याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः ३५३ शतावरः । मध्यमस्य तु शास्त्रज्ञैर्दृष्टः पञ्चशतावरः ॥ उत्तमे साहसे दण्डः सहस्रावर इष्यते । वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने । तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसे ॥' इति ॥ वधादयश्चापराधतारतम्यादुत्तमसाहसे समस्ता व्यस्ता वा योज्याः ॥ तत्र परद्रव्यापहरणरूपे साहसे दण्डमाह— तन्मूल्याद् द्विगुणो दण्डो निह्नवे तु चतुर्गुणः ॥ २३० ॥ तस्यापहृतद्रव्यस्य मूल्यात् द्विगुणो दण्डः । यः पुनः साहसं कृत्वा 'नाहमकार्षम्' इति निह्नुते तस्य मूल्याच्चतुर्गुणो दण्डो भवति । एतस्मा- देव विशेषदण्डविधानात्प्रथमसाहसादि सामान्यदण्डविधानमपहारव्यतिरिक्तविषयं ज्ञायते ॥ २३० ॥ भाषा—सामान्य वस्तु के बलपूर्वक अपहरण को साहस कहते हैं। उसके लिए उस वस्तु के मूल्य का दुगुना दण्ड होता है और अपराध अस्वीकार करने पर उसका चौगुना दण्ड होता है ॥ २३० ॥ साहसिकस्य प्रयोजयितारं प्रत्याह— यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दमम् । यश्चैवमुक्त्वाऽहं दाता कारयेत्स चतुर्गुणम् ॥ २३१ ॥ यस्तु 'साहसं कुरु' इत्येवमुक्त्वा कारयत्यसौ साहसिकाइण्डाद् द्विगुणं दण्डे दाप्यः । यः पुनः 'अहं तुभ्यं धनं दास्यामि, त्वं कुरु' इत्येवमुक्त्वा साहसं कारयति स चतुर्गुणं दण्डं दाप्योऽनुबन्धातिशयात् ॥ २३१ ॥ भाषा—जो व्यक्ति साहस कराता है (करने के लिए उकसाता है) उससे साहसिक के दण्ड से दुगुना दण्ड लेना चाहिए और जो ऐसा कहे कि तुम करो जो लगेगा वह मैं दूँगा, उससे उसके चौगुना दण्ड लेवे ॥ २३१ ॥ साहसिकविशेषं प्रत्याह— २अर्ध्याक्षेपातिक्रमकृद् भ्रातृभार्याप्रहारकः । संदिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥ २३२ ॥ सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशतपणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ॥ २३३ ॥ अर्ध्यस्यार्हंस्याचार्यादेशक्षेपमाज्ञातिक्रमं च यः करोति, यश्च भ्रातृभार्यां ताडयति तथा संदिष्टस्य प्रतिश्रुतस्यार्थस्याप्रदाता यश्च मुद्रितं गृहमुद्घाटयति तथा स्वगृहे क्षेत्रादिसंसक्तगृहक्षेत्रादिस्वामिनां कुलिकानां स्वकुलोद्भवानां १. कुर्वित्येवं वाचैव कारयति । २. अर्ध्याक्रोशाति ।

३५४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः 'आदि' ग्रहणात् स्वग्राम्यस्वदेशीयानां च योऽपकर्ता, ते सर्वे पञ्चाशत्पणपरि- मितेन दण्डेन दण्डनीयाः ॥ २३२-२३३ ॥ भाषा—आचार्य आदि अर्घ्य व्यक्तियों को आक्षेप करने वाले, भाई की पत्नी को मारने वाले, सन्देश न कहने वाले, बन्द घर का द्वार तोड़ने वाले, सामन्त (जिसका खेत या घर सटा हुआ हो ऐसे) और अपने कुल में उत्पन्न व्यक्तियों का अपकार करने वाले से पचास पण का दण्ड लिया जाता है; यह निश्चय है ॥ २३२-२३३ ॥ स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टेऽनभिधावकः । अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमांस्पृशेत् ॥ २३४ ॥ ²शूद्रप्रव्रजितानां च दैवे पित्र्ये च भोजकः । अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ॥ २३५ ॥ वृषक्षुद्रपशूनां च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाशकृत् ॥ २३६ ॥ पितृ³पुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः । एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ॥ २३७ ॥ किंच, नियोगं विना यः स्वेच्छया विधवा गच्छति, चौरादिभयाकुलै- र्विक्रुष्टे च यः शक्तोऽपि नाभिधावति, यश्च वृथाक्रोशं करोति, यश्च चण्डालो ब्राह्मणादीन्स्पृशति, यश्च शूद्रं ²प्रव्रजितान्दिगम्बरादीन्दैवे पित्र्ये च कर्मणि भोजयति, यश्चायुक्तं 'मातरं ⁴गमिष्यामि' इत्येवं शपथं करोति, तथा यश्च अयोग्य एव शूद्रादियोग्यकर्माध्ययनादि करोति, वृषो बलीवर्दः; क्षुद्रपशवोऽ- जाद्यस्तेषां पुंस्त्वस्य प्रजननशक्तेर्विनाशकः, 'वृक्षक्षुद्रपशूनाम्' इति पाठे हिंस्वाद्यौषधप्रयोगेण वृक्षादेः फलप्रसूनानां पातयिता, साधारणमपलपति साधारणद्रव्यस्य च वञ्चकः, दासीगर्भस्य च पातयिता, ये च पित्रादयोऽ- पतिता एव सन्तोऽन्योन्यं त्यजन्ति, ते सर्वे प्रत्येकं पणशतं दण्डार्हा भवन्ति ॥ २३४-२३७ ॥ भाषा—बिना नियोग के अपनी इच्छा से विधवा स्त्री के साथ संभोग करने वाला, भयातुर व्यक्ति की पुकार सुनकर शक्तिशाली होते हुए भी न दौड़ने वाला, बिना कारण के आर्त्तनाद करने वाला, और ब्राह्मण आदि उच्च वर्गों को छूने वाला चाण्डाल; शूद्र और संन्यासियों को देवयज्ञ एवं श्राद्ध में भोजन देने वाला, झूठी शपथ लेने वाला, और अपने वर्ण के अयोग्य कर्म करने वाला, बैल और बकरा आदि छोटे पशुओं को बधिया करने वाला, १. न्स्पृशन् । २. शूद्रः प्रव्रजितानां ३. पितापुत्र । ४. ग्रहीष्यामीत्येवं ।

सामान्य वस्तु को दबा लेने वाला, दासी का गर्भपात कराने वाला; और पिता, पुत्र, बहन, भाई, पति, पत्नी आचार्य और शिष्य के निर्दोष होने पर भी उनका ( एक दूसरे का ) त्याग करने वाला — ये सभी सौ। पण दण्ड के भागी होते हैं ॥ २३४-२३७ ॥ इति साहसप्रकरणम् ॥ साहसप्रसङ्गात्तत्सदृशापराधेपु निर्णेजकादीनां दण्डमाह— वसानस्त्रीन्पणान्दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान्दश ॥ २३८ ॥ नेजको वस्त्रस्य धावकः, स यदि निर्णेजनार्थं समर्पितानि वासांसि स्वयं- माच्छादयति तदाऽसौ पणत्रयं दण्ड्यः । यः पुनस्तानि विक्रीणीते अवक्रयं वा 'एतावत्कालमुपभोगार्थं वस्त्रं दीयते, मह्यमेतावद्धनं देयम्' इत्येवं भाट- केन यो ददाति, आधित्वं वा नयति, स्वसुहृद्भ्यो याचितं वा ददात्यसौ प्रत्यप- राधं दशपणान्दण्डनीयः । तानि च वस्त्राणि श्लक्ष्णशाल्मलीफलके क्षालनी- यानि न पाषाणे, नच व्यत्यसनीयानि; नच स्वगृहे वासयितव्यानि; इतरथा दण्ड्यः । ( ८।३९६ )—'शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे निर्दद्याद्वासांसि नेजकः । नच वासांसि वासोभिर्निहरेन्न च वासयेत् ॥' इति मनुस्मरणात् ॥ यदा पुनः प्रमा- दात्तानि नाशयति तदा नारदेनोक्तं द्रष्टव्यम्—'मूल्याष्टभागो हीयेत सकृद्धौतस्य वाससः । द्विःपादस्त्रिस्तृतीयांशश्चतुर्धौतेऽर्धमेव च ॥ अर्धक्षयात्तु परतः पादां- शापचयः क्रमात् । यावत्क्षीणदशं जीर्णं जीर्णस्यानियमः क्षयः ॥' इति । अष्ट- पणक्रीतस्य सकृद्धौतस्य वस्त्रस्य नाशितस्याष्टमभागपोनं मूल्यं देयम् । द्विधौतस्य तु पादोनं, त्रिधौतस्य पुनस्तृतीयांश न्यूनम् । चतुर्धौतस्यार्धं पण- चतुष्टयं देयम् । ततः परं प्रतिनिर्णेजनमवशिष्टं मूल्यं ४पादपादापचयेन देयम् । यावज्जीर्णं जीर्णस्य पुनर्नाशितस्येच्छातो मूल्यदानकल्पनम् ॥ २३८ ॥ भाषा—यदि धोबी धोने के लिए दिये गये दूसरों के वस्त्रों को स्वयं पहनता है तो उसे तीन पण दण्ड लगता है; यदि वह उसे बेचता है, भाड़े देता है, बन्धक रखता है या मँगनी देता है तो दश पण दण्ड लगता है ॥२३८॥ पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां त्रिपणो दमः । अन्तरे चं तयोर्यः स्यात्तस्याप्यष्टगुणो दमः ॥ २३९ ॥ १. विक्रयापक्रमाधानयाचितेषु ( = भाटकेनार्पणमपक्रमः, आधमनमा- धानम् ) २. शाल्मले फलके । ३. अष्टमभागोनं पणं मूल्यं । ४. पादाप- चयेन । ५. द्विशतो दमः । ६. तु । ७. व्यष्टशतो दमः । २३ या०

३५६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः पितापुत्रयोः कलहे यः साक्ष्यमङ्गीकरोति, न पुनः कलहं निवारयति असौ पणत्रयं दण्ड्यः। यश्च तयोः सपणे विवादे पणदाने प्रतिभूर्भवत्यसौ, चकारात्तयोर्यः कलहं वर्धयति, सोऽपि त्रिपणादष्टगुणं चतुर्विंशतिपणान्दण्ड- नीयः। दम्पत्यादिष्वयमेव दण्डोऽनुसरणीयः ॥ २३९ ॥ भाषा—पिता और पुत्र के कलह में जो साक्षी बनता है (और कलह का निवारण नहीं करता) उसे तीन पण दण्ड देना चाहिए; जो उन दोनों में मध्यस्थ बने (अर्थात् पण का विवाद हो तो प्रतिभू बने और झगड़े को बढ़ावे) उससे उसका भी आठ गुना दण्ड लेना चाहिए ॥ २३९ ॥ तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्यो दममुत्तमम् ॥ २४० ॥ तुला तोलनदण्डः, शासनं पूर्वोक्तम्, मानं प्रस्थद्रोणादि, नाणकं मुद्रा- दिचिह्नितं द्रम्मनिष्कादि, एतेषां यः कूटकृत् देशप्रसिद्धपरिमाणादन्यथा न्यून- त्वमाधिक्यं वा द्रम्मादेरव्यवहारिकमुद्रात्वं ताम्रादिगर्भत्वं वा करोति, यश्च तैः कूटैर्जानन्नपि व्यवहरति, तावुभौ प्रत्येकमृत्तमसाहसं दण्डनीयौ ॥ २४० ॥ भाषा—जो तराजू से तौलने, राजा की आज्ञा, तौल के मानों (बटखरों) और नाणक (सिक्कों) में धूर्तता करे तो उसे उत्तम साहस का दण्ड देना चाहिए ॥ २४० ॥ नाणकपरीक्षिणं प्रत्याह— अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । स नाणकपरीक्षी तु दाप्य उत्तमसाहसम् ॥ २४१ ॥ यः पुनर्नाणकपरीक्षी ताम्रादिगर्भमेव द्रम्मादिकं सम्यगिति ब्रूते, सम्यक् च कूटकमिति असावुत्तमसाहसं दण्ड्यः ॥ २४१ ॥ भाषा—जो नाणक की परीक्षा करने वाला खोटे सिक्के को खरा कहता है और खरे को खोटा कहता है उसे उत्तम साहस का दण्ड देना चाहिए ॥ २४१ ॥ चिकित्सकं प्रत्याह— भिषङ्मिथ्याचरन्दण्ड्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् । मानुषे मध्यमं राजपुरुषेषूत्तमं दमम् ॥ २४२ ॥ यः पुनर्भिषक् मिथ्या आयुर्वेदानभिज्ञ एव जीवनार्थं 'चिकित्सितज्ञोऽहम्' इति तिर्यङ्मनुष्यराजपुरुषेषु चिकित्सामाचरत्यसौ यथाक्रमेण प्रथममध्यमोत्तम- १. व्यावहारिकमुद्रित्वं । २. चरन्दाप्यः । ३. राजमानुषे तूत्तमं ।

व्यवहाराध्यायः ३५७ साहसान्दण्डनीयः । तत्रापि तिर्यगादिषु मूल्यविशेषेण वर्णविशेषेण राजप्रत्या- सत्तिविशेषेण १दण्डस्य लघुगुरुभावः कल्पनीयः ॥ २४२ ॥ भाषा—जो अल्पज्ञानी वैद्य ( नीम हकीम ) पशु-पक्षियों की झूठी चिकित्सा करता हो उसे प्रथम साहस का दण्ड होता है, मनुष्य की चिकित्सा करे तो मध्यम साहस का और राजपुरुष की चिकित्सा करने पर उत्तम साहस का दण्ड होता है ॥ २४२ ॥ अबन्ध्यं यश्च बध्नाति बद्धं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दममुत्तमम् ॥ २४३ ॥ यः पुनर्बन्धनानर्हमनपराधिनं राजाज्ञया बिना बध्नाति, यश्च बद्धं व्यव- हारार्थमाहूतं अनिवृत्तव्यवहारं चोत्सृजति, असौ उत्तमसाहसं दाप्यः ॥ २४३ ॥ भाषा—जो बन्धन के अयोग्य व्यक्ति को राजा की आज्ञा के बिना बांधता है और जो बद्ध ( व्यवहार के लिये पकड़कर लाये गए चोर आदि ) को व्यवहार की निवृत्ति के पूर्व ही छोड़ देता है वह उत्तम साहस के दण्ड का भागी होता है ॥ २४३ ॥ मानेन तुलया वापि योऽशमष्टमकं हरेत् । दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ॥ २४४ ॥ यः पुनर्वणिक् व्रीहिकार्पासादेः पण्यस्याष्टममंशं कूटमानेन कूटतुलया वा अन्यथा वा परिहरति असौ पणानां द्विशतं दण्डनीयः । अपहृतस्य द्रव्यस्य पुनर्वृद्धौ हानौ च दण्डस्यापि वृद्धिहानी कल्प्ये ॥ २४४ ॥ भाषा—नापने या तौलने में जो धूर्तता करके किसी वस्तु का आठवाँ भाग ले ले तो उससे दो सौ पण दण्ड लेना चाहिए । अपहृत धन के अधिक या कम होने के अनुसार दण्ड भी कम या अधिक होता है ॥ २४४ ॥ भेषजस्नेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु । पण्येषु प्रक्षिपन्हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश ॥ २४५ ॥ भेषजमौषधद्रव्यम् , स्नेहो घृतादिः, लवणं प्रसिद्धम् , गन्धद्रव्यमुशीरादि, धान्यगुडौ प्रसिद्धौ, 'आदि' शब्दाद्धिङ्गुमरिचादि, एतेष्वसारं द्रव्यं विक्रयार्थं मिश्रयतः षोडशपणो दण्डः ॥ २४५ ॥ भाषा—औषध, घृत आदि द्रवपदार्थ, नमक, गन्ध, धान्य और गुड़ आदि में विक्रय द्वारा अधिक लाभ पाने के लिये असार द्रव्य डालने पर ( मिलावट करने पर ) सोलह पण दण्ड लेवे ॥ २४५ ॥ १. दण्डानां । २. हीनं क्षिपतः पणा दण्डस्तु ।

३५८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः मृच्चर्ममणिसूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् । अजातौ जातिकरणे विक्रयेऽष्टगुणो दमः ॥ २४६ ॥ किंच, न विद्यते बहुमूल्या जातिर्यस्मिन्मृच्चर्मादिके तदजाति, तस्मिन् जातिकरणे विक्रयार्थं गन्धवर्णरसान्तरसंचारणेन बहुमूल्यजातीयसादृश्यसंपादने यथा—मल्लिका मोदसंचारेण मृत्तिकायां सुगन्धामलकमिति, मार्जारचर्मणि वर्णोत्कर्षापादनेन व्याघ्रचर्मेति, स्फटिकमणौ वर्णान्तरकरणेन पद्मराग इति, कार्पासिके सूत्रे गुणोत्कर्षाधानेन पट्टसूत्रमिति, कौलायसे वर्णोत्कर्षाधानेन रजत- मिति, बिल्वकाष्ठे चन्दनामोदसंचारेण चन्दनमिति, कङ्कोले त्वगाख्यं लवङ्ग- मिति, कार्पासिके वाससि गुणोत्कर्षाधानेन कौशेयमिति, विक्रेयस्यापादितसा- दृश्यमृच्चर्मादेः पण्यस्याष्टगुणो दण्डो वेदितव्यः ॥ २४६ ॥ भाषा—मिट्टी, चमड़ा, मणि, सूत, लोहा, लकड़ी, और वल्कल के वस्त्र को घटिया होने पर भी अच्छा बनाकर बेचने वाले से जितने मूल्य पर बिका हो उसके आठ गुना दण्ड लेवे ॥ २४६ ॥ समुद्गपरिवर्त्तं च सारभाण्डं च कृत्रिमम् । आधानं विक्रयं वापि नयतो दण्डकल्पना ॥ २४७ ॥ भिन्ने पणे च पञ्चाशत्पणे तु शतमुच्यते । द्विपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धौ च वृद्धिमान् ॥ २४८ ॥ मुद्गः पिधानं, मुद्गेन सह वर्तत इति समुद्गं करण्डकम् , परिवर्त्तनं व्यत्यासः; योऽन्यदेव मुक्तानां पूर्णं करण्डकं दर्शयित्वा हस्तलाघवेनान्यदेव स्फटिकानां पूर्णं करण्डकं समर्पयति, यश्च सारभाण्डं कस्तूरिकादिकं कृत्रिमं कृत्वा विक्रयमार्थिं वा नयति तस्य दण्डकल्पना वक्ष्यमाणा वेदितव्या । कृत्रिम- कस्तूरिकादेर्मूल्यभूते पणे भिन्ने ६ न्यूने, न्यूनपणमूल्य इति यावत्; तस्मिन् कृत्रिमे विक्रीते पञ्चाशत्पणो दण्डः। पणमूल्ये पुनः शतम् । द्विपणमूल्ये द्विशतो दण्ड इत्येवं मूल्यवृद्धौ दण्डवृद्धिरुन्नेया ॥ २४७-२४८ ॥ भाषा—ढककर रखी हुई वस्तु को अपने हस्तलाघव से (हाथ की सफाई द्वारा ) कुछ और ही बनाकर लोगों को ठगता है और जो बनावटी कस्तूरी बन्धक रखता है या बेचता है तो उसको इस प्रकार दण्ड लगता है:—कृत्रिम कस्तूरी आदि का मूल्य पण से कम में हो तो पचास पण और एक पण मूल्य हो तो सौ पण, दो पण मूल्य होने पर दो सौ पण दण्ड होता है और मूल्य की वृद्धि के अनुसार दण्ड बढ़ता जाता है ॥ २४७-२४८ ॥ १. विक्रयेऽष्टगुणो । २. कार्ष्णायसे च । ३. समुद्र । ४-५. तु । ६. भिन्ने भिन्नमूल्ये ।

व्यवहाराध्यायः ३५६ वणिजः प्रत्याह— संभूय कुर्वतामर्घं संबाधं कारुशिल्पिनाम् । अर्घस्य 'ह्रासं वृद्धिं वा जानतो दम उत्तमः ॥ २४९ ॥ राजनिरूपितार्घस्य ह्रासं वृद्धिं वा जानन्तोऽपि वणिजः संभूय मिलित्वा कारूणां रजकादीनां शिल्पिनां चित्रकारादीनां संबाधं पीडाकरमर्घान्तरं लाभ- लोभात्कुर्वन्तः पणसहस्रं दण्डनीयाः ॥ २४९ ॥ भाषा—यदि राजा द्वारा निर्धारित मूल्य की वृद्धि और ह्रास को जानते हुए भी व्यापारी लोग आपस में मिलकर रजक आदि को और शिल्पियों को पीड़ित करें तो उन्हें उत्तम साहस का दण्ड देना चाहिए ॥ २४९ ॥ संभूय वणिजां पण्यमनर्घेणोपबन्धताम् । विक्रीणतां वा विहितो दण्ड उत्तमसाहसः ॥ २५० ॥ किंच, ये पुनर्वाणजो मिलित्वा देशान्तरादागतं पण्यमनर्घेण हीनमूल्येन प्रार्थ्यमाना उपरन्धन्ति, महार्धेण वा विक्रीणते तेषामुत्तमसाहसो दण्डो विहितो मन्वादिभिः ॥ २५० ॥ भाषा—जो व्यापारी आपस में मिलकर दूसरे देश से लाई गयी वस्तु को कम मूल्य पर बिकने से रोक देते हैं अथवा अधिक मूल्य पर बेचते हैं उनके लिये उत्तम साहस का दण्ड विहित है ॥ २५० ॥ केन पुनरर्घेण पणितव्यमित्यत आह— राजनि स्थाप्यते योऽर्घः प्रत्यहं तेन विक्रयः । क्रयो वा निःस्रवस्तस्माद्वणिजां लामकृत्स्मृतः ॥ २५१ ॥ राजनि संनिहिते सति यस्तेनार्घः स्थाप्यते निरूप्यते तेनार्धेन प्रतिदिनं क्रयो विक्रयो वा कार्यः । निर्गतः स्रवो निःस्रवोऽवशेषंस्तस्माद्राजनिरू- पितार्घाद्यो निःस्रवः स एव वणिजां लाभकारी, न पुनः स्वच्छन्दपरिकल्पि- तात् । मनुना चार्धकरणे विशेषो दर्शितः ( ८।४०२ )—'पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे मासे तथा गते । कुर्वीत चैषां प्रत्यक्ष मर्धसंस्थापनं नृपः ॥' इति ॥ २५१ ॥ भाषा—राजा द्वारा जो मूल्य निर्धारित किया गया हो उसी मूल्य पर प्रतिदिन क्रय या विक्रय करना चाहिए। उससे जो कुछ शेष बचे वही बनियों का लाभ होता है ॥ २५१ ॥ १. ह्रासे वृद्धौ वा साहसो दण्ड उच्यते । २. जानतां । ३. मभिहितो । ४. लाभकः । ५. शेषः ।

३६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग्गृह्णीत पञ्चकम् । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यःक्रयविक्रयी ॥ २५२ ॥ किंच, स्वदेशप्राप्तं पण्यं गृहीत्वा यो विक्रीणीते असौ पञ्चकं शतं पणशते पणपञ्चकं लाभं गृह्णीयात् । परदेशात्प्राप्ते पुनः पण्ये शतपणमूल्ये दशपणान्लाभं गृह्णीयात् । यस्य पण्यस्य ग्रहणदिवस एव विक्रयः संपद्यते । यः पुनः कालान्तरे विक्रीणीते तस्य कालोत्कर्षाद्वशाल्लाभोत्कर्षः कल्प्यः । एवं च यथार्घे निरूपिते पणशते पञ्चपणो लाभो भवति तथैवार्घो राज्ञः स्वदेशपण्यविषये स्थापनीयः ॥ भाषा—अपने देश की वस्तु लेकर तत्काल बेचने वाला बनियाँ पाँच प्रतिशत लाभ लेवे; दूसरे देश से लाकर बेचने वाले को दस प्रतिशत लाभ लेना चाहिए ॥ २५२ ॥ पारदेश्यपण्येऽर्घनिरूपणप्रकारमाह— पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवम् । अर्घोऽनुग्रहकृत्कार्यः केतुर्विक्रेतुरेव च ॥ २५३ ॥ देशान्तरादागते पण्ये देशान्तरगमनप्रत्यागमनभाण्डग्रहणशुल्कादिस्थानेषु यावानुपयुक्तोऽर्थस्तावन्तमर्थं परिगणय्य पण्यमूल्येन सह मेलयित्वा यथा पणशते दशपणो लाभः संपद्यते तथा क्रेतृविक्रेतोरनुग्रहकार्यार्धो राज्ञा स्थापनीयः ॥ २५३ ॥ भाषा—(दूसरे देश से लाई हुई वस्तु हो तो) बेची जाने वाली वस्तु के मूल्य के साथ उसको लाने में लगा हुआ व्यय जोड़कर क्रेता और विक्रेता के लाभ का विचार कर (राजा) मूल्य निर्धारित करे ॥ २५३ ॥ इति साहसे प्रासङ्गिकप्रकरणम् । अथ विक्रीयासंप्रदानप्रकरणम् ॥ २१ ॥ प्रासङ्गिकं परिसमाप्याधुना विक्रीयासंप्रदानं प्रक्रमते । तत्स्वरूपं च नारदे- नाभिवितम् (८।१)—‘विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेतुर्यन्न प्रदीयते । विक्रीया- संप्रदानं तद्विवादपदमुच्यते ॥’ इति । तत्र विक्रेयद्रव्यस्य चराचरभेदेन द्वैविध्य- मभिधाय पुनः षड्विधत्वं तेनैव प्रप्यपादि (८।२-३)—‘लोकेऽस्मिन्द्विविधं पण्यं जङ्गमं स्थावरं तथा । षड्विधस्तस्य तु बुधैर्दानादानविधिः स्मृतः ॥ गणितं तुलिमं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया ॥’ इति गणितं क्रमुकफलादि, तुलिमं १. पारदेशे । २. वशाल्लाभः कल्प्य । ३. नुग्राहकः । ४. गणितं क्रमुकफलादि; तुलितं कर्पूरादि ।

कनककस्तूरीकुङ्कुमादि, मेयं शाल्यादि, क्रियया वाहदोहादिरूपयोपलक्षितमश्व- महिष्यादि । रूपतः पण्याङ्गनादि, श्रिया दीप्त्या मरकतपद्मरागादीति ॥ एतत्षट्प्रकारकमपि पण्यं विक्रीयाऽसं प्रयच्छतो दण्डमाह— गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति । सोदयं तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ॥ २५४ ॥ गृहीतं मूल्यं यस्य पण्यस्य विक्रेत्रा तद्गृहीतमूल्यं, तद्यदि विक्रेता प्रार्थ्य- मानाय स्वदेशवणिजे क्रेत्रे न समर्पयति, तच्च पण्यं यदि क्रयकाले बहुमूल्यं तत्कालान्तरेऽल्पमूल्ये नैव लभ्यते तदार्घह्रासकृतो य उदयो वृद्धिः पण्यस्य स्थावरजङ्गमात्मकस्य तेन सहितं पण्यं विक्रेता क्रेत्रे दापनीयः । यदा मूल्यह्रासकृतः पण्यस्योद्यो नास्ति, किं तु क्रयकाले यावदेवेयतो मूल्यस्ये- यत्पण्यमिति प्रतिपन्नं तावदेव तदा तत्पण्यमादाय तस्मिन्देशे विक्रीणानस्य यो लाभस्तेनोदयेन सहितं द्विकं त्रिकमित्यादिप्रतिपादितवृद्धिरूपोदयेन वा सहितं क्रेतृवाञ्छावशाद्दापनीयः; यथाह नारदः ( ८।५ )—'अर्घश्चेद्वहीयेत सोदयं पण्यमावहेत् । स्थानिनामेष नियमो दिग्लाभं दिग्विचारिणाम् ॥' इति । यदा स्वधर्मह्रस्वेन पण्यस्य न्यूनभावस्तदा तस्मिन्पण्ये वस्त्रगृहादिकेय उपभोगस्तदा- च्छादनसुखनिवासा दिरूपो विक्रेतुस्तत्सहितं पण्यमसौ दाप्यः; यथाह नारदः ( ८।४ )—'विक्रीय पण्यं मूल्येन यः क्रेतुर्न प्रयच्छति । स्थावरस्य क्षयं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम् ॥' इति । विक्रेतुरुपभोगः क्षय उच्यते; क्रेतृसंबन्धित्वेन ज्ञीयमानत्वात् , न पुनः कुड्यपोतसस्यघातादिरूपः । तस्य तु—'उपहन्येत वा पण्यं दद्येतापह्रियेत वा । विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासं प्रयच्छतः ॥' (ना० ८।६) इत्यत्रोक्तत्वात् ॥ यदा त्वसौ क्रेता देशान्तरात्पण्यग्रहणार्थमागतस्तदा तत्पण्य- मादाय देशान्तरे विक्रीणानस्य यो लाभस्तेन सहितं पण्यं विक्रेता क्रेत्रे दाप- यितव्यः । अयं च क्रीतपण्यसमर्पणनियमोऽनुशयाभावे द्रष्टव्यः ॥ सति त्वनुशये “क्रीत्वा विक्रीय वा किंचिदि'त्यादि ( ८।२२२ ) मन्तूक्तं वेदितव्यम् ॥ २५४ ॥ भाषा—जो विक्रेता सौदे का मूल्य लेकर सौदा खरीदने वाले को नहीं देता उससे राजा ब्याज के साथ सौदा ( खरीदने वाले को ) दिलावे; और यदि क्रेता दूसरे देश में आकर सौदा खरीद रहा हो तो उसे ले जाकर अपने देश में बेचने पर जितना लाभ उसे मिलता वह भी दिलावे ॥ २५४ ॥ विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वक्रेतर्यगृह्णति । हानिश्चेत्क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत् ॥ २५५ ॥ १. 'इचेदत्र' । २. कुंडयपास्यघातादि ।

३६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः किंच, यदा पुनर्जातानुशयः क्रेता पण्यं न जिघृक्षति तदा विक्रीतमपि पण्यमन्यत्र विक्रेयम् , यदा पुनर्विक्रेत्रा दीयमानं क्रेता न गृह्णाति, तच्च पण्यं राजदैविकेनोपहतं, तदा क्रेतुरेवासौ हानिर्भवेत्; पण्याग्रहणरूपेण क्रेतृदोषेण नाशितत्वात् ॥ २५५ ॥ भाषा—यदि पहले वाला क्रेता पण्य ( सौदा ) न ले तो बिके हुए पण्य को भी दूसरे के हाथ बेच दे । यदि इसी बीच ( जब विक्रेता दे रहा हो और क्रेता न लेता हो ) उस वस्तु में क्रेता के दोष से हानि हो जाय तो उसे क्रेता को ही सहन करना होता है ॥ २५५ ॥ राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ॥ २५६ ॥ अपि च, यदा पुनः क्रेत्रा प्रार्थ्यमानमपि पण्यं विक्रेता न समर्पयति, अजातानुशयोऽपि, तच्च राजदैविकेनोपहतं, भवति, तदासौ हानिर्विक्रेतुरेव । अतोऽन्यददुष्टं पण्यं विनष्टसदृशं क्रेत्रे देयम् ॥ २५६ ॥ भाषा—यदि क्रेता पण्य मांग रहा हो और विक्रेता उसे वह पण्य न देता हो; तथा इसी बीच राजकृत या दैवकृत उत्पात से उस वस्तु में दोष आ जावे तो यह हानि विक्रेता की ही होती है ॥ २५६ ॥ अन्यहस्ते च विक्रीय दुष्टं वाऽदुष्टवद्यदि । विक्रीणीते दमस्तत्र ३मूल्यात्तु द्विगुणो भवेत् ॥ २५७ ॥ किंच, यः पुनर्विनेवानुशयमेकस्य हस्ते विक्रीतं पुनरन्यस्य हस्ते विक्रीणीते सदोषं वा पण्यं प्रच्छादितदोषं विक्रीणीते, तदा तत्पण्यमूल्याद् द्विगुणो दमो वेदितव्यः । नारदेनाप्यत्र विशेषो दर्शितः ( ८।८ )—‘अन्यहस्ते च विक्रीय योऽन्यस्मै तत्प्रयच्छति । द्रव्यं तद्द्विगुणं दाप्यो विनयंस्तावदेव तु ॥ निर्दोषं दर्शयित्वा तु सदोषं यः प्रयच्छति । स मूल्याद् द्विगुणं दाप्यो विनयं ताव- देव तु ॥’ इति ॥ सर्वश्चायं विधिर्दत्तमूल्ये पण्ये द्रष्टव्यः । अदत्तमूल्ये पुनः पण्ये वाङ्मात्रक्रये क्रेतृविक्रेत्रोर्नियमकारिणः समयादृते प्रवृत्तौ निवृत्तौ वा न कश्चिद्दो- षः। यथाह नारदः ( ८।१० )—‘दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिरेष प्रकीर्तितः । अदत्तेऽन्यत्र समयान्न विक्रेतुरविक्रयः ॥’ इति ॥ २५७ ॥ भाषा—जो एक के हाथ बेची गई वस्तु को पुनः दूसरे व्यक्ति के हाथ बेचता है अथवा दोषपूर्ण वस्तु को निर्दोष वस्तु बनाकर बेचता है तो उससे राजा वस्तु के मूल्य का दुगुना दण्ड लेवे ॥ २५७ ॥ १. पण्यदोष । २. सदृशं । ३. मूल्याच्च ।

व्यवहाराध्यायः ३६३ विक्रयानुशयोऽभिहितः । क्रीतानुशयस्वरूपं तु प्राक् प्रपञ्चितम् । अधुना तदुभयसाधारणं धर्ममाह— क्षयं वृद्धिं च वणिजा पण्यानामविजानता । क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन्षड्भागदण्डभाक् ॥ २५८ ॥ परीक्षितक्रीतपण्यानां क्रयोत्तरकालं क्रयकालपरिमाणतोऽर्घकृतां वृद्धिम्- पश्यता क्रेत्रा अनुशयो न कार्यः । विक्रेत्रा च महार्घनिबन्धनं पण्यक्षयमपश्यता नानुशयितव्यम् । वृद्धिक्षयपरिज्ञाने पुनः क्रेतृविक्रेत्रोरनुशयो भवतीति व्यतिरेकादुक्तं भवति । अनुशयाकालावधिस्तु नारदेनोक्तः ( ८।९)—'क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी । विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवाह्न्य- विक्षतम् ॥ द्वितीयेऽह्नि ददत्क्रेता मूल्यात्त्रिंशांशमावहेत् । द्विगुणं तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तत् ॥' इति । अपरीक्षितक्रयविक्रये पुनः पण्यवैगुण्यनिबन्धनानु- शयावधि 'र्दशैकपञ्चसप्ताहे'त्यादिना दर्शित एव । तदनया वाचोयुक्त्या वृद्धिक्षय- परिज्ञानस्यानुशयकारणत्वमवगम्यते । यथा पण्यपरीक्षाविधिबलात्पण्यदोषाणा- मनुशयकारणत्वं अतः पण्यदोषतद्वृद्धिक्षयकारणत्रितयाभावेऽनुशयकालाभ्यन्त- रेऽपि यद्यनुशयं करोति तदा पण्यषड्भागं दण्डनीयः । अनुशयकार- णसद्भावेऽप्यनुशयकालातिक्रमेणानुशयं कुर्वतोऽप्ययमेव दण्डः । उपभोगैनावि- नश्वरेषु स्थिरार्धेष्वनुशयकालातिक्रमेणानुशयं कुर्वतो मनूक्तो दण्डो द्रष्टव्यः (८। २२३ )—'परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् । आददानो ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥' इति ॥ २५८ ॥ भाषा—पण्य (सौदे) की हानि और लाभ को न जानने वाले वणिक् को सौदा खरीद कर उसका अनुशय (फेराफेरी) नहीं करना चाहिए। यदि वह ऐसा करता है तो सौदे को षष्ठांश दण्ड के रूप में चुकावे ॥ २५८ ॥ इति विक्रीयासंप्रदानं नाम प्रकरणम् । अथ संभूयसमुत्थानप्रकरणम् २२ संभूयसमुत्थानं नाम विवादपदमिदानीमभिधीयते— समवायेन वणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वताम् । लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ॥ २५९ ॥ 'सर्वे वयमिदं कर्म मिलिताः कुर्मः' इत्येवंरूपा संप्रतिपत्तिः समवायः, तेन ये वणिङ्नटनर्तकप्रभृतयो लाभलिप्सवः प्रातिस्विकं कर्म कुर्वते, तेषां १. यत्पण्यं दुष्क्रीतं । २. पदमधुना समभिदधाति ।

३६४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः लाभालाभावुपचयापचयौ यथाद्रव्यं येन यावद्धनं पण्यग्रहणार्थं दत्तं तद- नुसारेणावसेयौ; यद्वा, -प्रधानगुणभावपर्यालोचनयास्य भागद्वयमस्यैको भाग इत्येवंरूपया संविदा समयेन यथा संप्रतिपन्नौ तथा वेदितव्यौ ॥ २५९ ॥ भाषा—यदि अनेक व्यापारी लाभ की इच्छा से इकट्ठे मिलकर ( साझे पर ) कार्य करें तो उन्हें अपनी लगाई पूंजी के अनुसार लाभ और हानि होती है अन्यथा उनमें परस्पर जैसी संविदा हुई हो उसके अनुसार लाभ या हानि का अंश मिलता है ॥ २५९ ॥ प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितम् । स तद्दद्याद्विप्लवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक् ॥ २६० ॥ किंच । तेषां संभूय प्रचरतां मध्ये 'पण्यमिदमित्थं न व्यवहर्तव्यम्' इति प्रतिषिद्धमाचरता यच्चाशितमनादिष्टमननुज्ञातं वा कुर्वाणेन तथा प्रमादा- त्प्रज्ञाहीनतया वा येन यन्नाशितं स तत्पण्यं वणिग्भ्यो दद्यात् । यः पुनस्तेषां मध्ये चौरराजादिजनिताद्व्यसनात्पण्यं पालयति स तस्माद्रक्षितात्पण्याद्दश- मंशं लभते ॥ २६० ॥ भाषा—एक साथ मिलकर व्यापार करने वालों में जो व्यक्ति निषिद्ध विक्रय से, न कहा हुआ कार्य करके अथवा प्रमादवश कोई वस्तु नष्ट कर दे तो वह उस वस्तु को दे ( या हानि को पूरा करे ) । उनमें जो पण्य को राजा और चोर के उत्पात से सुरक्षित रखता है उसे दसवां अंश प्राप्त होता है ॥ २६० ॥ अर्घप्रक्षेपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् । व्यासिद्धं राजयोग्यं च विक्रीतं राजगामि तत् ॥ २६१ ॥ 'इयतः पण्यस्येयन्मूल्यम्' इत्यर्घः, तस्य प्रक्षेपणात् राजतो निरूपणा- द्धेतोरसौ मूल्याद्विंशतितममंशं शुल्कार्थं गृह्णीयात् । यत्पुनर्व्यासिद्धं 'अन्यत्र न विक्रेयम्' इति राज्ञा प्रतिषिद्धं, यच्च २ राजयोग्यं मणिमाणिक्याद्यप्रतिषिद्धमपि तद्राज्ञेऽनिवेद्य लाभलोभेन विक्रीतं चेद्राजगामि मूल्यदाननिरपेक्षं तत्सर्वं पण्यं राजाऽपहरेदित्यर्थः ॥ २६१ ॥ भाषा—विक्रय वस्तु का मूल्य निर्धारित करने के कारण उस वस्तु के मूल्य का बीसवां भाग शुल्क के रूप में वसूल करे । राजा द्वारा विक्रयार्थ निषिद्ध और राजा के योग्य वस्तु बेची जाने पर भी राजा की हो जाती है ( उसका राजा अपहरण कर लेता है ) ॥ २६१ ॥ १. रक्षिता दशमांशभाक् । २. यद्राजयोग्यं ।

मिथ्यावदन्परीमाणं शुल्कस्थानादपासरन् । दाप्यस्त्वष्टगुणं यश्च १सव्याजक्रयविक्रयी ॥ २६२ ॥

यः पुनर्वणिक् शुल्कवञ्चनार्थं पण्यपरिमाणं निह्नुते शुल्कग्रहणस्थाना- द्धाऽपसरति यश्च 'अस्येदमस्येदं वा' इत्येवं विवादास्पदीभूतं पण्यं क्रीणाति विक्रीणीते वा ते सर्वे पण्यादष्टगुणं दण्डनीयाः ॥ २६२ ॥

भाषा—शुल्क से बचने के लिये सौदे का तौल कम बताने वाले, शुल्क स्थान से भागने वाले और विवादास्पद पण्य को खरीदने वाले से पण्य का आठ गुना दण्ड लेवें ॥ २६२ ॥

तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन्द्वाप्यः पणान्दश । २ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ॥ २६३ ॥

अपि च, शुल्कं हि द्वि smash/द्विविधं—स्थलजं जलजं च । तत्र स्थलजम्-‘अर्घप्रक्षेप- णाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत्' ( व्य० २६१ ) इत्यत्रोक्तम् । जलजं तु मानवेऽ- भिहितम् ( ८।४०४,५,७ )—'पणं यानं तरे दाप्यं पुरुषोऽर्धपणं तरे । पादं पशुश्च योषिच्च पादार्धं रिक्तकः पुमान् ॥ भाण्डपूर्णानि यानानि तार्यं दाप्यानि सारतः । रिक्तभाण्डानि यत्किंचित्पुमांसश्चापरिच्छदाः ॥ गर्भिणी तु द्विमासादि- स्तथा प्रव्रजितो मुनिः । ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं नराः ॥' इति ॥ शुल्कद्वयेऽप्ययमपरो विशेषः—'न भिन्नकार्षापणमस्ति शुल्कं न शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते । न भैक्षलब्धे न हतावशेषे न श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञे ॥' इति ॥ तीर्यतेऽनेनेति तरिः नावादिः, तज्जन्यशुल्केऽधिकृतस्तरिकः; स यदा स्थलोद्भवं शुल्कं गृह्णाति तदा दशपणान्दण्डनीयः । वेशो वेश्म, प्रतिवेश इति स्ववेश्माभिमुखं स्ववेश्मपार्श्वस्थं चोच्यते; तत्र भवाः प्रातिवेश्याः, ब्राह्मणाश्च ते प्रातिवेश्याश्च ब्राह्मणप्रातिवेश्याः; तेषां श्रुतवृत्तसंपन्नानां श्राद्धादिषु विभवे सत्यनिमन्त्रणे एतदेव दशपणात्मकं दण्डनं वेदितव्यम् ॥ २६३ ॥

भाषा—नौका द्वारा नदी पार कराने के लिए शुल्क लेने वाला यदि स्थल का शुल्क ग्रहण करता है तो उससे दश पण दण्ड देना चाहिए । प्रति- वेशी ब्राह्मणों को (उनके योग्य होने पर भी ) श्राद्ध आदि में निमन्त्रित न करे तो उससे इतना ही (दश पण) दण्ड लेना चाहिए ॥ २६३ ॥

१. सव्याजक्रयविक्रयी ( = सव्याजौ शौल्किकप्रतारणावन्तौ ) । २. ब्राह्मणः प्रतिवेशानां । ३. तरे—मनुस्मृतिः । ४. तरो नावादिः । ५. संपूर्णानां ।

३६६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः देशान्तरमृतवणिग्रिक्थं प्रत्याह— देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः । ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः ॥ २६४ ॥ यदा संभूयकारिणां मध्ये यः कश्चिद्देशान्तरगतो मृतस्तदा तदीयमंशं दायादाः पुत्राद्यपत्यवर्गाः, बान्धवाः मातृपक्षा मातुलाद्याः, ज्ञातयोऽपत्यवर्ग- व्यतिरिक्ताः सपिण्डा वा, आगताः संभूय व्यवहारिणो ये देशान्तरादागतास्ते वा गृह्णीयुः । तैर्विना दायादाद्यभावे राजा गृह्णीयात् । ‘वा’शब्देन च दायादा- दीनां वैकल्पिकमधिकारं दर्शयति । पौर्वापर्यंनियमस्तु ‘पत्नी दुहितर’ ( व्य० १३५ ) इत्यादिना प्रतिपादित एवात्रापि १वेदितव्यः । शिष्यसब्रह्म- चारिबाह्मणनिषेधो वणिक्प्राप्तिश्च वचनप्रयोजनम् । वणिजामपि मध्ये यः पिण्ड- दानर्णदानादिसमर्थः स गृह्णीयात् । सामर्थ्यविशेषे पुनः सर्वे वणिजः संसृष्टिनो विभज्य गृह्णीयुः । तेषामप्यभावे दशवर्षं दायादाद्यागमनं प्रतीक्ष्यानागतेषु स्वयमेव राजा गृह्णीयात् । तदिदं नारदेन स्पष्टीकृतम् ‘एकस्य चेत्स्यान्मरणं दायादोऽस्य तदाप्नुयात् । अन्यो वाऽसति दायादे शक्ताश्चेत्सर्व एव ते ॥ तद्- भावे तु गुप्तं २तत्कारयेद्दशवत्सरान् । अस्स्वामिकमदायादं दशवर्षस्थितं ततः ॥ राजा तदात्मसात्कुर्यादेवं धर्मो न हीयते ॥’ इति ॥ २६४ ॥ भाषा—एक साथ मिलकर व्यापार करने वालों में यदि कोई साझेदार विदेश चला जाय या मर जाय तो उसका अंशभूत द्रव्य उसके पुत्रादि दायाद, बान्धव या जातिवाले प्राप्त करें, अथवा देशान्तर से लौटकर वे सभी व्यापारी ले लें या उनके न होने पर राजा (उसका धन) ग्रहण करे ॥ २६४ ॥ जिह्मं त्यजेयुर्निर्लाभमशक्तोऽन्येन कारयेत् । किं च, जिह्यो वञ्चकः तं निर्लाभं निर्गतलाभं लाभमाच्छिद्य त्यजेयुर्बहि- ष्कुर्युः । यश्च संभूयकारिणां मध्ये भाण्डप्रत्यवेक्षणादिकं कर्तुमसमर्थोऽसावन्येन स्वकं कर्म भाण्डभारवाहनतदायव्ययपरीक्षणादिकं कारयेत् ॥— प्रागुपदिष्टं वणिग्धर्ममृत्विगादिष्वतिदिशति— अनेन विधिरख्यात ऋत्विक्कर्षककर्मिणाम् ॥ २६५ ॥ अनेनं ‘लाभालाभौ यथाद्रव्यम् इत्यादिवाणग्धर्मकथनेन ऋत्विजां होत्रादीनां कृषीवलानां नटनर्तकतक्षादीनां च शिल्पकर्मोपजीविनां विधिवर्तनप्रकार आख्यातः । तत्र च ऋत्विजां धनविभागे विशेषो मनुना दर्शितः (८।२१०)— १. विज्ञेयः । २. तद्धारयेत् ।

व्यवहाराध्यायः ३६७ 'सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे । तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः ॥' इति । अस्यायमर्थः — ज्योतिष्टोमेन 'तं शतेन दीक्षयन्ती'ति वचनेन गवां शतमृत्विगानतिरूपे दक्षिणाकार्ये विनियुक्तम् । ऋत्विजश्च होत्रादयः षोडश । तत्र कस्य कियानंश इत्यपेक्षायामिदमुच्यते । सर्वेषां होत्रादीनां षोडशर्त्विजां मध्ये ये मुख्याश्चत्वारो होत्रध्वर्युब्रह्मोद्गातारः ते गोशतस्यार्धिनः सर्वेषां भागपूरणोपपत्तिवशादष्टाचत्वारिंशद्गवार्धेनार्धभाजः । अपरे मैत्रावरुण- प्रतिप्रस्थातृब्राह्मणाच्छंसिप्रस्तोतारस्तदर्धेन तस्य मुख्यांशस्यार्धेन चतुर्विंशति- रूपेणार्धभाजः । ये पुनस्तृतीयिनः अच्छावाकनेष्ट्राग्नीध्रप्रतिहर्तारस्ते तृतीयिनो मुख्यांशस्य षोडशगोरूपतृतीयांशेन तृतीयांशभाजः । ये तु पादिनः ग्रावस्तुद्- न्नेतृपोतृसुब्रह्मण्यास्ते मुख्यभागस्य यश्चतुर्थांशो द्वादशगोरूपस्तद्भाजः ॥ ननु कथमयमंशानियमो घटते ? न तावदत्र समयः, नापि द्रव्यसमवायः, नापि वचनम् , यद्वशादीदृग्भागनियमः स्यात् ; अतः 'समं स्यादश्रुतत्वादि'ति न्यायेन सर्वेषां समांशभाक्त्वं कर्मानुरूपेण वांऽशभाक्त्वमिति युक्तम् । अत्रोच्यते,—ज्योतिष्टोमप्रकृतिके द्वादशाहेऽर्धिनस्तृतीयिनः पादिनः इति सिद्धव- दनुवादो न घटते; यदि तत्प्रकृतिभूते ज्योतिष्टोमे अर्धतृतीयचतुर्थांशभाक्त्वं मैत्रावरुणादीनां न स्यात् , अतो वैदिकद्विप्रभृतिसमाख्याबलात्प्रागुक्तोऽशनिय- मोऽवकल्प्यत इति निरवद्यम् ॥ २६५ ॥ भाषा— इन एक साथ मिलकर काम करने वालों में जो जिह्म (धूर्त या बेइमान) हो उसे लाभ न देकर बाहर कर दें और जो कोई कार्य स्वयं करने में असमर्थ हो वह (अपनी ओर से) किसी दूसरे व्यक्ति से करावे । इसी के आधार पर ऋत्विजों कृषकों और कारीगरों के विषय में भी विधि समझ लेनी चाहिए ॥ २६५ ॥ इति संभूयसमुत्थानप्रकरणम् । अथ स्तेयप्रकरणम् ॥ २३ ॥ इदानीं स्तेयं प्रस्तूयते; तल्लक्षणं च मनुनाभिहितम् (८।३३२)— 'स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्म यत्कृतम् । निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वापह्नूयते च यत् ॥' इति । अन्वयवत् द्रव्यरक्षिराजाध्यक्ष्यादिसमक्षम् , प्रसभं बलावष्टम्भेन यत्परधनहरणादिकं क्रियते तत्साहसम् ; स्तेयं तु-तद्विलक्षणं निरन्वयं द्रव्य- स्वाम्यध्यक्षसमक्षं वञ्चयित्वा यत्परधनॅहरणं तदुच्यते । यच्च सान्वयमपि कृत्वा १. वचने गवा । २. नियमो । ३. पह्लवते च यत् । हृत्वापव्ययते-मनुः । ४. ग्रहणं ।

३६८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः न मयेदं कृतमिति भयान्निहुते तदपि स्तेयम् ॥ नारदेनाप्युक्तम् ( १४।१७ )- 'उपायैर्विविधैरेषां छलयित्वाऽपकर्षणम् । सुसत्तमप्रमत्तेभ्यः स्तेयमाहुर्म- नीषिणः ॥' इति ॥ तत्र तस्करग्रहणपूर्वकत्वादण्डनस्य, ग्रहणस्य च ज्ञानपूर्वकत्वात् , ज्ञानोपायं तावदाह— ग्राहकैर्गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा । पूर्वकर्मापराधी च तथा चाशुद्धवासकः ॥ २६६ ॥ यः 'चौरोऽयम्' इति जनैर्विख्याप्यते असौ ग्राहकै राजपुरुषस्थानपालप्रभृ- तिभिर्गृहीतव्यः । लोप्त्रेणापहृतभाजनादिना वा चौर्यचिह्नेन नाशदेशादारभ्य चौर्यपदानुसरणेन वा ग्राह्यः । यश्च पूर्वकर्मापराधी प्राक्प्रख्यातचौर्यः, अशुद्धोऽ- प्रज्ञातो वासः स्थानं यस्यासावशुद्धवासकः, सोऽपि ग्राह्यः ॥ २६६ ॥ भाषा—जिसे लोग चोर कहे उस व्यक्ति को ग्राहक (स्थानपाल आदि राजा द्वारा नियुक्त अधिकारी) पकड़े चुराई गई वस्तु के मिलने, चोरी का चिह्न मिलने, चौर्य पद के अनुसरण से, पहले अपराधी होने (नामजद चोर होने) और निवासस्थान सही न ज्ञात होने से किसी को चोरी के अभियोग में पकड़ना चाहिए ॥ २६६ ॥ अन्येऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः । द्यूतस्त्रीपानसक्ताश्च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ॥ २६७ ॥ परद्रव्यगृहाणां च पृच्छका गूढचारिणः । निराया व्ययवन्तश्च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ॥ २६८ ॥ किंच, न केवलं पूर्वोक्ता ग्राह्याः, किन्त्वन्येऽपि वक्ष्यमाणैर्लिङ्गैः शङ्कया ग्राह्याः । जातिनिह्नवेन 'नाहं शूद्र' इत्येवंरूपेण, नामनिह्नवेन 'नाहं डित्थै' इत्येवंरूपेण, 'आदि' ग्रहणात्स्वदेशग्रामकुलाद्यपलापेन च लक्षिता ग्राह्याः । द्यूतपण्याङ्गनामद्यपानादिव्यसनेष्वतिप्रसक्तास्तथा 'कुतस्त्योऽसि त्वम् ?' इति चौरग्राहिभिः पृष्टो यदि शुष्कमुखो भिन्नस्वरो वा भवति, तर्ह्यसावपि ग्राह्यः । बहुवचनात्स्त्रीश्वभ्रलतादीनां ग्रहणम् । तथा ये निष्कारणं 'कियदस्य धनं, किं वाऽस्य गृहम्' इति पृच्छन्ति, ये च वेषान्तरधारणेनात्मानं गृहयित्वा चरन्ति, ये चायाभावेऽपि बहुव्ययकारिणः, ये वा विनष्टद्रव्याणां जीर्णवस्त्रभिन्नभाजना- दीनामविज्ञातस्वामिकानां विक्रयकास्ते सर्वे चौरसंभावनया ग्राह्याः । पूर्व १. नाशदिवसा । २. नामजात्यादि । ३. गूढवासिनः । ४. लपित्थ इत्येवं । ५. गृहमित्येवंविधं पुच्छन्ति ।

व्यवहाराध्यायः ३६६ नानाविधचौरलिङ्गान्पुरुषान्गृहीत्वा एते चौराः किं वा साधव इति सम्यक्- परीक्षेत, न पुनर्लिङ्गदर्शनमात्रेण चौर्यनिर्णयं कुर्यात् । अचौरस्यापि लोप्त्रादि- लिङ्गसंबन्धसंभवात् । यथाह नारदः—'अन्यहस्तात्परिभ्रष्टमकामादुच्छ्रितं भुवि । चौरेण वा परिशिप्तं लोप्त्रं यत्नात्परीक्षयेत् ॥' तथा—'असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चाऽसत्यसंनिभाः । दृश्यन्ते विविधा भावास्तस्मादुक्तं परीक्षणम् ॥' इति ॥ २६७–२६८ ॥ भाषा—अपनी जाति और नाम छिपाने वाले, जुआ, वेश्या-गमन और मद्यपान आदि व्यसनों में लिप्त रहने वाले, ( तुम कहां से आये हो ऐसा पूछने पर) जिनका मुख सूख जाता हो और बोली बदल जाती हो उन व्यक्तिय को, दूसरे के धन और घर के विषय में बातें पूछने वाले को, ( वेष आदि बदलकर ) गुप्त निवास करने वाले, आय न होने पर भी अधिक व्यय करने वाले और खोई हुई वस्तु को बेचने वाले व्यक्तियों को भी सन्देह से पकड़ना चाहिए ॥ २६७–२६८ ॥ एवं चौर्यशङ्कया गृहीतेनात्मा संशोधनीय इत्याह— गृहीतः शङ्कया चौर्ये नात्मानं चेद्विशोधयेत् । दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत् ॥ २६९ ॥ यदि चौर्यशङ्कया गृहीतस्तन्निस्तरणार्थमात्मानं न शोधयति तर्हि वक्ष्यमा- णधनदापनवधादिदण्डभाग्भवेत् । अतो मानुषेण तदभावे दिव्येन वा आत्मा शोधनीयः ॥ ननु 'नाहं चौरः' इति मिथ्योत्तरे कथं प्रमाणं संभवति ? तस्या- भावरूपत्वात् । उच्यते,—दिव्यस्य तावद्भावाभावगोचरत्वं 'रुच्या वाऽन्यतरः कुर्यात्' इत्यत्र प्रतिपादितम् । मानुषं पुनर्यद्यपि साक्षाच्छुद्धमिथ्योत्तरे न संभवति, तथापि कारणेन संसृष्टे भावरूपमिथ्याकारणसाधनमुखेनाभावमपि गोचरयत्येव । यथा 'नाशापहारकाले अहं देशान्तरस्थ' इत्यभियुक्तैर्भाविते चौर्याभावस्याप्यर्थात्सिद्धेः शुद्धिर्भवत्येव ॥ २६९ ॥ भाषा—जो चोरी की शंका से पकड़ा गया हो और अपनी निर्दोषता न प्रमाणित करे उससे चोरी गया हुआ धन दिलाकर चोर के लिये विहित दण्ड भी देना चाहिए ॥ २६९ ॥ चौरदण्डमाह— चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर्वधैः । यस्तु प्रागुक्तपरीक्षया यन्निरपेतं वा निश्चितचौर्यस्तं स्वामिने अपहृतं धनं स्वरूपेण मूल्यकल्पनया वा दापयित्वा विविधैर्वधैर्घातैर्घातयेत् । एतच्चोत्तमसा- १. प्रतिषिप्तं । २. गतं ।

३७० याज्ञवल्क्यस्मृतिः इसदण्डप्राप्तियोग्योत्तमद्रव्यविषयम् , न पुनः पुष्पवस्त्रादिक्षुद्रमध्यमद्रव्यापहा- रविषयम् । ‘साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो मनीषिभिः । स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिष्वनुक्रमात् ॥’ (१४।३१) इति नारदवचनेन वधरूपस्योत्तमसाहस- स्योत्तमद्रव्यविषये व्यवस्थापितत्वात् ॥ यत्पुनर्वृद्धमनुवचनम्-‘अन्यायोपात्त- वित्तत्वाद्धनेमेषां मलात्मकम् । अतैस्तान्घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥’ इति,-तदपि महापराधविषयम् ॥— चौरविशेषेऽपवादमाह— सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥ २७० ॥ ब्राह्मणं पुनश्चौरं महत्यप्यपराधेऽपि न घातयेत् ,. अपि तु ललाटेऽङ्कयित्वा स्वदेशान्निष्कासयेत् । अङ्कनं च श्वपदाकारं कार्यम् ; तथा च मनुः (९।२३७)-'गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ॥' इति । १ एतच्च दण्डोत्तरकालं प्रायश्चित्तमचिकीर्षतां द्रष्टव्यम्; तथाह मनुः (९।२४०)-'प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्वे वर्णा यथोदितम् । नाङ्कया राज्ञा ललाटे तु दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥' इति ॥ २७० ॥ भाषा—चोर से चोरी गई हुई वस्तु दिलाकर अनेक प्रकार के वध (शारीरिक दण्ड) द्वारा दण्डित करे। यदि ब्राह्मण ने चोरी की हो तो उसके ललाट पर चिह्न बनाकर उसे अपने राज्य से निकाल देवे ॥ २७० ॥ चौरादर्शने अपहृतद्रव्यप्राप्त्युपायमाह— घातितेऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते । विवीतभर्तुस्तु पथि चौरोद्धर्तुरवीतके ॥ २७१ ॥ यदि ग्राममध्ये मनुष्यादिप्राणिवधो धनापहरणं वा जायते तदा ग्रामपतेरेव चौरोपेक्षादोषः, तत्परिहारार्थं स एव चौरं गृहीत्वा राज्ञेऽर्पयेत् । तदशक्तौ हतं धनं धनिने दद्याद्यदि चौरं²पदं स्वग्रामाान्निर्गतं न दर्शयति । दर्शिते पुनस्तत्पदं यत्र प्रविशति तद्विषयाधिपतिरेव चौरं धनं वार्पयेत् । तथा च नारदः (१६।७)—'गोचरे यस्य मुष्ये³त तेन चौरः प्रयत्नतः । ग्राह्यो दाप्योऽ- थवा शेषं पदं यदि न निर्गतम् ॥ निर्गते पुनरेतस्माच्चेदन्यत्र पातितम् । सामन्तान्मार्गपालांश्च दिक्पालांश्चैव दापयेत् ॥' इति ॥ विवीते त्वपहारे विवीतस्वामिन एव दोषः । यदा त्वध्वन्येव तद्भूतं भवत्यवीतके वा विवीता- दन्यत्र क्षेत्रे तदा चौरोद्धर्तुर्मार्गपालस्य दिक्पालस्य वाँ⁴ दोषः ॥ २७१ ॥ १. स्ता वर्तयेत् । २. चौरस्य पदं । ३. लुप्येत मुच्येत । ४. वापराधः ।

व्यवहाराध्यायः ३७१ भाषा—गांव के भीतर किसी का वध होने या किसी की चोरी होने पर यदि हत्यारे या चोर के गांव से बाहर न जाने का संकेत मिले तो ग्रामपाल का ही दोष रहता है। विवीत (सराय) में चोरी आदि हो तो उसके स्वामी का और उससे अन्यत्र मार्ग आदि में चोरी या वध होने पर मार्गपाल का दोष होता है ॥ २७१ ॥ स्वसीम्नि दद्याद् ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति । पञ्चग्रामी बहिः क्रोशाद्दशग्राम्यथवा पुनः ॥ २७२ ॥ किंच, यदा पुनर्ग्रामाद्बहिः सीमापर्यन्ते क्षेत्रे मोषादिकं भवति तदा तद्ग्राम- वासिन एव दद्युः, – यदि सीम्नो बहिborderपदं न निर्गतम् । निर्गते पुनर्यत्र ग्रामादिके चौरपदं प्रविशति स एव चौरोर्पणणादिकं कुर्यात् । यदा त्वनेकग्राम- मध्ये क्रोशमात्राद् बहिःप्रदेशे घातितो मुषितो वा चौरपदं च जनसंमर्दादिना भग्नं, तदा पञ्चानां ग्रामाणां समाहारः पञ्चग्रामी दशग्रामसमाहारो$^२$ दशग्रामी वा दद्यात् । विकल्पवचनं तु यथा तत्प्रत्यासत्त्यपहृतधनप्रत्यर्पणादिकं कुर्यादित्येव- मर्थम् । यदा त्वन्यतोऽपहृतं द्रव्यं दापयितुं न शक्नोति तदा स्वकोशादेव राजा दद्यात् । 'चौरहृतमवजित्य यथास्थानं गमयेत्स्वकोशाद्वा दद्यात्' (२०।४६-४७) इति गौतमस्मरणात् ॥ मुषितामुषितसन्देहे मानुषेण दिव्येन वा निर्णयः कार्यः। 'यदि तस्मिन्दाप्यमाने भवेन्मोषे तु संशयः। मुषितः शपथं दाप्यो बन्धुभिर्वापि साधयेत् ॥' इति वृद्धमनुस्मरणात् ॥ २७२ ॥ भाषा—अपने गांव की सीमा के भीतर चोरी आदि हुई हो तो उसका दण्ड गांव के निवासी देवें अथवा जिस गांव में चोरों के जाने के पदचिह्न दिखाई पड़े उस गांव के लोग देवें। यदि कई गांवों के बीच एक कोश की दूरी पर चोरी आदि की घटना हुई हो तो पांच गाँव या दश गांव मिलकर दण्ड देवे (चोरी आदि की क्षति पूरी करें) ॥ २७२ ॥ अपराधविशेषेण दण्डविशेषमाह— बन्दिग्राहांस्तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः । प्रसद्यघातिनश्चैव $^३$शूलानारोपयेन्नरान् ॥ २७३ ॥ बन्दिग्राहादीन्बलावष्टम्भेन घातकांश्च नरान्शूलानारोपयेत् । अयं च वध- प्रकारविशेषोपदेशः । ( ९।२८० )—'$^४$कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् । हस्त्यश्वरथहर्तॄंश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥' इति मनुस्मरणात् ॥ २७३ ॥ १. चौर्यार्पणादिकं । २. समाहारोपये दशग्रामी वा । ३. शूल- मारोपये । ४. अग्न्यागारा २४ या०

३७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः भाषा—बलपूर्वक बन्दी को छुड़ाने वाले, घोड़ा और हाथी चुराने वाले और किसी का बलपूर्वक घात करने वाले पुरुषों को शूली पर चढ़ावे ॥२७३॥ उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीनकौ । कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ ॥ २७४ ॥ किंच, वस्त्राद्युत्क्षिपत्यापहरतीत्युत्क्षेपकः, वस्त्रादिबद्धं स्वर्णादिकं विस्रम्भोत्कृत्य वा योऽपहरत्यसौ ग्रन्थिभेदकः, तौ यथाक्रमं करेण सन्दंशसदृशेन तर्जन्याऽङ्गुष्ठेन च हीनौ कार्यौ । द्वितीयापराधे पुनः करश्च पादश्च करपादं, तच्च तदेकं च करपादैकं, तद्धीनं ययोस्तौ करपादैकहीनकौ कार्यौ । उत्क्षेपकग्रन्थिभेदकयो- रेकमेकं करं पादं च छिन्द्यादित्यर्थः । एतदप्युत्तमसाहसप्राप्तियोग्यद्रव्यविषयम् । ‘तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसः’ ( १४।८ ) इति नारदवचनात् ॥ तृतीयापराधे तु वध एव । तथा च मनुः ( ९।२७७ )—‘अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे । द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥’ इति । जातिद्रव्य- परिमाणतो मूल्याद्यनुसारतो दण्डः कल्पनीय इति ॥ २७४ ॥ भाषा—उत्क्षेपक (वस्त्र आदि चुराने वाले उचक्का) और ग्रन्थिभेद (गिरहकट के क्रमशः हाथ और संदंश ( तर्जनी एवं अंगूठा ) काट लेना चाहिए। दुबारा अपराध में उसका एक हाथ और एक पैर भी काट देना चाहिए ॥ २७४ ॥ जातिद्रव्यपरिमाणपरिग्रहविनियोगवयःशक्तिगुणदेशकालादीनां दण्डगुरुलघु- भावकारणानामानन्त्यात्प्रतिद्रव्यं वक्तुमशक्तेः सामान्येन दण्डकल्पनोपायमाह— क्षुद्रमध्यमहाद्रव्यहरणे सारतो दमः । देशकालवयःशक्ति संचिन्त्यं दण्डकर्मणि ॥ २७५ ॥ क्षुद्राणां मध्यमानामुत्तमानां च द्रव्याणां हरणे सारतो मूल्याद्यनुसारतो दण्डः कल्पनीयः । क्षुद्रादिद्रव्यस्वरूपं च नारदेनोक्तम् । ( १४।१४-१६ ) ‘मृद्भाण्डासनखट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत् । शमीधान्यं कृतान्नं च क्षुद्रं द्रव्य- मुदाहृतम् ॥ वासः कौशेयवर्ज्यं च गोवर्ज्यं पशवस्तथा । हिरण्यवर्ज्यं लोहं च मध्यं व्रीहियवा अपि ॥ • हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुङ्भोगजवाजिनः । देवब्राह्मणराज्ञां च द्रव्यं विज्ञेयमुत्तमम् ॥’ त्रिप्रकारेष्वपि द्रव्येष्वौत्सर्गिकः प्रथममध्यमोत्तम- साहसरूपो दण्डनियमस्तेनैव दर्शितः ( १४।२१ )—‘साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो मनीषिभिः । स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिष्वनुक्रमात् ॥’ इति ॥ मृन्मयेषु मणिकमल्लिकादिषु गोर्वाजिंव्यतिरिक्तेषु च महिषमेषादिपशुषु ब्राह्मण- संबन्धिषु च कनकधान्यादिषु तारतमभावोऽस्तीति उच्चावचदण्डविशेषाकाङ्क्षायां १. हस्तपादौ तु । २. गोव्यतिरिक्तेषु । ३. तारतम्यभावोऽस्तीति ।