अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४५
नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १७ ॥ (२-३-१०)
ननु जीवोऽप्युत्पद्यतां, किमिति भाक्तत्वं कल्प्यत इति चेत् न । आत्मा नों-
त्पद्यते । कुतः । अश्रुतेः । न हि आत्मन उत्पत्तिः श्रूयते देवदत्तो जातो,
भाष्यप्रकाशः ।
नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १७ ॥ पूर्वाधिकरणे जीवस्य नामरूपविशेषसं-
बन्धाभावाज्जीवस्य नोत्पत्तिरित्युक्तम् । तद्युक्तं न वेति संदेहे देवदत्तादिनाम जीवस्यैव, न
शरीरमात्रस्य, मृते देवदत्ते तदीयगयाश्राद्धादिकरणानुपपत्तेः । एवं नामसंबन्धे तत्र सिद्धे
सोऽप्युत्पद्यतां तदेतदाहुः ननु जीवोपीत्यादि । समाधिं व्याकुर्वन्ति नेत्यादि । तथाच
'अङ्गादङ्गात् संभवसि हृदयादधि जायसे आत्मा वै पुत्रनामासि त्वं जीव शरदः शतम्' इत्या-
[L1

: याhas a round left loop and a vertical bar. Compare withकिin line 24:लौकिकत्वात्: किhasकwith left i-matra. In line 32: it hasकिं! It looks exactly like कwith an upper loop/dot: wait, is itकिं? Wait! Could it be षष्ठगताग्रिब्राह्मणे? Wait, look at the character: It has a top loop like ि? No, it's a repha? Wait, look at षष्ठगताकिं: Could it be षष्ठगतायां ब्राह्मणे? Why would there be यां ब्राह्मणे(feminine adjective to neuter noun)? Unlessषष्ठगतायां [श्रुतौ]? But ब्राह्मणेis locative neuter! Wait, could it beषष्ठगताग्निकब्राह्मणे? Wait, what about: षष्ठगतायां वाजसनेयिब्राह्मणे`? No, it's just one short word.
Wait, let's search where "यथाग्नेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति" occurs:

1. Brihadaranyaka Upanishad 2.1.20 (Ajatasatru Brahmana).

किंच । नित्यत्वाच्च ताभ्यः श्रुतिभ्यः । अयमात्माऽजरोऽमरः, न जायते
म्रियत इत्येवमादिभ्यः ॥ १७ ॥
इति द्वितीयाध्याये तृतीयपादे दशमं नात्माश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ १० ॥
भाष्यप्रकाशः।
रणं नोत्पत्तिः नामरूपसंबन्धाभावात्, अन्यथा व्युच्चरणश्रुतावात्मशब्दप्रयोगस्य, बालाग्रश्रुति-
व्याकरणश्रुत्योर्जीवशब्दप्रयोगस्य च विरोधापत्तेः ।
न चास्यापि सृष्ट्यनन्तरभावित्वात् कृत्रिमत्वं शङ्क्यम् । तथा सति सृष्टेः पूर्वं ब्रह्मण एव
केवलस्य सत्त्वात् सृष्ट्यनन्तरं प्रयुज्यमानानां शब्दानां सर्वत्र पारिभाषिकत्वापत्त्या रूढ्युच्छेद-
प्रसङ्गात्, अतस्तदभावाय 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते'
इति श्रुत्युक्तस्य नामरूपनियमस्य साहजिकत्वमास्थेयम् । तथा सति तदतिरिक्तस्यैव कृत्रिम-
त्वं, न तु नैसर्गिकस्येति निश्चयः । तदेतदुक्तं नामरूपसंबन्धाभावादिति । न च
नामरूपान्तरसंबन्धस्यैवोत्पत्तित्वं, न केवलव्युच्चरणस्येत्यत्र किं गमकमिति शङ्क्यम्, यथो-
र्णनाभिस्तन्तुनोच्चरेदित्यव्यवहितपूर्वश्रुतस्य दृष्टान्तस्यैव गमकत्वात्, अन्यथैकेनैव निर्वाहे
इतरवैयर्थ्यप्रसङ्गात्, अतस्तन्तूनां नामरूपसंबन्धात् पूर्वो दृष्टान्तः प्राणादीनां भूतान्तानां नाम-
रूपसंबन्धवतामुत्पत्तिबोधकः । नच तेषामुत्पत्तिसत्त्वे किं मानमिति वाच्यम् । ऐतरेये 'स
ऐक्षत लोकान्नु सृजै' इति प्रश्ने, 'स प्राणमसृजत' इत्यादिसृष्टिश्रुतीनामेव मानत्वात् । नच
'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यात्मकरणश्रुतिविरोधः । तत्र यथास्थितप्राकट्यस्यैव करणत्वेन
विवक्षितत्वात् । अन्यथा तस्य सुकृतत्वविरोधापत्तेः । नच 'आत्मकृतेः परिणामात्' इति सूत्रे
तस्य परिणामत्वस्याङ्गीकारविरोधः शङ्क्यः । तत्र यथास्थितप्राकट्यस्यैव परिणामत्वेन वि-
वक्षितत्वात् । अन्यथा विपरिणामादित्येव वदेत्, अतः प्राणादीनामेवोत्पत्तिर्न जीवस्येति
निश्चयः । द्वितीयस्तु जीवानामुच्चरणमात्रबोधक इत्याशयेन । नच 'यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते
च' इति मुण्डकवाक्यस्वारस्यात् पूर्वो दृष्टान्तः कर्तृत्वमात्रबोधक इति वाच्यम् । एवमपि क्रिया-
रश्मिः।
नोत्पत्तित्वं ज्ञापितं तत्र शङ्कते स्म न चेति । आत्मेति नाम । रूपं विस्फुलिङ्गवत्तुलं तदन्यनाम-
रूपसंबन्धस्यैवेत्यर्थः । अव्यवहितेति बृहदारण्यके ययाग्नेरित्याद्यव्यवहितपूर्वम् । एकेनेति
यथोर्णनाभिरित्यनेन । इतरेति ययाग्नेरित्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । अत इति एकतरस्य वैयर्थ्याभावाय ।
सार्वविभक्तिकस्तसिरिति । तन्तूनामित्यादि ऊर्णनाभिः कीटविशेषस्तन्तुना तन्तून् क्रीडां क्रीडायै
उच्चरेत् । कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य कर्मसंज्ञेत्यनेन कर्मणः करणसंज्ञायां जातायां तृतीया । पशुना
रुद्रं यजत इतिवत् । पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थः । उच्चरेदुत्सादयेदिति दृष्टान्तश्रुत्यर्थश्चात्र तन्तुः दीर्घीकृति-
रूपं तयोः संबन्धाद्धेतोः । द्वितीयो ययाग्नेरिति दृष्टान्तः । उच्चरणेति । तदानीं देहसंबन्धाभावाद्देव-
इत्यादि नाम करपादादि रूपं च नास्तीति तन्मात्रबोधकः । तदेतदिति भाष्यं विवरीतुमाहुः न च
यथेति । कर्तृत्वमात्रेति मात्रशब्देनोत्पत्तिव्यवच्छेदः । क्रियेति । कृतिमत्त्वं कर्तृत्वमित्यत्र

४८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० १० सू० १७
भाष्यप्रकाशः ।
विषयाणामुत्पत्तिमत्त्वस्य सिद्धेः । नचैवमपि प्राणादिसाम्यानपाय इति शङ्क्यम् । यत एतस्य
गुणाः स्वरूपं चाग्रे 'ज्ञोऽत एव'इत्यादिसूत्रेषु वक्ष्यते अतस्तदवगतौ प्राणादिसाम्यसंदेहस्य
सुखेन निवृत्तेः । नन्वेवमपि प्रमेयबलेन निवृत्तिर्न तु प्रमाणेन, शास्त्रं तु भवतां प्रमाण-
प्रधानमतो नेदं युक्तमत आहुः किंचेत्यादि । इत्येवमादिभ्य इत्यादिपदेन 'नित्यो नित्यानां
चेतनश्चेतनानाम्' 'अजो नित्यः शाश्वतोऽयम्' इत्यादीनां संग्रहः । तथाच नात्र प्रमाणा-
भाव इत्यर्थः ॥ १७ ॥ इति दशमं नात्माऽश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ १० ॥
रश्मिः ।
निषिद्धकृतिविषयाणाम् । प्राणादीति । जीवेषु व्युच्चरणेन प्राणादिसाम्यं प्राणादिसदृशं व्युच्चरणम् ।
व्युच्चरणे जीवस्यैव प्राणादीनामकर्तृत्वात् । तथाचानित्यत्वापत्तिरिति भावः । एतस्येति भाष्यं वि-
वृण्वन्ति यत इति । एतस्येति जीवस्य । प्रमेयेति प्रमेयं शाब्दम् । जीवोत्पत्तिश्रुतिरिति शब्दः ।
तेनोत्पत्तिश्रवणाभावः प्रमेयस्तद्बलेनेत्यर्थः । प्रमाणेनेति श्रुतिशब्दादिना । रामानुजाचार्या एत-
दोषभियैव श्रुतेरेवेवं पदं छिन्दन्ति । परंतु-द्वितीयहेतुप्रतिपादकसूत्रांशवैय्यर्थ्यं नानुसंदधते । न
जायते। ज्ञोऽज्ञौ द्वावजाविति । जीवोत्पत्तिप्रतिषेधश्रुतेरिति हेतोः सकाशात् । नित्यो नित्यानामि-
त्यादिश्रुतिभ्यो नित्यत्वावगमस्य हेतोरमतिरेकात् । भवतामिति वेदव्यासमतवर्तिनां शब्दप्रधानम्।
नेदमिति इदमश्रुतेरिति सौत्रं लिङ्गम् । चेतनानामिति 'एको बहूनां यो विदधाति कामान्' इति
श्रुतिशेषः । अयमिति । पुराणे 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे' इति श्रुतिशेषः । तथा चेति । द्वितीय-
हेतुसत्त्वे प्रकारे च । एतावता ब्रह्माण्डप्रकरणं समाप्तं द्वितीयं । ब्रह्माण्डेतिव्याप्तिवारणाय । 'सर्वं
खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' इत्यत्र 'तज्जलान्' इति लिङ्गात् । माध्वास्तु 'स इदं सर्वं
विलाप्यन्तस्तमसि निलीनस्तद्विलाप्य व्युत्तिष्ठते स इदं सर्वं विसृजति विक्षिापयति प्रस्थापयति
आच्छादयति प्रकाशयति विमोचयति एक एव' इति श्रुतेः परमात्मापि न लीयते इति व्याख्याय सूत्रांशे
श्रुतयः 'स एतस्मिन् तमसि निलीनः प्रकृतिं पुरुषं कालं चानुपश्यति नैनं पश्यति कश्चन' इति पैङ्गी-
श्रुतिः 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां, स नित्यो निर्गुणो विभुः परमः परात्मा, नित्यो विभुः कारणो
लोकसाक्षी परो गुणैः सर्वदृक् शाश्वतश्च' इत्यादि श्रुतिभ्यो नित्यत्वाच्चेति भाष्ये । 'पूर्वा विराड्-
लिङ्गिकाऽपरा परलिङ्गिका' इति श्रुतेरिति पदच्छेदेपि नास्वरसस्तथापि लाघवाल्लाभ्य इत्यनेन चारितार्थ्यं
सुवचमिति ज्ञेयम् । श्रुत्यर्थस्तु स महतः स्रष्टा इदं परिदृश्यमानं विलाप्य विशेषे लीनं ब्रह्माण्डे लीनं
कृत्वा ब्रह्माण्डान्तर्मध्ये तमस्तस्मिन् निलीनो मार्तण्डरूपो द्वितीयः । तत्तमः विरुद्धं कृत्वा ज्ञात्वा
रात्रिरूपं कृत्वेति, व्युत्तिष्ठते 'आविरासीत्तमोमुदः' इति मनुस्मृतेः । विशेषो विष्णोर्द्वितीयं रूपं
तेन उत्तिष्ठते । विराड्व्याख्यानमिदमित्याह इदमित्यादि । 'विसर्गः पौरुषः स्मृतः' इति वाक्या-
द्विराट्पुरुषसृष्टिरियं विक्षिापयतीति विशेषस्थापनं पुरुषरूपविराट्कृतम् । प्रगतं स्थापनं च तत्कृतम् ।
'दग्धगोमयपिण्डवत्' इति वाक्यात्स्मिन्मन्त्रास्थापितामाच्छादयति विराड् दग्धगोमयपिण्डवज्जातो विराड् ।
सूर्याविष्कारेण विराड् प्रकाशयति । सूर्यः स्वकर्मप्रेरणेन विमोचयत्येक एव । परमात्मा विराडन्तःस्थः
स्मृतिप्रसिद्धमञ्जननाम । श्रुत्यन्तरमल्लक्षणविशेष्यार्थम् । परो गुणैरिति महत्स्रष्टु लिङ्गम् । 'तमसः
परस्तात्', 'तमसस्तु पारे' इति च श्रुतिभ्यामिति ॥ १७ ॥
इति दशमं नात्माऽश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ १० ॥
1344

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४९

गुणान्निरूपयन् प्रथमतश्चैतन्यगुणमाह ।
ज्ञोऽत एव ॥ १८ ॥ ( २-३-११ )
ज्ञश्चैतन्यरूपः । अत एव श्रुतिभ्यो विज्ञानमय इत्यादिभ्यः ।
भाष्यप्रकाशः ।
ज्ञोऽत एव ॥ १८ ॥ सूत्रमवतारयन्ति गुणानित्यादि । गुणांस्तद्गुणान् धर्मान्निरूपयन्
प्रथमतौ मुख्यतया चैतन्यगुणं, चैतन्यं गुणो यस्य तादृशं, यो यज्जनकः स तद्गुणको, यो यद्-
गुणकः स तदविनाभूतो, यो यदविनाभूतः स तदात्मक इति व्याप्तीनां समन्वयसूत्रे सिद्धत्वादत्र
चैतन्यगुणकत्वेन चैतन्यात्मकमात्मानमाहेत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति ज्ञ इत्यादि । ज्ञानधर्मकत्वेऽपि
ज्ञानस्वरूप इत्यर्थः । ननु कप्रत्ययस्य कर्त्रर्थानुशासनाज्ज्ञानकर्तेति भवति, तच्च कर्तृत्वं समवाय-
संबन्धेनेति ज्ञानधर्मकत्वे पर्यवस्यतीति काणभुजवदङ्गीकर्तव्यं न तु सांख्यवज्ज्ञानस्वरूपइत्येता-
माशङ्कां हेतुबोधितश्रुत्युपन्यासेन परिहरन्ति विज्ञानेत्यादि । तथाच वाजसनेयक छान्दोग्य-
प्रभृतिषु, 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' 'न पश्यो मृत्युं पश्यति,' 'एष हि द्रष्टा श्रोता मन्ता
रसयिता' इत्यादिभिर्विज्ञातृत्वादिबोधनाज्ज्ञानधर्मकत्वेपि तैत्तिरीयादौ मयट्प्रत्ययेन ज्ञानप्राचुर्य-
बोधनात्, एतन्निगमनश्लोके च 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्यादिना ज्ञानस्वरूपत्वकथनाज्ज्ञानधर्मा
ज्ञानस्वरूपश्च, न तु काणभुजवन्न वा कापिलवदित्यर्थः । अत्रान्येषां मतानामेकदेशितया
रश्मिः ।
ज्ञोऽत एव ॥१८॥ सूत्रमित्यधिकरणात्मकम् । गुणानिति । तेन द्वितीयं प्रकरणं समाप्तमिति
द्योतयन्ति स्म तृतीयप्रकरणारम्भश्च । 'तृतीयं सर्वभूतस्थम्' इति वाक्यान्नोक्तम् । बृहदारण्यके
छान्दोग्यीयब्रह्माण्डोपासनवदणुः पन्थाः । 'अणुः पन्था विततः पुराणः' इति शारीरब्राह्मणेऽस्ति
शारीरभाष्यीयः । अग्रे शब्दस्याक्षरपर्यन्तोपस्थितेस्तदंशशारीरकभाष्यं सिद्धम् । न च गौणमुख्य-
न्यायेन फलीभूत(पर)परं भाष्यमिति वाच्यम् । अधोक्षजत्वेन शब्दरूपन्यासस्याप्रवृत्तेः । अनिदमित्थं-
त्यतया तु शब्दप्रवृत्तिरस्तीतीक्ष्यत्यधिकरण उक्तम् । चैतन्यगुणमिति भाष्ये समासप्रयोजनं वदन्तः
गुणानां गुणिनं विनाऽसंभवमालोच्य कर्मधारयं त्यक्त्वा बहुव्रीहिना व्याकुर्वन्ति स्म चैतन्यं गुणो
यस्येति । भाष्ये जानातीति ज्ञ इत्यत्र ज्ञानं चैतन्यस्य गुणो गृहीतस्तद्विरोधं परिजिहीर्षव आहुः यो
यदिति । तद्गुणेति चैतन्यगुणकत्वेन । चैतन्यस्य गुणत्वेन गुण्यपेक्षणात् । आहेति आक्षेपेणाह ।
ज्ञानेति जानातीति ज्ञ इति व्युत्पत्त्या ज्ञानं चैतन्यं तद्धर्मकत्वेऽपि ज्ञानं चैतन्यधर्मविशिष्टं
तत्स्वरूपः । केति । 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' इति सूत्रेण विहितस्य कर्तरि कृदिति सूत्रेण कर्त्तर्य-
नुशासनात् । समवायेति यद्यपि कर्ता संयोगसंबन्धेन भवति तथापि धातोर्ज्ञानार्थकत्वेन कर्तृपदमाश्रये
वर्तत इति गुणगुणिनोः समवायात्समवायसंबन्धेनेत्युक्तम् । ज्ञानधर्मकत्वं जानातीत्यत्र ज्ञानाश्रय
इत्यर्थात्तत्र पर्यवस्यति । सांख्यवदिति 'उपाधिभेदेप्येकस्य नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः' इति
सांख्यप्रवचनसूत्रात् । हेत्विति अत इति सौत्रहेत्वित्यर्थः । वाजेति विज्ञातारमिति श्रुतिर्बृहदारण्य

१७ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० ११ सू० १८
सर्वविप्लववादी ब्रह्मवाक्यान्युदाहृत्य सूत्रोक्तसिद्धान्तमन्यथाकृत्य श्रुति-
सूत्रोल्लङ्घनेन प्रगल्भते । स वक्तव्यः । किं जीवस्य ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते जीवत्वं
वा निराक्रियते इति । आद्ये इष्टापत्तिः । न हि विस्फुलिङ्गोऽग्न्यंशो भूत्वा
नाग्निः । द्वितीये स्वरूपनाशः । जीवत्वं कल्पितमितिचेन्न । अनेन जीवेनात्मनेति
भाष्यप्रकाशः ।
भगवन्माहात्म्याविरोधितया च संग्राह्यत्वं बोधयितुं शांकरं मतं दूषणायोपक्षिपन्ति सर्वविप्लवे-
रङ्गिम् ।
शिवपरत्वेन रामानुजमाध्वशैवाचार्याणां मतानामेकदेशित्वं स्पष्टम् । विज्ञानेन्द्रभिक्ष्वाचार्याणां मतस्य
कृष्णावतारपरत्वम् । 'यथा मधु मधुकृतो निष्तिष्ठन्तीति सिद्धान्तश्रुतेः । द्वितीयोपदेश इत्यव-
तारपरत्वं अत एकदेशित्वं तन्मतस्य । परदेवतापरत्वमाचार्यमतस्येति नैकदेशित्वमिति ध्येयम् ।
माहात्म्यबोधकत्वं तु ईदृशी जीवरूपप्रकृतिरिति भास्करा

त्यादि । सर्वविप्लववादित्वं तु पाद्मवचनोपन्यासेन, 'नासतोऽदृष्टत्वाद्', इत्यत्र मया प्रदर्शितम्,
तादृशो, ब्रह्मवाक्यानि 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'अयमात्मानन्तरो बाह्यः
कृत्स्नः प्रज्ञानघनः' इत्यादीन्युदाहृत्य, सूत्रोक्तसिद्धान्तमन्यथाकृत्य 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन' इत्यादि-
सूत्रेषु सिद्धं जीवब्रह्मणोर्भेदरूपं सिद्धान्तं भेदस्य काल्पनिकत्वकथनेन संसारिस्वरूपमात्राख्यानपर-
तया व्याख्याय, 'अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तः प्राज्ञेनाऽऽत्मनान्वारूढः'
इत्यादिश्रुतीनां उक्तसूत्राणां चार्थत्यागेन धाष्टर्यं करोतीत्यर्थः । तद् दूषयन्ति स्म वक्तव्य
च । तत्र स्वतन्त्रो हरिः, अन्यदस्वतन्त्रम् । 'सत्यं स्वातन्त्र्यमुद्दिष्टं तच्च कृष्णे न वा परे । अस्वातन्त्र्यात्तदन्ये-
षामंशत्वं विद्धि भारत'इति महाभारतेति । एवं

५२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ३ अ० ११ सू० १८
श्रुतिविरोधात् । नचानादिरयं जीवब्रह्मविभागो बुद्धिकृतः । प्रमाणाभावात् ।
भाष्यप्रकाशः।
इत्यादि । द्वितीये स्वरूपनाश इति जीवत्वनिराकरणपक्षे जीवस्वरूपस्याविद्यकत्वान्मु-
क्तावविद्यानाशे जीवस्वरूपनाश एव स्यात्, तथाचात्महानमपुरुषार्थ इति मोक्षस्यापुरुषार्थता
च स्यात् । ननु वस्तुत आत्मनो ब्रह्मत्वाज्जीवत्वं तस्य कल्पितमतो न तन्नाशे स्वरूपनाश इत्यत
आहुः जीवत्वमित्यादि । अत्र हि जीवशब्दोदितस्यात्मनो जीवस्यात्मनेत्युभयोर्वा नामरूप-
करणत्वं भाव्यते । तत्र यदि जीवत्वं कल्पितं स्यात् तदा ततः पूर्वं कल्पकः कश्चिद्वक्तव्यः । तन्न
न तावद् ब्रह्मणस्तद्धात्वम्, अविद्यासंबन्धराहित्यात् । न तावज्जीवस्य, कल्पनाविषयत्वात् ।
सृष्ट्यादौ जीवान्तरस्याभावात् । जडस्य तु न तथात्वं, प्रत्यक्षविरोधात् । यदि तु तेजादिदेव-
तायाः कल्पकत्वं शङ्क्येत तदा तस्यापि जीवत्वात् तस्य कः कल्पकः । तस्मात् कल्पकनिर्वचना-
शक्त्या जीवस्याकल्पितत्वमेवास्थेयम् । अन्यथा, अनेन जीवेनेति, द्वा सुपर्णा इति श्रुत्यन्तरे
द्वयोर्देहपरिष्वङ्गभावानुपपत्त्या च श्रुतिविरोधः । नच बहुत्ववज्जीवत्वमपि पाश्चात्यमिति
शङ्क्यम् तथा श्रुत्यभावात् । सृष्ट्यादावनेन जीवेनेति सिद्धवन्निर्देशाच्च । अतः सृष्टेः पूर्वमपि
भगवदंशत्वजीवत्वरूपोंऽशोऽपि भगवदविभक्तस्तादृशनामादिविशिष्टो नित्य एवास्थेयः । नन्वना-
दिजीवब्रह्मविभागो बुद्धिकृत इति तथेत्यत आहुः न चेत्यादि । न ह्यनादित्वे
बुद्धिकृतत्वे वा प्रत्यक्षं प्रमाणीभवितुमर्हति, जीवभावस्य कल्पितत्वेन तत्प्रत्यक्षस्य स्वाप्निक-
मायिकपुरुषप्रत्यक्षवत्, प्रामाण्यायोगात्, अत एव नानुमानादिरपि, श्रुतयस्तु तत्र विस्फु-
रश्मिः।
मेवम् । श्रुतिसूत्रेषु कर्मकर्तृव्यपदेशोऽस्ति । ब्रह्मजीवयोरैक्ये तदुल्लङ्घनं भवत्येव । तदाहुरर्थत्या-
गेनेति । प्रगल्भत इत्यस्यार्थमाहुः धाष्टर्यमिति । धाष्टर्यं ब्रह्मसंगोपनम् । धूतिरसि ब्रह्म यच्छेति
श्रुतेः । मा संगोपय धाष्टर्येनेति भावः । तत्र हेतुं परस्मैपदेनोच्यते । परप्रतारणाय धाष्ट्यं करोती-
त्यर्थः । स वक्तव्य इत्यादीति । ब्रह्मवाक्यानि जीवविषये त्वयाऽऽहृतानि जीवचैतन्यस्य नित्य-
त्वाय । परस्य हि ब्रह्मणः कादाचित्कं चैतन्यमुपाधिना जीवत्वे भवति नैयायिकमते तद्वारणाव ।
तत्र ब्रह्मवाक्यानि विस्फुलिङ्गवत्स्थितानां ब्रह्मत्वं प्रतिपाद्यते । यतो नोत्पद्यतेऽतो ज्ञो जीवः ब्रह्म प्रथम-
सूत्राद्ब्रह्मेत्यनुवर्तते वा, ब्रह्मवाक्यप्रतिपादितं चैतन्यं नित्यं तच्च व्यावहारिकमित्येवं जीवत्वं निरा-
क्रियते इत्यर्थः । अग्रे स्फुटम् । संभवद्विकल्पो भाष्ये । अविद्येति बुद्ध्यादिनाशे । जीवत्व-
मित्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म नन्विति । तन्नाशे कल्पितनाशे । अनेनेति । व्याख्यायेय-
मिदम् । व्याकुर्वन्ति स्म अत्रेति । 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति श्रुतौ
तद्वारा प्रवेशद्वारा । तेन तदिति । कल्पितेन जीवेन नामरूपव्याकरणकार्यमिति द्वयम् । नहि
रजतेन किंचित्कर्तुं शक्यत इति।\न चेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म न चेति । बुद्धीति । 'बुद्धेर्गुणे-
नात्मगुणेन चैव, आराग्रमात्रो ह्यपरोऽपि दृष्टः' इति श्रुतेः । प्रमाणेति । व्याख्यायेयम् । व्याकुर्वन्ति स्म
नहीत्यादिना । प्रमाणीति आराग्रमात्रजीवप्रत्यक्षं अप्रमाणं प्रमाणं भवितुमर्हतीति प्रमाणीभवि-
तुमर्हति । कल्पितविषयकत्वाद्बुद्धिविषयकत्वाच्च । प्रत्यक्षस्येति । अहं ब्रह्मास्मीति प्रत्यक्षस्य तत्त्वमसीति
शब्दजन्यस्य । प्रामाण्येति । उक्तप्रत्यक्षप्रमात्वायोगात् । भावे ल्युट् । करणेऽपि ल्युट् व्याख्यायेयः
पूर्वत्रापि । अत एवेति । प्रत्यक्षभावादेव नानुमानादिः हेतुप्रत्यक्ष एवानुमानोपमानयोः प्रवृत्तिरिति
भावः । शब्दोऽपि न मानमित्याहुः श्रुतय इति । अप्ययमिति पदच्छेदः । इदं सादित्वं न कदा-
1348

An accurate line-by-line transcription of the text in Unicode Devanagari:

'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इति श्रुतिविरोधश्च। नच जीबातिरिक्तं
भाष्यप्रकाशः।
लिङ्गवद्भूत्युचरणं ब्रह्मव्यप्ययं चाभिदधत्यो जीवब्रह्मविभागस्य सादित्वमेव बोधयन्ति,
नच न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादिति सूत्रे कर्मानादित्वबोधनेन विभागानादित्वं,
पुण्यः पुण्येनेति तद्विषयश्रुत्या बोधितप्रायमेवेति वाच्यम्, श्रुतौ सदसत्कर्मणा सदसद्देहस-
म्बन्धमात्रबोधनेन विभागानादित्वस्याबोधनात् सूत्रेऽनादित्वकथनस्य कर्मसापेक्षतया करणेऽपी-
श्वरस्यानीश्वरत्वाभावबोधनार्थत्वावसायात् । अन्यथा, 'एष ह्येव साधु कर्म कारयती'त्यादिश्रुति-
विरोधस्यापरिहाराद् वैषम्याद्यभावस्य तदनन्यत्वादेव सिद्धेश्च । नच तत्र संसारानादित्व-
व्याख्यानं युज्यते, तथा सतीश्वरसानीश्वरत्वं, 'सदेव सोम्येदम

`?

• Wait, let's compare:
• Is it ब्रह्मांशस्यांशित्वात्? If it ended with त्, the hyphen is -?
• Look at the hyphen at the end of line 23: -
• And line 24 starts with: शस्तस्य!
• Wait! If line 24 starts with शस्तस्य:
• What ends with ...- and continues with शस्तस्य?
• Could it be विशे- / षस्तस्य?
• Could it be प्रशं- / शस्तस्य?
• Could it be अंशि- / शस्तस्य?
• Wait! Look at line 23 end again:
• ब्र ह्मां श स्य अं शि त्वा ंश??
• Wait! तदंशस्य ब्रह्मांशस्यांशित्वांशस्तस्य?
• Wait, look at the letters before the hyphen:
• ब्र ह्मां श स्य अं शि त्वा - wait, is that त्वा?
• Wait! Could it be: ब्रह्मांशस्यांशिस्वा-?
• Wait, look at

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५५
उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥ ( २-३-१२ )
अत एवेति च वर्तते । स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरूत्क्रा-
मति । ये के चास्माल्लोकात् प्रयान्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति ।
तस्माल्लोकात् पुनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणे । श्रुत्युक्तानामुत्क्रान्तिगत्यागतीनां
भाष्यप्रकाशः ।
प्रसिद्धे शंकराचार्ये माध्यमिकोऽप्याविष्ट इति तथा । एवं च सर्वावस्थासाधारण्येन ज्ञानधर्मा
ज्ञानस्वरूपश्च जीव इति सिद्धम् । अत्रापि जीवो वैशेषिकवदङ्गीकार्यः, सांख्यवद् वेति
सन्देहः । उभयथा श्रुतिः सन्देहबीजम् । यथाकथञ्चिदस्तु अभ्यर्हितत्वात् सांख्यमतमेवेति
पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तूक एव । विचारस्तु गुणमुख एव, न तु स्वरूपमुखः । सूत्रे ज्ञशब्द-
प्रयोगादिति ॥ १८ ॥ इति एकादशं ज्ञोऽत एव इत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥
उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥ अतः परं जीवस्य शारीरब्राह्मणे, 'स वा एष
महानज आत्मा' इति, कौषीतकिब्राह्मणे च, 'योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेष्वि'ति व्यापक-
मध्यमपरिमाणयोः श्रावणात्, श्वेताश्वतरे च, 'आराग्रमात्रो ह्यवरोऽपि दृष्टः' इति, 'बाला-
ग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च, भागो जीवः स विज्ञेय' इत्यणुत्वश्रावणात्, संदेहे जीवस्य
परिमाणं विचार्यते । तत्र सूत्रे एकं षष्ठ्यन्तं पदं, तस्य संबन्धः क्वापि न प्रतीयत इति तं
बोधयन्ति अत इत्यादि कर्तव्यमित्यन्तेन । अत्र प्रथमं वाक्यं कौषीतकिब्राह्मणे प्रतर्दना-
रश्मिः ।
विष्टः क्षणिकत्वाच्चेति सूत्रेऽयं निराकृतः । स्वयं त्वीश्वरा रुद्रवत् । तथेति । माध्यमिकस्यैवायम-
परावतार इति पाठे तु जगतो मिथ्यात्वाङ्गीकारेण प्रमाणचतुष्टयस्य लोकप्रसिद्धेश्च मिथ्यात्वाङ्गीकरण्यपि
संदेहजननान्माध्यमिक एवेति ज्ञेयम् । अङ्गीति १ज्ञानधर्मकं द्रव्यम् । ज्ञानाधिकरणमात्मा इति नैया-
यिकप्रवादात् । आगन्तुकचैतन्यः स्वतस्त्वचेतनः । आगन्तुकमात्मनश्चैतन्यमात्ममनःसंयोगजं जाग्रति
अग्निघटसंयोगजरोहितादिगुणवदिति प्राप्तम् । नित्यचैतन्ये हि सुप्तमूर्च्छितग्रहाविष्ठानामपि चैतन्यं
स्यात्ते पृष्टाः सन्तो न किंचिदयमचेतया महीति जल्पन्ति स्वस्थाश्च चेतयमाना दृश्यन्तेतः कादा-
चित्कचैतन्यत्वादागन्तुकचैतन्य आत्मेति वैशेषिका मन्यन्ते । वैशेषिकाः काणभुजाः । सांख्यव-
दिति । ज्ञानात्मा । उभयथेति । ज्ञाज्ञौ द्वावजाविति विज्ञानं यज्ञं तनुत इति चोभयथा श्रुतिः ।
गुणमुख इति । चैतन्यद्वारः । ज्ञः चैतन्यरूप इति भाष्यादेवकारः । स्वरूपेति चेतनमुखः ।
ज्ञशब्देति । अन्यथा चेतनशब्दप्रयोगः कृतः स्यादिति भावः । इतरधिकरणसमाप्तौ ॥ १८ ॥
इत्येकादशं ज्ञोऽत एवेत्यधिकरणम् ॥ ११ ॥
उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥ व्यापकत्वेति । योयमित्यत्र प्राणेष्विति सप्तमी
व्यापकाधारे । जीव प्राणधारणे । विज्ञानमय इत्येकत्वविवक्षणात् । बालाग्रेति । वेदसम्मतत्वा-
द्वालाग्रे सत्त्वेनाग्रेतनोपपत्तेः । यद्वा बालः कृष्णाजिनम् । कृष्णाजिनं ब्रह्मेति बृहत्त्वाडुपपन्नम् । अथ
बालोऽश्वबालोन्यापेक्षया स्थूलः भस्मीभूतस्तथा । आत्मत्वात्सर्वे शब्दा वेदे वा । यथा सौभाग्याः
सृजन्ति विधुमण्डलमिति तथा । अत इत्यादीति । भाष्येऽनुवर्तत इत्यनुक्त्वा वर्तत इत्युक्त्या व्यास-
हृदि वर्तत इत्यर्थः । चकारादात्माप्यन्यथैकपदं सूत्रं न वदेदिति भावः। यद्वा धातूनामनेकार्थत्वं खमते
१. चेदिति ।
1351

श्रवणाद् यथायोग्यं तस्य परिमाणमङ्गीकर्तव्यम् । यद्यपि, आराग्रमात्रो ह्यपरोऽपि
दृष्ट इति श्रुत्यैव परिमाणमुक्तं, तथापि बहुवादिविप्रतिपन्नत्वाद् युक्तिभिः
साधयति । ब्रह्मवैलक्षण्यार्थमुत्क्रान्तिपूर्वकत्वमुक्तम् ॥ १९ ॥
भाष्यप्रकाशः।
ख्यायिकायाम् । द्वितीयमपि तत्रैव गार्ग्यायनिश्श्वेतकेतुसंवादे । तृतीयं बृहदारण्यके शारीर-
ब्राह्मणे । श्रवणादिति जीवे श्रवणात् । तथाच श्रुतित एवोत्क्रान्तिगत्यागतीनां जीवे श्रव-
णाद् यथायोग्यं उत्क्रान्त्यादिक्रियायोग्यं जीवस्य परिमाणमङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः । सूत्रयोजना
तु, जीवात्मा उत्क्रान्तिगत्यागतिसंबन्धी, अत एव, तद्बोधकश्रुतिभ्य एवेति बोध्या ।
अधिकरणप्रयोजनमाहुः यद्यपीत्यादि । उत्क्रान्तिशब्दः प्रथमतः किमर्थं प्रयुक्त इत्यत आहुः
ब्रह्मेत्यादि । 'आसीनो दूरं व्रजति'

, wait, look at line 29:
अगत्या - 'अ' 'ग' 'त्या'. No anusvara.

Line 29 continuing:
उत्क्रान्तेर्ब्रह्मधर्मत्वेन प्रतीत्यभावे हेत्वन्तरमाहुः तदुत्क्रा-
Line 30:
न्त्येति । प्राणोत्क्रान्त्या खोत्क्रान्तिः षोडशकलोत्क्रान्तिः । औपचारिकेति यद्यपि षोडश-
Line 31:
कलो जीवोणुरिति नोपचारिकत्वबोधनं तथापि शारीरब्राह्मणेऽयमात्मा ब्रह्मेति ब्रह्मत्वोक्तेरणु-
Line 32:
पथिलेन च व्यापकत्वात् ।
Wait, पथिलेन?
Look at line 32:
पथि then what?
Is it पथि त्वे न?
Look at the letters: 'प' 'थि' 'त्वे' 'न' -> पथित्वेन!
Because earlier we had पथित्वं समर्थनीयम्!
Yes, 'त्वे' has the v-loop with e-mātrā! पथित्वेन च व्यापकत्वात् ।

Line 32 continuing:
अतएव छान्दोग्ये 'पुरुषं ऽसोम्योपतापिर्न ज्ञातयः पर्युपासते जानासि
Wait! Let's check

खदिरौ छिन्धि इत्यत्र एकक्रियाकरणस्य उभयत्रान्वयादत्र प्रवेशस्योभयत्रान्वयात् । ननु प्रवेशस्य
Line 22: उभयत्रान्वय उच्यते न तु लिङ्गस्येतिचेन्न अन्तःशरीरस्थत्वस्य प्रवेशसाध्यत्वेनान्तःशरीरस्थत्वस्यापि
Line 23: साध्यतास्यसंबन्धरूपलक्षणया प्राप्तेः । न च प्रविष्टावित्यत्र लक्षणापत्तिरिति वाच्यम् । प्रविष्टेन्तः-
Line 24: शरीरस्थपदप्रयोगात् प्रकृतेऽपि लक्षणाभावात् ॥ १९ ॥
Line 25: स्वात्मना चोत्तरयोः ॥ २० ॥ उत्क्रान्तीत्यादिति । इन्द्रियादिभिरिति लिङ्ग-
Line 26: शरीरेण, आदिशब्देन विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञाः अहंकारश्च, मनोमयकोशेन । 'येनैवारमते कर्म तेनैवामुत्र
Line 27: तत्पुमान्, भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम्' इति पुरञ्जनोपाख्याने वाक्यान्तरविच्छिन्नोऽप्यस्ती-
Line 28: त्यर्थः । उपाधित इति लिङ्गदेहात् । ननु जीवविशिष्टोत्क्रान्त्यादिविवक्षायां जीवविशिष्टो-
Line

व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः' इति ब्रह्मलिङ्गकः । शंकरभाष्योक्तायां 'स एतास्तेजोमात्राः
समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति । शुक्रमादाय पुनरेति स्थानम्' इति श्रुतौ गत्यागतिप्रतिपा-
दिकायां । 'कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति हृदय इति' इति श्रुतेर्हृदयाच्छुक्रमादाय तु पुनरेति
स्थानमित्यागतिः । अत्र दृष्टान्ताभावाद्ब्रह्मजीवविषयकस्पष्टप्रतिपत्तिर्न स्यादतोन्योदाहृता । तेजोमात्रा
इन्द्रियाणि, शुक्लं प्रकाशकमिन्द्रियग्रामम् । स्थानं जागरितं स जीव आगच्छति । अन्ववक्रामति स्वापाद्यौ
गच्छति । अत्र भाष्ये । ब्रह्मोपनिषदित्युक्त्या शारीरकब्राह्मणविषयत्वात्पक्षान्तरेण श्रुतित्रय-
मुक्तम् । प्रकृते । तृतीयेति श्रुतिः शारीरकब्राह्मणे अर्थस्तु 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन' इत्यस्य भाष्ये ।
मुक्तीति । नन्वत्र कर्तृसापेक्षश्रुत्युदाहरणे किं

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

६० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० १२ सू० २०
भाष्यप्रकाशः।
लक्षकः, तत्राप्युपाधिलयात् कैवल्यम्, मुक्तौ तु प्राणोऽपि नास्ति बुद्धिरपि, तथाचैतच्छ्र-
रश्मिः।
अनुप्रवेशो भिदासाध्यः इत्यनुप्रवेशस्सेच्छाया उपाधेरुक्तसंबन्धे तयोर्घटकत्वम् । घट चेष्टायां
चेष्टकत्वम् । तथाहि । साकारं ब्रह्म 'यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम' इति श्रुत्युक्तं तदभेदो जीवानां सोहमिति
प्रतीत्योक्तः सोऽभेदः सदानन्दादपि । कृषिर्भूवाचकः शब्द इति श्रुतेः तस्य जगज्जन्मादिकर्त्री शक्तिः
तया चिक्रीडिषयानन्दतिरोभावः तेन जीवभावः । चिदंशस्य व्यामोहिका शक्तिः विच्छन्दः
तस्य संबन्धे व्यामोहकशक्त्याऽभेददशायां व्यामोहः । तेनाभेदतिरोभावः । किंचानुप्रवेशस्सेच्छायाः
उक्तोपाधिसंबन्धार्थं साकारब्रह्मणि सा चेष्टा यया सूक्ष्मदेहस्य भिदायाश्चोपादानं तेनोपाधिसंबन्ध-
स्तस्याः कर्तृत्वम् । यथेश्वरसिसृक्षया परमाणुषु चेष्टा । इदमनुप्रवेशसेच्छायाः उपाधिसंबन्धघटक-
त्वम् । तस्मादभेदतिरोभावोपि सोहमित्यत्र प्रतीतौ । भिदासंबन्धस्याभेदविघटकत्वं प्रसिद्धम् । तज्जन-
कलिङ्गदेहसंबन्धस्य च साकारब्रह्मणि स्वरूपभूते वार्थस्य भेदरूपेण परिणामकत्वम् । तदा तत्सृष्ट्वा
तदनुप्रवेशो भवति । अन्यथाऽप्रवेश एव । किंचोक्तहेतोरनुप्रवेशदशायां तद्दशायाः पूर्वं तदभावः
अभेदाभावः । लिङ्गस्य, पञ्चमहाभूतोत्पत्तेः प्रागुत्पत्तेः 'अन्तराः विज्ञानमनसी' इति सूत्रे समर्थनात् 'न
वियत्' सूत्रे भाष्ये च समागमरूपजीवोत्पत्तेरुक्तत्वाच्च । अतएवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः
सर्वाणि भूतानि सर्व एत आत्मानो व्युच्चरन्तीति बृहदारण्यके पाठक्रमः । तथा च भिन्नेष्वर्थेष्वनुप्रवेश
इति तथा । अभेोत्तरं भेदे जाग्रत्स्वप्नावित्यवस्थात्रयं । अप्यय इति । ब्रह्मैव सन् कूटस्थः सन्नपिः'
सहस्थिते जीवे ब्रह्म कर्तृ, एति, आविर्भवतीति । अप्ययः सुषुप्त्यधिकरणे कूटस्थस्तु सर्वोप-
निषदि 'ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणिबुद्धिरहितत्वेनोपलभ्यमानः सर्वप्राणिबुद्धिस्थो यदा तदा
कूटस्थ इत्युच्यते' इति श्रुत्युक्तलक्षणकः । अष्ट गीतोक्ता भूम्यादयः । संख्यातात्पर्यमष्टस्वरूपाणि ।
सुषुप्तिरिति । जीवे ब्रह्माविर्भावः जीवे सुषुप्तिरिति सामानाधिकरण्येनोपलक्षकः । सुषुप्तिर्हि
स्वप्नसुप्तिविषयकज्ञानावान्तरभेदः । सुषुप्तिस्त्वकामरूपो भगवानिति भाष्यात् । तत्रात्मस्फुरणं
स्वत एव 'अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद हितानाम नाड्यो द्वासप्ततिसह-
स्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते' इति श्रुतेः । उपाधीति
'स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संप्राप्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं
गुणसंनिरोधं तेनात्मनात्मानमुपैति शान्तमानन्दमानन्दमयोवसाने' इति द्वितीयस्कन्धादप्यये
उपाधेर्बुद्ध्यादेर्लिङ्गदेहर्वा लयः । यदा न कस्यचन वेदेत्युक्तश्रुतेः सुषुप्तौ बुद्ध्यादिलयः ।
बुद्ध्यादिलयोत्तरभावित्वगुणयोगादप्युपलक्षक इति भावः । मुक्ताविति 'मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं
स्वरूपेण व्यवस्थितिः' इति वाक्यात्स्वरूपावस्थानं मुक्तिस्तत्र । अपीति सामान्यतो बोध्यते । तत्र
विशेषस्तु द्वितीयेनेत्यर्थः । मुक्तिभेदास्त्वत्र शारीरकोक्ताः । 'अयं पुरुष इद शरीरं निहत्याविद्यां
गमयित्वान्यं नवतरं कल्याणतर रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा ब्राह्मं वा प्राजापत्यं वा दैवं वा
मानुषं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः । स वा अयमात्मा ब्रह्म' इत्यत्र तादृशस्य ब्रह्मलोकेर्मुक्तिः । तनुत
इत्यस्यात्मोपनिषदालम्रूपाणि शरीराणि विस्तारयतीत्यर्थात् शाङ्करीत्या मुक्तः । उक्तात्मा वेदान्ते-
विज्ञानमयः । 'मनोमात्रमिदं ज्ञात्वा' इति वाक्यान्मनोमयः स च 'मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपम्' इति
१. पदार्थसंभावनायामपिः ।
1356

अथवा, उत्क्रान्तिगत्यागतीनां जीवसंबन्ध एव बोध्यते, नाणुत्वम् । स्वात्मना
भाष्यप्रकाशः।
त्युक्तयोर्गत्यागत्योः केवलस्वरूपसाध्यत्वात् स्वतोऽणुरेवेत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे सूत्रसूचका-
रवैयर्थ्यमित्यरुच्या प्रकारान्तरेण सूत्रद्वयव्याख्यानमाहुः अथवेत्यादि । तथाच पूर्वसूत्रे
रश्मिः।
वाक्याद्वेदे शब्दरूपः । संहितामते संबन्धी वाच्यार्थः । अग्निमीळ इति अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविश-
दिति च । यजुःसंहितायां प्रत्यक्षब्रह्म वायुमयः प्राणमयः । छान्दोग्योपकोसलविद्यायां चक्षुर्मयः ।
असुराणां 'तस्मै दिशे नमस्कृत्य'इति वाक्यात् । श्रोत्रविवरवृत्त्याकाशस्य दिग्देवताकत्वात् श्रोत्रमयः ।
वेदान्तिमते आकाशमयः आकाशशरीरं ब्रह्मेति 'छिद्रा व्योम्नीव चेतनाः' इति च सिद्धान्तमुक्ताव-
ल्याम् । अन्यशब्दरूपः पञ्चमहाभूतान्तर्गतवायुमयः

An exact line-by-line transcription of the provided page in pure Markdown with Devanagari Unicode:

चोत्तरयोरित्यणुत्वम् । 'अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निष्कर्ष यमो बलात्' इति, उत्क्रमे
गत्यतिरिक्ते स्वातन्त्र्याभावात् । स्वात्मना जीवरूपेण, चकारादिन्द्रियैश्च
गत्यागत्योः संबन्धी जीव इत्यर्थः । अतो मध्यमपरिमाणमयुक्तमित्यणुरेव
भवति ॥ २० ॥
भाष्यप्रकाशः ।
षष्ठ्यन्तपदमात्रप्रयोगाद्, उक्तश्रुतिभ्यो ज्ञ उत्क्रान्तिगत्यागतिसंबन्धीति तत्संबन्धरूप एव
धर्मो बोध्यते, द्वितीये तु ज्ञः श्रुतिभ्य एव स्वात्मनापि उत्तरयोर्गत्यागत्योः संबन्धीत्यणुत्वं
बोध्यते, तदुपपादयन्ति, अङ्गुष्ठेत्यादि । तथाचोक्तस्मृत्या मध्यमपरिमाणत्वेन बोधितस्य
जीवस्य 'अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः संकल्पाऽहंकारसमन्वितो यः, बुद्धेर्गुणेन' इति श्रुत्युक्तबुद्धि-
रश्मिः ।

" no, "मूर्धन्वि-"!
Wait, let's check: "निर्भिद्य मूर्धन्विसृजेत्परं गतः ।"

"धिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च'इति द्वितीयस्कन्धे द्वितीयाध्याये परं भगवन्तं गतः"
Wait:
"गुणसन्निवाये" or "गुणसन्निवाये" (Sanskrit text of Bhagavata 2.2.22: "गुणसन्निवाये" or "गुणसन्निकाये"? Bhagavata usually has "गुणाधिकार्ये" or "गुणसन्निवाये").
Here it clearly says: "गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च'इति"
Notice no space before 'इति': "गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च'इति"

"सायुज्यं प्राप्त इन्द्रियाणि विसृजेत् प्राणांश्च । न च 'इहैव समवनीयन्ते' इति वाक्यात्प्राणानामत्रैव"

"स्वमूलभूतासन्यरूपेण स्थितिमिच्छन्ति तद्वाक्यं मुक्त्यन्तरपरम् । इहेति शब्दात् । अग्रेऽपि 'यदा"

"सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्

६४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० १२ सू० २१
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥
जीवो नाणुर्भवितुमर्हति । कुतः । अतच्छ्रुतेः अणुत्वविपरीतव्या-
पकत्वश्रुतेः । 'स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः' इतिचेन्न ।
भाष्यप्रकाशः।
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ अत्र भाष्यमतिरोहितार्थम् । विषय-
वाक्यं त्वार्थं बृहदारण्यके शारीरकब्राह्मणे तत्र च प्रकरणं ब्रह्मण इति सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भे-
देनेत्यत्र व्युत्पादितमतो ब्रह्माधिकारत्वम् । द्वितीयं कौषीतकिब्राह्मणे समाप्तौ तस्मादेवंवि-
च्छान्तो दान्त इत्यादिना आत्मन्येवात्मानं पश्येदित्युपक्रम्य पठितं, तदग्रे च इदं ब्रह्मेदं
क्षत्रमित्याद्युक्त्वा, इदं सर्वं यदयमात्मेति पठ्यते अतस्तथेति । तथाचान्यत्र जीवपरोऽपि
रश्मिः ।
नाणुरतच्छ्रुतेरिति चेन्नेतराधिकारात् ॥ २१ ॥ अतिरोहितेति । भाष्ये
अतच्छ्रुतेरित्यत्र नञर्थो विरोधो विपरीतशब्देनोच्यते । न तद् अणुत्वम् । अतत् अणुत्वाभावः ।
अणुत्वविरुद्धं अणुत्वविपरीतं यद्व्यापकत्वं तस्य श्रुतेरित्यर्थः । इतर इति । अत्रेतरदिति युक्तं
विशेष्यनिघ्नत्वाद्यद्यपि तथापि-इतराधिकारादित्यत्रेतर आत्मा तस्याधिकारादिति पुल्लिङ्गेन समासोभि-
प्रेयते । तस्य च पुंस्त्वात् । स वा एष इत्यस्य बृहदारण्यकस्थत्वेनात्र 'यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध
आत्मेत्यात्मनो विशेष्यत्वेन सूत्रप्रणयनावसरे व्यासस्यात्मन एव हृद्यारूढत्वात् । एतत्सूत्रविषय-
वाक्ये । न चेदं जीववाचकमिति शङ्क्यम् । 'अस्मिन्सन्देहे गहने प्रविष्टः स विश्वकृत्स हि सर्वस्य
कर्ता' इति ब्रह्मलिङ्गात् रामानुजाचार्याणामपि संमतः । सन्देहे-सम्यग्देहे । गहने दुर्विभाव्ये ।
अतः पुल्लिङ्ग इतरशब्दः । तर्हि परं ब्रह्मेति वक्तुं शक्यम् । आत्मपदेनैव विशेष्यप्रदर्शनेनौचित्यादिति
चेन्न । आत्मपदस्य कोशादौ बुद्धिमनआदिसाधारणादुपपादने तु गौरवम् । अतो जिज्ञासाधि-
करणाधिकृतब्रह्मपदत्यागायोगात् परं ब्रह्मेत्येव विशेष्यप्रकरणेनेति । यथा शारीरकब्राह्मणे 'स
यत्रायं ५ शारीर आत्मा' इति ब्रह्मप्रकरणे 'नैवमेवायं पुरुष इदं ५ शरीरं निहत्य' इत्यग्रे पुरुषशब्दो ब्रह्मपर
इति न तु जीवपर इति प्रतिपादितं सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेनेत्यत्र । यथा वा सर्वं जानाति देव इत्यत्र
देवपदं युष्मदर्थे प्रस्तावप्रकरणात् । एवमत्र विज्ञानमयशब्दो योगेन ब्रह्मपर इति नियम्यते
विज्ञानं जीवस्तत्प्रचुरोत्रात्मा विज्ञानमय इति । इत्येवमतिरोहितार्थमित्यर्थः । इतरः परं ब्रह्म
तस्याधिकार इत्युक्तं भाष्ये स एव कथमित्यपेक्षायां स्वरूपसिद्धिवारणायाहुः तत्र चेति ।
व्युत्पादितमिति । प्रथमाध्याय तृतीयपादसमाप्तौ व्युत्पादितम् । 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः
सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति' इति श्रुत्युक्तपत्यादिधर्माणां जीवेऽभावाद्ब्रह्मप्रकरणमिति । शांकरास्तु
विरजः पर आकाशादिति श्रुतेर्ब्रह्माधिकारमाहुः । रामानुजा यस्यानुवित्त इति श्रुतेराहुः । द्वितीय-
मिति । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति । शारीरके तु 'स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः'
इति पठ्यते । कथमत्र व्यापकत्वश्रुतिरत आहुः तदग्र इति । अतस्तथेति । सर्वत्र जीववाचकात्म-
रूपत्वविधानात्तथा व्यापकत्वेन श्रुतः । कुतोऽत्र प्रकरणं ब्रह्मण इति चेन्न । आत्मन्येवात्मानं
पश्येदित्युपक्रमात् । आत्मनि जीवे मनसि वात्मानमीश्वरम् । 'य आत्मनि तिष्ठन्' 'स मानसीन
आत्मा जनानाम्' इति श्रुतिभ्याम् । अन्येत्वादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथा चेत्यादि ।
1360