दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११३ वासु मासद्वयम्' इति प्राणपरित्यागरागिणीं प्राणसमां समाश्वास्याग्वि- श्यतामयासीत् । ( ६ ) अथ विदितवार्तावार्तौ महादेवीमालवेन्द्रौ जामातरमाकारपक्ष- पातिनावात्मपरित्यागोपन्यासेनारिणा जिघांस्यमानं ररक्षतुः । न शेकतुस्तु तमप्रभुत्वादुत्तारयितुमापदः । स किल चण्डशीलश्चण्डवर्मा सर्वमिदमुद- न्तजातं राजराजगिरौ तपस्यते दर्पसाराय सन्दिश्य सर्वमेव पुष्पोद्भवकु- तुम्बकं सर्वस्वहरणपूर्वकं सद्य एव बन्धने क्षिप्त्वा कृत्वा च राजवाहनं केसरिकिशोरकमिव दारुपञ्जरनिबद्धं मूर्धजजालविलीनचूडामणिप्रभाव- त्यागरागिणीं प्राणविसर्जनकाङ्क्षिणीम् । अरिवश्यतां शत्रुवशंवदताम् । अयासीत् प्रापत् । गत्यर्थानां प्राप्यर्थकत्वात् । ( ९ ) विदितेति—विदिता वार्त्ता याभ्यां तौ—ज्ञातवृत्तान्तौ अत एवार्तौ पीडितौ । महादेवीमालवेन्द्रौ अवन्तिसुन्दरीपितरौ । जामातरं राजवाहनम् । आकारपक्षपातिनौ आकृतिं दृष्ट्वैव पक्षपातिनौ जातावित्यर्थः । आत्मपरीति—आत्म- परित्यागस्य स्वदेहविसर्जनस्य उपन्यासेन कथनेन—यद्येनं राजपुत्रं घातयिष्यसि तदा आवामपि प्राणान् परित्यक्ष्याव इत्युक्त्वेत्यर्थः । जिघांस्यमानं हन्तुमिष्यमाणम् । इदं तु जामातरमित्यस्य विशेषणम् । शेकतुः शक्तौ । तं राजवाहनम् । अप्रभुत्वात् असामर्थ्यात् । उत्तारयितुम् उद्धर्तुम् । चण्डशीलः क्रूरस्वभावः । उदन्तजातं वृत्ता- न्तसमूहम् । राजराजगिरौ कैलासपर्वते । तपस्यते तपःकुर्वाणाय दर्पसारोऽवन्ति- सुन्दरीभ्राताः तस्मै । सन्दिश्य निवेद्य । बन्धने कारागृहे । केसरिणः सिंहस्य किशोरः तरुणस्तमिव । दारुपञ्जरनिबद्धं काष्ठनिर्मितपञ्जरमध्यस्थम् । कृत्वेत्यस्य कर्म मूर्द्धजजाले केशसमूहे विलीनस्य गुप्तस्य चूडामणेः मातङ्गदत्तमणिविशेषस्य प्रभावेण बातोंका ध्यान करके तुम दो मास तक धैर्य रखो । इस प्रकार प्राणोंको त्यागनेमें उद्यत उस राजपुत्रीको राजकुमारने समझाकर अपने आपको शत्रुके हाथोंमें सौंप दिया । ( ९ ) मालवेन्द्र और महादेवीको जब राजकुमारके इस प्रकार पीड़ित होनेका वृत्त ज्ञात हुआ तो वे बहुत दुखी हुए क्योंकि इन लोगोंने राजकुमारकी आकृति देखकर समझलिया था कि यही मेरा भावी जामाता है । अन्तमें मालवराजने अपने प्राणोंकी बाजी लगाकर—अर्थात् 'यदि तुम इसे मारोगे तो हम दोनों भी अपने प्राणोंको त्याग देंगे' ऐसा कहकर राजकुमारके प्राणोंको बचा लिया परन्तु, उस समय उनके हाथमें न तो कोई शक्ति थी, न कोई अधिकार ही था, इसलिए वे राजकुमारको उस आपत्तिके समुद्रसे पूर्णरूपेण पार नहीं उतार सके । क्रोधी चण्डवर्माने कैलास पर्वतपर

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ११४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

विक्षिप्तक्षुत्पिपासादिखेदं च तमवधूतदुहितृप्रार्थनस्याङ्गराजस्योद्धरणा- याङ्गानभियास्यन्ननन्यविश्वासात्रिनाय । रुरोध च बलभरदत्तकम्प- श्चम्पाम् । ( १० ) चम्पेश्वरोऽपि सिंहवर्मा सिंह इवासह्यविक्रमः प्राकारं भेद- यित्वा महता बलसमुदायेन निर्गत्य स्वप्रहितदूतव्राताहूतानां साहाय्यदा-

महात्म्येन विक्षिप्तो दूरीकृतः क्षुत्पिपासादिखेदो यस्य तम् । तं राजवाहनम् । अवधूतेति-अवधूता तिरस्कृता दुहितुः कन्यायाः अम्बालिकायाः प्रार्थना येन तस्य । उद्धरणाय उन्मूलनाय । अङ्गान् अङ्गदेशान् । अनन्यविश्वासात् अन्यस्मिन् विश्वा- साभावात् । हेतौ पञ्चमी । बलभरेण सैन्यसमूहेन दत्तः कम्पो येन सः । चण्ड- वर्मणो विशेषणमेतत् । चम्पाम् अङ्गदेशराजधानीम् ।

( १० ) प्राकारं प्राचीरम् । बलसमुदायेन सैन्यसमूहेन । स्वप्रहितेति-स्वप्रहि- तेन स्वयं प्रेषितेन दूतव्रातेन दूतसमूहेन आहूतानाम् आकारितानाम् । साहाय्य-

तपस्या करनेवाले दर्पसारके समीप यह सारा वृत्तान्त कहला भेजा । तत्पश्चात् पुष्पोद्भवका सर्वस्व अपहरण कर लिया, उसे उसके कुटुम्बीसहित पकड़कर कारागारमें बन्द कर दिया तथा सिंहशावकके समान वीर राजवाहनको भी काष्ठके बने जंगलेदार पिंजड़ेमें बन्द कर दिया । यद्यपि उसे कई दिनोंसे कुछ खाने-पीनेको भी न मिला था तथापि उसे भूख-प्यास न लगी । उसका कारण यह था कि उसके केशोंमें एक चूडामणि छिपी थी जिसका प्रभाव यह था कि चाहे जितने दिनों भोजन वा जल न मिले परन्तु उक्त मणिको धारण किये रहनेसे वह व्यक्ति दुर्बल एवं व्याकुल नहीं हो सकता। यद्यपि उसने अतिकरुण स्वरमें दीनतासे चण्डवर्मासे प्रार्थना की कि 'यह राजपुत्री मुझे चाहती है और मैं भी इससे प्रेम करता हूँ, इस हेतु हम लोगोंके इस शुद्ध प्रेममें विघ्न न डालिये', परन्तु उसने कुछ न सुना । इसी समय सिंहवर्माको नष्ट करनेके लिए चण्डवर्माने उसके ऊपर आक्रमण कर दिया । अपने किसी भी दासपर विश्वास न करके वह चण्डवर्मा राजवाहनको भी युद्धमें जाते समय अपने साथ ही लेता गया । महाराज अंगराजकी राजधानी चम्पा नगरीको उसने जाकर चारों ओरसे घेर लिया ।

( १० ) मृगेन्द्रके समान असाधारण पराक्रमी चम्पेश्वर महाराज सिंहवर्माने भी अति- विशाल सेनाको साथ लेकर उसपर आक्रमण कर दिया । उन्होंने अपने बड़े प्रचण्ड आक्र- मणसे उसके चक्रव्यूहको अस्त-व्यस्त कर दिया और अतिवीरतासे सामना किया । इसी समय उन्होंने अपने राजके दूतोंके द्वारा आस पासके महाराजों को सहायता देनेके लिए कहला भेजा । इस कारण वे लोग भी तात्कालिक सहायता देने आ पहुँचे । परन्तु उन

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११५ नायातिसत्वरमापततां धरापतीनामचिरकालभाविन्यपि सन्निधावदत्ता- पेक्षः साक्षादिवावलेपो वपुष्मानक्षमापरीतः प्रतिबलं प्रतिजग्राह । ( ११ ) जगृहे च महति संपराये क्षीणसकलसैन्यमण्डलः प्रचण्ड- प्रहरणशतभिन्नमर्मा सिंहवर्मा करिणः करिणमवप्लुत्यातिमानुषप्रमाण- बलेन चण्डवर्मणा । स च तद्दुहितर्यम्बालिकायामबलारत्नसमाख्याता- दानाय निमन्त्रितानामित्यर्थः । आपतताम् आगच्छताम् । अचिरभाविनि शीघ्र- भाविनि । सन्निधौ सन्निधाने । उपस्थिताविति यावत् । अदत्तापेक्षः अपेक्षामकृत्वे- त्यर्थः । साक्षात् अग्रतः स्थित । वपुष्मान् मूर्त्तिमान् । अवलेपो गर्वः । अक्षमापरीतः कोपाक्रान्तः । प्रतिबलं शत्रुसैन्यम् । प्रतिजग्राह आक्रान्तवान् । ( ११ ) जगृहे गृहीतः चण्डवर्मणा सिंहवर्मेत्यन्वयः । संपराये युद्धे । क्षीणं नष्टं सकलं सैन्यमण्डलं यस्य सः । प्रचण्डेन भीषणेन प्रहरणशतेन शस्त्रसहस्रेण भिन्नं विदीर्णं मर्म यस्य सः । करिणः करिणमिति—एकस्मात् गजात् अन्यं गजम् अवप्लुत्य आरुह्य । अतिमानुषं मनुष्यादप्यधिकं प्राणबलं यस्य तेन । स च चण्ड- वर्मा च । तद्दुहितरि सिंहवर्मकन्यायाम् । अबलारत्नं स्त्रीरत्नमिति समाख्यातायां प्रसिद्धायाम् । अतिमात्रम् अभिलाषो यस्य सः—अत्यन्तासक्त इत्यर्थः । एनं सिंह- वर्माणम् । न व्ययुयुजत् न पृथक् चकार न जघानेत्यर्थः । विपूवँकाद् युजेर्णिज- न्ताल्लुङ् । अपितु किन्तु । अनीनयत् प्रापयामास । णीञ् प्रापणे इत्यस्य धातोर्णि- जन्तस्य लुङि रूपम् । अपनीताशेषशल्यं दूरीकृतनिखिलशस्त्रव्रणम् । एनमित्यस्य विशेषणम् । अकल्पा अचिन्त्या सन्धा प्रतिज्ञा यस्य सः । सत्यप्रतिज्ञ इति भावः । महाराजोंकी सहायताकी उन्होंने जरा भी अभिलाषा न की और साक्षात् क्रोधकी मूर्तिके समान विकराल रूप धारण कर वे क्रुद्ध होकर शत्रुसे जाकर भिड़ गये और वीरताके साथ साहसपूर्वक घमासान संग्राम किया । ( ११ ) परन्तु, चण्डवर्मा उनसे अधिक प्रबल पड़ रहा था, साथ ही उसके पास शस्त्रास्त्रबल भी पर्याप्त था । इस कारण, जैसे एक हाथीको दूसरा शक्तिशाली हाथी धर पछाड़े उसी प्रकार सिंहवर्माको उसकी सारी सेनाके नष्ट हो जानेके पश्चात् उस चण्डवर्मानि चारों ओरसे घेर लिया । चण्डवर्मा सिंहवर्माकी पुत्री अम्बालिकाको बहुत चाहता था जो स्त्रियोंमें मणिके समान देदीप्यमान थी । इसलिए उसने सिंहवर्माको घेरकर जानसे नहीं मारा अपितु उसे पकड़कर अपने शिविरमें ले गया और वहाँ उसके घावोंमें मरहम-पट्टी कराकर उसका उपचार कराने लगा तथा उसे अपने यहाँ बन्द कर रख छोड़ा । उसी समय ज्योतिषियोंको आमन्त्रित किया और उन लोगोंसे उसी रातमें

११६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां यामतिमात्राभिलाषः प्राणैरैनं न व्ययूयुजत् । अपि त्वनीनयदपनीता- शेषशल्यमकल्पसंधो बन्धनम् । अजीगणच्च गणकसंघैः 'अद्यैव क्षपाव- साने विवाहनीया राजदुहिता' इति । (१२) कृतकौतुकमङ्गले च तस्मिन्नेकपिङ्गाचलात्प्रतिनिवृत्त्यैणजङ्घो नाम जङ्घाकरिकः प्रभवतो दर्पसारस्य प्रतिसन्देशमावेदयत् - 'अयि मूढ, किमस्ति कन्यान्तःपुरदूषकेऽपि कश्चित्कृपावसरः । स्थविरः स राजा जराविलुप्तमानावमानचित्तो दुश्चरितदुहितृपक्षपाती यदेव किञ्चित्प्रलपति त्वयापि किं तदनुमत्या स्थातव्यम् । अविलम्बितमेवं तस्य कामोन्मत्तस्य चित्रवधवार्ताप्रेषणेन श्रवणोत्सवोऽस्माकं विधेयः । सा च दुष्टकन्या सहानुजेन कीर्तिसारेण निगडितचरणा चारके निरोद्धव्या इति । बन्धनं कारागृहम् । बन्धनमिति द्वितीयं कर्म, नयतेर्द्विकर्मकत्वात् । अजीगणत् गणयामास । गणकसंघैः ज्योतिषिकैः । क्षपावसाने रात्रिशेषे । (१२) कृतकौतुकेति-कृतं विहितं कौतुकं मङ्गलं विवाहसम्बन्धि कृत्यं येन तस्मिन् । तस्मिन् चण्डवर्मणि । एकपिङ्गाचलात् तदाख्यपर्वतात् । प्रतिनिवृत्य आगत्य । जंघाकरिकः वेगगामी दूतः । प्रभवतः प्रभोः । प्रतिसन्देशं प्रत्युत्तरम् । अयि मूढेति चण्डवर्मणः सम्बोधनम् । कन्यान्तःपुरेति-यः कन्यान्तःपुरं प्रविश्य दूषयति तस्मिन् । अत्र राजवाहने इत्यर्थः । कृपावसरः करुणाया अवकाशः । अस्ति किं नास्तीत्यर्थः । स्थविरो वृद्धः । स राजा मानसारः । जरेति-जरया वार्द्धकेन विलुप्तौ नाशितौ मानापमानौ यस्य तादृशं चित्तं यस्य सः । चित्रवधेति- चित्रेण प्रकारेण यो वधस्तस्य वार्त्ताप्रेषणेन-अद्भुतोपायेन तं निहत्य तद्वृत्तान्तज्ञा- पनेनेत्यर्थः । श्रवणयोः कर्णयोरुत्सव आनन्दः । निगडितचरणा निबद्धपादयुगला । चारके बन्धनालये । इत्यन्तं दर्पसारस्य सन्देशवचनम् । अम्बालिकाके साथ परिणय होनेका शुभलग्न निकालने की प्रार्थना की जिससे विवाह शीघ्र रातमें ही हो जाय । (१२) वैवाहिक मांगलिक कार्य हो जानेके पश्चात् एणजंघ नामक एक सेवक कैलास पर्वतपरसे महाराज दर्पसारका प्रतिसन्देश लेकर आया और बोला - 'महाराज की आज्ञा है कि अरे मूर्ख ! राजपुत्रीके अन्तःपुरमें प्रविष्ट होकर व्यभिचार करनेवाले दुष्टपर भी कभी दया की जाती है ! वह राजा तो अत्यन्त वृद्ध हो गया है इस कारण उसके अन्तः- करणमें मानापमानके भाव नहीं रह गये हैं । यह बात स्वाभाविक भी है । ऐसा दशामें यदि वह अपनी दुश्चरित्रा पुत्रीका पक्षपात करता हुआ बकवाद करता है तो क्या तुम भी

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११७ ( १३ ) तच्चाकर्ण्य 'प्रातरेव राजभवनद्वारे स च दुरात्मा कन्या- न्तःपुरदूषकः संनिधापयितव्यः । चण्डपोतश्च मातङ्गपतिरुचितकल्पनो- पपन्नस्तत्रैव समुपस्थापनीयः ! कृतविवाहकृत्यश्चोत्थायाहमेव तमनार्य- शीलं तस्य हस्तिनः कृत्वा क्रीडनकं तदधिरूढ एव गत्वा शत्रुसाहाय्याय प्रत्यासीदतो राजन्यकस्य सकोशवाहनस्यावग्रहणं करिष्यामि' इति पार्श्व- चरानवेक्षांचक्रे । निन्ये चासावहन्त्यन्यस्मिन्नुन्मिषत्येवोषोरागे राजपुत्रो राजाङ्गणं रक्षिभिः । उपतस्थे च क्षरितगण्डश्चण्डपोतः । ( १३ ) संनिधापयितव्यः सन्निधौ स्थापयितव्यः । चण्डपोतस्तदाख्यो मातङ्ग- पतिर्गजराजः । उचिताभिर्योग्याभिः कल्पनाभिरलङ्कारादिसाधनैरुपपन्नो युक्तः । तत्रैव राजभवनद्वारे । समुपस्थापनीयः आनेतव्यः । अनार्यशीलं दुष्टस्वभावम् । तं राजवाहनम् । क्रीडनकं क्रीडनसाधनं खेलनमिति यावत् । तदधिरूढः—तमेव गजमधिरुह्येत्यर्थः । शत्रुसाहाय्याय शत्रोः सिंहवर्मणः साहाय्यं कर्तुम् । प्रत्या- सीदतः समीपमागच्छतः । राजन्यकस्य क्षत्रियसमूहस्य । अवग्रहणं प्रतिबन्धं बन्धनमिति यावत् । पार्श्वचरान् पार्श्वस्थवीरान् । अवेक्षांचक्रे ददर्श, सावधानांश्चक्रे वा । निन्ये चेति—असौ राजपुत्रः राजवाहनः अन्यस्मिन् अहनि दिवसे उन्मिषति स्फुरति उषोरागे प्रभातसम्बन्धिरक्तिम्नि रक्षिभिः रक्षाधिकृतैः राजाङ्गणं निन्ये नीतः । उपतस्थे—उपस्थितोऽभवत् । क्षरितगण्डः स्रवत्कपोलः । उसी के कथनानुसार कार्य करोगे ? यदि नहीं, तो शीघ्र ही क्रूरता के साथ उसकी हत्या का वृत्तान्त भेजकर मेरी आत्मा को प्रसन्न करो उसके छोटे भाई कीर्तिसार को भी हाथ-पाँव बाँधकर कारागार में डाल दो । ( १३ ) यह वृत्त श्रवण करते ही उसने अपने दासों को आदेश दिया—'कल प्रातःकाल ही राजवाहन राजद्वार पर उपस्थित किया जाय । हाथियों में श्रेष्ठ हाथी चण्डपोत भी अलंकृत किया जाकर वहाँपर तैयार खड़ा रहे। वैवाहिक मांगलिक कार्य सम्पन्न होते ही वहाँपर आ जाऊँगा और अपने सामने उसे उस हाथी से कुचलवा करके मरवा डालूँगा। तत्पश्चात् उसी हाथी पर चढ़कर मैं उन दुराचारी राजाओंपर भी आक्रमण कर दूँगा जो सिंहवर्मा की सहायता के लिए आये थे। मैं उनपर आक्रमण करके उनके सैन्य तथा निधिपर अधिकार जमा लूँगा। चण्डवर्मा की आज्ञानुसार सूर्योदय होते ही सेवकों ने राजवाहन को ले जाकर राजद्वार पर उपस्थित कर दिया । हाथियों में प्रमुख हाथी चण्डपोत भी सजा हुआ वहाँ खड़ा था । उसके गण्डप्रदेश से मदधारा बह रही थी ।

११८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १४ ) क्षणे च तस्मिन्मुमुचे तदङ्घ्रियुगलं रजतशृङ्खलया । सा चैनं चन्द्रलेखाच्छविः काचिदप्सरा भूत्वा प्रदक्षिणीकृत्य प्राञ्जलिव्र्यजि- ज्ञपत्—'देव, दीयतामनुग्रहार्द्रं चित्तम् । अहमस्मि सोमरश्मिसम्भवा सुरतमञ्जरी नाम सुरसुन्दरी । तस्या मे नभसि नलिनलुब्धमुग्धकलहंसा- नुबद्धवक्त्रायास्तन्निवारणलोभविच्छिन्नविगलिता हारयष्टिर्यदृच्छया जातु हैमवते मन्दोदके मग्नोन्मग्नस्य महर्षेर्मार्कण्डेयस्य मस्तके मणिकिरण- द्विगुणितपलितमपतत् । ( १४ ) मुमुचे मुक्तमभवत् । तदङ्घ्रियुगलं राजवाहनचरणद्वयम् । सा रजतशृङ्खला । एनं राजवाहनम् । चन्द्रलेखाया ज्योत्स्नायाः छविरिव छविर्यस्याः सा । काचित्-अनिर्वचनीया । व्यजिज्ञपत् निवेदितवती । दीयतामनुग्रहार्द्रं चित्तम् अनुग्रहेण कृपया आर्द्रं सिक्तं - चित्तमित्यस्य विशेषणम् । मयि प्रसन्नो भवेति भावः । सोमरश्मिसम्भवा-तदाख्यगन्धर्वकन्या । सुरसुन्दरी अप्सराः । नभसि आकाशे नलिने पद्मे लुब्ध आसक्तो मुग्धो मूढो यः कलहंसो राजहंसस्तेनानुबद्ध- मनुसृतं वक्त्रं मुखं यस्यास्तथाभूतायाः मन्मुखं नलिनं बुद्ध्वा कलहंसस्तदनुसरती त्यर्थः । मे इत्यस्य विशेषणम् । तन्निवारणेति-तस्य कलहंसस्य निवारणे यः क्षोभ- श्चाञ्चल्यं तेन विच्छिन्ना त्रुटिता अत एव विगलिता भ्रष्टा-हारयष्टिर्हारलता । यदृ- च्छया स्वेच्छया । जातु कदाचित् हैमवते मन्दोदके हिमालयसम्बन्धिनि स्वल्प- जले । मग्नोन्मग्नस्य स्नानं कुर्वतः । मणिकिरणैति-क्रियाविशेषणम् । मणिकिरणै- र्हारस्थरत्नमयूखैर्द्विगुणितं वर्द्धितं पलितं जराजनितशौक्ल्यं यत्र तद्यथा तथा । ( १४ ) उस समय राजवाहनके पैरोंमें पड़ी हुई चाँदीवाली वह जंजीर आप ही आप टूट गयी तथा वह जंजीर एक स्त्रीका रूप धरकर उस राजवाहनके सामने हाथ जोड़कर खड़ी हो गयी और कहने लगी- 'हे देव ! मेरे ऊपर कृपा कीजिये' मैं चन्द्रमासे प्रादुर्भूत किरणोंसे उत्पन्न सुरतमंजरी नामक अप्सरा हूँ। एक बार मैं अपनी इच्छासे आकाशमें घूम रही थी । उस समय एक कलहंस उड़ता हुआ आया और उसने मेरे मुखको कमल समझकर आच्छादित कर लिया । इस कारण मैं घबड़ा गयी । व्याकुलताके साथ उसे हटाते हुए अनजानमें मेरे गलेकी माला टूट गयी । उसी समय हिमवान् पर्वतके तालावमें श्रीमार्कण्डेय ऋषि डुबकियाँ लगा-लगाकर नहा रहे थे । मेरी वह माला जाकर उन के शुभ्र और लम्बी-लम्बी जटावाले मस्तकपर गिरीं ।

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ११९ ( १५ ) पातितश्च कोपितेन कोऽपि तेन मयि शापः- 'पापे, भजस्व लोहजातिमजातचैतन्या सती' इति । स पुनः प्रसाद्यमानस्त्वत्पादपद्मद्व- यस्य मासद्वयमात्रं सन्दानतामेत्य निस्तरणीयामिमामापदमपरिक्षीणश- क्तित्वं चेन्द्रियाणामकल्पयत् । अनल्पेन च पाप्मना रजतशृङ्खलीभूता मामैक्ष्वाकस्य राज्ञो वेगवतः पौत्रः, पुत्रो मानसवेगस्य, वीरशेखरो नाम विद्याधरः शङ्करगिरौ समध्यगमत् । आत्मसात्कृता च तेनाहमासम् । ( १६ ) अथासौ पितृप्रयुक्तवैरे प्रवर्त्तमाने विद्याधरचक्रवर्तिनि वत्स- ( १५ ) पतितो दत्तः । कोपितेन क्रुद्धेन । कोपः सञ्जातोऽस्येतीतच् । लोह- जातिं लोहभावम् । अजातचैतन्या चैतन्यरहिता । सः मार्कण्डेयः । प्रसाद्यमानः प्रसन्नीक्रियमाणः । मयेति शेषः । त्वत्पादेति-तव भवतो राजवाहनस्येत्यर्थः । पाद्- पद्मद्वयस्य चरणकमलयुगलस्य । मासद्वयं प्रमाणमस्येति मात्रच्प्रत्ययः । सन्दानतां बन्धनत्वम् । 'सन्दानं पादबन्धनमि'त्यमरः । एत्य प्राप्य । निस्तरणीयाम् उद्धर- णीयां समाप्यामिति यावत् । इमामापदं- शृङ्खलात्वप्राप्तिरूपाम् । अपरिीणश- क्तित्वम् अनष्टस्वस्वविषयग्रहणसामर्थ्यम् । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनाम् । अकल्पयत् सम्पादयामास । पाप्मना पापेन । ऐक्ष्वाकस्य इक्ष्वाकुवंशीयस्य वेगवतः वेगवा- निति नाम्नः । शङ्करगिरौ कैलासे । समध्यगमत् प्राप । मामिति शेषः । आत्मसा- त्कृता गृहीता । ( १६ ) असौ वीरशेखरः । पित्रा स्वजनकेन मानसवेगेनेत्यर्थः । प्रयुक्तं कृतं ( १५ ) बस, इसी कारण वे मुनिवर क्रुद्ध हो गये और मुझे शाप दे दिया कि ओ पापे ! जा, निर्जीव होकर लौह-द्रव्यमें एकीभूत हो जा । उनके शापको श्रवण कर जब मैंने उनसे अनुनय-विनयपूर्वक बड़ी प्रार्थना की तब उन्होंने मेरे शापकी अवधि निश्चित की कि मुझे दो मासों तक आपके पैरोंमें पड़े रहना पड़ेगा, तत्पश्चात् मेरी मुक्ति हो जायगी । साथ ही मुझे यह भी सुविधा प्रदान कर दी कि चेतनाहीन अवस्थामें भी मुझे इन्द्रियोंका ज्ञान और शक्ति का अनुभव होता रहे । इस प्रकार एक असाधारण अपराधके कारण मुझे चाँदीकी जंजीर बनना पड़ा । शापके अनुसार जब मेरी यह अवस्था हुई तब इक्ष्वाकुवंशी राजा वेगवानके पौत्र तथा मानसवेगके पुत्र वीरशेखर नामक विद्याधर कैलास पर्वतपर आ पहुँचे । उन्होंने जंजीररूपमें मुझे अवलोकित करके उठा लिया और अण्टीमें रख लिया । ( १६ ) तब कुछ दिनों के पश्चात् वीरशेखर और उनके पितामें वैमनस्य हो गया,

१२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां राजवंशवर्धने नरवाहनदत्ते विरसाशयस्तदपकारक्षमोऽयमिति तपस्यता दर्पसारेण सह समसृज्यत । प्रतिश्रुतं च तेन तस्मै स्वसुरवन्तिसुन्दर्याः प्रदानम् । ( १७ ) अन्यदा तु वियति व्यवदायमानचन्द्रिके मनोरथप्रियतमा- मवन्तिसुन्दरीं दिदृक्षुरवशेन्द्रियस्तदिन्द्रमन्दिरद्युति कुमारीपुरमपासरात् । अन्तरितश्च तिरस्करिण्या विद्यया । स च तां तदा त्वदङ्गापाश्रयां सुरत- यद्वैरं शत्रुत्वं तस्मिन् । प्रवर्त्तमाने तिष्ठति । वत्सराजवंशवर्द्धने वत्सराजकुलोत्पन्ने । विरसाशयः क्रान्तःकरणः । तदपकारेति—तस्य नरवाहनदत्तस्यापकारे विग्रहे क्षमः समर्थोऽयं दर्पसार इति मत्वा । तपस्यता तपस्कुर्वता । समसृज्यत मिलितोऽ- भवत् । प्रतिश्रुतं प्रतिज्ञातम् । तेन दर्पसारेण । तस्मै वीरशेखराय । स्वसुः भगिन्याः । ( १७ ) अन्यदा अन्यदिने । वियति आकाशे । व्यवदायमानचन्द्रिके निर्मल- ज्योत्स्ने व्यवपूर्वकस्य दैप् शोधन इत्यस्य धातो रूपम् । मनोरथेति-मनोरथेनैव असम्पन्नविवाहत्वान्मनसैव नतु कर्मणेति भावः । प्रियतमा वल्लभा ताम् । अव- शानि विकलानि इन्द्रियाणि यस्य स वीरशेखर इति शेषः । इन्द्रमन्दिरस्य महेन्द्रगृहस्य द्युतिरिव द्युतिः शोभा यस्य तत् । कुमारीपुरमिरत्यस्य विशेषणम् । उपासरत् अगच्छत् । अन्तरित आच्छादितः ! तिरस्करिण्या अन्तर्धानकारिण्या । स च वीरशेखरश्च । ताम् अवन्तिसुन्दरीम् । त्वदङ्केति—तव भवतो राजवाहनस्यै- जिस कारण वे विद्याधरोंके सार्वभौम तथा वत्सराजके वंशके अप्रतिम पुरुष नरवाहनदत्तसे जा मिले । परन्तु उससे कुछ इन्हें सहायता नहीं प्राप्त हुई और उन्हें वहाँसे हताश होकर लौटना पड़ा । तब बहुत विचार विमर्श करके वे कैलासपर्वतपर तपस्या करते हुए राजा दर्पसारसे जा मिले, क्योंकि उन्हें यह विश्वास था कि राजा दर्पसार उनके पिताके अखण्ड गर्वका खण्डन कर सकते हैं । उन वीरशेखरने दर्पसारसे मिलकर उन्हें वाक्यप्रदान किया कि यदि आप मेरी सहायता करेंगे तो मैं अपनी भगिनी अवन्तिसुन्दरीका परिणय आपसे कर दूँगा । ( १७ ) तदनन्तर एक दिन जब सारा जगतीतुल चन्द्रकिरणोंसे परिव्याप्त था तब उन किरणोंसे व्याकुल होकर दर्पसार अपनी अभिलषित प्रियतमा अवन्तिसुन्दरीसे भेंट करनेके लिए उसके उस अन्तःपुरमें प्रविष्ट हो गया जो इन्द्रभवनके समान सजा हुआ भला लगता था । दर्पसार उस समय अपने आपको तिरस्करिणी विद्यासे गुप्त किये हुए था । वहाँ पहुँचकर उसने देखा कि उसकी प्रेयसी सुरतजनित श्रमसे व्यथित होकर आपकी गोदमें सो रही है । वह आपके द्वारा तीनों लोकोंकी कथाओंको श्रवण कर Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२१ खेदसुप्तगात्रीं त्रिभुवनसर्गयात्रासंहारसबद्धाभिः कथाभिरमृतस्यन्दिनीभिः प्रत्यानीयमानरागपूरां न्यरूपयत् । ( १८ ) स तु प्रकुपितोऽपि त्वदनुभावप्रतिबद्धनिग्रहान्तराध्यवसायः समालिङ्ग्येतेरतरमत्यन्तसुखसुप्तयोर्युवयोर्दैवदत्तोत्साहः पाण्डुलोहशृङ्ख- लात्मना मया पादपद्मयोर्युगलं तव निगड़यित्वा सरोषरभसमपासरत् । अवसितश्च ममाद्य शापः । तच्च मासद्वयं तव पारतन्त्र्यम् । प्रसीदेदा- नीम् । किं तव करणीयम्' इति प्रणिपतन्तीं 'वार्तयानया मत्प्राणसमां समाश्वासय' इति व्यादिश्य विससर्ज । स्यर्थः । अङ्के क्रोडदेशे अपाश्रयः शिरोभागो यस्यास्ताम् । सुरतखेदसुप्तगात्रीं रतिखेदनिश्शलावयवाम् । त्रिभुवनेति - त्रिभुवनस्य सर्ग उत्पत्तिः यात्रा स्थितिः संहारः प्रलयश्च तैः सम्बद्धाभिः संसृष्टाभिः । अमृतस्यन्दिनीभिः सुधास्राविणीभिः । प्रत्यानीयमान उत्पाद्यमानो रागपूरोऽनुरागातिशयो यस्यास्ताम् । न्यरूपयत् ददर्श । ( १८ ) सः वीरशेखरः । त्वदनुभावेति-तव भवतोऽनुभावेन प्रतापेन प्रति- बद्धो रुद्धः निग्रहान्तरस्य शृङ्खलया पादबन्धनं विना अन्यविधनिग्रहस्य अध्यव- सायोडभिप्रायो यस्य सः । इतरेतरं परस्परम् । युवयोः अवन्तिसुन्दर्याः राजवा- हनस्य चेत्यर्थः । पाण्डुलोहेति-पाण्डुलोहस्य रजतस्य शृङ्खला आत्मा स्वरूपं यस्यास्तया । मयेत्यस्य विशेषणम् । मया सुरतमञ्जर्या इत्यर्थः । निगडयित्वा बद्ध्वा । निगडितं करोतीति नामधातुः । सरोषरभसं सक्रोधवेगम् । अपासरत् अन्तर्दधौ । अवसितः समाप्तः । पारतन्त्र्यं पराधीनता । व्यादिश्य कथयित्वा । वार्त्तयेत्यादिसमाश्वासयेत्यन्तस्य कर्म । गद्गद एवं पुलकित हो गयी थी तथा आपके लिए उसके चित्तमें प्रेमकी लहरें उच्छाले मार रही थीं । (१८) इस रीतिसे आपको अपनी कामनापूर्त्तिमें अति विपुल अन्तराय ज्ञात कर उस दर्पसारको बड़ा रोष आया । परन्तु, आपके प्रतापके समक्ष वह कुछ करनेमें अशक्त था । अन्ततो गत्वा दुर्भाग्यवश जब आप दोनों परस्पर लिपटे हुए सो रहे थे, उसने मुझे (चाँदीकी जंजीरको) आपके दोनों पैरोंमें कसकर बाँध दिया तथा उसी रोषके आवेगमें वह अति चपलतासे भाग गया । आज मेरे शापकी अवधि पूर्ण हो गयी क्योंकि दो मासों तक मैं परतन्त्रा रह चुकी । अब मुझपर दया कीजिये और आज्ञा दीजिये कि मैं आपकी क्या सेवा करूँ ।' ऐसा कहकर उस अप्सराने उन्हें प्रणाम किया । यह सुनकर राजवाहनने उससे कहा-'आप मेरा समस्त वृत्त मेरी प्रियतमा को सुनाकर उसे धीरज बँधा दें। ऐसा कहकर उन्होंने उसे विदा दे दी ।

१२२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( १६ ) तस्मिन्नेव क्षणान्तरे 'हतो हतश्चण्डवर्मा सिंहवर्मदुहितुरम्बा- लिकायाः पाणिसर्शरागप्रसारिते बाहुदण्ड एव बलवदवलम्ब्य सरभस- माकृष्य केनापि दुष्करकर्मणा तस्करेण नखप्रहारेण राजमन्दिरोद्देशं च शवशतमयमापादयन्नचकितगतिरसौ विहरति' इति वाचः समभवन् । श्रुत्वा चैतत्तमेव मत्तहस्तिनमुदस्ताधोरणो राजपुत्रोऽधिरुह्य रंहसोत्तमेन राजभवनमभ्यवर्तत । ( २० ) स्तम्बेरमर्याावधूतपदातिदत्तवर्त्मा च प्रविश्य वेश्माभ्यन्तर- ( १९ ) पाणिस्र्शेति- पाणिस्र्शे करग्रहणे विवाहे इति यावत् , यो रागो- ऽनुरागस्तेन प्रसारिते विस्तारिते । बाहुदण्डे भुजदण्डे । वलवद् दृढम् । अवल- म्ब्य गृहीत्वा । सरभसं सवेगम् । तस्करेणेति हत इति क्रियायाः कर्त्तरि तृतीया । नखप्रहारेण छुरिकाघातेन । करणे तृतीया । राजमन्दिरोद्देशं नृपगृहप्रदेशम् । आपादयन् कुर्वन् । अचकितगतिः अन्नस्तगमनः । असौ तस्करः । इति वाचः एवम्भूताः गिरः । समभवन् उद्भूताः । तमेव चण्डवर्माधिष्ठितम् । उदस्तो दूरी- कृत आधोरणो हस्तिपको येन सः । राजपुत्र इत्यस्य विशेषणम् । रंहसा वेगेन । उत्तमेन अतिशयितेन । अभ्यवर्त्तत प्राचलत् । ( २० ) स्तम्बेरमेति - स्तम्बेरमस्य हस्तिनो रयेण वेगेन अवधूता दूरीकृता ये पदातयः पत्तयस्तैर्दत्तं वर्त्म मार्गो यस्यासौ । हस्तिपदपेषणभयात्पदातयो मार्गं परिहृत्य दूरंगता इति भावः । अदभ्रेति-अदभ्रो बहुलो योऽभ्रनिर्घोषो मेघगर्जितं ( १९ ) इसके कुछ ही क्षण पश्चात् यह कोलाहल मचा कि चण्डवर्मा मार डाला गया । जिस समय उसने सिंहवर्माकी पुत्री अम्वालिकाके पाणिग्रहणके लिए अपना प्रेमपूर्ण हाथ पसारा, उसी समय किसीने बलात् उसका हाथ पकड़कर उसे खींच लिया तथा यमपुरको भेज दिया । उस एकाकी किन्तु साहसी वीरपुंगवने अपने नखोंके प्रहारोंसे राजप्रासादके द्वारपर सैकड़ों राजपुरुषोंको मार डाला और उनके शवोंकी राशियाँ एकत्र कर दीं तथा अभी वह निर्भीक भावसे वहीं विचरण कर रहा है । यह शोर सुनते ही राजवाहनने उस मतवाले हाथी के महावतको हटा दिया तथा स्वयं हाथीको हाँकता प्रबल वेगसे राजमहलकी ओर चल पड़ा । ( २० ) वेगसे हाथीके जानेके कारण सभी लोग मार्गमें एक ओर होकर रास्ता छोड़ रहे थे अतः वह अतिशीघ्र राजद्वार पर जा पहुँचा । वहाँ पहुँचते ही उसने मेघके समान गम्भीर गर्जन किया और भवनके भीतर जाकर कहा-'वह कौन महापुरुष है जिसने मानवी शक्तिके परे इतना बड़ा काम क्षणमात्रमें कर दिया है । वह शीघ्र दर्शन दे और मेरे

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२३ मदभ्राभ्रनिर्घोषगम्भीरेण स्वरेणाभ्यधात्—'कः स महापुरुषो येनैतन्मा- नुषमात्रदुष्करं महत्कर्मानुष्ठितम् । आगच्छतु मया सहेमं मत्तहस्तिन- मारोहतु । अभयं मदुपकण्ठवर्तिनो देवदानवैरपि विगृह्णानस्य' इति । (२१) निशम्यैवं स पुमानुपोढहर्षो निर्गत्य कृताञ्जलिराक्रम्य संज्ञा- संकुचितं कुञ्जरगात्रमसक्तमभ्यरुक्षन् । आरोहन्तमेवैनं निर्वर्ण्य हर्षोत्फु- ल्लदृष्टिः 'अये, प्रियसखोऽयमपहारवर्मैव' इति पश्चान्निषीदतोऽस्य बाहु- दण्डयुगलमुभयभुजमूलप्रवेशितमग्रेऽवलम्ब्य स्वमङ्गममालिङ्गयामास । स्वयं च पृष्ठतो वलिताभ्यां भुजाभ्यां पर्यवेष्टयत् । तद्वद् गम्भीरेण । अभ्यधात् अकथयत् । मानुषमात्रेण साधारणमानवेन दुष्करं कर्तुमशक्यम् । महत्कर्म चण्डवर्ममारणरूपम् । अनुष्ठितं कृतम् । मदुपकण्ठवर्त्तिनः मत्समीपस्थितस्य । विगृह्णानस्य विरोधं कुर्वतः । (२१) निशम्य श्रुत्वा । उपोढः प्राप्तो हर्षो येन सः । आक्रम्य पादविक्षेपे- णागत्य । संज्ञया सङ्केतेन सङ्कुचितं खर्वीकृतम् । कुञ्जरगात्रं हस्तिशरीरम् । अस- क्तमलग्नं यथा तथा । हस्तिनमस्पृष्ट्वेत्यर्थः । निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । हर्षोत्फुल्लदृष्टिः प्रीतिवि- कसितनयनः । अये विस्मयसूचकमव्ययमेतत् । प्रियसखः प्रियमित्रम् । निषीदतः उपविष्टस्य । अस्य अपहारवर्मणः । उभयभुजमूले स्वस्योभयकक्षे । प्रवेशितं विन्य- स्तम् । अग्रे अग्रभागे । अवलम्ब्य गृहीत्वा । स्वं स्वकीयं राजवाहनस्येत्यर्थः । अङ्गं शरीरम् । आलिङ्गयामास तेनापहारवर्मणेति शेषः । पृष्ठतः पृष्ठभागे । वलिताभ्यां वक्रीकृताभ्याम् । पर्यवेष्टयत् समालिङ्ग अपहारवर्माणमिति शेषः । अभिमुखं स्थितयोरेव द्वयोरालिङ्गनं स्वाभाविकं भवति अत्र तु गजपृष्ठमधिरूढयोस्तयोस्तद्- सम्भ्रमतः प्रातिलोम्येन कथंचिदङ्गसम्मेलनं जातमिति निष्कर्षः । साथ इस मतवाले हाथीपर सवार होवे । देवगणों और राक्षसोंसे भी शत्रुता करनेवाला वह महापुरुष मेरे पास आवे—मैं उसे अभयदान दे रहा हूँ ।' (२१) उपर्युक्त वाणी श्रवण कर उस महापुरुषको परमानन्द प्राप्त हुआ और वह हाथ जोड़कर राजवाहनके सामने आकर उपस्थित हो गया । पुनः राजवाहनके संकेतसे वह हाथीपर जा बैठा । परन्तु, हाथीपर उसने ऐसी रीतिसे बैठना चाहा जिसमें राजवाहनकी देहसे उसकी देहका सस्पर्श न हो । परन्तु, हाथीपर चढ़नेके पश्चात् राजवाहनने भली-भांति निरीक्षण करके उस व्यक्तिको आकृतिसे पहचान लिया और झट अपने बाहुपाशमें उसे आलिंगन करते हुए कहा—'अरे, तुम तो मेरे परम मित्र अपहारवर्मा हो !' ऐसा कहकर ६ द० कृ० उ०

१२४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां ( २२ ) तत्क्षणोपसंहृतमालिङ्गनव्यतिकरश्चापहारवर्मा चापचक्रकणप- कर्पणप्रासपट्टिशमुसलतोमरादिप्रहरणजातमुपयुञ्जानान्बलावलिप्तान्प्रतिब- लवीरान्वहुप्रकारायोधिनः परिक्षिपतः क्षितौ विचिच्छेद । क्षणेन चाद्राक्षी- त्तदपि सैन्यमन्येन समन्ततोऽभिमुखमभिधावता बलनिकायेन परिक्षिप्तम् । (२३) अनन्तरं च कश्चित्कर्णिकारगौरः कुरुविन्दसवर्णकुन्तलः कमलकोमलपाणिपादः कर्णचुम्बिदुग्धधवलस्निग्धनीललोचनः कटितटनि- ( २२ ) तच्छणेति-तस्मिन् क्षणे समये उपसंहृतः समाप्त आलिङ्गनस्या- श्लेषस्य व्यतिकरः सम्पर्कौ येनासौ । चापेति-चापो धनुः, चक्रं, कणपो लोह- स्तम्भः, कर्पणः शरावाकारोऽस्त्रविशेषः, प्रासः कुन्तः, पट्टिशः शस्त्रविशेषः, मुसलं मुसलाकारशस्त्रविशेषः, तोमरो लोहगुच्छनिर्मितं शस्त्रमित्यादि प्रहरणजातं शस्त्र- समूहमुपयुञ्जानान् निक्षिप्तः । वलावलिप्तान् बलगर्वितान् । प्रतिबलवीरान् शत्रु- पक्षीययोधान् । बहुभिः प्रकारैरायोधिनः युद्धं कुर्वतः । परिक्षिपतः पातयतो लोका- निति शेषः । एते प्रतिबलवीरानित्यस्य विशेषणे । विचिच्छेद पातयामास । क्षणेन मुहूर्त्तमात्रेण । समन्ततः सर्वतः । अभिमुखं सम्मुखम् । अभिधावता आगच्छता । बलनिकायेन सैन्यसमूहेन । परिक्षिप्तमाक्रान्तम् । सैन्यमित्यस्य विशेषणमेतत् । ( २३ ) कर्णिकारो द्रुमोत्पलः, स्थलपद्मवृक्षस्तद्वद् गौरो धवलः । कुरुवि- न्देन मेघनाम्ना मुस्ताविशेषेण सवर्णस्तुल्याः कुन्तलाः केशा यस्यासौ । कमल- वत् कोमलौ पाणिपादौ करचरणौ यस्यासौ । कणौँ चुम्बत इति कर्णचुम्बिनी आक- उसने उसे अपने सामने बैठा लिया और स्वयं पीछे की ओर बैठकर उसे अपनी बाहुलतांओं में पुनः आलिंगित कर लिया। (२२) क्षणभर ही में अपहारवर्माने उस समय सम्मिलन-कार्य समाप्त कर दिया और चक्र, धनुष, कणप, कर्पण, प्रास, पट्टिश, मुशल तथा तोमर आदि प्रखर, प्रबल, टेढ़े-मेढ़े शस्त्रास्त्रों को एक ओर रख दिया-ये शस्त्र गरिष्ठ शत्रुओं को तो नष्ट करनेवाले थे, परन्तु उस समय मिलनमें बाधक हो रहे थे। अतः प्रियमित्रके सम्मिलनमें उन्हें अलग रखना ठीक समझा। किन्तु, उसी क्षण उसने देखा कि राजद्वारपर विद्यमान सेनाको एक दूसरी सेनाने आकर चारों ओर से घेर लिया है। (२३) तत्पश्चात् कर्णिकार पुष्पके समान गोरा एक पुरुष दीख पड़ा। उसके बाल कुरुविन्दके कुसुमके सदृश नीले थे। उसके हाथ-पांव मंजुल और सुन्दर थे। उसकी काली- काली आँखें उसके कानों के पास तक फैली हुई थीं तथा उसकी पलकें दूधकी तरह शुभ्र

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२५ विष्टरत्ननखः पट्टनिवसनः कृशाकृशोदरोरःस्थलः कृतहस्ततया रिपुकुलमि- षुवर्षेणाभिवर्षन्पादाङ्गुष्ठनिष्ठुरावघृष्टमूलेन प्रजविना गजेन संनिकृष्य पूर्वो- पदेशप्रत्ययाद् 'अयमेव स देवराजवाहनः' इति प्राञ्जलिः प्रणम्यापहा- रवर्मणि निविष्टदृष्टिराचष्ट—'त्वदादिष्टेन मार्गेण संनिपातितमेतदङ्गराज- साहाय्यदानायोपस्थितं राजकम् । अरिबलं च विहितविध्वस्तं स्त्रीबालहा- र्यशस्त्रं वर्तते । किमन्यत्कृत्यम्' इति । ( २४ ) दृष्टस्तु व्याजहारापहारवर्मा—'देव, दृष्टिदानेनानुगृह्यतामय- र्णविश्रान्ते, दुग्धवत् क्षीरवद्धवले शुभ्रे, स्निग्धे नीले नीलवर्णे लोचने नयने यस्यासौ । कटितटे कटिदेशे निविष्टो रत्ननखः रत्नयुक्तच्छुरिका यस्य सः । पट्टं दुकूलं निव- सनं वासो यस्य सः । कृशं चाकृशं चेति कृशाकृशे उदरं च उरःस्थलं चेति उद- रोरःस्थले यस्येति विग्रहः । कृशोदरः, अकृशोरःस्थलश्चेत्यर्थः । एतत्सर्वं कश्चि- दित्यस्य विशेषणम् । कृतहस्ततया शिक्षिततया । इषुवर्षेण बाणवृष्ट्या । पादा- ङ्गुष्ठाभ्यां निष्ठुरमतिकर्कशं यथा तथा अवघृष्टं घर्षितं कर्णमूलं यस्य तेन । प्रजविना वेगवता । द्वे गजेनेत्यस्य विशेषणे । संनिकृष्य समीपमागत्य । पूर्वोपदेशप्रत्ययात् प्रागुक्तपरिचयज्ञानात् । निविष्टदृष्टिर्दत्तनेत्रः । आचष्ट अकथयत् । त्वया अपहार- वर्मणेत्यर्थः, आदिष्टेन कथितेन । मार्गेण पथा । संनिपातितम् आनीतम् । राजकं राजसमूहः । विहितविध्वस्तं कृतध्वंसम् । स्त्रीभिर्बालैश्च हार्यं धार्यं शस्त्रं यत्र तत् । स्त्रियो बालाश्च अवशिष्टा अन्ये सर्वे मृता इति भावः । कृत्यं करणीयम् । ( २४ ) व्याजहार उवाच । आज्ञाकरः सेवकः । सोऽपि धनमित्रोऽपीत्यर्थः । और भव्य थीं । उसकी कमरमें मणिमण्डित वघनखा लटक रहा था । वस्त्र उसके सभी रेशमी थे । उसका उदर भाग कृश तथा वक्षःस्थल चौड़ा था । अपने फुर्तीले हाथोंसे वह शत्रुओं पर लगातार बाण-वृष्टि कर रहा था । अपने पैरके अंगूठेको निर्दयताके साथ दबाते हुए एवं अपने हाथीको शीघ्रताके साथ चलाकर वह बातकी बातमें राजवाहनके सामने आकर खड़ा हो गया तथा पूर्वपरिचयानुसार परिचित होकर बोला- 'ये ही हमारे स्वामी राजवाहन हैं।' इसके पश्चात् उसने हाथ जोड़कर प्रणाम किया तथा उनकी ओर आदरपूर्ण दृष्टि डालकर देखते हुए कहा-'मै आपके बताये मार्गसे अंगराजकी सहायताके लिए राजाओं की यह विस्तीर्ण सेना लेकर आ गया हूँ । देखिये, इस सैन्यने शत्रु की सेना छिन्न- भिन्न कर दी । अब वे इतने शिथिल पड़ गये हैं कि छोटे-छोटे बालक तथा स्त्रियां भी उनके अस्त्र-शस्त्र छीन सकती हैं । इतना कार्य तो मैं कर चुका हूँ-अब क्या कार्य करना है?' ( २४ ) अपहारवर्मा उसे देखकर प्रसन्न होकर बोला-'स्वामिन् ! इस आज्ञाकारी

१२६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां नाज्ञाकरः । सोऽप्यहमेव ह्यमुना रूपेण धनमित्राख्यया चान्तरितो मन्त- व्यः । स एवायं निर्गमय्य बन्धनादङ्गराजमपवर्जितं च कोशवाहनमेकी- कृत्यास्मद्गृहेणामुना सह राजन्यकेनैकान्ते सुखोपविष्टमिह देवमुपति- ष्ठतु यदि न दोषः' इति । ( २५ ) देवोऽपि 'यथा ते रोचते' तमाभाष्य गत्वा च तन्निर्दिष्टेन मार्गेण नगराद्वहिरतिमहतो रोहिणद्रुमस्य कस्यचित्क्षौमावदातसैकते गङ्गातरङ्गपवनपातशीतले तले द्विरदादवततार । प्रथमसमवतीर्णेनापहार-

अहमेव किन्तु अमुना दृश्यमानेन रूपेणाकारेण धनमित्राख्यया। धनमित्रेति नाम्ना च अन्तरितः पृथक्कृतः । मन्तव्यो ज्ञातव्यः । ममैवात्मा धनमित्रनाम्ना तदाकारेण च आच्छादितो वर्त्तते-अभिन्नहृदयावावामिति भावः। स एवार्थं-धनमित्रः । निर्गमय्य मोचयित्वा । बन्धनात् कारागृहात् । अङ्गराजमिति शेषः । अपवर्जितं इतस्ततो विक्षिप्तम् । एकीकृत्य सङ्गृह्य । अस्मद्गृहेण अस्मत्पक्षीयेण । एकान्ते निर्जने। देवं भवन्तम् । उपतिष्ठतु समीपे तिष्ठतु । ( २५ ) देवोऽपि राजवाहनोऽपि । ते तुभ्यं, रुच्यर्थानामिति चतुर्थी । तम- पहारवर्माणम् । रोहिणद्रुमस्य वटवृक्षस्य । तले इत्यनेनान्वयः । क्षौमेति-क्षौमवत् पट्टवस्त्रवत् अवदातं निर्मलं यत् सैकतं सिकतामयप्रदेशस्तस्मिन् गङ्गेति-गङ्गाया- स्तरङ्गपवनस्य तरङ्गयुक्तवायोः पातेन पतनेन शीतले । तले इत्यस्य विशेषणम् । द्विरदाद् गजात् । प्रथमसमवतीर्णेन प्रागेव गजादवरूढेन । स्वहस्तेन निजकरेण

दासपर कृपादृष्टि करके अनुग्रह कीजिये। मैं ही अभीतक धनमित्र नामसे इस रूपमें प्रख्यात होकर गुप्त वेशमें फिरता था। इस धनमित्रने ही अंगराजको बन्धनमुक्त करके प्रणष्ट कोश तथा वाहनको एकत्र किया है। अब जब हमारे पक्षवाले राजा उनके साथ एकान्तमें सुखसे बैठे हैं, यदि आप कुछ हानि न समझें तो कुछ क्षणके लिए उनसे चलकर भेंट कर लें।' ( २५ ) राजवाहन ने कहा-'तुम्हारी जैसी अभिलाषा हो वैसा करो' और उस हाथीपर चढ़कर वे दोनों वहींसे चल पड़े। अपहारवर्माके प्रदर्शित मार्गसे चलकर नगरके बाहर थोड़ी ही दूरीपर एक विशाल तथा सघन वृक्षके नीचे वे लोग रुके। वहाँ पर रेशमके समान स्वच्छ बालू फैली पड़ी थी जो गंगाकी तरंगोंके पवनसे सम्मिश्रित होकर आने- वाले शीतल झोंकोंसे अति शीतल हो रही थी। वे लोग वहींपर हाथीपरसे उतरे। अपहारवर्मा राजवाहनसे पहले ही उतरा तथा जल्दी-जल्दी प्रयास करके उसने उस

प्रथमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १२७ वर्मणा च स्वहस्तसत्वरसमीकृते मातङ्गे भागीरथीपुलिनमण्डले सुखं निषसाद । ( २६ ) तथा निषण्णं च तमुपहारवर्मार्थपालप्रमतिमित्रगुप्तमन्त्रगुप्त- विश्रुतैर्मैथिलेन च प्रहारवर्मणा, काशीभर्त्रा च कामपालेन, चम्पेश्वरेण सिंहवर्मणा, सहोपागत्य धनमित्रः प्रणिपपात । देवोऽपि हर्षाविद्धमभ्यु- त्थितः 'कथं समस्त एष मित्रगणः समागतः, को नामायमभ्युदयः' इति कृतयथोचितोपचारान्निर्भरतरं परिरभे । काशीपतिमैथिलाङ्गराजांश्च सुहृ- न्निवेदितान्पितृवदपश्यत् । तैश्च हर्षकम्पितपलितं सरभसोपगूढः परम- भिननन्द । अपहारवर्मणेति शेषः, सत्वरं शीघ्रं समीकृते मार्जनादिना समानीकृते । मातङ्गे इव गजे यथा सुखेन निषसाद तद्वत् । भागीरथीपुलिनमण्डले गङ्गातटे । निषसाद उपविष्टो बभूव । ( २६ ) तथा तेन प्रकारेण सुखेनेत्यर्थः । तं राजवाहनम् । मैथिलेन मिथि- लाधिपेन । काशीभर्त्रा काशीश्वरेण । तृतीयान्तादिपदानि सहेत्यनेनान्वितानि । देवः राजवाहनः । हर्षाविद्धं सहर्षं, क्रियाविशेषणमेतत् । अभ्युदयः परमोन्नतिः, कल्याणपरम्परेति यावत् । कृतेति—कृतो विहितः यथोचितो यथायोग्य उपचारः सम्मानादिर्येषां तान् उपहारवर्मादीन् इत्यर्थः । निर्भरतरं गाढतरम् । परिरभे आलि- लिङ्ग । सुहृदा धनमित्रेण निवेदितान् निर्दिष्टान् । पितृवत् पित्रा तुल्यान् । वृद्ध- स्वात् तान् जनकवत् सम्मानयामास । तैः काशीपतिप्रमुखैः । हर्षेण कम्पितानि पलितानि शुक्लकेशा यस्मिंस्तद् यथा तथा । सरभसं सवेगम् उपगूढ आलिङ्गितः । परम् अत्यर्थम् । अभिननन्द राजवाहन इति शेषः । रताले स्थानपर उसी बालू का एक चबूतरा जैसा समतल स्थान बना दिया, जिसके ऊपर राजवाहन बड़े हर्षके साथ बैठ गये । ( २६ ) कुछ देर पश्चात् उपहारवर्मा, अर्थपाल, प्रमति, मित्रगुप्त, मन्त्रगुप्त, मैथिल, प्रहारवर्मा, काशीपति, कामपाल, चम्पापति और सिंहवर्मा आदिके साथ आकर धनमित्रने राजवाहनको प्रणाम किया । राजवाहनने हर्षके साथ अपने स्थानसे उठकर उन सबका सत्कार करके कहा—'एक साथ ही सब मित्र आ मिले । आज हम लोगोंका सर्वश्रेष्ठ भाग्योदय हुआ है।' ऐसा कहकर उन्होंने यथाक्रम सबसे आलिंगन एवं अभिवादन करके भेंट की । अपने मित्र धनमित्रसे काशीपति तथा मिथिलापति एवं अंगदेशाधिपतिका परिचय प्राप्त करके राजवाहनने उनका पिताके सदृश समादर किया । तब उन बूढ़े

१२८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

( २७ ) ततः प्रवृत्तासु प्रीतिसंथासु प्रियवयस्यगणानुयुक्तः स्वस्य च सोमदत्तपुष्पोद्भवयोश्चरितमनुवर्ण्य सुहृदामपि वृत्तान्तं क्रमेण श्रोतुं कृतप्रस्तावस्तांश्च तदुक्तावन्वयुङ्क्त । तेषु प्रथमं प्राह स्म किलापहारवर्मा— इति श्रीदण्डिनः कृतौ दशकुमारचरिते राजवाहनचरितं नाम प्रथम उच्छ्वासः ।

( २७ ) प्रवृत्तासु आरब्धासु । प्रियवयस्येति—प्रियवयस्यगणेन अनुयुक्तः पृष्टः । स्वस्य निजस्य राजवाहनस्येत्यर्थः । चरितम् आचरणम् । कृतः प्रस्ताव उपक्रमो येनासौ । तान् सुहृदः । तदुक्तौ वृत्तान्तवर्णने । अन्वयुङ्क्त नियुक्तवान् । तेषु सुहृत्सु मध्ये । प्रथमं प्राक् । इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृतायां बालविबोधिनीसमाख्यायां दशकुमार- चरितव्याख्यायां राजवाहनचरितं नाम प्रथमोच्छ्वासः ।

महाराजोंने भी प्रेमविभोर होकर राजवाहनको हृदयसे लगाकर आलिंगित किया जिससे राजवाहनने अत्यन्त आनन्दका अनुभव प्राप्त किया । ( २७ ) उपर्युक्त रीतिसे सब मित्रोंका परस्पर सम्मिलन हो जानेपर सब लोग आनन्द- विभोर होकर बैठ गये । सबमें परस्पर प्रेमवार्ता होनी प्रारम्भ हो गयी । सर्वप्रथम राज- वाहनने अपना तथा सोमदत्त और पुष्पोद्भवका वृत्तान्त उन लोगोंको श्रवण कराया ततः उन लोगोंसे भी अपने-अपने ऊपर बीते हुए सुख-दुःखोंको सुनानेके लिए कहा । तब सर्वप्रथम अपहारवर्माने अपनी गाथा उन्हें सुनाना प्रारम्भ किया । इस प्रकारसे दशकुमारचरितके 'चरित' भागके प्रथम उच्छ्वासकी 'बालक्रीडा' हिन्दी टीका समाप्त हुई ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF द्वितीयोच्छ्वासः (१) देव त्वयि तदावतीर्णे द्विजोपकारायसुरविवरं त्वदन्वेषण- प्रसूते च मित्रगणे अहमपि महीमटन्नङ्गेषु गङ्गातटे बहिश्चम्पायाःकश्चि- दस्ति तपःप्रभावोत्पन्नदिव्यचक्षुमरीचिर्नाम महर्षिरिति कुतश्चित् संलपतो जनसमाजादुपलभ्यामुतो बुभुत्सुस्त्वद्वृत्तिं तमुद्देशमगमम् । (२) न्यशामयं च तस्मिन्नाश्रमे कस्यचिच्चूतपोतकस्य छायायां कमप्युद्विग्नवर्णं तापसम् । अमुना चातिथिवदुपचरितः क्षणं विश्रान्तः (१) अथापहारवर्मा कथयति । देव, कुमार । त्वयि भवति राजवाहने इत्यर्थः तदा तस्यां रात्रौ । अवतीर्णे प्रविष्टे । द्विजस्य ब्राह्मणस्य मातङ्गस्येत्यर्थः उपका- राय उपकारं कर्तुम् । असुरविवरं पातालम् । त्वदिति-तव भवतः राजवाहनस्ये- त्यर्थः, अन्वेषणाय मार्गणाय प्रसूते निर्गते । अहमपि अपहारवर्माऽपि महीं पृथिवीम् । अटन् भ्रमन् । चम्पाया अङ्गदेशराजधान्याः । तपः प्रभावेण तपस्या- माहात्म्येन उत्पन्नं प्रादुर्भूतं दिव्यचक्षुर्ज्ञाननयनं यस्यासौ । कुतश्चिद् अज्ञातपरि- चयात् । संलपतः परस्परभाषमाणात् । उपलभ्य ज्ञात्वा । अमुतः अस्मान्मरीचेः सकाशात् । अदस्शब्दात् पञ्चम्यास्तसिल् । त्वद्वृत्तिं भवत्प्रचारं । बुभुत्सुः ज्ञातु- मिच्छुः बुधेः सन्नन्तादुः प्रत्ययः । उद्देशं प्रदेशं, मरीचिर्यत्रासीदिति शेषः । (२) न्यशामयम् अपश्यम् । चूतपोतकस्य तरुणाम्रतरोः उद्विग्नवर्णं अनु- तापमलीमसम् । अमुना तत्रोपविष्टेन तापसेन । उपचरितः सत्कृतः । अहमिति (१) हे देव ! जब आप उस ब्राह्मणका उपकार करनेके लिए उस कन्दरा में उतरे और आपके सभी मित्र जब आपको खोजनेके लिए इधर-उधर फैल गये, तब मैं अङ्गदेशकी पृथिवीपर गङ्गाके किनारे और चम्पा नगरीके बाहर ही बाहर विचरता रहा। इसी बीच मैंने परस्पर बातें करते हुए कुछ लोगोंसे सुना कि, मरीचि नामके कोई एक महर्षि हैं। उन्होंने अपनी तपस्याके बलसे दिव्यदृष्टि पायी है। बस, उनके द्वारा आपका पता लगानेके निमित्त चल पड़ा। (२) उनके आश्रमपर जा कर मैंने देखा कि, छोटेसे आम्रवृक्षतले एक घबड़ाये हुए तपस्वीजी बैठे हैं। उन्होंने अतिथिकी भांति मेरा सत्कार किया। क्षणभर विश्राम Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

१३० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां क्वासौ भगवान् मरीचिः तस्मादहमुपलिप्सुः प्रसङ्गप्रोषितस्य सुहृदो गतिम् आश्चर्यज्ञानविभवो हि स महर्षिर्महां विश्रुत इत्यवादिषम् । ( ३ ) अथासावुष्णमायतञ्च निःश्वस्याशंसत—आसीत्तादृशो मुनिर- स्मिन्नाश्रमे । तमेकदा काममञ्जरी नामाङ्गपुरीतंसस्थानीया वारयुव- तिरश्रुबिन्दुतारकितपयोधरा सनिर्वेदमभ्येत्य कीर्णशिखण्डास्तीर्णभूमि- रभ्यवन्दिष्ट । ( ४ ) तस्मिन्नेव च क्षणे मातृप्रमुखस्तदाप्तवर्गः सानुक्रोशमनुप्रधा- शेषः । तस्मात् मरीचेः सकाशात् । उपलिप्सुः ज्ञातुमिच्छुः । प्रसङ्गेति-प्रसङ्गेन केनापि कारणेन प्रोषितस्य देशान्तरगतस्य । सुहृदः मित्रस्य, राजवाहनस्येत्यर्थः । गतिं प्रचारम् । आश्चर्यजनको ज्ञानस्य विभवो माहात्म्यं यस्यासौ । विश्रुतः प्रसिद्धः । अवादिषम् । अकथयम् । ( ३ ) अथ मद्वचनश्रवणानन्तरम् । असौ विवर्णमुखस्तापसः । आयतं दीर्घं । उष्णमायतं चेति पदद्वयं क्रियाविशेषणम् । अशंसत अकथयत् । तादृशः त्वदु- क्तगुणयुक्तः । तं मुनिम् । अङ्गपुरी अङ्गदेशराजधानी चम्पेति ख्याता तस्या- वतंसस्थानीया शेखरभूता-वतंसः कर्णभूषणशिरोभूषणयोरिति कोशात् । वारयु- वतिर्वेश्या । अश्रुबिन्दुभिर्नेत्रजलकणिकाभिस्तारकितौ व्याप्तौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः सा रुदतीत्यर्थः । सनिर्वेदं सवैराग्यं सर्वत्र विरक्त्या सहेति शेषः । कीर्णेति- कीर्णः प्रसृतो यः शिखण्डः केशपाशस्तेनास्तीर्णा व्याप्ता भूमियया सा । स्वकेश- कलापेन भूमिमाच्छाद्य नमस्कृतवतीत्यर्थः । ( ४ ) मातृप्रमुखो जनन्यादिः । तस्याः काममञ्जर्या आप्तवर्ग आत्मीयगणः । 'करनेके अनन्तर मैने तपस्वीजीसे पूछा- भगवन् ! महर्षि मरीचि कहां हैं ? प्रसङ्गवश मेरे मित्रका विच्छेद हो गया है। मैं उसका पता लगाना चाहता हूं। मैंने सुना है कि, उनके पास आश्चर्यजनक ज्ञानका वैभव है।' ( ३ ) मेरी बात सुन करके तपस्वीजीने गरम तथा लम्बी सांस ली और कहा हाँ, इस आश्रममें एक वैसा मुनि था। एक समय काममञ्जरी नामकी एक वेश्या जो चम्पापुरीका अलङ्कार मानी जाती थी-उसके पास गयी और पृथ्वीपर माथेके बाल बखेर करके बड़ी वेदनाके साथ प्रणाम किया। उस समय उसके कुचोंपर पड़ी आँसूकी बूँदें झलक रही थी। ( ४ ) उसी समय काममञ्जरीके आत्मीयजन मारे शोकके कारण व्याकुलभाव से

द्वितीयोच्छ्वासः । व्याख्याद्वयोपेतम् । १३१ वितस्तत्रैवाविच्छिन्नपातमपतत् । स किल कृपालुस्तं जनमार्द्रया गिराश्वास्यार्तिकारणं तां गणिकामपृच्छत् । सा तु सव्रीडेव सविषादेव सगौरवेव चाब्रवीत् - 'भगवन्, ऐहिकस्य सुखस्याभाजनं जनोऽयमा- मुष्मिकाय श्वोवसीयायार्त्ताभ्युपपत्तिवित्तयोर्भगवत्पादयोर्मूलं शरणमभि- प्रपन्नः'-इति । (५) तस्यास्तु जनन्युदञ्जलिः पलितशारशिखण्डबन्धस्पृष्टमुक्तभू- सानुक्रोशं सदयम् । अनुप्रधावितः पश्चादागतः । तत्रैव मरीचेः पुरतः अविच्छिन्न- पातं पुनः पुनर्निपत्य । सः महर्षिः । तं जनम्-आप्तवर्गम् । आर्द्रया स्निग्धया । गिरा वचनेन । आर्त्तिकारणं निर्वेदनिदानम् । गणिकां वेश्यां काममञ्जरी- मिति यावत् । सा काममञ्जरी । सव्रीडेव सलज्जेव । सविषादेव सनिर्वेदेव । स- गौरवेव साभिमानेव । अत्र सलज्जत्वादिकं सर्वमेव कृत्रिमं न तु वास्तवम् । स्वोत्त- मत्ताप्रकटनार्थं सलज्जेति । स्वनिर्वेदस्य मुनेः प्रत्ययार्थं सविषादेति । अहमस्य मुनेर्मानसमावर्जयितुं क्षमेत्यभिमानात् सगौरवत्वम् । इह-अस्मिन् जन्मनि भव- मैहिकं तस्य । अभाजनम् अस्थानमपात्रमित्यर्थः । अयं जनः-मल्लक्षणो वेश्या- जनः । अमुष्मिन् जातमामुष्मिकं पारलौकिकमिति यावत् तस्मै । श्वोवसीयाय कल्याणाय श्वःश्रेयसं स्यात्कल्याणं श्वोवसीयं शिवं शुभमिति कोषः । ऐहिकं सुखं तावन्न लब्धं मया-अनन्तरं च पारलौकिकं मङ्गलं स्वर्गभोगादिकं यथा मे स्यात्तदर्थमिति भावः । आर्त्तेति-आर्त्तानां पीडितानां विपन्नानामिति यावत्- अभ्युपपत्त्या अनुग्रहेण परिपालनेनेति यावत्-वित्तयोः ख्यातयोः सर्वत्र प्रसिद्धयो- रिति यावत् । भगवत्पादयोर्विशेषणमेतत् । भगवतस्तव महर्षेरिति शेषः । पादयो- श्चरणयोः । मूल-मन्तिकम् । अभिप्रपन्नः-प्राप्तः । (५) तस्याः काममञ्जर्याः । जननी माता । उदञ्जलिरूर्ध्वीकृतकरपुटा । पीछे-पीछे दौड़ते हुए आये और महर्षि मरीचिके सम्मुख बार-बार गिरने लगे । तब उन दयालु महर्षिने उन लोगोंको प्रेमार्द्र वचनों से ढाढ़स बँधा करके काममञ्जरी से दुःखका कारण पूछा । उस वेश्याने लज्जा, विषाद, किन्तु अभिमानपूर्वक कहा -'भगवन् ! इस प्राणीने (मैंने) इस जीवनमें कोई सुख नहीं पाया । सो अब पार- लौकिक कल्याणके निमित्त मैं आपके इन चरणोंके शरणमें आ पड़ी हूं जो दुखी जनोंपर अनुग्रह करके उनका दुःख दूर कर दिया करते हैं।' (५) इसी समय कुछ सफेद और कुछ काले बालोंके कारण चितकबरे जूड़ेवालो

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF १३२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां मिरभाषत—'भगवन्, अस्या मे दोषमेषा वो दासी विज्ञापयति । दोषश्च मम स्वाधिकारानुष्ठापनम् । (६) एष हि गणिकामातुरधिकारो यद्दुहितुर्जन्मनः प्रभृत्येवाङ्ग- क्रिया, तेजोबलवर्णमेधासंवर्धनेन दोषाग्निधातुसाम्यकृता मितेनाहारेण शरीरपोषणम् , आपञ्चमाद्वर्षात्पितुरप्यनतिदर्शनम् , जन्मदिने पुण्यदिने चोत्सवोत्तरो मङ्गलविधिः, अध्यापनमनङ्गविद्यानां साङ्गानाम्, नृत्यगीत- वाद्यनाट्यचित्रास्वाद्यगन्धपुष्पकलासु लिपिज्ञानवचनकौशलादिषु च स- पलितेति-पलितेन जरसा शौक्ल्येन शारः शवलो यः शिखण्डबन्धः केशपाश- बन्धनं तेनादौ स्पृष्टा पश्चान्मुक्ताभूमिर्यया सा । शिरःस्पृष्टभूतलं यथा तथा प्रणम्येत्यर्थः । अस्या भवत्पुरोवर्त्तमानायाः मे मम दोषं दूषणं अपराधमिति शेषः । एषा पुरोदृश्यमाना । वो युष्माकं दासी मत्कन्येत्यर्थः । स्वस्य आत्मनो गणिका- मातुर्यः अधिकारः कन्याया वेश्योचितव्यवहारशिक्षणं तस्यानुष्ठापनं तदुचिता- चरणाय प्रेरणम् । (६) दुहितुः कन्यायाः । जन्मनः प्रभृति-जन्मसमयमारभ्य । अङ्गक्रिया उद्व- र्तनादिशरीरसंस्कारः । तेजः प्रभावः, बलं सामर्थ्यं, वर्णो गौरत्वादिकं मेधा प्रज्ञा- चैतेषां संवर्धनेन वृद्धिकारिणा तथा दोषाणां वातपित्तकफानाम्-अग्नेर्जठरानलस्य, धातूनां त्वङ्मांसादीनां साम्यकृता समभावं कुर्वता-तथा मितेन परिमितेन, नात्यल्पेन नातिविस्तरेण वेति भावः । पदत्रयमेतत् आहारेणेत्यस्य विशेषणम् । आपञ्चमात् पञ्चमादारभ्य । पितुः स्वजनकस्यापि अन्येषां तु का कथेति भावः । अनतिदर्शनम् अधिकदर्शनाभावः । प्रायेण पितृदर्शनाभावः कन्याया लज्जाभया- उसकी माताने हाथ जोड़ करके और मस्तकको भूमिमें स्पर्श करा करके कहा—'भगवन् ! आपकी दासी ( काममञ्जरी ) मेरा अपराध बताती है । किन्तु, मेरा दोष यही है कि, मैंने इससे वेश्याजनोचित कार्य करानेकी चेष्टा की है । (६) और यह प्रत्येक वेश्याकी माताका अधिकार है कि, जन्मसे ही वह अपनी पुत्रीको उबटन आदि लगावे । तेज, बल ( शारीरिक बल ) वर्ण ( रूप ) तथा बुद्धिको बढ़ाने और वात-पित्तादि दोषों, जठराग्नि एवं रस आदि धातुओं को सम- भावमें रखनेवाला परिमित आहार दे करके उसके शरीरका पोषण करे । कन्याका पाँचवाँ वर्ष समाप्त होते ही वेश्याकी माता उसे पितातककी दृष्टिसे दूर रखे । जन्मके दिन तथा संक्रान्ति आदि पवित्र दिनोंमें उत्सवके साथ मङ्गल कार्य करे । सभी अङ्गों Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu