आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१.] आयुर्वेदप्रकाशः । ५७ फलम् ।— तीक्ष्णजीर्णस्य लक्षायुः पलमात्रस्य भक्षणात् । एवं दशपलं भुक्त्वा तीक्ष्णजीर्णस्य मानवः ॥ ४५१ ॥ तदा जीवेन्महाकल्पं प्रलयान्ते शिवं व्रजेत् । भस्मनः शुल्वजीर्णस्य लक्षायुः पलभक्षणात् ॥ ४५२ ॥ कोट्यायुर्ब्रह्म-आयुष्यं वैष्णवं रुद्रजीवितम् । द्वित्रिचतुःपञ्चषष्ठे महाकल्पायुरीश्वरः ॥ ४५३ ॥ अथ हेमजीर्णस्य फलम्— भस्मनो हेमजीर्णस्य लक्षायुः पलभक्षणात् । विष्णुरुद्रशिवत्वं च द्वित्रिचतुर्भिराप्नुयात् ॥ ४५४ ॥ अस्यानुपानम् ।— गुञ्जामात्रं हेमजीर्णं ज्ञात्वा चाग्निवलावलम् । घृतेन मधुना चाद्यात्ताम्बूलं कामिनीं व्रजेत् ॥ ४५५ ॥ एको दोषो हि सूक्ष्मोऽस्ति भक्षिते भस्मसूतके । त्रिसप्ताहाद्वरारोहे कामान्धो जायते नरः ॥ ४५६ ॥ नारीसङ्गादिना देवि अजीर्णं तस्य जायते । मैथुनाच्चलिते शुक्रे जायते प्राणसंशयः ॥ ४५७ ॥ तस्मादजीर्णशमनोपायमाह— युवत्या जल्पनं कार्यं तावत्तन्मैथुनं त्यजेत् । लघुतां शेफसो ज्ञात्वा पश्चाद्गच्छन् सुखी भवेत् ॥ ४५८ ॥ ब्रह्मचर्येण वा योगी सदा सेवेत सूतकम् । समाधिकरणं तस्य क्रामणं परमं मतम् ॥ ४५९ ॥ अथ रससेवनकर्तुराहारादिनियममाह— अतिपानं चात्यशनमतिनिद्राऽतिजागरम् । स्त्रीणामतिप्रसङ्गं च आध्मानं च विवर्जयेत् ॥ ४६० ॥

५८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [अध्यायः अतिकोपं चातिहर्षमतिदुःखमतिस्पृहाम् । शुष्कवादं जलक्रीडामतिचिन्तां च वर्जयेत् ॥ ४६१ ॥ कूष्माण्डं कर्कटीं चैव कारवेल्लं कलिङ्गकम् । कुसुम्भिकां च कर्कोटीं कदलीं काकमाचिकाम् ॥ ४६२ ॥ ककाराष्टकमेतद्धि वर्जयेद्रसभक्षकः । पातकं च न कर्तव्यं पशुसङ्गं च वर्जयेत् ॥ ४६३ ॥ चतुष्पथे न गन्तव्यं विण्मूत्रं न च लङ्घयेत् । वराणां निन्दनं देवि स्त्रीणां निन्दां च वर्जयेत् ॥ ४६४ ॥ सत्येन वचनं ब्रूयादप्रियं न वदेद्वचः । कुलत्थानतसीतैलं तिलान्माषान्मसूरकान् ॥ ४६५ ॥ कपोतान् काञ्जिकं चैव तक्रभक्तं च वर्जयेत् । हेमचन्द्रादयः प्राहुः कुक्कुटानपि वर्जयेत् ॥ ४६६ ॥ कद्रम्लतिक्तलवणं पित्तलं च विवर्जयेत् । बदरं नारिकेलं च सहकारं सुवर्चलम् ॥ ४६७ ॥ नारङ्गं काञ्चनारं च शोभाञ्जनमपि त्यजेत् । न वादजल्पनं कुर्याद्दिवा चापि न पर्यटेत् ॥ ४६८ ॥ नैवेद्यं नैव भुञ्जीत कर्पूरं वर्जयेत्सदा । कुङ्कुमालेपनं वर्ज्यं न स्वपेत्कुशलः क्षितौ ॥ ४६९ ॥ न तु हन्यात्कुमारीं च वातलांनि च वर्जयेत् । क्षुधार्त्तो नैव तिष्ठेत अजीर्णं नैव कारयेत् ॥ ४७० ॥ दिवारात्रं जपेन्मन्त्रं नासत्यवचनं वदेत् । हितं दुग्धान्नमुद्गाज्यशाल्यन्नानि सदा ततः ॥ ४७१ ॥ शाकं पौनर्नवं देवि मेघनादं सवास्तुकम् । सैन्धवं नागरं मुस्तां पद्ममूलानि भक्षयेत् ॥ ४७२ ॥ १ 'मातुलानीं' ग. । मातुलानीं भङ्गाम् ।

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ५९ आत्मज्ञानं कथा पूजा शिवस्य च विशेषतः । एतांस्तु समयान्भद्रे न लङ्घेद्रेसभक्षणे ॥ ४७३ ॥ अथ रसवाग्भटे ।— (सांधितं पारदं शृङ्गदन्तवेण्वादिधारितम् । अर्चयित्वा यथाशक्ति देवगोब्राह्मणानपि ॥ ४७४ ॥ पर्णखण्डे धृतं सूतं जग्ध्वा तदनुपानतः । घृतसैन्धवधान्याकजीरकार्द्रकसंयुतम् ॥ ४७५ ॥ तण्डुलीयकधान्याकपटोलालावुकादिकम् । कुस्तुम्बरी मरीचानि सैन्धवं समभागिकम् ॥ ४७६ ॥ व्यञ्जनार्थं कृतं भोज्ये रससेवक उत्तमम् ।) गोधूमजीर्णशाल्यन्नं गव्यं क्षीरं घृतं दधि ॥ ४७७ ॥ हंसोदकं मुद्गयूषः पथ्यवर्गः प्रकीर्तितः । बृहतीबिल्वकूष्माण्डं वेत्राग्रं कारवेल्लकम् ॥ ४७८ ॥ माषं मसूरं निष्पावान् कुलत्थ सर्षपांस्तिलान् । बन्धनोद्वर्तनस्नानताम्रचूडसुरासवान् ॥ ४७९ ॥ आनूपमांसधान्याम्लं भोजनं कदलीदले । कांस्ये च गुरु विष्टम्भी तीक्ष्णोष्णं च भृशं त्यजेत् । निषिद्धं वर्ज्य मतिमान्विचित्ररसभुग्भवेत् ॥ ४८० ॥ स्रवति न यथा रसेन्द्रो न च नश्यति जाठरो वह्निः॥४८१ अथाज्ञानादशोधितपारदभक्षणे तद्विपशमनोपायमाह— यद्यज्ञानात्कथमपि नागादिकलङ्कितो रसो भुक्तः । तत्स्रावणाय विज्ञः पिवेच्छिफां कारवेल्लिभवाम् ॥ ४८२ ॥ अथ रसाजीर्णे शमनोपायमाह— रसाजीर्णे महाव्याधीन् लक्षयेद्भिषगुत्तमः । अभ्यङ्गमनिलक्षोभे तैलैर्नारायणादिभिः ॥ ४८३ ॥ १ () एतच्चिह्नान्तर्गतः पाठः ख. गः पुस्तकयोर्नोपलभ्यते ।

६० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः अरतौ शीततोयेन मस्तके परिषेचनम् । तृष्णायां नारिकेलाम्बु मुद्गयूषं सशर्करम् ॥ ४८४ ॥ उद्गारे सति दध्यन्नं कृष्णजीरं ससैन्धवम् । कार्षिकं स्वर्जिकाक्षारं कारवेल्लीरसप्लुतम् । गोमूत्रसैन्धवयुतं तस्य संस्रावणं परम् ॥ ४८५ ॥ तस्य रसाजीर्णस्य ॥ सिन्धुकर्कटिगौमूत्रं कारवेल्लीरसप्लुतम् । सौवर्चलसमायुक्तं रसाजीर्णे पिवेन्नरः ॥ ४८६ ॥ शरपुङ्खां सुरदालीं पटोलवीजं च काकमाचीं च । एतेषामेकतमं कथितमजीर्णे रसायने तु पिवेत् ॥ ४८७ ॥ हारीतं प्रत्यात्रेयः— धान्यादीनां च सर्वेषां यवगोधूमषष्टिकाः । नेष्टास्तु विदलाः सर्वे मुक्त्वा मुद्गांस्तथाऽऽढकीम् ॥४८८॥ आज्यं स्नेहे मधुषु मधुरं चेक्षुजातं हि यत्स्यात् श्रेष्ठं खण्डं बत वरसितं क्षारयुक्तं न तत्स्यात् । हिङ्गु श्रेष्ठं सकलसुरभौ सैन्धवं सिन्धुजेषु रागे यूषाः प्रवररजनीसूरणाद्रौ च कन्दे ॥ ४८९ ॥ अशुभं पत्रशाकं तु सर्वाणि द्विदलानि च । संस्कृतानि विधानेन न स्युर्दोषकराणि च ॥ ४९० ॥ केशादिजुष्टं कृतशीतमुष्णं शाकावरान्नैर्र्वहुलं महोष्णम् । निशोषितं यल्लवणाधिकं च संत्याज्यमन्नं रससेविभिस्तत् ४९१ तक्रं हितं स्नेहगतं तथा दधि गोक्षीरजातं सकलं हितं स्यात् । मुक्त्वा च तैलाम्बुसुरारनालं स्यादम्बुपानं न हितं रसायने ॥ तैलं च चित्रा गिरिजाभवं यत्सुस्वादहीनं शटितामदग्धम् । विनष्टदुग्धं त्वशुभं च सर्वं खादेत्कदाचिन्न रसायनी नरः४९३

१.] आयुर्वेदप्रकाशः । ६१ पुष्पजातं फलं सर्वं मधुरं मांसशर्करम् । पाकयुक्तमशीर्णं च श्रेष्ठमुक्तं रसायने ॥ ४९४ ॥ असिताया सवत्सायाः प्राहुर्दुग्धं जलैः शृतम् । बलवृद्धिकरं वृष्यं श्रेष्ठमुक्तं रसायने ॥ ४९५ ॥ गव्यं सुदुग्धं सलिलार्थकेन संपाच्य तत्क्षीणजलं सुशीतम् । खण्डेन वा शर्करया समेतं रसेन्द्रभोक्ता प्रपिबेत्सदेव ॥४९६॥ दिव्यान्तरिक्षं धौनिजं च कौपं स्वयंविशीर्णाद्रिशिलातलोद्भवम् । तडागजं सारसमौद्भिदं यत्तोयं मतं त्वष्टविधं मनोरमम् ॥४९७ अक्षारं स्वादु मृष्टं दिनमणिकिरणैर्वासरे तप्तमादौ रात्रौ शीतांशुरोचिस्त्रिविधसुपवनान्दोलितं दोषहीनम् । कर्पूरै राजचम्पैरतिशयविमलैः पाटलैलासुपुष्पै- स्त्वग्धान्यैर्वासितं यद्वरशिशिरजलं मृतसेवी पिवेत्॥४९८॥ श्रीनारायणसंज्ञकेन च बलातैलेन चान्येन वा कार्यं मर्दनकोविदै रसभुजां मल्लैः सदा मर्दनम् । चातुर्जातलवङ्गकुङ्कुमनिशामुस्तासुमांसीभवै- श्चूर्णैर्मृष्टमसूरमुद्गयवजैरुद्वर्तनं कारयेत् ॥ ४९९ ॥ सौख्योष्णैः सलिलैर्द्रुतं रसभुजां स्नानं सुजीर्णेऽशने वातं पित्तकफौ निहन्ति बलकृत्त्वग्वर्णकृद्बृंहणम् । रूपद्योतिकरं मनःप्रशमनं कामस्य संवर्धनं नारीणां च मनोहरं श्रमहरं देहे रसक्रामणम् ॥ ५०० ॥ अथ देहसिद्धिदानन्यानपि रसेन्द्रप्रयोगान् व्याचक्ष्महे । श्लोकद्वयं तत्र प्रागध्येतव्यं मृतपरीक्षार्थं; यथा— कचकचिति न दन्ताग्रे कुर्वन्ति समानि केतकीरजसा । योग्यानि हि प्रयोगे रसोपरसलोहचूर्णानि ॥ ५०१ ॥

१ 'पाकयुक्तमजीर्णं' ख. । २ 'अकृष्णाया' ग. । ३ धौनिजं नादेयम् । ६

६२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः वल्मीके¹कूपतरुतलरथ्यादेवालयश्मशानेषु । जाता विधिनाऽपि हृता ओषध्यः सिद्धिदा न स्युः ॥५०२ अथ सर्वप्रयोगयोग्यतया रसेन्द्रमारणाय शाम्भवीं मुद्राम- भिदध्मः— अधस्ताप उपर्यापो मध्ये गन्धकपारदौ । यदि स्यात्सुदृढा मुद्रा मन्दभाग्योऽपि सिध्यति ॥ ५०३ ॥ यदि कार्यमयोयन्त्रं तदा तं मृत्स्नया दिहेत् । समे गन्धे तु रोगघ्नो द्विगुणे राजयक्ष्मजित् ॥ ५०४ ॥ जीर्णे गुणत्रये गन्धे कामिनीदर्पनाशनः । चतुर्गुणे तु तेजस्वी सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ५०५ ॥ भवेत् पञ्चगुणे सिद्धः षड्गुणे मृत्युजिद्भवेत् । इत्याद्युक्तमेव ॥ भस्मसूतं द्विधा गन्धं शतं कन्याम्बुमर्दितम् ॥ ५०६ ॥ रुद्ध्वा लघुपुटे पच्यादुद्धृत्य मधुसर्पिषा । निष्कं खादेज्जरामृत्युं हन्ति गन्धामृतो रसः ॥ ५०७ ॥ समूलं भृङ्गराजं च छायाशुष्कं विचूर्णयेत् । तत्समं त्रिफलाचूर्णं सर्वतुल्या सिता भवेत् ॥ ५०८ ॥ पलैकं भक्षयेच्चानु वर्षान्मृत्युजरापहः । इति गन्धामृतो रसः ॥ मृतसूतस्य पादांशं हेमभस्म प्रकल्पयेत् ॥ ५०९ ॥ क्षीराज्यमधुना मिश्रं माषैकं कान्तपात्रके । लेहयेन्मासषट्कं तु जरामृत्युविनाशनम् ॥ ५१० ॥ बाकुचीचूर्णकर्षैकं धात्रीफलरसप्लुतम् । अनुपानं लिहेन्नित्यं स्याद्रसो हेमसुन्दरः ॥ ५११ ॥ इति हेमसुन्दरो रसः ॥ १ 'वल्मीकानूप'-ग. ।

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ६३ बलिः सूतो निम्बूरसविमृदितो भस्मसिकता- द्वये यन्त्रे कृत्वा समरविकणाटङ्कणरजः । त्रिघस्रं लुङ्गाम्भोलवकदलितः क्षौद्रहविषाऽ- वलीढो माषैकं दरयति समस्तं गदगणम् ॥ ५१२ ॥ जरां वर्षेकेन क्षपयति च पुष्टिं वितनुते तनौ तेजस्कारं रमयति वधूनामपि शतम् । रसः श्रीमान्मृत्युञ्जय इति गिरीशेन कथितः प्रभावं को वाऽन्यः कथयितुमपारं प्रभवति ॥ ५१३ ॥ लुङ्गाम्भोलवकदलित इति मातुलुङ्गद्रवं कणशो दत्त्वा त्रिदिनं मर्दयेदित्यर्थः । इति मृत्युञ्जयो रसः ॥ शुद्धं रसं समविषं प्रहरं विमर्द्य तद्गोलकं कनकचारुफले विधाय । दोलागतं पच दिनं विषमुष्टितोये प्रक्षाल्य तत्पुनरपीह तथा द्विवारम् ॥ ५१४ ॥ तत्सूतके गिरिशलोचनयुग्मगन्धं युक्त्याऽवजार्य कुरु भस्मसमं च तस्य । वैक्रान्तभस्म जयपालनवांशकार्धं सर्वैर्विषं द्विगुणीतं मृदितं च खल्वे ॥ ५१५ ॥ घस्रत्रयं कनकभृङ्गरसेन गाढ- मावेश्य भाजनतले विषधूपभाजि । भृङ्गद्रवेण शिथिलं लघुकाचकूप्या- मापूंर्य रुद्धवसनं सिकताख्ययन्त्रे ॥ ५१६ ॥ तां वासरार्धमुपदीप्य निसर्गशीतां दृष्ट्वा विचूर्ण्य गदशालिषु शालिमात्रम् । आनन्दसूतमखिलामयकुम्भिसिंहं गद्याणकार्धसितया सह देहि पश्चात् ॥ ५१७ ॥

६४ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [ अध्यायः रोगानुरूपमनुपानमपि प्रकाशं क्षोणीभुजां प्रचुरपूजनमाप्नुहि त्वम् । कीर्त्या दिशो धवलय स्फुरदिन्दुकान्त्या वैद्येश्वरेति विरुदं भज वैद्यराज ॥ ५१८ ॥ तथा द्विवारमिति पूर्ववदखिलं द्विः कुर्यादिति भावः । गि- रिशलोचनयुग्मेति षड्गुणगन्धकं, युक्त्येति काचकूप्यादौ ॥ इत्यानन्दसूतरसः ॥ सूतं गन्धं कान्तपाषाणमिश्रं ब्राह्मैर्बीजैर्मर्दयेदेकघस्रम् । गोलं कृत्वा टङ्कणेन प्रवेष्ट्य पश्चान्मृत्स्नागोमयाभ्यां धमेत्तम् ॥ शुष्के यन्त्रे सत्त्वपातप्रधाने किट्टे सूतो बद्धतामेति नूनम् । बद्धं पश्चात्क्षारकाचप्रयोगाद्द्वेन्ना तुल्यं सूतमावर्तयेत्तु ॥ ५२० ॥ वक्त्रे खोटः स्थापितो वत्सरार्धं रोगान् सर्वान् हन्ति सौख्यं करोति। यद्वा दुग्धे गोलकं पाचयित्वा दद्याद्दुग्धं पिप्पलीभिः क्षये तत् ॥ लौहे पात्रे पाचयित्वा तु देयं शुष्के पाण्डौ कामले पित्तरोगे । वाते गोलं व्योषवातारितैले पक्त्वा तैलं गन्धयुक्तं ददीत ५२२ भार्गीमुण्डीकासमर्दारूषद्रवैर्गोलं पाचयेच्छ्लेष्मनुत्त्यै । कासे श्वासे तं च दद्यात्कषायं माध्वीकाक्तं पिप्पलीचूर्णयुक्तम्॥ यस्मिन् रोगे यः कषायोऽस्ति चोक्तस्तस्मिन्गोलं पाचयित्वा कषाये दद्यात्तत्तद्रोगनाशाय पथ्यं तत्तद्रोगे कीर्तितं यत्तदेव । उक्तो गोलः प्राणिकल्पद्रुमोऽयं पूजां कृत्वा योजयेद्भक्तियोगात्॥ युक्त्या प्रागग्निसहत्वं कृत्वा पश्चाद्धमेदित्यर्थः ॥ इति प्राणिकल्पद्रुमगोलरसः ॥ रसगन्धकताग्राणि सिन्दुवाररसैर्दिनम् । मर्दयेदातपे पश्चाद्वालुकायन्त्रमध्यगम् ॥ ५२५ ॥ रुद्ध्वा मूषागतं यामत्रयं तीव्राग्निना पचेत् । तद्गुञ्जा सर्वरोगेषु पर्णखण्डिकया सह ॥ ५२६ ॥

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ६५ दातव्या देहसिद्ध्यर्थं पुष्टिवीर्यबलाय च । सिन्दुवारो 'निर्गुण्डी' इति भाषा । इति त्रिनेत्ररसः ॥ रसस्य द्विगुणं गन्धं शुद्धं संमर्दयेद्दिनम् ॥ ५२७ ॥ प्रतिलोहं सूततुल्यमष्टलोहं मृतं क्षिपेत् । ब्राह्मी जयन्ती निर्गुण्डी विषमुष्टिः पुनर्नवा ॥ ५२८ ॥ नीलिका गिरिकर्ण्यर्ककृष्णधत्तूरकं यवाः । अटरूषः काकमाची द्रवैरासां विमर्दयेत् ॥ ५२९ ॥ गुञ्जात्रयं चतुष्कं वा सर्वरोगेषु योजयेत् । रोगोक्तमनुपानं वा कवोष्णं वा जलं पिबेत् ॥ ५३० ॥ अष्टलोहं स्वर्णादि । इति शार्दूलरसः ॥ सूतभस्म चतुर्भागं लोहभस्म तथाऽष्टकम् । मेघभस्म च षड्भागं शुद्धगन्धस्य पञ्चकम् ॥ ५३१ ॥ भावयेत्त्रिफलाक्वाथैस्तत्सर्वं भृङ्गद्रवैः । शिग्रुवह्निकटुक्यद्भिः सप्तधा भावयेत्पृथक् ॥ ५३२ ॥ सर्वतुल्या कणा योज्या गुडैर्मिश्रं पुरातनैः । निष्कमात्रं सदा खादेज्जरां मृत्युं निहन्त्यलम् ॥ ५३३ ॥ ब्रह्मायुः स्याच्चतुर्मासै रसोऽयममृतार्णवः । तिलं कोरण्टपत्राणि गुडेन भक्षयेदनु ॥ ५३४ ॥ कोरण्टः ‘कण्टसैरैया' इति भाषा । इति अमृतार्णवरसः ॥ वृष्यगणचूर्णतुल्यं तत्पुटपकं सिताद्विगुणम् । वृष्यात्परमतिवृष्यं रसायनं चूर्णरत्नमिदम् ॥ ५३५ ॥ अथ शतावर्यादिवृष्यगणचूर्णमाह ।—शतावरी विदारी गोक्षुर इक्षुरको वानरी बला कृष्णश्वेता मुसली मिस्रीक्षुरक- बीजान्यतिबला इति वृष्यगणः । अत्र गन्धमूर्च्छितं रस- मभ्रादिकं च ददति दाक्षिणात्याः । इदं रसायनाख्यचूर्णरत्नं; अनुपेयं दुग्धादि ।

६६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । विषं त्रिकटुकं मुस्ता हरिद्रा निम्बपल्लवम् । विडङ्गमष्टमं चूर्णं छागमूत्रैः समं समम् । चणकाभा वटी कार्या योगवाही जयाभिधा ॥ ५३६ ॥ इति जयावटी ॥ गन्धं लोहं भस्म मध्वाज्ययुक्तं सेव्यं कर्षं वारिणा त्रैफलेन । शुभ्रे केशे कालिमा दिव्यदृष्टिः पुष्टिर्वीर्यं जायते गन्धलोहात् ॥ इति गन्धलोहम् ॥ अष्टांशहेमरजते शिखिमूषिकायां संजार्य षड्गुणवलिं क्रमशोऽधिकं च । ऊर्ध्वं पयोऽग्निमधरे विनिधाय धीराः सिद्धिं समग्रमतुलां स्वकरे कुरुध्वम् ॥ ५३८ ॥ अष्टांशेत्युपलक्षणं, अधिकमपि शतगुणपर्यन्तम् ॥ रसगन्धकलोहाभ्रं समं सूताङ्घ्रि हेम च । सर्वं खल्वतले क्षिप्त्वा कन्यास्वरसमर्दितम् ॥ ५३९ ॥ एरण्डपत्रैरावेष्ट्य धान्यराशौ दिनत्रयम् । संस्थाप्य च तदुद्धृत्य सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ ५४० ॥ एतद्रसायनवरं त्रिफलामधुसंयुक्तम् । तद्यथाग्निवलं खादेद्वलीपलितनाशनम् ॥ ५४१ ॥ क्षयमेकादशविधं कासं पञ्चविधं तथा । कुष्ठमष्टादशविधं पाण्डुरोगान् प्रमेहकान् ॥ ५४२ ॥ शूलं श्वासं च मन्दाग्निं हिक्कां चैवाम्लपित्तकम् । व्रणान् सर्वान्नाढ्यवातं विसर्पं विद्रधिं तथा ॥ ५४३ ॥ अपस्मारं ग्रहोन्मादान् सर्वार्शांसि त्वगामयान् । क्रमेण शीलितो हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ५४४ ॥

२.] आयुर्वेदप्रकाशः । ६७ पौष्टिकं वल्यमायुष्यं पुत्रप्रसवकारणम् । चतुर्मुखेन देवेन कृष्णात्रेयाय सूचितम् ॥ ५४५ ॥ इति चतुर्मुखरसः ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायमाधवविरचितायुर्वेद- प्रकाशे सूतसाधनाध्यायः प्रथमः समाप्तः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः । अथोपरसाः कथ्यन्ते । गन्धो हिङ्गुलमभ्रतालकशिलाः स्रोतोञ्जनं टङ्कणं राजावर्तकचुम्बकौ च स्फटिका शङ्खः खटी गैरिकम् । कासीसं रसकं कपर्दसिकतावोलाश्च कङ्गुष्ठकं सौराष्ट्री च मता अमी उपरसाः सूतस्य किंचिद्गुणैः ॥ तुल्याः स्युर्यदि ते विशोध्य विधिना संसाधिताः सेविता- स्तत्तद्रोगहरानुपानसहितैर्यौगैश्चिरायुःप्रदाः ॥ १ ॥ अथादौ गन्धकोत्पत्तिं प्रकारं शोधनस्य च । नामलक्षणसंयुक्तं वक्तुमर्हसि शङ्कर ॥ २ ॥ ईश्वर उवाच ।— श्वेतद्वीपे पुरा देवि तीरे क्षीरपयोनिधेः । क्रीडन्त्याः सखिभिः सार्धमभवत् प्रसृतं रजः ॥ ३ ॥ बहुलं तद्रजोऽतीव सुगन्धि सुमनोहरम् । क्षीरार्णवे तु स्नाताया दुकूलं रजसान्वितम् ॥ ४ ॥ धौतं यत् सखिभिस्तत्र तज्जातं गन्धकं रजः । क्षीराब्धिमथने चैतदमृतेन सहोत्थितम् ॥ ५ ॥ निजगन्धेन तान् सर्वान् हर्षयन् देवदानवान् । ततो देवगणैरुक्तं गन्धकाख्यो भवत्वयम् ॥ ६ ॥ १ ‘हर्षयामास दानवान्’ ग. ।

६८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ अध्यायः रसस्य बन्धनार्थाय जारणाय भवत्वयम् । ये गुणाः पारदे प्रोक्तास्ते चैवात्र भवन्त्विति ॥ ७ ॥ इत्ययं गन्धको नाम विख्यातः क्षितिमण्डले । बलिना सेवितः पूर्वं प्रभूतबलहेतवे ॥ ८ ॥ वासुकिं कर्षतस्तस्य तन्मुखज्वालया द्रुता । वसा गन्धकगन्धाढ्या सर्वतो निःसृता तनोः ॥ ९ ॥ गन्धकत्वं च संप्राप्ता तस्माद्वलिवसा स्मृता । अथ गन्धकनामानि । गन्धको गन्धिकश्चापि गन्धपाषाण इत्यपि । सौगन्धिकश्च कथितो बलिर्बलिवसाऽपि च ॥ १० ॥ अथ गन्धकस्वरूपम् । चतुर्धा गन्धकः प्रोक्तो रक्तः पीतः सितोऽसितः । रक्तो हेमक्रियासूक्तः शुकतुण्डनिभो वरः ॥ ११ ॥ पीतश्चामलसाराख्यः श्रेष्ठो रसरसायने । श्वेतोऽत्र खटिका प्रोक्ता लेपने लोहमारणे । *, लेपने व्रणादिलेपने ॥ अथ शुद्धगन्धकगुणाः कथ्यन्ते— दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ १२ ॥ गन्धाश्माऽतिरसायनः समधुरो ह्युष्णो विपाके कटुः कण्डूकुष्ठविसर्पदद्रुदलनः संदीपनः पाचनः । आमोन्मोचनशोषणो विषहरः सूतेन्द्रवीर्यप्रदो गौरीपुष्पभवस्तथा कृमिहरः सत्त्वात्मकः सूतजित् ॥१३ अन्यच्च— गन्धकः कटुकस्तिक्तो वीर्योष्णस्तुवरः सरः । पित्तलः कटुकः पाके कण्डूवीसर्पजन्तुजित् । हन्ति कुष्ठं क्षयं प्लीहकफवातान् रसायनः ॥ १४ ॥

२. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ६९ अथ शोधितगन्धकगुणाः ।— शुद्धो गन्धो हरेद्रोगान् कुष्ठमृत्युजरादिकान् । अग्निकारी महानुष्णो वीर्यवृद्धिं करोति हि ॥ १५ ॥ अथाशोधितगन्धकदोषः । अशुद्धगन्धः कुरुते च कुष्ठं तापं भ्रमं पित्तरुजं तथैव । रूपं सुखं वीर्यबलं निहन्ति तस्माद्विशुद्धो विनियोजनीयः ॥१६ अथ गन्धकशोधनं कथ्यते । गन्धः संक्षीरभाण्डस्थो वस्त्रे कूर्मपुटाच्छुचिः । अथवा काञ्जिके तद्वत्सघृते शुद्धिमाप्नुयात् ॥ १७ ॥ अथ शोधनयोग्यगन्धकलक्षणम् । शुकपिच्छसमच्छायो नवनीतसमप्रभः । मसृणः कठिनः स्निग्धः श्रेष्ठो गन्धक उच्यते ॥ १८ ॥ अथान्यमते शोधनम् ।— लोहपात्रे विनिक्षिप्य घृतमग्नौ प्रतापयेत् । तप्ते घृते तत्समानं क्षिपेद्गन्धकजं रजः ॥ १९ ॥ विद्रुतं गन्धकं ज्ञात्वा तनुवस्त्रे विनिक्षिपेत् । यथा वस्त्राद्विनिःसृत्य दुग्धमध्येऽखिलः पतेत् ॥ २० ॥ शीतो निष्कासितो धौतो जलं वस्त्रेण शोषयेत् । एवं नैर्मल्यमापन्नो गन्धकः शुद्ध उच्यते ॥ २१ ॥ एवं वारत्रयं शोध्यो भिन्ने दुग्धे प्रयत्नतः । भक्षणार्थं हि भिषजा योगार्थं सकृदेव च ॥ २२ ॥ वस्त्रनिर्गलितशुद्धस्य प्रयोजनमाह वाग्भटः— एवं संशोधितः सोऽयं पाषाणानम्बरे त्यजेत् । घृते विषं तुषाकारं स्वयं पिण्डत्वमेति च ॥ २३ ॥

७० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः अथास्य कूर्म्मपुटेन शोधनं विशदं यथा— साज्यभाण्डे पयः क्षित्वा मुखं वस्त्रेण बन्धयेत् । गन्धकं पृष्ठदेशे तु श्लक्ष्णचूर्णितमर्पयेत् ॥ छादयेत्पृथुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् ॥ २४ ॥ सन्धिरोधः प्रकर्त्तव्यो भाण्डखर्परयोर्मृदा । भाण्डं निक्षिप्य भूगर्त्ते किंचिद्रक्षेद्बहिर्मुखम् ॥ २५ ॥ ज्वालयेत्खर्परस्योर्ध्वं जातवेदं वनोपलैः । ततः क्षीरे द्रुतं गन्धं शीतं धौतं जलेन तु ॥ २६ ॥ वस्त्रघृष्टं निर्जलं तु शुद्धं योगेषु योजयेत् । मतान्तरम्— गन्धको द्रावितो भृङ्गरसे क्षिप्तो विशुध्यति । सप्तधैवं भक्षणार्थं योगार्थं सकृदेव तु ॥ २७ ॥ इति शुद्धो हि गन्धाश्मा नापथ्यैर्विकृतिं व्रजेत् । अपथ्यादन्यथा हन्यात्पीतं हालाहलं यथा ॥ २८ ॥ अथ गन्धककल्पार्थं गन्धकगन्धनाशनप्रकारः— विचूर्ण्य गन्धकं क्षीरे घनीभावावधिं पचेत् । ततः सूर्यावर्त्तरसं पुनर्दत्त्वा पचेच्छनैः ॥ २९ ॥ पश्चाच्च पातयेत् प्राज्ञो जले त्रैफलसंभवे । जहाति गन्धको गन्धं निजं नास्तीह संशयः ॥ ३० ॥ अथ गन्धकसेवनप्रकाराः । इत्थं विशुद्धस्त्रिफलाज्यभृङ्गमध्वन्वितः शाणमितो हि लीढः । गृध्राक्षितुल्यं कुरुतेऽक्षियुग्मं करोति रोगोज्झितदीर्घमायुः॥३१ अत्र पथ्यं तु दुग्धोदनम् । इति गन्धककल्पः ॥ शुद्धो गन्धो निष्कमात्रः सदुग्धः सेव्यो मासं शौर्य्यवीर्य्यप्रवृद्ध्यै । षण्मासात्स्यात्सर्व्वरोगप्रणाशो दिव्या दृष्टिर्दीर्घमायुः सुरूपम् ३२ इति द्वितीयो गन्धककल्पः ॥

२. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ७१ अथ गन्धकतैलम् ।— आवर्त्यमाने पयसि दद्याद्गन्धकजं रजः । तज्जातदधिजं सर्पिर्गन्धतैलं नियच्छति ॥ ३२ ॥ गन्धतैलं गलत्कुष्ठं हन्ति लेपाच्च भक्षणात् । चूर्णीकृत्य पलानि पञ्च नितरां गन्धाश्मनो यत्नत- स्तच्चूर्णं त्रिगुणे तु मार्कवरसे छायाविशुष्कीकृतम् । यत्स्याच्चूर्णमथाभयामधुघृतं प्रत्येकमेषां पलं वृद्धो यौवनमेति मासयुगलं खादन्नरः प्रत्यहम् ॥३३॥ इति तृतीयो गन्धककल्पः ॥ यो गन्धाश्म विचूर्णितं पिबति ना तैलेन कर्षोन्मितं नित्यं चोष्णजलावसेचनरतः काले यथा प्रत्यहम् । सप्ताहत्रितयान्निहन्ति सकलाः पामादिसर्वा रुजो नित्याभ्यासवशाद्विनष्टसकलक्लेशोपतापः पुमान् ॥३४॥ इति चतुर्थो गन्धककल्पः ॥ यो वाऽप्युग्रमतिः सुचूर्णितमिदं गन्धाश्म कृष्णासमं पथ्यातुल्पमपि प्रपूजितगुरुर्भूतेशपूजारतः । आहारादिषु यन्त्रणादिरहितः स्यात् पुष्टिवीर्याधिकः प्रोत्फुल्लाम्बुजनेत्रयुग्मविलसच्चामीकराभासुरः ॥ ३५ ॥ इति पञ्चमो गन्धककल्पः ॥ कलांशव्योषसंयुक्तं शुद्धगन्धं विचूर्णितम् । अरत्निमात्रे वस्त्रे तद्विप्रकीर्य विवेष्टयेत् ॥ ३६ ॥ सूत्रेण वेष्टयित्वाऽथ यामं तैले निमज्जयेत् । धृत्वा संदंशतो वर्तिं मध्ये प्रज्वालयेच्च ताम् ॥ ३७ ॥ द्रुतो निपतितो गन्धो बिन्दुशः काचभाजने । तां द्रुतिं प्रक्षिपेत्पत्रे नागवल्ल्यास्त्रिबिन्दुकाम् ॥ ३८ ॥

७२ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [ अध्यायः वल्लेन प्रमितं शुद्धं सूतेन्द्रं च विमर्दयेत् । अङ्गुल्या च सपत्रां तां द्रुतिं सूतं च भक्षयेत् ॥ ३९ ॥ करोति दीपनं तीव्रं क्षयं पाण्डुं च नाशयेत् । कासं श्वासं च शूलार्तिं ग्रहणीमपि दुर्धराम् । आमं विनाशयत्याशु लघुत्वं प्रकरोति च ॥ ४० ॥ इति षष्ठो गन्धककल्पः ॥ अन्यच्च— शुद्धो बलिर्गोपयसा त्रिंवारं ततश्चतुर्जातगुडूचिकाङ्घ्रिः । पथ्याक्षधात्र्यौषधभृङ्गनीरैर्भाव्योऽष्टवारं पृथगार्द्रकेण ॥ ४१ ॥ सिद्धे सितां योजय तुल्यभागां रसायनं गन्धकसंज्ञितं स्यात् । धातुक्षयं मेहगणाग्निमान्द्यं शूलं तथा कोष्ठगतांश्च रोगान्॥४२ कुष्ठान्यथाष्टादश रोगसंघान्निवारयत्येव च राजरोगम् । कर्षोन्मिते सेवित एति मर्त्यो वीर्यं च पुष्टिं बलमग्निदीप्तिम्॥४३ वमनै रेचनैः पूर्वं देहशुद्धिं समाचरेत् । जाङ्गलानि तु मांसानि छागलानि प्रयोजयेत् ॥ ४४ ॥ लवणाम्लानि शाकानि द्विदलानि तथैव च । स्त्रियश्चारोहणं यानं सदा चैतानि वर्जयेत् ॥ ४५ ॥ इति सप्तमः सर्वोत्तमो गन्धकरसायनकल्पः ॥ वातारितैलसंयुक्तस्त्रिफलाकौशिकेन तु । गन्धको रससंयुक्तो जराव्याधिविनाशनः ॥ ४६ ॥ मासमात्रप्रयोगेन शृणु वक्ष्यामि तद्गुणान् । अर्शो भगन्दरश्चैव तथा श्लेष्मसमुद्भवाः ॥ ४७ ॥ नश्यन्ति व्याधयः सर्वे मासेनेकेन गन्धकात् । षण्मासस्य प्रयोगेण देवतुल्यो भवेन्नरः ॥ ४८ ॥ १ ‘विशोषयत्याशु’ ग. । २ ‘विभाव्यः’ ग. । ३ ‘गन्धकसंज्ञकं’ ग. ।

२. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ७३ हंसवर्णाश्च ये केशा वलिश्चैव प्रलम्बिनी । चला दन्ता मन्ददृष्टिर्बलशुक्रादिसंक्षयः ॥ ४९ ॥ निर्जित्य यौवनं याति भ्रमरा इव मूर्धजाः । दिव्यदृष्टिर्महाप्राणो वराह इव कर्णयोः ॥ ५० ॥ चक्षुषा तार्क्ष्यतुल्योऽसौ बलेन बलविक्रमः । दृढदन्तो वज्रकायो द्वितीय इव शङ्करः । तस्य मूत्रपुरीषेण शुल्वं भवति काञ्चनम् ॥ ५१ ॥ इत्यष्टमो गन्धककल्पः ॥ गन्धकस्य पलं चैकं रसस्यार्धपलं तथा । कुमारीरससंघृष्टं दिनैकं गोलकीकृतम् ॥ ५२ ॥ अन्धमूषाधृतं ध्मातं लेहयेन्मधुसर्पिषा । मासमात्रप्रयोगेण जरादारिद्र्यनाशनम् ॥ ५३ ॥ इति नवमो गन्धककल्पः ॥ त्रिफला गन्धकं भृङ्गं समभागानि कारयेत् ।

७४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [ अध्यायः गन्धकस्तुल्यमरिचः षड्गुणत्रिफलान्वितः । शम्याकमूलजरसैर्मर्दितोऽखिलरोगहा ॥ ५८ ॥ इति द्वादशो गन्धककल्पः ॥ शम्याकमूलस्वरसैः संघृष्टो गन्धकोत्तमः । लिप्तो देहे ध्रुवं खर्जुकुष्ठपामादिनाशनः ॥ ५९ ॥ इति कण्ड्त्यां त्रयोदशो गन्धककल्पः ॥ द्विनिष्कप्रमितो गन्धः पीतस्तैलेन शोधितः । पश्चान्मरिचतैलाभ्यामपामार्गजलेन च ॥ ६० ॥ पेषयित्वा बलिः सर्वदेहे लिप्तः प्रयत्नतः । घर्मे तिष्ठेत्ततो रोगी मध्याह्ने तक्रभक्तकम् ॥ ६१ ॥ भुञ्जीत रात्रौ सेवेत वह्निं प्रातः समुत्थितः । महिषीच्छगणैर्देहं संलिप्य स्नानमाचरेत् । शीतोदकेन पामादिखर्जुकुष्ठं प्रशाम्यति ॥ ६२ ॥ इति पामाखर्जुकुष्ठादौ चतुर्दशो गन्धककल्पः ॥ इति श्रीसौराष्ट्रदेशोद्भवसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचिता- युर्वेदप्रकाशे द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः । अथ हिङ्गुलस्य नामलक्षणगुणोत्पत्तिशोधनानि । हिङ्गुलं दरदं म्लेच्छं हिङ्गूलश्चूर्णपारदम् । सुरङ्गं रसगर्भं च बर्बरं रक्तमप्यथ ॥ १ ॥ दरदस्त्रिविधः प्रोक्तश्चर्मारः शुकतुण्डकः । हंसपादस्तृतीयः स्याद्गुणवानुत्तरोत्तरः ॥ २ ॥ चर्मारः शुकवर्णः स्यात्सपीतः शुकतुण्डकः । जपाकुसुमसंकाशो हंसपादो महोत्तमः ॥ ३ ॥

३.] आयुर्वेदप्रकाशः । ७५ गुणाः— तिक्तं कषायं कटु हिङ्गुलं स्यान्नेत्रामयघ्नं कफपित्तहारि । हृल्लासकुष्ठज्वरकामलाश्च प्लीहामवातौ च गरं निहन्ति ॥ ४ ॥ अथाशुद्धदरदस्य दोषाः— अशुद्धो दरदः कुर्यादान्ध्यं क्षैण्यं क्लमं भ्रमम् । मोहं मेहं च संशोध्यस्तस्माद्वैद्यैस्तु हिङ्गुलः ॥ ५ ॥ अथ हिङ्गुलशोधनम् ।— मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गैश्च भावितम् । सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ ६ ॥ वाग्भटः— सप्तकृत्वोऽऽर्द्रकद्रावैर्लकुचस्याम्बुनाऽपि वा । शोषितो भावयित्वा च निर्दोषो जायते खलु ॥ ७ ॥ अथ मारणम्—हिङ्गुलं तनुवस्त्रकञ्चुकगतं कृत्वा पटराङ्ग- नकन्दमध्यस्थं कृत्वा मृदा संवेष्ट्य पुटपाकविधानेन दशव- नोपलैः पुटेत्, एवं शतपुटानि; ततः शतपुटान्येवं वनवृन्ता- कस्य, ततः शतपुटान्येवं मन्दारफलस्य, ततः शतपुटान्येवमि- न्द्रवारुणिकाफलस्य, ततः शतपुटान्येवमम्लवेतसफलस्य, ततः सिद्धो जातश्चात्यरुणवर्णो भवति । रक्तिकैकामस्य पर्णखण्डेन त्रिगन्धादिसुगन्धिद्रव्यैर्यथालाभं भक्षयेत् । द्विगुणाग्निर्द्विगुण- कामः कासश्वासक्षयज्वरादिनाशश्च ॥ तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धसमुद्भवम् । मेहकुष्ठहरं रुच्यं बल्यं मेधाग्निवर्धनम् ॥ ८ ॥ अथ हिङ्गुलोत्पत्तिः; सा च रसपद्धत्युक्ता लिख्यते— अशुद्धपारदं भागं चतुर्भागं च गन्धकम् । उभौ क्षिप्त्वा लोहपात्रे क्षणं मृद्वग्निना पचेत् ॥ ९ ॥

१ 'तनुवस्त्रकन्दुकं' ख. । २ 'नवभागं' ख. ।

७६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [अध्यायः तस्मिन् मनःशिलाचूर्णं पारदाद्दशमांशकम् । क्षित्त्वा चाल्यमयोदर्व्या ह्यवतार्य सुशीतलम् ॥ १० ॥ ततस्तु खण्डशः कृत्वा काचकूप्यां निरुध्य च । वस्त्रमृत्तिकया सम्यक्काचकूपीं प्रलेपयेत् ॥ ११ ॥ सर्वतोऽङ्गुलमानेन छायाशुष्कां च कारयेत् । वालुकायन्त्रगर्भे तु दिनं मृद्वग्निना पचेत् ॥ १२ ॥ क्रमवृद्धाग्निना पश्चात्पचेद्दिवसपञ्चकम् । सप्ताहात् समुद्धृत्य हिङ्गुलः स्यान्मनोहरः ॥ १३ ॥ अन्यच्च— उर्ध्वपातनयुक्त्या तु डमरूयन्त्रपाचितम् । हिङ्गुलं तस्य सूतं तु शुद्धमेव न शोधयेत् ॥ १४ ॥ निम्बूरसैर्निम्बपत्ररसैर्वा याममात्रकम् । घृष्ट्वा दरदमूर्ध्वं तु पातयेत्सूतयुक्तिवत् ॥ १५ ॥ तत्रोर्ध्वपिठरीलग्नं गृह्णीयाद्रसमुत्तमम् । शुद्धमेव हि तत्सूतं सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ १६ ॥ हिङ्गुलस्य शोधनमेव दृष्टं रसग्रन्थेषु नान्यत् क्रियान्तर- मिति दिक् ॥ इति श्रीसारस्वतकुलावतंसोपाध्यायश्रीमाधवविरचितायुर्वेदप्रकाशे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः । अथाभ्रकीयमध्यायं व्याख्यास्यामः । पुरा वधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतम् । विस्फुलिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः ॥ १ ॥ ते निपेतुर्घनध्वानाः शिखरेषु महीभृताम् । तेभ्य एव समुत्पन्नं तत्तद्गिरिषु चाभ्रकम् ॥ २ ॥