काकोटकीमूलं कुमारी पद्मचारिणी ॥ स्नाने रोगविनाशाय स्मृताः प्रत्येकशो द्विज ॥ १६ ॥
मांसीमुराचोरकनागपुष्पैः सेनागदानैरतिनाशकारि ॥ तुरुष्ककङ्कोलकुजातिपूगैः फलैः समस्तैः सुतरां प्रद्यात् ॥ १७ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे
द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने नानाविद्वन्स्नानवर्णनन्नाम सप्तोत्तराशततमोऽध्यायः ॥ १०७॥ राम उवाच ॥ स्नानानामिह सर्वे-
षां यत्स्नानमतिरिच्यते ॥ तन्ममाचक्ष्व सकलं सर्वकल्मषनाशनम् ॥ १॥ पुष्कर उवाच ॥ शृणु पादोदकस्नानं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ श्रवणक्षं
विना ह्येतद्भवत्यर्धफल यतः ॥ २ ॥ ततः कार्यं प्रयत्नेन श्रवणर्क्षे विशेषतः ॥ अथोत्तरासु पाढासु निराहारो जितेन्द्रियः ॥ ३ ॥ सर्वौषधैः सर्व-
गन्धैर्देवदेवस्य चक्रिणः ॥ पादं प्रलेपयेद्विद्वान्क्रमेण चतुरात्मनः ॥ ४ ॥ ततस्तु कलशान्कुर्याच्चतुरः सुदृढान्नरान् ॥ सौवर्णान्राजतांस्ताम्रानथ
वापि महीमयान् ॥ ५ ॥ ततोऽनिरुद्धचरणौ कूपादिश्चैः क्षालयेत्ततः ॥ ताभिस्तु कलशं पूर्णं स्थापनीयं तदग्रतः ॥ ६ ॥ ततः प्रद्युम्नचरणौ
क्षाल्यौ प्रस्रवणोदकैः ॥ कलशं पूरितं तच्च भवेत्स्थाप्यं तदग्रतः ॥ ७ ॥ संकर्षणस्य चरणौ क्षाल्यौ तोयैश्च सारसैः ॥ तैस्तु संपूर्णकलशं स्थाप्यं
तस्याग्रतो भवेत् ॥ ८ ॥ वासुदेवस्य चरणौ नादेयैः क्षाल्यदूध्रुवः ॥ कलशं पूरितं तैश्च स्थापनीयं तदग्रतः ॥ ९ ॥ ततः पूजा तु कर्तव्या यथा-
वच्चतुरात्मनः ॥ कलशान्पूजयेत्तंश्च गन्धमाल्यफलक्षतैः ॥ १० ॥ ततः प्राते द्वितीयेऽह्नि स्नातः पूर्वमुपोषितः ॥ सम्बुध्वशानिनिकुरुद्यै
स्नाप्यश्च कटुको भवेत् ॥ ११ ॥ प्रद्युम्नस्य च देवस्य ततः संकर्षणस्य च ॥ ततश्च वासुदेवस्य यथा गमस्य चक्रिणः ॥ १२ ॥ ( पवित्रमन्त्रैः

१ 'स्ततां समस्ताशुभनाशकारि' इति ख० ।
२ 'कलशो' इति पाठान्तरम् ।