ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)
Aitareya Aranyaka Hindi
महर्षि ऐतरेय महिदास द्वारा
स्रोत: Aitareya Aranyakam with Vedic Accents & Commentary (उद्गम)
अध्या० १ ख० ४ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । १३५
हिं करोति स प्रथमया तिसृभ्यो हिं करोति स मध्यमया तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः ” इति । अयमर्थः— “उपास्मै गायता” [ ऋ० सं० म० ९ सू० ११ ऋ० १ ] इत्यादीनि तृचात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति, तेषु तिसृभिर्ऋग्भिर्हिं करोति गायेत् । काभिस्तिसृभिः, प्रथमया त्रिष्वपि सूक्तेषु या या प्रथमा तया स उद्गाता गायेत् । तथा सति तिसृभिर्गीतं भवति, सोऽयं प्रथमः पर्यायः । द्वितीये सूक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत् । तृतीयपर्याये सूक्तत्रयगतयोत्तमया गायेत् । अनेन प्रकारेण त्रिवृत्स्तोमसंन्बन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपद्यते । सेयं स्तुतिरुद्यतीति नाम्नाऽभिधीयत इति । पञ्चदशस्तोम एवमाम्नातः— “पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिसृभिः पञ्चर्पञ्चिनी पञ्चदशस्य विष्टुतिः” इति । पूर्वोक्तत्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः, अन्ये तु स्तोमा एकैकेनैव तृचात्मकेन सूक्तेन निष्पाद्यन्ते । तत्रायं क्रमः—प्रथमपर्याये आवृत्तिसहिताभिः पञ्चभिर्ऋग्भिर्गायेत् । तद्यथा—प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । इतरे द्वे सकृत्सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याये तूत्तमां त्रिर्गायेत् । सेयं पञ्चदशस्य स्तोमस्य संबन्धिनी विष्टुतिः पञ्चर्पञ्चिनीति नाम्ना व्यवह्रियते । सप्तदशस्तोम एवमाम्नातः— “पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिर्दशसप्त सप्तदशस्य विष्टुतिः ” इति । प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत् । तृतीयपर्याये मध्यमामुत्तमां च त्रिर्गायेत् । सेयं सप्तदशस्तोमसंन्बन्धिनी विष्टुतिः । सेयं दशसप्तेत्युच्यते । एकविंशस्तोम एवमाम्नातः— “सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः सप्तसँस्तिन्येकविंशस्य विष्टुतिः” इति । प्रथमपर्याय उत्तमां सकृद्गायेत् । द्वितीयपर्याये मध्यमां सकृद्गायेत् । तृतीयपर्याये प्रथमां सकृद्गायेत् । सेयमेकविंशस्तोमसंन्बन्धिनी विष्टुतिः सप्तसंतिनीत्यभिधीयते । पञ्चविंशस्तोमस्य त्वावृत्तिप्रकारभेदः *सामसूत्रे
* “ पञ्चविंशस्तोमस्यैवं विष्टुतिः—अष्टाभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स चतसृभिः स एकयाऽष्टाभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स चतसृभिर्नवभ्यो हिं करोति स पञ्चभिः स एकया स तिसृभिरिति । धानंजय्यमतेनैकस्थः पक्षो नवभ्यो हिं करोति स चतसृभिर्द्वाभ्यां स तिसृभिरिति परिचरायामावापक्षो गौतमीयः ” इति ग. पुस्तकटिप्पण्याम् ।
१ क. घ. ॰पञ्चनी । २ क. ॰यमात्रं । ३ क. ॰थमा । ४ क. घ. ङ. ॰पञ्चनी । ५ क. ग. घ. ङ. ॰सृभिः सप्तदशस्य । ६ क. ॰यं सप्तदशेत्यु । ७ घ. ङ. ॰ससन्ने । ८ क. ख. घ. ङ. प्रथमां । ९ क. ख. घ. ङ. मध्यमां । १० घ. ङ. ॰ससनी ।
१३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
द्रष्टव्यः । तदेवमुक्थं स्तोमवशात्पञ्चविधं ध्यायेत् । “तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यम्” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ६२ ऋ० १० ] इत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम गायत्रनामकम् । “अ॒भि त्वा॒ शूर॑” [ ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२ ] इत्यस्यामुत्पन्नं रथंतरम् । “त्वामिद्धि हवामहे” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] इत्य- स्यामृच्युत्पन्नं बृहत् । “इ॒मा नु कम्” [ ऋ० सं० म० १० सू० १५७ ऋ० १ ] इत्यस्यामृच्युत्पन्नं भद्रम् । “इन्द्रं॒ नरो॒ नेम॑ धिता” [ ऋ० सं० म० ७ सू० २७ ऋ० २८] इत्यस्यामृच्युत्पन्नं राजनम् । एवमुक्थस्य सामतः पञ्चविधत्वम् । चतुर्विंश- त्यक्षरा गायत्री । अष्टाविंशत्यक्षरोष्णिह् । षट्त्रिंशदक्षरा बृहती । चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप् । पादद्वयेनैव निष्पन्ना द्विपदा । इत्येवं छन्दोवशात्पञ्चविधत्वम् । यथा पक्षिणः शिरःपक्षाद्यवयवास्तथा निष्केवल्यशस्त्रस्य “इन्द्र॒मिद्गा॒थिनो॑” [ ऋ० सं० म० १ सू० ७ ऋ० १ ] इत्यादिमन्त्रसमूहः शिरः । अभि त्वा शूर” [ ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२ ] इत्यादिको दक्षिणः पक्षः । “त्वामिद्धि” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] इत्यादिक उत्तरः पक्षः । “इमा नुकम्” [ ऋ० सं० म० १० सू १५७ ऋ० १] इत्यादिसमूहः पुच्छम् । “तदिदास” [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिको मध्यशरीररूप आत्मा । इत्येवं पक्षि- रूपं ब्राह्मणेनाऽऽम्नायते । तदेतदारूणायमानं पञ्चविधं पक्षिरूपमुक्थे ध्यायेदित्यर्थः ।
प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—
पञ्चकृत्वः प्रस्तौति पञ्चकृत्व उद्गायति पञ्चकृत्वः प्रतिहरति पञ्चकृत्व उपद्रवति पञ्चकृत्वो निध- नमुपयन्ति तत्स्तोभसहस्रं भवति, इति ।
सामगा महाव्रते राजननाम्ना स्तुवते । साम्नि च पञ्च भागाः सन्ति । प्रस्ताव उद्गीथः प्रतिहार उपद्रवो निधनमित्येते भागाः । तत्र प्रस्तावभागं गायन्प्रस्तोता पञ्च- कृत्व आवृत्तं गायति । एवमुद्गाताप्रतिहर्त्तारौ स्वस्वभागं पञ्चकृत्वो गायतः । ऋत्वि- गन्तराभावादुपद्रवभागमुद्गातैव गायति । सोऽपि पञ्चकृत्वो गायति । सर्वे निधनमुप- यन्तीतिविधानात्प्रस्तोत्रादयः सर्वेऽपि पञ्चकृत्वो निधनभागं गायन्ति । एवं सत्यत्र भागभेदेन यत्पञ्चविधत्वं यच्चैकैकस्याऽऽवृत्त्या पञ्चविधत्वं तदुभयमुक्थे ध्यातव्यम् । प्रस्तावादिभागानां पञ्चकृत्वो गानमस्ति । तत्तस्मिन्गाने स्तोभानां सहस्रं संपद्यते । ऋगक्षरव्यतिरेकेण गीतिपूरणार्थं येऽक्षरसमूहाः प्रक्षिप्यन्ते ते स्तोभसंज्ञकास्तेषां सहस्र- त्वसंपादनं सामसूत्रे द्रष्टव्यम् । सेयं सहस्रसंख्या यथोक्तपञ्चविधत्वप्रशंसार्थमुपन्यस्यते ।
१ घ. ङ. स्तुवन्ति । २ क. स्तोमानां । ख. ग. स्तोमभागानां । ३ ग. 'तिपरिपूर्' ।
अध्या० ३ ख० ४ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । १३७
प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—
एवं होताः पञ्च विधा अनुशस्यन्ते यत्प्राक्तृचाशीतिभ्यः
सैका विधा तिस्रस्तृचाशीतयो यदूर्ध्वं सा पञ्चमी, इति ।
यथा प्रस्तावादिभागैस्तत्तदावृत्तिभिश्च पञ्चविधं स्तोत्रं सामगाः संपादयन्ति, एवमेवैता निष्केवल्यगता ऋचो होत्रा पञ्च विधा अनुशस्यन्ते । कथं पाञ्चविध्यमिति चेत्तदुच्यते—“महाँ इन्द्रो य ओजसा” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७ ऋ० १ ] इत्यादिका येयं गायत्री तृचाशीतिर्या च “मा चिदन्यत्” [ ऋ० सं० म० ८ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिका बार्हती तृचाशीतिर्याऽपि “य इन्द्र सोम [पातम:]” [ ऋ० सं० म० ८ सू० १२ ऋ० १ ] इत्यादिकौष्णिही तृचाशीतिस्तास्तिस्रस्तृचाशीतयः । शस्त्रपक्षिणोऽन्नरूपास्ताभ्यः प्राचीनमात्मशिरःपक्षादिभागरूपं यन्मन्त्रजातमस्ति सेयमेका विधा । तृचाशीतयस्तु त्रि(तिस्रो)विधाः । ताभ्य ऊर्ध्वमुदरभागश्चेत्येवंरूपं यन्मन्त्रजातमस्ति सा पञ्चमी विधा । तदेतच्छस्त्रस्य पञ्चविधत्वं ध्यायेत् ।
तदेतच्छस्त्रगतं पञ्चविधत्वं प्रशंसति—
तदेतत्सहस्रं तत्सर्वं तानि दश दशेति वै सर्वमेतावत्या
हि संख्या दश दशतस्तच्छतं दश शतानि तत्सहस्रं
तत्सर्वं तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति त्रेधा विहितं
वा इदमन्नमशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति , इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १६ )
यथोक्तपञ्चविधे शस्त्रे यदेतन्मन्त्रजातमस्ति तत्सर्वं मिलित्वा बुद्धिकौशलेनाक्षरगणनया बृहतीसहस्रं संपद्यते । पूर्वोक्तस्तोभद्वारा बृहतीद्वारा च यत्सहस्रं संपन्नं तत्सर्वम् । नहि सहस्रव्यतिरेकेण किंचिज्जगदस्ति, अशेषसंख्यायाः सहस्रेऽन्तर्भावात् । संख्येयस्य च वस्तुजातस्य संख्यायामन्तर्भावात् । कथमशेषसंख्यायाः सहस्रेऽन्तर्भाव इति चेदुच्यते—तानि संख्यापर्वाणि दश दशेत्येव व्यवह्रियन्तेऽतः संख्याजातं सर्वं सहस्रेऽस्ति । दशशब्देन यावत्युच्यत एतावत्येव लोके विद्यमाना सर्वा संख्या न त्वितोऽधिका काचिदस्ति । तथा हि—एकं द्वे त्रीणीत्येवं गणनायां दशपर्यन्ता नूतनाः संख्यास्तत ऊर्ध्वं तस्या एव संख्याया आवृत्तिर्गण्यते । एकादश
^१ घ. ङ. ‘भागैषु तत्त’।
^२ क. ‘र्थी च य’।
^३ क. ख. ‘वं य’।
^४ क. सेयं।
^५ क. ख. घ. ‘न्नेति । द’।
१३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
द्वादशेत्येवं दशकादूर्ध्वमेकादिसंख्याया एव व्यवह्रियमाणत्वात् । शतं सहस्रमयुतमित्यादिकं संख्यान्तरं विद्यत इति चेन्न । तस्याप्यावृत्तायां दशसंख्यायामन्तर्भावात् । दश दशत् इत्यादिनाऽन्तर्भाव एवोदाहृत्य प्रदर्श्यते । तकारान्तो दशच्छब्दो दशानां समूहं ब्रूते । “पञ्चद्दशतो वर्गे वा” [ पा० सू० अ० ५ पा० १ सू० ६० ] इति पाणिनिना सूत्रितत्वात् । दशसंख्याकानि वर्गरूपाणि दशकानि यानि सन्ति तानि मिलित्वा शतशब्देनोच्यन्ते । तथा दशसंख्याकानि शतानि यानि सन्ति तानि मिलित्वा सहस्रशब्देनोच्यन्ते । एवं दशत्वसंख्यावृत्तित्वादेवापुतलक्षादिनिष्पत्तेस्तत्सर्वं संख्याजातं यथोक्तेष्वेव दशशतसहस्ररूपेषु संख्यापर्वस्वन्तर्भवति । यद्यपि दशसंख्यायामेवान्तर्भावस्तथाऽपि तदुत्पत्तये शतसंख्या सहस्रसंख्या चोदाहरणीया, तस्मात्तानि संख्यापर्वाणि त्रीणि च्छन्दांसि च्छादकानि सर्वसंख्याव्यापकानि भवन्ति । तच्च पर्वत्रयं त्रेधेत्यादिना प्रशस्यते । लोके प्राणिभिर्भुज्यमानं यदिदमन्नमस्ति तच्च त्रेधा विहितमशनमोदनरूपं पानं जलक्षीरादिरूपं खादो लड्डुकादि । तैच्च त्रिविधमन्नमेतैर्दश शतं सहस्रमित्येवंरूपैस्त्रिभिः संख्यापर्वभिः प्राप्नोति । फलेन प्रशस्यमानत्वात्पर्वत्रयं ध्यातव्यम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १६ )
अथ पञ्चमः खण्डः । ( सप्तदशः )
उक्थस्य पञ्चविधत्वादिध्यानमभिधाय बृहतीसहस्ररूपत्वध्यानं विधत्ते— तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नम्, इति । यन्निष्केवल्यशस्त्रमुपासनायां प्रतीकत्वेन प्रकृतं तदेवेदमक्षरगणनया बृहतीछन्दस्कानाम्ऋचां सहस्रं संपन्नमिति ध्यायेत् । तदेतत्स्वमतं प्रशंसितुं परमतमुपन्यस्यति— तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते किमन्यत्सदन्यद्ब्रूयामेति , इति । एके शाखिनो नानाविधानां छन्दसां सहस्ररूपं निष्केवल्यशस्त्रमिति प्रतिज्ञां कुर्वन्ति । तत्र सहस्रसंपादन एव नियमो न बृहतीच्छन्दंसीति तेषामभिप्रायः । ते हि
१ क. ख. ग. 'यां सहस्रसं' । २ क. 'ते तथा "प° । ३ क. °ति च भ° । ४ क. ख. घ. ङ. तद्यत्रिर्वि° । ५ ग. न तु बृ° । ६ क. °न्दसामिति ।
अध्या० ३ ख० ९(१७)] ऐतरेयारण्यकम् । १३९
परस्परं विचार्य निश्चिन्वन्ति । प्रकृताद्बृहतीसहस्रादन्यच्छन्दोन्तरयुक्तं सहस्रं किं तत्समीचीनमित्येवमेकस्य प्रश्नः । अत्रेतरस्योत्तरार्थं सच्छन्द आवर्तनीयः । प्रश्नोत्तराभ्यां मतान्तरस्य सम्यक्त्वनिश्चयाद्बृहतीसहस्रादन्यच्छन्दोन्तरयुक्तं सहस्रं ब्रूयामेति परस्परमुक्तवन्तः ।
अन्यत्र पक्षेऽप्यवान्तरमतभेदान्दर्शयति—
त्रिष्टुप्त्सहस्रमेके जगतीसहस्रमेकेऽनुष्टुप्त्सहस्रमेके, इति ।
तत्रानुष्टुब्वादिनः स्वमतप्रशंसार्थं मन्त्रमुदाहरति—
तदुक्तमृषिणा, इति ।
स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—
“बीभत्सूनां सयुजं हंसमाहुरपां दिव्यानां सख्ये चरन्तम् ।
अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषा ” इति ॥
[ ऋ० सं० म० १० सू० १२४, ऋ० ९ ]
योऽयमिन्द्रोऽस्ति तमिन्द्रमभिज्ञाः पुरुषा हंसमाहुः । हन्ति वर्षणाय मेघं भिनत्तीति हंसः । कीदृशमिन्द्रं दिव्यानां द्युलोकवर्तिमेघस्थितानामपां सख्ये चरन्तम् । आपो हि स्वप्रवर्तकत्वेनेन्द्रं सखायं मन्यन्ते । कीदृशीनामपां बीभत्सूनाम् । संबन्धमिच्छवो बीभत्सवः । मेघगता ह्यापः स्थावरजङ्गमप्राणिनामुपकारं कर्तुं तैः प्राणिभिः सह भूमौ संबन्धमिच्छन्ति । अतस्तादृशीनामपां भूमौ प्रेरणायेन्द्रस्ताभिरद्भिः सह युज्यते । तादृशं सयुजमाहुरित्यन्वयः । अनुष्टुप्शब्देन मेघगर्जनरूपा वागुपलक्ष्यते “ वाग्वा अनुष्टुप् ” [ नृ० पू० १ । १ ] इति श्रुतेः । तादृशीमनुष्टुप्शब्दोपलक्षितां गर्जनरूपां वाचमनुसृत्य चर्चूर्यमाणं पुनः पुनश्चरन्तमिन्द्रं परमैश्वर्ययुक्तं प्राणदेवं कवयो मेधाविन उपासका मनीषा मननेन विवेकज्ञानेन निचिक्युर्नितरामुपासितवन्तः । ध्यातवन्त इत्यर्थः ।
अस्य मन्त्रस्योत्तरार्धं प्रकृतस्यानुष्टुप्पक्षस्योपयुक्तं व्याचष्टे—
अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषेति
वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत्तदुक्तं भवति, इति ।
अनुष्टुप्शब्दोपलक्षितायां वाच्येव तदोपासनकाले प्राणमिन्द्रसंबन्धिनं न्यचायन्नितरां ध्यातवन्तः । इत्येतदर्थजातं तत्तेनोत्तरार्धेनोक्तं भवति ।
अस्मिन्पक्षे पूर्ववादिनोऽभिप्रेतं गुणं दर्शयति—
स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः, इति ।
१ ग. 'र्षणमयं मे' । २ ग. 'नां बन्धनं दृक्संब' ।
१४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
सोऽनुष्टुप्सहस्रेण शंसिता होता यशोयुक्तः पुण्यकीर्तियुक्तश्च भवितोरीश्वरो भवितुं प्रभवति । यशो धनादिनिमित्तं लौकिकम् । कल्याणकीर्तियागादिनिमित्ता वैदिकी । त्रिष्टुब्जगत्यपक्षयोरप्ययं गुणो द्रष्टव्यः ।
इदानीं सिद्धान्ती तस्मिन्ननुष्टुप्पक्षे दोषं दर्शयति—
ईश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह
स्माऽऽहाकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्वागभि हि
प्राणे न मनसेऽस्यमानो वाचा नानुभवति, इति ।
तुशब्देनानुष्टुप्पक्षो निराक्रियते । अनुष्टुप्सहस्रेण शंसन्होता कृतादायुषः पुरा प्रैतोरीश्वरो भवति । मर्तुं प्रभुर्भवति । अपमृत्युना म्रियत इत्यर्थः । इत्येवमभिज्ञः पुरुष आह स्म । युक्तं चैतदभिज्ञस्य वचनम् । अनुष्टुब्रूपस्याऽऽत्मनोऽकृत्स्नत्वात् । कथमकृत्स्नत्वमिति चेत्तदुच्यते—यद्यदा वागभि हि वाग्रूपत्वेन स्तुतामनुष्टुभमेवाभिलक्ष्य शस्त्रे प्रवर्तते न तु प्राणत्वेन स्तुते बृहतीसहस्रे प्रवर्तते । “वाग्वा अनुष्टुप्पाणो बृहती” इत्येवं हि तत्तद्रूपेण स्तुतिः। तदानीं प्राणरूपां बृहतीमुपेक्ष्य वाग्रूपायामनुष्टुभ्येव मनसेऽस्यमानः स्वचित्तेनास्यमानः प्रेर्यमाणो होता स्वकीयया वाचा तच्छस्त्रं नानुभवति । न हि प्राणशक्तिसहायमन्तरेण केवलं मानसमात्रेण होता वाचा शस्त्रं वक्तुं क्षमते, सर्वस्येन्द्रियव्यापारस्य प्राणाधीनत्वात् ।
एवमकृत्स्नत्वदोषेणेतरपक्षं निन्दित्वा स्वपक्षं समर्थयते—
बृहतीमभि संपादयेदेष वै कृत्स्न आत्मा यद्बृहती, इति ।
अक्षरगणनया बृहतीं संपाद्य यदा ध्यायेत्तदानीं बृहतीति यदस्ति प्राणरूप एष एव प्राणः कृत्स्नः संपूर्ण आत्मा । “प्राणो बृहती ” इत्युक्तत्वाद्वृहत्याः प्राणरूपत्वम् । प्राणस्या(श्चा)भिवदनादिसर्वेन्द्रियव्यापारनिष्पादकत्वात्संपूर्ण आत्मा ।
लौकिकजीवात्मदृष्टान्तेनै बृहतीं प्रशंसति—
सोऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतस्तद्यथाऽयमात्मा सर्वतः
शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता, इति ।
देहमध्यवर्ती लौकिकप्रसिद्धो यो जीवात्मा सोऽयं [सर्वतः शरीरैः] परिवृतः सर्वासु दिक्षु शरीरावयवैर्वेष्टितो वर्तते । तत्तथा सति जीवात्मवदेव बृहत्यपि सहस्रत्वेन संपादिता सती सर्वतः शस्त्रमध्ये सर्वेषु स्थानेषु च्छन्दोभिरध्ययनकालीनैस्तत्तदृग्गतैर्गायत्र्यादिभिः सर्वतो वेष्टिता ।
१ क. ख. ग. धननि° । २ क. ख. °ष्टुब्युक्तस्याऽऽ° । ३ क. ख. ग. °शक्ति स° । ४ ख. ग. °वलमनसेच्छामा’ । ५ ग °न तु बृ° ।
अध्या० ३ ख० ६ ( १८ )] ऐतरेयारण्यकम् । १४१
जीवात्मदृष्टान्तेन प्रशस्य मध्यशरीरदृष्टान्तेनापि प्रशंसति—
मध्यं ह्येषामङ्गानामात्मा मध्यं छन्दसां बृहती , इति ।
जीवात्मनोऽवस्थानप्रदेशत्वाद्वृदयरूपो मध्यदेहभागो वाऽऽत्मशब्देन विवक्षितः । स चाङ्गानामितरेषां हस्तपादादीनां मध्यं भवति । तथा छन्दसां मध्ये बृहती मध्यं न्यूनानां गायत्र्यादीनामधिकानां त्रिष्टुबादीनां च बृहत्या अभितो विद्यमानत्वात् ।
अनुष्टुप्पक्षोक्तदोषं स्वमते तत्परिहारं चानूद्य स्वमतमुपसंहरति—
स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माऽऽह कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद्बृहती तस्माद्बृहतीमेवाभि संपादयेत्, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( १७ )
यथा बृहतीसहस्रं संपाद्य ध्यानमुक्तं तथैवानुष्टुप्संपादनेनापि ध्यानमुच्यते ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( १७ )
अथ षष्ठः खण्डः । ( अष्टादशः )
यद्वाऽनुष्टुवन्तर्भावसंपादनेन बृहती प्रशस्यते—
तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य बृहती- सहस्रस्य संपन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभ आप्तं वै भूयसा कनीयः, इति ।
षट्त्रिंशदक्षरायामेकैकस्यां बृहत्यां द्वात्रिंशदक्षराया अनुष्टुभ ऊर्ध्वमक्षराणि चत्वा- र्यतिरिच्यन्ते । तेषां चातिरिक्तानामक्षराणां कृत्स्नेऽपि शस्त्रे सहस्रचतुष्टयं भवति । तत्रानुष्टुप्त्सम्पादने सति पञ्चविंशत्युत्तरशतसंख्याका अनुष्टुभो भवन्ति । लोकेऽपि भूयसाऽधिकेन संख्याविशेषेण न्यूनं संख्यास्वरूपमाप्तं वै स्वीकृतमेव व्याप्तमेव । तद्यथा शते पञ्चाशत्संख्याऽन्तर्भवति । सहस्रादौ शतादिसंख्याऽन्तर्भवति । तस्मात्ष- ट्त्रिंशदक्षरायां बृहत्यां द्वात्रिंशदक्षराया अनुष्टुभोऽन्तर्भावो युक्त इत्यर्थः ।
बृहत्यामनुष्टुभ्वन्तर्भावे कंचिन्मन्त्रमुदाहरति—
तदुक्तमृषिणा, इति ।
१ ग. °भागोऽन्त्राऽऽत्म° । २ ख. ग. घ. ङ. °नामेतेषां ।
१४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः— "वाचमष्टापदीमहं नवस्रक्तिमृतस्पृशम् । इन्द्रात्परि तन्वं ममे " इति । [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ]
अत्र मन्त्रद्रष्टा कश्चिदृषिः स्वयं मन्त्ररूपः सन्नेवं ब्रूते । अहं मन्त्रात्मा वाचमनुष्टुभं ब्रूयाम् । इन्द्रात्परमैश्वर्ययुक्ताद्बृहतीरूपात्प्राणात्तन्वं परिममे, तस्य चेन्द्रस्य तनुं शरीरं परितो निर्मितवानस्मि । बृहती तावद्यथोक्तध्यानानुसारेणेन्द्रशब्दाभिधेयस्य प्राणस्य शरीरभूता, तस्यां बृहत्यामन्नुष्टुभमन्तर्भाव्येन्द्रनिमित्तं तस्या अप्यनुष्टुभ इन्द्रशरीरत्वं संपादितवानस्मीत्यर्थः । कीदृशीं वाचमष्टापदीं चतुरक्षरैरष्टाभिः पादैरुपेतम् । तथा नवस्रक्तिमष्टाभ्यः पादेभ्य ऊर्ध्वं बृहतीत्वसंपत्तये पुनरप्येकेन चतुरक्षरेण पादेन योगे सति नवसंख्याकस्रक्तियुक्ता भवति । स्रक्तयः कोणास्तद्युक्ताम् । तथर्तस्पृशमृतं सत्यं प्राणं बृहत्यात्मकं स्पृशतीत्यृतस्पृक्, तादृशीम् । बृहत्यामन्तर्भावात्तद्रूपप्राणेस्पर्श उपपद्यते ।
एतस्य मन्त्रस्य प्रथमपादं व्याचष्टे— वाचमष्टापदीमहमित्यष्टौ हि चतुरक्षराणि भवन्ति , इति । द्वात्रिंशदक्षरायामनुष्टुभि समभागैरष्टभिर्विभज्यमानायां चतुरक्षरपादा अष्टौ संपद्यन्ते ।
द्वितीयपादपूर्वभागं व्याचष्टे— नवस्रक्तिमिति बृहती संपद्यमाना नवस्रक्ति , इति । पूर्वोक्ताऽष्टापदी या वाग्रूपाऽनुष्टुप्तैवान्येन चतुरक्षरपादेन संयोगे सति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती संपद्यमाना सती नवस्रक्तिभिश्चतुरक्षरपादरूपैः कोणैरुपता भवति । नवस्रक्तीति विसर्गलोपश्छान्दसः ।
उत्तरभागं व्याचष्टे— ऋतस्पृशमिति सत्यं वै वाग्वाचा स्पृष्टा , इति । येयमनुष्टुब्रूपा वागस्ति सेयमृचा बृहत्या स्पृष्टा संयुक्ता सती सत्यं कदाचिदपि बाधारहितं प्राणदेवं बृहतीरूपत्वेन ध्यातव्यं स्पृशतीति शेषः ।
वाचमष्टापदीम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ । नवस्रक्तिम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ।
१ क. ॰णरूपस्य स्पृ । २ घ. ङ. प्राणरूपं ।
तृतीयपादं व्याचष्टे—
अध्या० ३ ख० ६ (१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४३
तृतीयपादं व्याचष्टे—
इन्द्रात्परि तन्वं मम इति तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्र-
मनुष्टुप्संपन्नं भवति तस्मात्तदैन्द्रात्प्राणाद्बृहत्यै
वाचमनुष्टुभं तन्वं सोनेर्निर्मिमीते , इति ।
यद्यस्मात्कारणात्तदेवैतद्बृहतीसहस्रं पूर्वोक्तरीत्या पञ्चविंशत्यधिकशतोपेतमनुष्टु- प्सहस्रं संपद्यते । सहस्रशब्दमध्याहृत्यानुष्टुप्सहस्रं संपन्नमिति व्याख्येयम् । तस्मा- द्वृहत्यामनुष्टुबन्तर्भावात्कारणादनुष्टुब्रूपां वाचं तस्मात्पूर्वमुपास्यत्वेनोक्तादैन्द्रात्परमे- श्वरसंबन्धात्प्राणादेव बृहतीरूपान्निमित्तात्तन्वं तनुं शरीरमयं होता संनिर्मिमीते सम्यङ्निष्पादयति । बृहत्यात्मकप्राणस्य तदन्तर्भूताऽनुष्टुबपि शरीरं भवतीत्यर्थः ।
तदेवमनुष्टुबन्तर्भावेन बृहती प्रशस्ता, तादृशबृहतीसहस्ररूपस्योक्थस्य प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—
स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थं तदे-
तत्पञ्चविधं मितममितं स्वरः सत्यानृते इति, इति ।
बृहतीसहस्रात्मकं यदेतत्प्रौढं शस्त्रं स एषोऽक्षरसमाष्टिरूपाया वाचः परमो विकार उत्तमं कार्यम् । त्रिष्टुप्सहस्रादिभ्य उत्तमत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । तादृशमे- तदुक्थं मितादिभिर्वाग्विशेषैः पञ्चविधमिति ध्यायेत् । अक्षरसंख्याप्रयुक्तच्छन्दो- विशेषयुक्तं मितम् । तद्रहितममितम् , गीतिनिष्पादकः स्वरः, अबाध्यं तत्त्वं सत्यम् , बाध्यं मिथ्याभूतमनृतम्, इत्येते वाग्विशेषा ध्येयाः ।
तान्विशेषान्विस्पष्टमुदाहृत्य प्रदर्शयति—
ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितं यजुर्निगदो वृथा वाक्तदमितं सामाथो
यः कश्च गेष्णः स स्वर ओमिति सत्यं नेत्यनृतम् , इति ।
अर्धपादव्यवस्थोपेतो मन्त्र ऋगित्युच्यते “अग्निमीळे पुरो हितम्” [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिका । तस्यामृग्जातौ सर्वलोकप्रसिद्धार्थप्रतिपादिका “प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति” इत्यादिका गाथा, ऋगेव । आचारशिक्षारूपा कुम्ब्या । तद्यथा—“ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान कर्म कुरु मा सुपुप्थाः” इत्याँदिः । अत्र यदेतदृक्सामान्यं
इन्द्रात्परि तन्वं०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ।
१ ग. तत्तस्मा॑। २ क. ᵒत्प्राणदेवाद्बृह॑ । ३ घ. ङ. सहस्रं । ४ घ. ङ. एवैषोऽ । ५ क. ᵒरसगृहस्रं । ६ क. ख. ग. ᵒदुक्थमित्यादि॑ । ७ क. ᵒविधं मितमिति॑ । ८ ग. ᵒशेषैर्युक्तं । ९ क. ङ. ᵒर्धर्मेपां। १० क. ग. ᵒरु दिवा मा स्वाप्सीर्मा मु॑ । ११ घ. ङ. ᵒत्यादि । अ॑ । क. ᵒत्यादि च । अ॑ ।
१४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
यौ च गाथाकुम्भ्यारूपावृग्विशेषौ तदेतत्त्रयं छन्दोरूपेण नियतपरिमाणत्वान्मितमित्युच्यते । “इषे त्वा” [ तै० सं० १ । १ । १ ] इत्यादिमन्त्रजातं यजुस्तद्विशेषरूपः “अग्ने महाँ असि ब्राह्मणभारत” इत्यादिको निगदो ब्राह्मणगता येऽर्थवादा या च राजसभादौ परिहासादिरूपेणोच्यते सा सर्वा वृथा वाक्तदेतत्त्रयं नियतपरिमाणाभावादमितमित्युच्यते । प्रथमद्वितीयादिस्वरैर्निष्पाद्यं रथंतरवामदेवादि रूपं यत्सामास्ति, अथो अपि च यः कोऽपि गेष्णः सामभागः सामगैः पर्वशब्देन व्यवह्रियमाणस्तत्सर्वमत्र स्वरशब्देन विवक्षितम् । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” [ तै० आ० प्र० ८ अ० २ ] इत्यादिश्रुतिसिद्धस्यात्यन्तमबाध्यस्य वस्तुनः प्रतिपादको योऽयमोमितिशब्दस्तदेतदत्र वाचः संबन्धि सत्यमिति विवक्षितम् । सर्वप्रपञ्चस्य निषेधको योऽयं नेति शब्दस्तदेतदभावपर्यवसायित्वादैतन्नानृतशब्देन विवक्षितम् ।
इत्थं ध्यातव्यमित्या(व्या मिता)द्याः पञ्च विधा निरूपिताः । तत्र सत्यध्यानं प्रशंसति—
तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यं स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भावितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति, इति ।
ओमित्येवंरूपं यत्सत्यं तदेतद्वाग्रूपस्य वृक्षस्य फलस्थानीयम् । काण्डद्वयप्रतिपाद्यं कर्म ज्ञानं च शब्दसंबन्धित्वाद्वृक्षस्य पुष्परूपम् । तदुभयसाध्यं देवताजन्म मुक्तिश्चेत्युभयं तस्य वृक्षस्य फलरूपम् । तयोः पुष्पफलयोर्हेतुत्वादोंकारस्तद्रूपत्वेनोपचर्यते । एवं ध्याता पुमान्यस्माद्वाचः संबन्धि पुष्पं फलं च वदति तस्मादयं लौकिकधनसंपत्त्यादिशोयुक्तो वैदिकपुण्यानुष्ठानकीर्तियुक्तश्च भवितुं समर्थः ।
प्रसङ्गाद्बुद्धिस्थमनृतवदननिषेधं पुरुषार्थतया दर्शयति—
अथैतन्मूलं वाचो यदनृतं तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्दतेत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्दतेत तस्मादनृतं न वदेद्ययेत त्वेनेन, इति ।
प्रकृतादुपासनोत्प्रशंसारूपादङ्गादर्थान्तरकथनार्थोऽथशब्दः । न प्रकृतमुपासनाङ्गमुच्यते किंतुन्वयः कश्चित्प्रासङ्गिकोऽनृतनिषेध इत्यर्थः । यदनृतं मिथ्याभाषणमस्ति तदेतद्वाग्वृक्षस्य मूलस्थानीयम् । सत्यस्य पुष्पफलस्थानीयत्वे सति तद्विपरीतस्यानृतस्य मूलत्वं युक्तम् । तत्तथा मूलत्वे सति लोके यथा कश्चिद्वृक्षो भूमेरुत्खातः सन्नाविर्भूतमूलो भूत्वा प्रथमं शुष्यति पश्चादुद्वर्तते विनश्यति च, एवमेवानृतं वदन्पुरुषो
१ ख. ग. घ. ङ. ॰दनृतं । २ क. ख. ॰नात्तत्रं । ३ घ. ॰क्यार्थी । ४ क. ॰तवदननिं । ५ क. ॰नृतमिथ्याभा° । ख. ग. ॰नृतमित्यर्थभा° । ६ ख. ग. ॰मूलभूतः प्र° । ७ क. ॰श्यतीत्येव° ।
अध्या०३ख०६(१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४५
वाग्वृक्षरूपमात्मानमाविर्मूलं करोति । मूलभूतस्यानृतवदनस्य परेषामग्रे प्रकटीकृतत्वात् । तेन पापेन स पुरुषः शुष्यति । सर्वैस्तिरस्कार्यत्वमेवास्य शोषः । अयमनृतवादी न तु प्रामाणिक इत्येवं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । स तादृशः पुरुष उद्वर्तते विनश्यति, नरकं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्मात्कारणाज्जनतिरस्कारान्न्ररकाच्च भीतः पुमाननृतं न ब्रूयात्किं^१त्वेनेनानृतेन निमित्तेन दयेत स्वात्मानं रक्षेत् ।
प्रासङ्गिकं पुरुषार्थ^२मनृतनिषेधं परिसमाप्य लौकिकव्यवहारोपन्यासमुखेन प्रकृतयोरोंकारनकारयोः सह ध्यानं प्रशंसितुं केवलमोंकारं लोकव्यवहारे निन्दति—
पराग्वो एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदो३मिति तयत्किंचो-
मित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते स यत्सर्वमों कुर्या-
द्रिञ्च्यादात्मानं स कामेभ्यो नालं स्यात् , इति ।
ओमिति यदेतदक्षरमस्ति तत्पराग्रिक्तं च । परमुत्कृष्टं जगत्कारणमखण्डैकरसं ब्रह्मतत्त्वमञ्चति गच्छति प्रतिपादयतीति पराक् । अत एव संसाराद्वहिर्भूतं सद्रिक्तं संसारभोगशून्यम् । तत्तथा सति संसारी पुमान्स्वयमुदरं पुष्णन्यत्किंचित्स्वकीयं याचकाय पुरुषायोमिति ब्रूयात्स्वकीयकुटुम्बनिर्वाहमविचार्य याचकं प्रति त्वद^३भीष्टं तथैवास्तु त्वमेव स्वी कुर्वित्येव यदि ब्रूयात्तत्तदानीमयं पुमानत्रैव लोकेऽस्मै गृहक्षेत्रादिभोगाय रिच्यते रिक्तो भोगशून्यो भवति । एकैकद्रव्यदाने यथा तद्भोगशून्यत्वं तथा स पुमान्यदि सर्वमपि स्वकीयं धनमों कुर्याद्याचकायाभ्यनुजानीयात्तदानीमात्मानं रिञ्च्याद्रिक्तं सर्वधनशून्यं कुर्यात् । स तादृशो धनहीनः पुमान्भोगेभ्यो न पर्याप्तः स्यात् ।
केवलमोंकारं निन्दित्वा केवलं नकारमपि निन्दति—
अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति स यत्सर्वं नेति ब्रूयात्पा-
पिकाऽस्य कीर्तिर्जायेत सैनं तत्रैव हन्यात् , इति ।
अथ केवलोंकारनिन्दानन्तरं केवलनकारो निन्द्यत इति शेषः । यदेतन्नेति निषेधकमक्षरमस्ति तदेतदभ्यात्मं पूर्णमात्मानं धनस्वामिनमभिलक्ष्य वर्तत इत्यभ्यात्मं तस्मिन्वर्तमानं सदिदमक्षरं धनसं^४पत्तिहेतुत्वात्पूर्णमित्युच्यते । यः पुमानत्यन्तलुब्धः सन्नर्थिने^५ बलिभिक्षादिकं किमपि न प्रयच्छति किं तु नेत्युच्चारयन्सर्वमपि याच्यमानं निषेधति तथाविधस्य लुब्धस्य^६ धनमक्षीणं सत्स्वगृहे पूर्णमवतिष्ठते । स तादृशो लुब्धो^७ यदि याचकाय किमप्यदत्त्वा सर्वं नेति ब्रूयात्तदानीमस्य पापिका कीर्तिर्जायते ।
१ क. ॰ङ्किकपुं॰ । २ क. ॰थार्थान्नु॰ । ३ ख. ग. ॰दमभीप्सितं त॰ । ४ क. ख. ग. ॰संपूर्ण्हे॰ ।
५ क. ख. ॰नं नेति नि॰ । ६ घ. ङ. ॰शो य॰ । ७ ग. ॰ब्धो या॰ ।
१४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-
अत्यन्तलुब्धोऽयं दुरात्मा धिगेनमित्येवं सर्वे निन्दन्ति । सा निन्दा पापरूपा कीर्ति- रेनं पापात्मानं तत्रैव गृहे हन्यान्मारयेज्जीवन्नप्यसौ मृत एव । तथा च भगवतो- क्तम्— “संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ” [ भ० गी० अ० २ श्लो० ३४ ] इति ।
ननु धनस्य दानादानयोरुभयोरपि निन्दितत्वे का गतिः पुरुषस्येत्याशङ्क्याऽऽह—
तस्मात्काल एव दद्यात्काले न दद्यात्तत्सत्यानृते मिथुनी करोति तयोर्मिथुनात्प्रजायते भूयान्भवति, इति ।
यस्मादेकैकं निषिद्धं तस्मात्तत्परित्यज्योभयं मिलित्वैवमनुष्ठेयम् । कथमित्याशङ्क्य स प्रकार उच्यते । “संप्राप्तो वैश्वदेवान्ते सोऽतिथिः” इत्यादिशास्त्रसिद्धो यो दान- कालस्तस्मिन्नेव दद्यान्न त्वन्यस्मिन्काले । तत्तथा सत्योङ्काररूपं सत्यं निषेधकनका- ररूपमनृतं च मिथुनी करोति मिलित्वा युग्मं करोति । तयोर्दानप्रतिषेधयोः सत्या- नृतयोर्मिथुनात्प्रजायत इह लोके निन्दारहितः प्रकृष्टो भवति । परलोके च भूयानु- त्कृष्टजन्मानुभवति । यथा लोक ओंकारनकारौ मिलितौ प्रशस्तौ तथाऽत्रापि मिलितौ ध्येयावित्यर्थः ।
मितादिपञ्चविधस्य ध्यानमुक्त्वा केवलस्याकारस्य ध्यानं विधत्ते—
यो वै तां वाचं वेद यस्या एष विकारः स संप्रतिविद्विकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शो- ष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति, इति ।
पूर्वत्र “स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम्” इत्यभिहितं शस्त्रं यस्या वाचो विकारस्तां वाचं यः पुमान्वक्ष्यमाणप्रकारेणोपास्ते स पुमान्संप्रति- वित्सम्यगभिज्ञः । कोऽयं प्रकारः सोऽभिधीयते—अकार एव सर्ववागात्मकः सेय- मकाररूपा वाङ्मातृकामन्त्रैः ककारादिभिर्मकारान्तैः स्पर्शैः शषसहैरुष्मभिश्च व्यज्य- माना सती नानाविधा बहुरूपा च भवति । पूर्वमेकस्य सत इदानीमनेकत्वं बहु- त्वम् । तेषां च बहुभेदानां परस्परवैलक्षण्यं नानारूपत्वम् । एक एवाऽऽकाशो यथा सूचिच्छिद्रं गृहच्छिद्रमित्येवमुपाधिभेदाद्बहुत्वं प्राप्य न्यूनाधिकभावेन परस्पर- वैलक्षण्यमपि प्राप्नोति, एवमेक एवाकारः कखगघेत्यादिभिरुपाधिभिरनेकत्वं प्राप्य परस्परमप्यघोषाक्षरयुक्तश्चेति वैलक्षण्यं प्रतिपद्यते । तदेवमकारस्य ककारादिषु सर्वे- ष्वनुगतत्वाद्भेदेप्रतीतेरौपाधिकत्वाच्च सर्ववागात्मकत्वं सिद्धम् ।
१ क. ख. तस्य । २ क. ख. निन्यत्वे । ३ घ. ङ. ॰देनं नि॰ । ४ ख. ग. घ. ङ. ॰स्मात्परि॰ । ५ क. ख. ग. ॰तं तत्र श॰ । ६ घ. ङ. ॰मघो॰ । ७ ग. घ. ङ. ॰त्वात्सर्व॰ ।
अध्या० ३ ख० ७ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । १४७
अकारस्य ध्यानमुक्त्वा तदीयध्वनिभेदयोर्ध्यानं विधत्ते—
तस्यै यदुप्रांशु स प्राणोऽथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तत्तिर
इव तिर इव ह्यशरीरमशरीरो हि प्राणोऽथ यदु-
च्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तदाविराविर्हि शरीरम् , इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १८ )
तस्यै पूर्वोक्ताया अकाररूपायास्तस्या वाचो यदुपांशु यन्मन्दध्वनियुक्तमुच्चारणं स प्राण इति ध्यायेत् । अथानन्तरं यदुच्चध्वनियुक्तमुच्चारणं तच्छरीरमिति ध्यायेत् । यस्मान्मन्दोच्चारणस्य प्राणरूपत्वं तस्मात्तन्मन्दोच्चारणं तिरोभूतमिव भवति । व्यवहितैः पुरुषैरश्रूयमाणत्वात् । लोके यदशरीरं तत्तन्नेत्रेणादृश्यत्वात्तिरोहितमिव भवति । प्राणोऽप्यशरीरत्वात्तिरोभूत इति तद्रूपस्य मन्दध्वनेः परैरश्रवणं युक्तम् । पूर्वोक्तवैलक्षण्यार्थोऽथशब्दः । मन्दध्वनेर्विलक्षणो योऽयमुच्चध्वनिस्तच्छरीररूपं तस्माच्छरीररूपत्वात्तदुच्चध्वनियुक्तमुच्चारणमाविः प्रकटं भूत्वा परैः श्रूयते । यस्माच्छरीरं परैर्दृश्यमानत्वादाविर्भूतं तस्माच्छरीररूपस्योच्चध्वनेराविर्भावो युक्तः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १८ )
अथ सप्तमः खण्डः । ( एकोनविंशः )
“उक्थमुक्थम्” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इत्यारभ्य “आविर्हि शरीरम्” इत्यन्तेन ग्रन्थेन बृहतीसहस्ररूप उक्थे प्राणदेवताया नानाविधगुणविशिष्टत्वेनोपासनमभिधाय पूर्वमेव “संभूय देवता अप्येति” [ ऐ० आ० २ अ० २ ख० ४ ] इति समष्टिरूपहिरण्यगर्भप्राप्तिलक्षणं फलमुक्तं तदेवात्र कृत्स्नोपास्तावालस्याभावेन श्रद्धामुत्पादयितुं पुनर्दर्शयति —
तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तद्यशः स इन्द्रः स
भूतानामधिपतिः स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं
वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात्प्रैतीति ह स्माऽऽह महि-
दास ऐतरेयः प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति, इति ।
१ क. ॰स्मान्म॰ । २ क. ख. ॰रूपं हि॰ ।
१४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-
प्राणस्वरूपं निष्केवल्यसंज्ञं यदुक्तं तदेवेदमक्षरगणनया बृहतीसहस्रं संपन्नम्। तच्च प्राणरूपं सगुणं ब्रह्म यशोनामकम्। अत एव श्रुत्यन्तरे श्रूयते—"न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः" [तै० आ० प्र० १० अ० १] इति। स च बृहतीसहस्ररूपः प्राणदेव इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः। अत एव भूतानां ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां प्राणिनामधिपतिस्तादृशं यः पुमानुपास्ते स पुमान्विस्रसा हैव जीवन्नेव विस्रस्य मनुष्यत्वाद्यभिमानं सर्वात्मना परित्यज्य प्राणदेवो हिरण्यगर्भोऽस्मीत्याभिमानिकं साक्षात्कारं प्राप his/her प्राप्यास्माल्लोकाद्दृश्यमानात्स्रैति निर्गच्छतीत्येवमितरायाः पुत्रो महिदासनामको मुनिः स्वशिष्यान्प्रत्याह स्म। प्रेत्य मरणादूर्ध्वं स्वयमिन्द्रो जगदीश्वरो हिरण्यगर्भो भूत्वैषु लोकेषु ब्रह्माण्डान्तर्गतेषु चतुर्दशभुवनेषु व्याप्य राजति दीप्यते। मरणात्प्रागेव भावनाजनितो देवभावः श्रुत्यन्तरेऽपि श्रूयते—"देवो भूत्वा देवानप्येति" [बृह० ४ । १ । २] इति। यद्यप्युक्थशस्त्रस्य प्रतीकस्येदमुपासनमित्यहंग्रहंस्याभावाद्भावनाजनितसाक्षात्काररूपो देवताभावो युक्त्या न संभवति तथाऽपि वाचनिकस्याहंग्रहस्य विद्यमानत्वात्संभवत्येव देवभावः। प्रतीकोपासकानांमचिरादिमार्गे गच्छतां विद्युल्लोकादूर्ध्वं ब्रह्मलोकप्राप्तिर्नास्तीति ब्रह्ममीमांसायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादान्ते यन्निर्णीतं तदप्यत्र न प्रसरति। अहंग्रहसद्भावेन हिरण्यगर्भोऽहमस्मीत्येवं संकल्पस्य विद्यमानत्वात्। सूत्रकारोऽपि "तत्क्रतुश्च" [ब्र० सू० अ० ४ पा० ३ सू० १५] इति सूत्रावयवेन ध्यातव्यदेवतात्मभावसंकल्पमेव ब्रह्मलोकप्राप्तौ हेतुमवोचत्। स च संकल्पोऽत्र "अहमुक्थमस्मीति विद्यात्" [ऐ० आ० २ अ० १ ख० २] इत्येवं विहितः। तस्माद्धिरण्मयगर्भप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तौ न कोऽपि विघ्नोऽस्ति।
अर्वाचीनजन्मसु वैराग्यमन्तरेण यथोक्तोपासनायां प्रवृत्त्यसंभवात्तद्वैराग्यसिद्धयर्थं जुगुप्सितस्य मनुष्यदेहस्य स्वीकारप्रकारं दर्शयितुं जिज्ञासूनां प्रश्नं दर्शयति—
तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसंभवती३ँ अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवती३ँ, इति।
तत्तत्र शरीरग्रहणविषय आहुर्जिज्ञासवः पृच्छन्ति। यद्यस्मात्कारणादनेन रूपेण बृहतीसहस्रात्मकप्राणदेवोऽस्मीत्येतादृशेन ध्यानेनामुं लोकं हिरण्यगर्भं प्राप्नोतीत्येतावदवगतं तन्निश्चयद्योतनार्था श्रुतिः। अथैतन्निश्चयानन्तरं जिज्ञासितोऽर्थः
^१ क. ख. ग. ॰ते च। न। ^२ घ. ङ. सर्वथा। ^३ ख. ग. ॰स्मीत्यायाभि॰। ^४ घ. ङ. ॰ह्माण्डगते॰। ^५ घ ङ. ॰हसद्भावाभा॰। ^६ घ. ॰सनायाम॰। ^७ ख. ग. घ. ङ. ॰ति मी॰। ^८ क. ख. ॰देवात्म॰। ^९ ग. ॰त्येवमवि॰। ^१० क. ख. ग. ॰तच्छरी॰। ^११ क. ख. ग. ॰गर्भरूपं प्रा॰। ^१२ क. ख. ॰प्नोत्ये॰। ^१३ ग. ॰दसंग॰। ^१४ ख. ग. ॰गतमेव त॰।
अध्या० ३ ख ० ७ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । १४९
पृच्छत इति शेषः । स एव प्रश्नोऽभिधीयते । केन रूपेण देवभावव्यतिरिक्तेन कीदृशेनाऽऽकारेण समीचीनेन जुगुप्सितेन वेमं मनुष्यलोकमभिसंभवति प्राप्नोति । विचारार्था श्रुतिः ।
अभिज्ञानामुत्तरं दर्शयति—
तद्यदेतत्स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपं तस्मात्त-
स्मान्न बीभत्सेताथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादि-
त्यस्य तद्रूपं तस्मात्तस्मान्न बीभत्सेत सोऽयमा-
त्मेममात्मानममुष्मा आत्मने संप्रयच्छत्यसावा-
त्माऽमुमात्मानमिमस्मा आत्मने संप्रयच्छति
तावन्योन्यमभिसंभवतोऽनेनाह रूपेणामुं लोक-
मभिसंभवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ ( १९ )
तत्तत्र प्रश्ने स्पष्टमुत्तरमुच्यत इति शेषः । स्त्रीशरीरे यदेतल्लोहितं सप्त[म]धातुरूपं शोणितमस्ति तदेतदग्निरूपं लोहितवर्णसाम्यात् । यस्मादग्निरूपं लोहितं तस्मात्कारणादग्निरूपात्तस्मात्स्त्रीलोहितान्न बीभत्सेत । अशुचित्वबुद्ध्या बीभत्सां न कुर्यात् । यद्यपि रागवशादेव प्राणिनां बीभत्सा नास्ति तथाऽपि कस्यचिच्छ्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानशीलस्य श्रद्धाजाड्यात्कथंचिद्बीभत्सा स्यादिति तन्निषिध्यते । ऋतौ भार्यामुपेयादिति नियमविधेः स्मर्यमाणत्वाच्छास्त्रीयत्वेन श्रद्धालुनाऽपि बीभत्सा न कर्तव्या । अथशब्दो वैलक्षण्यार्थः । स्त्रीलोहिताद्विलक्षणं यदेतत्पुरुषशरीरे रेतः सप्त[म]धातुरूपमस्ति तदेतच्छुक्लवर्णत्वसाम्यादादित्यस्य रूपम् । तस्मात्कारणात्तादृशादित्यरूपाद्रेतसो न बीभत्सेत । अत्र स्त्रीदेहः पृथिवीवदधोवर्तित्वादिदंशब्देनोच्यते । पुरुषदेहो द्युलोकवदुपरिवर्तित्वाददःशब्देनोच्यते । पाट्कौशिके पुत्रशरीरे मातृलोहितात्त्वगसृङ्मांसरूपं कोशत्रयं निष्पद्यते । लोहितवर्णस्य तत्रानुगमात् । पितूरेतसो मेदोऽस्थिमज्जारूपं कोशत्रयं निष्पद्यते । शुक्लवर्णस्य तस्मिन्ननुगमात् । तथा सति सोऽयमात्मा स्त्रीदेह इमं स्वकीयमात्मानं त्वगादिधातुत्रयभागममुष्मा आत्मने पुरुषसंबन्धिने मेदोऽस्थिमज्जाभागाय संप्रयच्छति तेन संयुज्यत इत्यर्थः । असावात्मोपरितनः पुरुषदेहोऽप्य-
१ क. ख. ॰मिममस्मा । २ ग. घ. ड. प्रश्नस्य पृष्टं । ३ ग. ॰द्यप्यनुरा' । ४ घ. ङ. 'चित्तद्धी' । ५ घ. ॰क्षणद्योतनार्थः । ६ घ. 'त्यस्वरू' । ७ क. ख. ॰देहं पृ' । ८ घ. ङ. तत्रानुगतत्वात् । ९ घ. ङ. इममात्मानं त्व' । १० क. ख. ॰कयिं त्व' । ११ क. 'मज्झा' ।
१८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[२द्वितीयारण्यके-
मुमात्मानं स्वकीयं मेदोऽस्थिमज्जाभागमिममस्मा आत्मनेऽधोवर्तिस्त्रीसंबन्धित्वगसृङ्मांसभागाय संप्रयच्छति तेन संयुज्यत इत्यर्थः। इत्थं तावुभौ भागावन्योन्यमत्यन्तमैक्यं प्राप्नुतः। अहशब्द एवकारार्थः। अनेनाह रूपेण स्त्रीलोहितजनितत्वगादिरूपेणैवामुं लोकमभिसंभवत्युपरितनं पुरुषभागं प्राप्नोति । *उकारोऽपिशब्दार्थः। अमुनो रूपेण पुरुषसंबन्धिमेदोऽस्थिमज्जारूपेणापीमं लोकमा भवति । स्त्रीजनितत्वगादिभागं प्रत्यागच्छति। इत्थं मनुष्यदेहस्य शुक्रशोणितजनितत्वेनात्यन्तजुगुप्सितत्वात्तत्प्राप्तिनिवारणार्थं ततो विरक्तो हिरण्यगर्भप्राप्तये यथोक्तोपासनायां प्रवर्तेत इत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ (१९)
अथाष्टमः खण्डः । (विंशः)
अथोपास्तिफलप्रशंसार्थं मन्त्रमुदाहरति—
तन्नैते श्लोकाः३, इति ।
तत्र तस्मिन्हिरण्यगर्भप्राप्तिलक्षणे फल एते वक्ष्यमाणाः श्लोकाः पादव्यवस्थोपेता मन्त्राः सन्ति ।
तत्र प्रथमं मन्त्रमाह—
यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति ।
सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति, [इति] ।
न क्षरति न विनश्यतीत्यक्षरं प्राणदेवतातत्त्वं सोऽयं प्राणदेवः पञ्चभूतकार्यत्वेन पञ्चविधं यच्छरीरं समेति सम्यक्प्राप्नोति। उपासकस्य शरीरमध्ये वर्तत इत्यर्थः। युज्यन्ते शरीरारूपरथे बध्यन्त इति युज इन्द्रियाश्वाः “इन्द्रियाणि हयानाहुः” [काठ० ३। ४] इति च श्रुत्यन्तरम् । ते चेन्द्रियाश्वा युक्ताः परमेश्वरेण शरीररथे संयोजिताः सन्तो यच्छरीरमभिसंवहन्ति। अभितः सर्वासु दिक्षु सम्यङ्नयन्ति। किंच यत्र शरीरे सत्यस्य सत्यं परब्रह्मस्वरूपमनुयुज्यते प्राणदेवतामनु शरीरेऽवस्थाप्यते। द्वितीयसत्यशब्दस्य परब्रह्मपरत्वं बृहदारण्यके ब्रह्मप्रकरणे पठ्यते—
* अमुना, उ, इति च्छेदः ।
१ क. ख. ॰मज्जभा॰ । २ क. घ. ङ. ॰मिममस्मा । ३ घ. ङ. ददाति । ४ क. ख. ॰र्थः । तां । ५ घ. ङ, ॰रिवर्तिपु॰ । ६ क. ख. ॰मज्जरू॰ । ७ क. ॰काः पदार्थव्य॰ । ख. ग. ॰काः पदव्य॰ । ८ क. ख. बध्यन्तीति । ९ घ. ङ. ॰न्तरे । ते । १० क. ङ. ॰न्ति । य॰ ।
अध्या० १ख० ८(२०)] ऐतरेयारण्यकम् । १६१
“ अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ” [ बृह० २ । ३ । ६ ] इति । परब्रह्मणः प्राणदेवतामनु शरीरेऽवस्थानमाथर्वणिकैः पठ्यते— “स ईक्षांचक्रे कस्मिन्नहमूत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रति- ष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत” [ प्रश्नो० ६ । ३ ] इति । अतः प्राणदेवतामनु *रूपं ब्रह्म यत्र शरीरे युज्यते तत्रोपासकशरीरे सर्वे वागाद्यभिमानिनोऽग्न्यादिदेवा एकं भवन्ति, एकत्वं प्रतिपद्यन्ते । उपासको हि स्वशरीरे वर्तमानसर्वदेवतात्मकप्राणरूपोऽ- हमस्मीत्येवं ध्यायति ।
द्वितीयं मन्त्रमाह — यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभि यत्संवहन्ति । सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति, इति । पञ्चम्यन्तेनाक्षरशब्देन कदाचिदपि विनाशरहितो द्वितीयसत्यशब्दवाच्यः परमा- त्मोच्यते । प्रथमान्तेनाक्षरशब्देन व्यवहारकाले बाधरहितः प्रथमसत्यशब्दवाच्यः प्राणोऽभिधीयते । सोऽयं परमात्मन उत्पन्नः प्राण इन्द्रियैर्युक्तमुपासकसंबन्धि यच्छ- रीरमेति प्राप्नोति । युजो युक्ता इत्यादि पूर्ववत् । उपासकशरीरे सर्वदेवतासमष्टि- रूपः परमात्मोपाधिरूप उपास्यः प्राणो वर्तत इत्येतस्यार्थस्य दाढर्याय पूर्वोक्तस्यैव पुनरप्युक्तिः ।
तृतीयं मन्त्रमाह— यद्वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु । तद्वियूया कवयो अन्वविन्दन्नामायत्ता समतृप्यञ्छुतेऽधि, इति। याचकाय सर्ववस्त्वनुज्ञाप्रदानवाचकं वाचः संबन्धि यदेतदोमित्यक्षरं दारिद्र्य- कारणमस्ति, यदपि दातव्यवस्तुप्रतिषेधवाचकं नेत्येतदक्षरमपकीर्तिकारणमस्ति, यद्- प्यन्यदस्या वाचः संबन्धि क्रूरं खट्फडादिरूपमस्ति । तथा चान्यत्र श्रूयते— “खट्फद् जहि । छिन्धि भिन्धी हन्धी कट् । इति वाचः क्रूराणि” । [ तै० आ० प्र० ४ अ० २७ ] इति। यदु च यदप्यन्यदुल्बणिष्णु अत्युल्बणं वाचः स्वरूपमाक्रोशा- दिकं तत्सर्वं कवयो मेधाविन उपासका वियूय परित्यज्य प्राणतत्त्वमन्वविन्द- न्ध्वात्वा लब्धवन्तः । ते च कवयो नामायत्ताः प्राणदेवतान्नैम्नोऽकारस्याधीनाः सन्तोऽकारो वै सर्वा वागित्याद्युक्तप्रकारेण प्राणरूपमकारमेव ध्यायन्तः श्रुते यथोक्त- श्रुतिप्रोक्ते प्राणतत्त्वेऽधिसमतृप्यन् । आधिक्यं यथा भवति तथा तृप्तिं प्राप्ताः ।
* “ ब्रह्मरूपम् ” इति पठितुं योग्यम् ।
१ घ. ङ. ध्यायेत् । २ घ. ङ. ॰तव्ये वं॰ । ३ ख. ग. ॰नाम्नौका॰ । घ. ङ. ॰नाम्नोका॰ ।
४ क. घ. ङ. श्रूयते ।
चतुर्थमन्त्रमाह—
१६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
चतुर्थमन्त्रमाह—
यस्मिन्नामा समतृप्यञ्छ्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।
तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान्, इति ।
श्रुते$^२$ श्रुतिप्रोक्ते यस्मिन्प्राणतत्त्वे नामा पूर्वोक्तस्य नाम्नोऽकारैरूपस्याधीनाः$^३$ कवयोऽधिसमतृप्यन्, तत्र तस्मिन्प्राणतत्त्वे देवा अग्न्यादयः सर्वयुजः सर्वेणापि प्रकारेण युक्ता भवन्ति । सर्वेऽपि देवा [अ]विशेषेण प्राणैस्वरूपा$^४$ इत्येवमुपासकेन चिन्त्यमानत्वात् । तेन प्राणोपाधिकेन ब्रह्मणा पाप्मानं हिरण्यगर्भप्राप्तिप्रतिबन्धकं सर्वं$^५$ कर्मजातमपहत्य विनाशय विद्वानुपासकः स्वर्गं लोकं हिरण्यगर्भस्वरूपभूतमप्येति प्राप्नोति ।
पञ्चमं मन्त्रमाह—
नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान्ब्रुवन् ।
पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन्वदति कश्चन, इति ।
एवं प्राणदेवं वदन्कश्चन वदिष्यामीत्येवमुद्युक्तः कोऽपि पुरुषो वाचा स्वकीयजिह्वागतेन शब्देन स्त्रियं ब्रुवन्स्त्रीशरीररूपोऽयमिति ब्रुवन्नप्येनं प्राणदेवं न वदति । तथैवास्त्रीपुमान्स्त्रीपुरुषव्यतिरिक्तो नपुंसकोऽयमित्येवं ब्रुवन्नप्येनं न वदति । तथा पुमांसं ब्रुवन्पुमानयमित्येवं ब्रुवन्नप्येनं प्राणं न वदति । अयमर्थः । लोके पुमान्स्त्री नपुंसकश्चेत्येवं$^६$ $^७$तिस्र एव स्थूलशरीरव्यक्तयस्तत्र तच्छरीरस्वीकारात्प्राणदेवस्तेन तेन पुमानित्यादिशब्देनोपचर्यते । न तु वस्तुतः प्राणदेवस्य पुंदेहादिकमस्ति ।
तथा च श्वेताश्वतरा आमनन्ति—
“नैव स्त्री न पुमानेष नैव चायं नपुंसकः ।
यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स चोद्यते$^८$”
[ श्वेता० ५ । १० ] इति ।
एवं सति प्राणदेवं तद्वाचकेन शब्देन वदिष्यामीत्येवमुद्युक्तः पुरुषो यदि पुमान्स्त्री नपुंसकमित्येतेषामन्यतमेन शब्देन ब्रूयात्तदानीमयं प्राणदेवं न वदत्येव । तेषां त्रयाणां स्थूलदेहवाचित्वेन$^९$ प्राणवाचित्वाभावात् । किं बहुना प्राणदेवतासाक्षात्कारयुक्तः पुरुषः शिष्यान्प्रति प्राणदेवस्य स्थूलदेहरूपत्वं यथा न प्रतीयते तथैव ब्रूयादिति ।
यदि स्त्री नपुंसकं पुमानित्येतैः$^{१०}$ शब्दैः प्राणो नाभिधीयते केन तर्ह्यभिधीयेतेत्याशङ्क्य श्लोकरूपत्वं परित्यज्य ब्राह्मणरूपेण ग्रन्थेनाऽऽह—
अः इति ब्रह्म तत्राऽऽगतमहमिति, इति ।
१ क. ख. ग. 'धर्मा' । २ ख. श्रुते । ३ ग. घ. ङ. 'रस्या' । ४ ग. 'णरू' । ५ ग. घ. ङ. सर्वकं । ६ ग. 'के स्त्री पुमान्नपुंसकं चेत्ये' । ७ ख. 'सकं चेत्ये' । ८ ग. घ. ङ. स युज्यते । ९ घ. ङ. 'वाचकत्वे' । १० घ. ङ. 'सकः पुं' ।
अध्या० ३ ख० ८ (२०)] ऐतरेयारण्यकम् । १६३
प्रथमाविभक्त्यन्तो योऽयमकारः सोऽयं प्राणोपाधिकस्य ब्रह्मणो वाचकनामत्वेन निर्दिश्यते । यथा हिरण्यगर्भः सर्वप्राणिष्वनुगतः “सर्वाहीमानी हिरण्यगर्भः” [नृसिं० उत्त० ९] इति श्रुतेः । तथैवायमकारः सर्वेषु ककारादिष्वनुगतत्वेन हिरण्यगर्भद्वक्तुं योग्यस्तस्मादकारेण प्राणोपाधिकं ब्रह्मानुसंधाय तत्र तस्मिन्ब्रह्मण्यहमित्येतदुपासकस्वरूपवाचकं पदमागतं प्राप्तं यथा भवति तथा प्राणेरेवं व्यवहरेत् । अत एवाहमुक्यमस्मीति विद्यादिति विधिः पूर्वमुदाहृतः ।
उपास्यस्वरूपं संक्षिप्य दर्शयित्वा तत्फलं संक्षिप्य दर्शयति—
तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य
बृहतीसहस्रस्य संपन्नस्य षट्त्रिंशतमक्षराणां
सहस्राणि भवन्ति तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां
सहस्राणि भवन्ति जीवाक्षरेणैव जीवाहरा-
प्नोति जीवाह्ना जीवाक्षरमिति , इति ।
तद्वा इदमित्यारभ्याह्नां सहस्राणि भवन्तीत्यन्तं पूर्वमेव [ऐ० आ० २ अ० २ ख० ४] व्याख्यातम् । तच्च वक्ष्यमाणस्याक्षरस्य प्रशंसार्थं पुनरनूद्यते । बृहतीसहस्रगतानामक्षराणां मध्येऽनुगतं यदेतदकाराख्यमक्षरं तदेतज्जीवरूपम् । सति ह्यकारे तद्युक्ततया ककारादीनि सर्वाण्यपि विस्पष्टमुच्चारयितुं शक्यन्ते । तथा गवामयनगतानां सर्वेषामह्नां मध्ये महाव्रताख्यमहर्जीवरूपम् । अयनसंपूर्तिहेतुत्वात् । एवं सत्यकाररूपेणैव जीवाक्षरेणैव महाव्रतारूयं जीवाहः प्राप्नोति । महाव्रताङ्गभूतबृहतीसहस्ररूपप्राणस्याकाररूपत्वेनोपासितत्वात् । तेन च जीवाह्ना महाव्रताहर्गताबृहतीसहस्ररूपप्राणोपासनेन जीवाक्षरं सर्वप्राणिजीवनहेतुभूतमविनश्वरं प्राणेतत्त्वं प्राप्नोति । इतिशब्दः फलवचनसमाप्त्यर्थः ।
यथोक्तफलसाधनं प्राणविज्ञानं रथरूपकल्पनया प्रशंसति—
अनकाममारोऽथ देवरथस्तस्य वाग्बुद्धिः श्रोत्रे पक्षसी
चक्षुषी युक्ते मनः संग्रहीता तदयं प्राणोऽधितिष्ठति, इति ।
अथ यथोक्तोपासनफलकथनानन्तरं तत्फलप्राप्तये कश्चिद्देवरथः संपाद्यते । देवस्य प्राणस्य हिरण्यगर्भस्य रथो देवरथः । स च कीदृशोऽनकामपारो हिरण्यगर्भपदादर्वाचीनानिन्र्द्रलोकचन्द्रलोकभूलोकादिगतान्कामान्मारयतीति काममारो न काममारोऽकाममारः कामसंपादक इत्यर्थः । तद्विपरीतोऽनकाममारः सर्वथा नाशयत्येव कामा-
१ घ. ङ. ॰गर्भं वक्तुं । २ घ. ङ. ॰र्वेमेवोक्तः । उ॰ । ३ घ. ङ. ॰पासकस्व्र॰ । ४ ग. ॰रभ्योऽह्नां ।
५ क. ख. ॰णेरुषत्वं प्रा॰ । ६ ग. क. ॰धतप्रा॰ । ७ ग, फलविज्ञानं । ८ ख. ग. संपद्यते ।
२०
१५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-
नित्यर्थः । न खलु हिरण्यगर्भं प्राप्तः कश्चिदप्यर्वाचीनं लोकं कामयते । तस्य तादृशस्य देवरथस्यावयवाः संपाद्यन्ते । येयमुपासकस्य वाक्सैवै रथस्योद्धिः । ऊर्ध्वं धीयते स्थाप्यते युगमत्रेति रथस्य मुखभीषयोरग्रमुद्धिरित्युच्यते । पुरुषस्य श्रोत्रे रथस्य पक्षसी पार्श्वद्वयवर्तिनी चक्रे । पुरुषस्य चक्षुषी रथस्य युक्ते युगपार्श्वद्वये बद्धयोरश्वयोः स्वरूपे । पुरुषस्य यन्मनः सोऽयं रथस्य संग्रहीता सारथिः । तदेतद्रथस्वरूपं प्राणाख्यो देवोऽधितिष्ठति, उपर्द्यारोहति । एतादृशेन प्राणोपासनरूपेण रथेन हिरण्यगर्भं प्राप्नोतीत्यर्थः ।
अथ रथप्रशंसार्थं मन्त्रद्वयमुदाहरति—
तदुक्तमृषिणा, इति ।
मन्त्रद्वयेनेत्यर्थः । प्रथममन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“आ तेन यातं मनसो जवीयसा रथं यं वामृभवश्चक्रुरश्विना । यस्य योगे दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ” [ ऋ० सं० म० १० सू० ३९ ऋ० १२ ] इति । अश्विना हेऽश्विनौ देवौ वां युवयोर्यं रथमृभवो देवरूपास्तक्षाणश्चकुर्निर्मितवन्तः । लोकेऽत्यन्तवेगवत्त्वेन प्रसिद्धं यन्मनस्तस्मान्मनसोऽपि जवीयसाऽतिशयेन वेगवता तेन रथेनाऽऽयातमस्मदनुग्रहार्थमागच्छतम् । यस्य रथस्य योगेऽश्वयोजने संपन्ने सति दिवो दुहिता द्युलोकदेवतायाः पुत्री काचिदुषा जायते । प्राच्यां दिशि सूर्यरथसंयोगे संपन्ने सत्युषःकालो भवतीति प्रसिद्धम् । सूर्यसहभावित्वमभिप्रेत्याश्विरथेऽपि तदुपचर्यते । उषःकालसंपत्तौ सत्यां विवस्वतः सूर्यस्य संबन्धिनो ये अहनी ते उभे सुदिने प्रजानां सुखचेष्टांस्थापनहेतू भवतः । तत्र रात्रेरेप्यहःशब्दार्थत्वमभिप्रेत्य द्विवचनमुक्तम् । उभयोरप्यहःशब्दार्थत्वं मन्त्रान्तरेऽपि दृश्यते—“अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च” [ऋ० सं० म० ६ सू० ९ ऋ० १ इति । अन्धकारोपेता रात्रिः कृष्णमहः । अर्जुनं श्वेतं प्रकाशोपेतमहः प्रसिद्धमेव । द्वितीयमन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“निमिषश्चिज्जवीयसा रथेनाऽऽयातमश्विना । अन्ति षद्भूतु वामवः ” इति । [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७३ ऋ० २ ] अश्विना हेऽश्विनौ देवौ निमिषश्चिन्निमेष इव यथा निमेषो विलम्बं न करोति तथा जवीयसाऽत्यन्तवेगयुक्तेन रथेनाऽऽयातमागच्छतम् । वां युवयोरवो रक्षणमन्ति अस्माकमन्तिके सत्सर्वदा वर्तमानं भूतु भवतु ।
१ घ. ङ. ᵒतः कोऽप्यᵒ । २ ग. संपद्यन्ते । ३ घ. ङ. ᵒव देवरᵒ । ४ क. युगं यत्रेᵒ । ५ ख. ग. ᵒश्वैबᵒ । ६ घ. ङ. ᵒद्वयोरᵒ । ७ घ. ङ. पुत्रिका । ८ घ. ङ. ᵒयंसंᵒ । ९ ग. ᵒथस्य योᵒ । १० ग. ᵒष्टास्वपᵒ ।