युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

' or 'नौति'! Let's look at it: न with au-matra: नौ! Then ति! Wait, does it have 'ौ' or 'ी'? Look at 'नी' in "सन्धिर्नैव": न + ै! Here: look at "नौति": Wait, it has two strokes on top of the vertical line! That's 'ौ'! So it is printed as "नौतिधर्म्मरतश्च".

Wait, let's check line 11: "एतैः सन्धिं न कुर्वीत विशेषात् पूर्व्वपीडितैः ॥ ८४ ॥" Let's check line 12: "सन्धिं हि तादृशैः कुर्व्वन् प्राणैरपि हि हीयते ॥ ८५ ॥" Wait, is there a separator? A line with a star in the middle: — or •—• Then: "आसनम् ।" Then: "अन्यद्वारा विपन्नन्तु विगृह्यासनमुच्यते ।" "अरिं विगृह्य वा स्थानम् विग्रहासनमुच्यते ॥ ८६ ॥" Wait, look at "स्थानम् विग्रहासनमुच्यते": "स्थानम्" with anusvara or halanta ma? It is "स्थानम्" with halanta ma! And "विपन्नन्तु": विपन्नन्तु!

Let's check the footnotes: Dividing line. "( २४ ) प्रतिश्रियं इति

नीतिशक्तिः । १३ अन्यैश्च (२७) विजिगीषोश्च विग्रहे हीयमानयोः । सन्धाय यदवस्थानं सन्धा (२८) यासनमुच्यते ॥ ८७ ॥ उदासीने मध्यमे वा समाने प्रतिशङ्कया । एकीभूय व्यवस्थानं सम्भूयासनमुच्यते ॥ ८८ ॥ सर्व्defaultषां प्रीतिजननं निजराष्ट्रस्य रक्षणम् । एतत् प्रीत्यासनं नाम सर्व्वासन-महत्तरम् ॥ ८९ ॥ अथ द्वैधम् । वलिनोर्द्विषतोर्मध्ये वाचा मौनं (२९) समर्पयेत् । द्वैधीभावेन वर्त्तेत * काकाक्षिवदलक्षितः ॥ ९० ॥ यापयेत्क्रमास्थाय सन्निकृष्टतरं तयोः । उभयोरपि संयापे सेवेत बलवत्तरम् ॥ ९१ ॥ अथाश्रयः । अस्थितौ यदि कल्याणं भवेत् संश्रयणन्तथा । भवति श्रेयसे राज्ञां विपरीतं न कर्हिचित् ॥ ९२ ॥ ( २७ ) अन्यस्य इति (क) पुस्तक पाठः । —अयं पाठः समीचीनः । ( २८ ) सन्ध आसनं इति (ख) पुस्तक पाठः । ( २९ ) वाचात्मानं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• काकाक्षिन्यायः—यथा काकस्यैकमेव नेत्रमुभयोश्चक्षुषोः कार्य्यं सम्पादयति किम्बा कैकर इव झटित्येव लक्ष्यालक्ष्यं उभयं पश्यति तद्वत् द्वैधीभावे राज्ञाऽवस्थातव्यम् ।

१४ युक्तिकल्पतरौ— उच्छिद्यमानो बलिना आश्रयेद्बलवत्तरम् । विनीतवत्तत्र कालं नयेदिति मतिर्ध्रुवा(म्) ॥ ९३ ॥ दद्बलं वा कोषं वा भूमिं वा भूतिसम्भवाम् । आश्रयेदभियोक्तारं समाश्रय गुणान्वितम् ॥ ९४ ॥ वोत-व्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिम् । प्रविशन्ति महाराजमपाम्यतिमिवापगाः ॥ ९५ ॥ अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनम् । प्रमदेववृद्धपतिं नेच्छत्युपग्रहीतुं कमला ॥ ९६ ॥ उत्साहाच्छ्रियमप्नोति उत्साहाच्च महद् यशः । तस्मात्सर्व्वौपधा (१) शुद्ध मुत्साहं नित्यमाचरेत् ॥ ९७ ॥ अमर्ष(र्शं)श्चैव शौर्य्यञ्च शीघ्रकारित्वमेवच । तत्कर्म्मणि प्रवीणत्व मित्युत्साह-गुणामताः ॥ ९८ ॥ व्यसनस्यागमद्वार मनुत्साहो महीपतेः । सामदान दण्डभेदा इत्युपाय-चतुष्टयम् ॥ ९९ ॥ साम-सिद्धं प्रशंसन्ति * सर्व्वतश्च विपश्चितः । स्रवन्निवामृतं वाचा सामोपायं समाचरेत् ॥ १०० ॥ लुब्धं चौणं प्रदानेन सत्कृत्यवशमानयेत् । भेदं कुर्व्वीत यत्नेन महामात्यपुरोधसाम् ॥ १०१ ॥ यथा बलं प्रकुर्व्वीत † दुष्ट-दण्डनिपातनम् ॥ १०२ ॥ ( १ ) सर्व्वोपरि(रौ) शुद्धः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• चतसृषु नीतिसु सामः प्रधानत्वादेव प्रसंशन्ति विपश्चितः । † दुष्टस्य दमनं शिष्टस्य परिपालनञ्च बलानुसारेण कर्त्तव्यमिति ।

नीतियुक्तिः । १५ अथ दण्डः । दण्डः संरक्षते धर्मं * तथैवार्थं विधानतः । कामं संरक्षते यस्मात्त्रिवर्गो † दण्ड उच्यते ॥ १०३ ॥ राजदण्ड भयाल्लोकाः पापाः पापं न कुर्व्वते । यमदण्ड भयादेके परलोक भयात्तथा ‡ ॥ १०४ ॥ दण्डेच्चेन्नभवेल्लोके ¶ विभजन् साध्वसाधु वा । शूले§मत्स्यानिवाऽपच्यन् दुर्बलान् वलवत्तराः ॥ १०५ ॥ अपराधेसु भूपालो दण्डं कुर्य्याद् यथाविधि । अन्यथाकरणात्तस्य राजा भवति किल्विषी ॥ १०६ ॥ विरुद्धमपि जल्पन्तो दूता दण्ड्या न भूभृता । दूत हन्ता तु नरकमाविशेत् सचिवैः सह ॥ १०७ ॥ विपक्षवचनादन्यो भृत्यो दण्डं न चार्हति । विपक्ष वचनाद्दण्डः स्वामिनं नरकं नयेत् ॥ १०८ ॥

• दमनाहार्हाणां दण्ड एव समु

१६ युक्तिकल्पतरौ— मन्त्रमूलं यतो राज्यं (३) अतो मन्त्रः सुरक्षितः । कुर्य्याद्राजा सदा मन्त्रान् कर्म्मणामाफलोदयात् ॥ १०८ ॥ अर्थानर्थौ हि यत्रो भौ संशयश्च परीक्ष्यते । समन्त्र इति विज्ञेयः शेषाश्च खलु विभ्रमाः ॥ ११० ॥ एकमेव विषं हन्ति शस्त्रेणैकश्च बध्यते । सराष्ट्रं (४) सम्पदं हन्ति राज्ञाञ्च (५) मन्त्रविप्लवः ॥ १११ ॥ करिष्यन्नप्रभाषेत कृतान्येवतु दर्शयेत् । धर्म्मार्थ-काम-कार्याणि हतो मन्त्रो न भिद्यते ॥ ११२ ॥ गिरिपृष्ठं (६) मुपारुह्य (७) प्रासादम्बारुहोगतः *। सराष्ट्रं रभसं (८) हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥ ११३ ॥ अपथे निश्शलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते । तत्र साम प्रयोक्तव्यं कार्येषु गुणवत्स्वपि ॥ ११४ ॥ दानं लुब्धेऽपि भेदश्च शङ्कितेष्वपि निश्चयः । जड़मूकांश्च बधिरान् तिर्य्यग्योनीन् वयोऽधिकान् ॥११५॥ (३) राष्ट्रम् (ख) पुस्तक पाठः । (४) स राष्ट्रमिति (ख) पुस्तक पाठः । (५) राजानं (अज्ञानाम्) (ग) पुस्तक पाठः । (६) उपाविष्ठ (ख)-(ग) पुस्तक पाठः । (७) प्रासादश्वारोहो गतः ? (ग) पुस्तक पाठः । (८) अद्रवं (सद्रवस) मिति (क)-(ख) पुस्तक पाठः ।

• (क) पुस्तके धर्म्मार्थे……इत्यादित आरभी गत इत्यन्तः सार्द्धश्लोकोऽधिको दृश्यते । (ख)-(ग) पुस्तके तन्नास्ति ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha नीतियुक्तिः । १७ स्त्री म्लेच्छ व्याधित व्यङ्गान् (९) मन्त्रकाले निषेधयेत् । इति संक्षेपतः प्रोक्ता राजनीतिः कियन्मया ॥ ११६ ॥ यच्चिवर्गाविरुद्धंस्या द्राजनीति स्तदुच्यते । इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ नीतियुक्तिः ॥ अथ दुर्ग-युक्तिः । राज्ञो बलं न हि बलं दुर्गमेव बलम्बलम् (१०) । अप्यल्प (११) बलवान् राजा स्थिरो दुर्ग-बलाद्भवेत् ॥११७॥ तथा च,— एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्द्धरः । शतं दश सहस्राणि तस्माद्दुर्गं विशिष्यते ॥ ११८ ॥ अकृत्रिमं कृत्रिमञ्च तत्पुनर्द्विविधम्भवेत् । यद्दैवघटितं दुर्गं गिरिनद्यादि-संश्रितम् ॥ ११९ ॥ अकृत्रिम (१२) मिदं ज्ञेयं दुर्लङ्गमरि-भूभुजाम् (१३) । प्राकार-परिखारथ्य-संश्रयं यद्भवे दिह ॥ १२० ॥ कृत्रिमं नामविज्ञेयं लङ्गालङ्घ्यन्तु वैरिणाम् ॥ १२१ ॥ ( ९ ) व्यङ्गान् इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १० ) परम्बलम् इति (ग) पुस्तक पाठः । ( ११ ) अत्यल्प इति (ग) पुस्तक पाठः । ( १२ ) तत् कलिम इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १३ ) अवनीभूजां इति (ग) पुस्तक पाठः । ३ CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

१८ युक्तिकल्पतरौ— अथाकृत्रिम दन्दयुक्तिर्यथा । अत्युच्च (१४) विस्तीर्ण-शिरा दुरारोहः सकाननः । सजलाशय-सम्भार-भोज्यद्रव्य-समाश्रयः ॥ १२२ ॥ सुख (१५) निःसरणो दन्दः पर्व्वताख्यो महीभुजाम् । नद्यो गभीर विस्तीर्णाश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः ॥ १२३ ॥ तन्मध्ये भूप्रदेशो यो नदीदन्दः स उच्यते । यदन्यच्चिरकालीनं दुर्लङ्घ्यं विपिनादिकम् ॥ १२४ ॥ तन्मध्ये रचिता भूमि र्दन्दत्वे(१६)नोपतिष्ठते । नवदन्द(१७)मिति ख्यातं यथा पूर्व्वं महत्तरम् ॥ १२५ ॥ ——— * ——— कृत्रिम दन्द-युक्तिर्यथा । यस्मिन्राज्ये गिरिर्नास्ति नद्यो वा गहनोदकाः । तस्य मध्ये महीपालः कृत्रिमं दन्दमारभेत् ॥ १२६ ॥ गजैरलङ्

िश्रं द्वन्द्वमाचरेत् ॥ १३१ ॥`

Line 9: आश्रित्वा कृत्रिमं द्वन्द्वं बलवद्वैरिणोदिशि ।

Line 10: अन्यत्र कृत्रिमद्वन्द्वं कृत्वा नरपति र्व्वशेत् ॥ १३२ ॥ Wait, "र्व्वशेत्" or "र्व्वसेत्"? Look at the letter: र्व्व then शेत् or सेत्? It is शेत्: र्व्वशेत् (with talavya sha).

Line 11: रथपतिर्य्यदा वैरी जले (७) द्वन्द्वं तदाचरेत् । Wait, "वैरो" or "वैरी"? Line 11: वैरी - wait, look at the matra: it's an ee-kar with ra-phala: वैरी? Wait, वैरो? Look at: वै then री? It has a vertical line and a curve to the right, री. Wait, look at line 12: वैरो or वैरी? Line 12 has द्वैरो or द्वैरी? It has an ee-kar ी. द्वैरी.

Line 13: `गिरि-द्वन्द्वं नृपः सेवेन्मुख्यः

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२० युक्तिकल्पतरौ— गुप्ते स्त्री कोषसम्भारं * संरच्छेदिति निश्चयः ॥ १३६ ॥ —*— अथ सामान्यतो गुणाः । तथाहि नीति-शास्त्रम् । स प्रवेशापसरणं दन्द मुत्तममुच्यते । अन्यत्र वन्दिशालेव न तादृग् (द)वन्धमाश्रयेत् ॥ १३७ ॥ धनुर्द्दन्दं मही दन्दं गिरि-दन्दन्तथैव च । मनुष्य दन्द-संसर्गं वरदन्दञ्च तानि षट् ॥ १३८ ॥ अन्ये तु— न दन्दं दन्दमित्याहु र्योद्धृ-दन्दं प्रकीर्त्तितम् । योद्धृ-शून्यं हि यद्गेहं (१) मृतकाय समं हि तत् ॥ १३९ ॥ अथान्यच्चापि,— यावत् प्रमाणं नगरं हि राज्ञाम्, ततो भवेदुत्तम मध्यमान्त्यम् । त्रिंशच्च (२) लक्षाष्टगुणोत्तरेण

नीतिव्यक्तिः । २१ गर्गस्तु— यदन्यद्विविधं दन्दं प्रोच्यते धरणीभुजाम् । ताभ्यामेवातिरिच्येत (३) मन्त्रयुद्धं (४) विशेषतः * ॥१४१॥ अन्येषु दैवाङ्गिनेषु मन्त्रदन्द्वाज्जये नृपः । मन्त्रदन्दे हि भिन्ने हि न चान्यत्कार्य्य(५)कारणम् ॥१४२॥ भोजस्तु,—(†) यदैव वैरि-दुर्लङ्घ्यं विस्तीर्णं विषमञ्च तत् । स प्रवेशापसरणं तद्द्दन्द(६)मुत्तमं विदुः ॥ १४३ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ द्वन्द्वयुक्तिः ॥ ( ३ ) अतिरिक्ते तत् इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ४ ) मन्त्रद्वन्दं इति (ग) पुस्तक पाठः । ( ५ ) कार्य्यकारकं इति (ग) पुस्तक पाठः । ( ६ ) तद्युद्धमुत्तमं इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• “उपायान् षड्गुणं मन्त्रं शक्तौः स्वस्यापि चिन्तयेत् । धर्मयुद्धैः कूटयुद्धै र्हन्यादेव रिपुं सदा ॥” “मन्त्रेरित-महाशक्ति-बाणाद्यैः शत्रुनाशनम् । मान्त्रिकास्त्रेण तद् युद्धं सर्व्वयुद्धोत्तमं स्मृतम् ॥”—इति शुक्रनीतौ । —अथोपायान् सामादीन्, षड्गुणान् सन्ध्यादीन् ; धर्मयुद्धैः कूटयुद्धैर्वा सदा शत्रून् संहन्यादेव । † भोजस्त्विति—ग्रन्थ प्रणेतृतोऽन्यः कश्चन नीतिनिपुणः प्राचीनो भोजराजोऽप्यासीदित्य- नुमीयते, एतदवतारिकायां द्रष्टव्यम् ।

२१ युक्तिकल्पतरौ— अथ नगर निर्माणादि-कालः । स्थिरराशि-गते भानौ चन्द्रे च स्थिर-भोदये * । शुद्धे काले दिने चैव नगरं कारयेत् नृपः ॥ १४४ ॥ —*— अथास्य लक्षणम् । भविष्योत्तरे,— दीर्घं वा चतुरस्रं वा नगरं कारयेन्नृपः । तह्यं (१) वहुलम्बापि कदाचिदपि कारयेत् ॥ १४५ ॥ दीर्घः पादैः प्रसरः चतुरस्रः समोचितः । त्रिभिः पादैः समं त्र्यस्रं वर्त्तुलं वलयाकृतिः ॥ १४६ ॥ दीर्घं स्याद्दीर्घकालाय सुखसम्पत्ति-हेतवे । चतुरस्रं चतुर्वर्ग(२) फलाय पृथिवी-पतेः ॥ १४७ ॥ —————————————————————————————————————————— ( १ ) तद्रुखं इति (ख) पुस्तक पाठः । ( २ ) चतुर्व्वन्ध (ङ) इति चतुर्व्वद्ध इति (ख)—(ग) पुस्तक पाठः । ——————————————————————————————————————————

• “आदित्ये युक्कर्कि-क्रियमिथुनघटालिखिते सत्समेतैः, केन्द्राष्टान्त्ये रसौम्यैस्स्थिरभवरिपुगतैः खस्थिरग्रामलग्ने । भेषु स्वात्यार्द्-विशाखादिति फणिदहनीग्रैतरेष्वर्कशुद्धौ ; वेश्मारम्भः शुभः स्यात् सुतिथि शुभविधौ भौमसूर्य्येतराहे ॥” अत्र वेश्म इत्युपलक्षणम्, तेन सर्व्वं वास्तुकार्य्यं बोध्यम् । —इत्यादीनि ज्योतिषीय शिल्पशास्त्रीय प्रमाणानि मुहूर्त्तचिन्तामणि-बृहत्पाराशर-मूल स्तम्भशास्त्र-कुमारवास्तुशास्त्र-पाराशरीय शिल्पशास्त्र-ज्योतिस्तत्त्व-शुक्रनीति-वराहमिहिरीयादिषु च सन्दर्भेषु अनुसन्धेयानि ।

नीतियुक्तिः । २३ चस्रं विशक्ति-नाशाय वर्त्तुलं बहुरोगकृत् । राज्ञः स्वहस्तैर्दशभी राजहस्त उदाहृतः ॥ १४८ ॥ राजहस्तैस्तु दशभी राजदण्ड उदाहृतः । राजदण्डैश्च दशभी राजच्छत्रमुदाहृतम् ॥ १४९ ॥ राजच्छत्रैस्तु दशभी राजकाण्ड उदाहृतः । राजकाण्डैश्च दशभी राजपुरुष (३) उच्यते ॥ १५० ॥ राज-प्रधानौ (तु) कथिता दशभी (४) राजपुरुषैः । राजधानी दशगुणा (५) राजक्षेत्रमुदाहृतम् ॥ १५१ ॥ सप्तैव परिमाणानि प्रोक्तानि पूरपत्तने । भय-श्री भोगसम्पत्ति-मृत्युकीर्त्ति-सुखार्थिनाम् ॥ १५२ ॥ राज-क्षेत्रेण नृपतिः * पूर-पत्तनमारभेत् । लक्ष्मीर्जयः क्षमा सौख्यं पञ्चत्वं भङ्ग एव च ॥ १५३ ॥ समृद्धिर्वित्त-नाशश्च मङ्गलञ्च वलच्चयः । साम्राज्यं भोगसम्पत्तिरिति षोडश-कीर्त्तिताः ॥ १५४ ॥ यथार्थ संज्ञा † नगरी मुनिना तत्त्ववेदिना । —*— अथ वसति-लक्षणम् । विस्तीर्णमध्यो नगरः सममर्द्दे चतुष्पथः । प्रपा मण्डप कासार-काननाद्युपशोभितः ॥ १५५ ॥ —————————————————————————————— ( ३ ) पूरुष इति (क) पुस्तक पाठः । ( ४ ) स सती इति (क) पुस्तक पाठः । ——————————————————————————————

• पूरम्-राजान्तःपूरी । पत्तनं-पुटभेदनम् । † मान-नियमस्तु यथाव दृश्यते न तथा विश्वकर्मंप्रकाशादौ, शुक्रनीतिसारे, बृहत्काश्यपीये, पराशरीय शिल्पाद्यौ च ।

२४ युक्तिकल्पतरौ— ईशान-पूर्व्व-प्लवनः मध्यस्थान-समुन्नतः । रोगकृद्दक्षिण-प्लावी धनदश्चोत्तर-प्लवः ॥ १५६ ॥ पश्चिम-प्लवनो ग्राम सुख-सम्पत्ति-नाशनः । मध्ये निम्नो दरिद्रत्वं प्रान्ते निम्नः सुखं वहेत् ॥ १५७ ॥ त्रिपथाद्राजदण्डेषु राज-च्छत्रे चतुष्पथे । राजकाण्डे मण्डपिका सरसौ राज-पूरुषे ॥ १५८ ॥ राजधान्यन्तरे हट्टं(ट्ट) राजच्छेत्रे च दुग्धकम् (५) । मध्ये साधुमृदुभिषक् दैवज्ञान् वासयेदथ ॥ १५९ ॥ प्रान्ते म्लेच्छान्यज-क्रुर वीर सैनिक कर्कशान् । गोपुरे सैनिकान् वौरान् मन्त्रिणो भवनान्तिके ॥ १६० ॥ मन्त्रिणः (६) प्रतिवेशित्वं कदाचिदपि नाचरेत् । तयोर्हि प्रतिवेशित्वे दुर्मन्त्रोऽपि च जायते ॥ १६१ ॥ नियोगिनां स्थितिं कुर्य्यान्नगरे चान्तरेऽन्तरा । नियोगि-मन्त्रिणोर्दृष्टिः (७) कार्य्यध्वंसाय कल्पते ॥ १६२ ॥ मन्त्रिणोऽदूरवसतिः (८) कर्म्म कुर्य्यान्न सत्वरम् (६) । नवकं (१०) नवकद्वारं नैकद्वारं समारभेत् ॥ १६३ ॥ न विषमं नाविषमं न समं नासमन्तथा । न मध्ये हस्तिनां वासो न प्रान्ते वाजिनान्तथा ॥ १६४ ॥

(५) दुग्धकम् ? (दृद्धकम्, दृढकम्) इति (ख)-(ग) पुस्तक पाठः । (६) मन्त्रियोः इति (ख) पुस्तक पाठः । (७) —दृष्टः इति (ख) पुस्तक पाठः । (८) दूरवसतिः इति (ग) पुस्तक पाठः । (९) निसत्वरं इति (ख) पुस्तक पाठः । (१०) नरकं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

नीतियुक्तिः । ३५ नादूरे पत्ति-वसतिं न दूरे साधु-मन्त्रिणोः । न वर्णिनो नाधिकाङ्गान् न हीनान् नच दुष्टतान् ॥ १६५ ॥ न देशान्तरगान् नोच्चान् न महाव्याधि-पीड़ितान् । स्वपुरे रचयेद्राजा यदीच्छेदात्मनः श्रियम् ॥ १६६ ॥ न भृत्य-शाला ( १२ ) स्वपुरे न वाध्ययन-शालिका ❊ । तत्र शत्रुचरःस्थित्वा सर्व्वं वेत्ति वलावलम् ॥ १६७ ॥ भोजेनापि नगरयुक्तिरन्योक्ता ॥ १६८ ॥ तद्यथा,— राज(ग्नः)-सहस्तैः कोष्ठ्या च राजक्षेत्रमुदाहृतम् । एतेन परिमाणेन भूपः पत्तनमारभेत् ॥ १६६ ॥ यस्मिन् लग्ने भवेज्जन्म महीभर्तु र्महीतले । तद्दण्ड-राजक्षेत्रेण राजा पत्तनमारभेत् ॥ १७० ॥ एतेन मेषादिषु पादोन-चतुर्दण्डादिषु मानेषु जातस्य नृ

२६ युक्तिकल्पतरौ— परदारेषु यो दोष स्तथा पर-पुरेषु च। यदिच्छेच्छाश्वतीं लक्ष्मौन्तदेतत् उभयन्त्यजेत् ॥ १७४ ॥ निज-लग्नं दशामान-मिते निजकृते नरे (१) । नगरे यो वसेद्राजा लक्ष्मोस्तस्यैव शाश्वती १७५ ॥ इति भोजराजीये युक्ति कल्पतरौ नगरौ युक्तिः ॥ अथ वास्तुयुक्तिः। तत्रस्थान-निर्णयः। नदी श्मशान शैलानां वनस्य निकटे तथा। न वास्तुकर्म कुर्वीत न इन्द्र-नगरान्तयोः ॥ १७६ ॥ तत्र दिङ्निर्णयः। राक्षसानिल-वह्नीनां यमस्य दिशि वेश्मनः। नारम्भं कारयेद्राजा भौरुग्दाह-क्षयप्रदम् ॥ १७७ ॥ तथाहि,— भोगः कीर्त्तिर्धनं रोगः स्थिरता च भयङ्करः। दाह इत्येष कथितो दिशि वास्तु-फलोद्भवः ॥ १७८ ॥ भोजे च,— यल्लग्ने जायते राजा तस्य लग्नस्य यः पतिः। या दिक् तस्य नृपस्तस्यां वास्त्वारम्भं समाचरेत् ॥ १७९ ॥ (१) नवे इति (ख) पुस्तक पाठः।

नौतियुक्तिः । २७ एवञ्च कुजादि-पतिके मेषलग्ने जातस्य नृपतेः कुजादि-पतिकायां दक्षिणायामपि वास्तुर्न दुष्यति इति ॥ १८० ॥ पराशरस्तु,— यद्दशा-जनितो राजा वास्त्वारम्भस्तु (१) तद्दिशि * । एतेन सूर्यादि-दशा जनितस्य नृपतेः पूर्व्वादि दिक्षु वास्तु-करणम् । तेन शुक्रदशायां जातस्याग्ने य्यामपि न दुष्यति ॥ १८१ ॥ अथ लक्षणम्,— वास्तुं कुर्य्यान्महीपालः समं सुस्निग्धमृत्तिकम् । प्रागुदक्-प्लवनं † रम्यं रम्य-वृक्षोपशोभितम् ॥ १८२ ॥ लक्ष्मीर्दाहः क्षयो भीतिर्धन-नाशोऽर्थ-(२) शून्यता । सम्पदष्टिरिति प्रोक्तं पूर्व्वादि-ककुभं फलम् ॥ १८३ ॥ तथाहि प्लवनमन्यत्,— जन्मलग्नेन दिक् पश्चाद् राज्ञां वास्तु-पुरोमतः । एतेन सूर्याधिपतिः तुलालग्ने जातस्य नृपतेः सूर्याधिपतेः पूर्व्वस्याः पश्चात् पश्चिम-प्लवो हि न दुष्यति ॥ १८४ ॥ ────────────────────────── ( १ ) वास्त्वारम्भञ्च इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) अर्थशून्यता इति (ख) पुस्तक पाठः । ──────────────────────────

• दशालग्नादिकं बृहत्पराशर-बृहज्जातकाद्यनुसारेण ज्ञेयम् । † पूर्व्वनिम्नमुत्तरनिम्नं वा वास्तु कार्य्यम् ।

३८ युक्तिकल्पतरौ— अन्ये तु, — यद्दशा जनितो राजा तद्दिग्गयः प्लवो मतः । एतेन गुरुदशा-जातस्य नृपतेर्दक्षिणप्लवो न दुष्यति ॥ १८५ ॥ अन्यत्र तु, — ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शूद्राः पूर्व्वादि-दिग्युगे क्रमात् । वास्तु-प्लवनमिच्छन्ति निजसम्पत्ति-हेतवे ॥ १८६ ॥ नीतिशास्त्रे च, — वास्तुकर्म्म नृपः कुर्य्यात् * बलद्वैरिणो दिशि । दीर्घां वा चतुरस्रां वा वास्तु-भूमिं महोच्छिताम् । एतयोर्लक्षणं तद्वत् फलञ्च नगरे यथा ॥ १८७ ॥ अथ मानम् । राजकाण्डेन † नृपतिर्वास्त्वारम्भं समाचरेत् । जयोभङ्गः सुखं दुःखं प्रीतिर्भीश्च चलः स्थिरः ॥ इत्यष्टौ वास्तुनामानि राजकाण्डैरनुक्रमात् ॥ १८८ ॥ अन्यत्र च, — जन्मलग्ने महीभर्त्तुः कुण्डयोरन्त एव हि । राजकाण्डैस्तु तावद्भिर्वास्तुं कुर्य्यान्महीपतिः ॥ १८६ ॥ सुदर्शा(६)च्छन्द-संख्येन राजपट्टेन भूपतेः । वास्तुकर्म्म-समारम्भो धनधान्य-जयप्रदः ॥ १६० ॥

( ६ ) खदशा दशाच्छन्द इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• नगरप्रकरणोक्त-परिमाणमत्र विज्ञेयम् । † गृह-वास्तु-नगर-हर्म्मादीनामारम्भे जन्मलग्न-ग्रह-तिथि-भयोगादीनां शुद्धिः सर्व्वत्र समैव ज्ञेया, एवं दुर्ग सेनानिवासादौ च तथैव बोध्यम् ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha नौतियुक्तिः। २९ एतयोरपि पूर्व्ववद् व्याख्यानम्। राजच्छत्रेण कुत्रापि वास्तुपत्तनमिष्यते। तस्यापि पूर्व्ववन्मानं तन्मान (७) मिति भाषितम् ॥ १६१ ॥ अथ तत्र गुणदोषौ,— [पुस्तकालय-पत्रकम्:] विषय संख्या ३१० / १२(ए) आगत पंजिका संख्या पुस्तकालय गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय 30 MAY 1974 K56/77

• 5 JAN 1976 ३२३/Z [मूलपृष्ठ-अंशाः:] ॥ ६७ ॥

( ( ( (१०) ... (११) वस्तूद्देशः इति (ख) पुस्तक पाठः। CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

२८ युक्तिकल्पतरौ— अन्ये तु,— यदृशा जनितो राजा तद्दिगग्रः प्लवो मतः । एतेन गुरुदृशा-जातस्य नृपतेर्दक्षिणप्लवो न दुष्यति ॥ १८५ ॥ (मध्यभागः पत्रेणाच्छादितः) ( इ

• नगरप्रकरणोक्त-परिमाणमत्र विज्ञेयम् । † गृह वास्तु-नगर-हर्म्यादीनामारम्भे जन्मलग्न-ग्रह-तिथि-भयोगादीनां शुद्धिः सर्व्वत्र समैव ज्ञेया, एवं दुर्ग सेनानिवासादी च तथैव बोध्यम् ।

नौतियुक्तिः । २८ एतयोरपि पूर्व्ववद् व्याख्यानम् । राजच्छत्रेण कुत्रापि वास्तुपत्तनमिष्यते । तस्यापि पूर्व्ववन्मानं तन्मान (७) मिति भाषितम् ॥ १८१ ॥ अथ तत्र गुणदोषौ,– परनिर्मित-वास्तुस्थो न तिष्ठति चिरं नृपः । न सुखाय न धर्म्माय तत्तस्य भुवि जायते ॥ १८२ ॥ एवमन्यत्रापि,– राजन्य (८) वीर्य्य-प्रत्याशो पर वास्तुकृत-स्थितिः । सुखाय नो भवेन्नॄणां यथा पर-गृहे ग्रहः ॥ १८३ ॥ यः स्वनिर्मित-वास्तुस्थो निज-लग्नादि-संयुक्तः । विचारित पुरो-राजा सुचिरं सुखमश्नुते ॥ १८४ ॥ अन्यत्रापि,– राजा स्वबाहु-वीर्य्याढ्यः निजनिर्मित-वास्तु भाक् । स चिरं तनुते सौख्यं स्वगृहस्थो ग्रहो यथा ॥ १८५ ॥ अथ वास्त्वारम्भ-कालः । वर्षान्ते (९) ऽभ्युदिते शुक्रे केन्द्रे सुरगुरौ शुभे । वास्तु-कर्म्म समारम्भः शुक्रचन्द्रार्क-भूमिजे ॥ १८६ ॥ गृहयुक्तौ (१०) यः समयः कर्त्तव्यस्तत्र वै शुभे । वास्त्वारम्भः कार्य्यः शुभसम्पत्ति-कामिना राज्ञा ॥ १८७ ॥ इति श्री भोजराजीये वास्तुयुक्तौ (११) वास्तूद्देशः । ( ७ ) तद्देशमिति (क) पुस्तक पाठः । ( ८ ) राजन्य-वीर्य इति (क) पुस्तक पाठः । ( ९ ) वर्षान्ते इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १० ) गृहयुक्तौ इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ११ ) वस्तूद्देशः इति (ख) पुस्तक पाठः ।