तस्तु धर्मसाहित्यात् तदुद्बोधकत्वाच्च साधनमतः स्थानभेदेनोभयमप्यविरुद्धमितिभावः। प्रेयाञ्जलिलादेर्बर्हिष्म-
प्यामाहुः स्थायीत्यादि। तदेवोक्तमिति गोष्ठीमध्ये विराजन्तमेवोक्तमित्यर्थः॥ ८॥
This will also explain the meaning of 'स्त्रीभावो गूढः पुष्टिमार्गे तत्त्वमिति कृष्णपदार्थं;
कश्चिद्विदन्तः'. In order to realise कृष्णरस, स्त्रीभाव is thus essential and hence the
remark of मीरा to जीवगोस्वामी that he was to be congratulated (!) in remembering
his पुंभाव in वृन्दावन.
It will also help the reader in understanding the significance of the
following श्लोक of श्रीविठ्ठलेशः—
भावैरङ्कुरितं महीमृगदृशामारूपमासिञ्चितैः
प्रेम्णा कन्दलितं मनोरथमयैः शाखाशतैः संभृतम् ।
लौल्यैः पल्लवितं मुदा कुसुमितं प्रत्याशया पुष्पितं
लीलाभिः फलितं भजे व्रजवधूशृङ्गारकल्पद्रुमम् ॥
A person does not become fit to experience these various stages of love
emanating from रसो वै सः (उद्बोधकं तु हरिणा ), unless the mind is free of all burden and
the heart is open to these higher Influences. He thus gets स्वरूपयोग्यता, but even
then the pouring in of the Influences depends only on वरण, as is stated in यमेवैष
वृणुते तेन लभ्यः। Mental repose is ब्राह्मीस्थिति, described in the second अध्याय of गीता, on
attainment of which a man has simply to work as an instrument of परमात्मन्, or
a servant of God, and the best servants are those who never forget their Master
and His commands for a single moment (मन्मना भव ). These गोपीजनs were always
गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः, and hence their दास्य was best, and therefore they
were परं तनुभृतः । This also answers the question as to who are the best of
human beings.
श्रीमद्वेदव्यास puts into the mouth of श्रीउद्धव the following verse as regards व्रजवनिताः।
एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो
गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः।
वाञ्छन्ति यं भवभियो मुनयो वयं च
किं ब्रह्मजन्मभिरनन्त कथारसस्य ॥ भा. १०-४७-५९.
श्रीमद्वल्लभाचार्य's comments on it are as under:—
तनुभृतश्चेदेता एव, नापि ज्ञानिनो नापि लौकिका नापि भक्ताः, तत्र लौकिकास्तु व्यर्थजीवना
एव। न रज्ज्वा बद्धः पाशी भवति, स्वाधीनपाश एव तथा। एवं तनुभृतोपि येषां स्वाधीना वपुः।
ज्ञानिनां तु ज्ञानप्राप्तिपर्यन्तमेव साधनत्वेन शरीरोपयोगादग्रे व्यर्थ एव देहः, अनपेक्षितं भारवद्
गृह्णन्तीति। भक्ता अपि मौढ्याद्देहमेवात्मानं मन्यमानाः तत्रैव पर्यवसितमतयो बहिर्मुखत्वासदनुरूपा
एव न तु तनुभृतः। कालान्तरे परं सत्फलम्, अस्मदादयस्तु भक्ता अपि प्राप्तज्ञाना अपि मन्दभावं
प्राप्ता नोत्कर्षेण तनुभृतः। अतः परमुत्कर्षेण एता एव तनुभृतः। नन्वेतादृश्यः सन्ति तनुभृतः
लक्ष्मीप्रभृतयः। तत्राह भुवीति। ननु मुख्यपुष्टैकभक्ताः प्रह्लादयः सन्त्येव तत्राह गोपवध्व
2353

इति । एतादृशीमवस्थां प्राप्य न कोप्येवंविधो जात इत्याश्चर्यम् । किञ्च । गोविन्दे स्वकीयत्वेन
ज्ञाते वस्तुतः अखिलात्मनि एवं रूढभावः, अतो देहस्य स्वाधीनस्यैतदेव फलमिति सर्वात्मत्वेन
ज्ञात्वापि निर्दोषपूर्वभावनिष्ठा एव । ननु ज्ञानावस्थोत्तरेति, 'आत्मलाभान्न परं विद्यत' इति, एता
भगवता ज्ञाननिष्ठा कृता इति च, वस्तुत एवाग्रे देहस्यानुपयोगात्कथमेषा स्तुतिरिति चेत्तत्राह
वाञ्छन्ति यमिति, यं भावं भवादृ शीः येषां ते मुमुक्षवः मुनयो मुक्ताः वयं भक्ताः
चकारात्सर्व एव धर्ममार्गपरा अपि । अवश्यं हि विदेहकैवल्यपर्यन्तं सर्वेषां बहिःसंवेदनास्त्येव,
जीवन्मुक्तानां तथा श्रवणात् । तत्र लौकिक एव भावः सर्वेषां जायत इति कालावच्छेदेन जन्म-
वैयर्थ्यमेव । अन्येषां तु वैयर्थ्यं सिद्धमेव । नारदादीनामपि कदाचित् प्राकृतवद् व्यवस्था । अन्यथा
लौकिकसमानकार्यं न स्यात्, प्रह्लादस्यापि राज्यादिकरणात् तथावसीयते । बहिःसंवेदने तु एषैवा-
वस्था सर्वशास्त्रपर्यवसिता नातोऽन्या क्वचिदप्यस्तीति अवस्थायां विचार्यमाणायामेता एव तनुभृतः ।
नन्वेतदपेक्षया ये श्रोत्रिया ब्रह्मविदो ब्राह्मणाः वसिष्ठादयः ते महान्तो भविष्यन्तीत्याशङ्क्याह किं
ब्रह्मजन्मभिरिति । ब्रह्मभावापन्नानां जन्मभिः शौक्लसावित्रयाज्ञिकैः किं, न किञ्चित् । यद्यपि
बहिःसंवेदने तेषां वेदार्थानुष्ठातृत्वं दीर्घसत्रित्वादिरूपमन्तर्निष्ठायां तु ब्रह्मपरत्वमिति, तथापि
कर्मापेक्षया भक्तिरधिका, कर्म हि प्रपञ्चे स्वास्थ्यं सम्पादयति न तु भक्तिः, यो हि दुष्टं मन्यते
स दुष्ट इति निर्धारः । तत्तत्प्रकरणे तत्तत्प्रशंसा तु प्रकरणानुरोधिनी, अतः अनन्तकथायामरसस्य
ब्रह्मजन्मभिः कर्मोपयोगिभिरपि न किञ्चित् । ननु तथाप्युत्कर्षहेतुः लोके तद्ववतीति युक्त्या बाधेऽपि
प्रसिद्धैव उत्तमफलत्वं पर्यवसानविधया कल्प्यत इति चेत्तत्राह अनन्तकथायां रसयुक्तस्य पूर्वोक्त-
ब्रह्मजन्मभिः न कोपि पुरुषार्थः साधनीयः । ततोप्युत्कृष्टस्यैव साधनदशायां च फलस्य सिद्धत्वात्
कर्मापेक्षयापि भक्त्यैव ज्ञाने अधिकोपकारकरणाच्च ॥ ५९ ॥
We praise कालिदास, Shakespeare and other poets, for being able to understand
and vividly describe the various fine subtle emotions of the human heart, but so
long as these emotions emanate from the senses, they are opposed to the मोक्षमार्ग,
because all attachment is to be cut asunder by असङ्गशस्त्र.* But when we learn from
उपनिषद्s that God is रस as opposed to लौकिकइन्द्रियजन्यविषय, that रस is अलौकिक and
नित्य as opposed to विषय which is अनित्य, सदोष, अल्प and घातक, we begin to have a
glimpse of “नित्य नौतन नित्यलीला श्रुति न पावे पार” “क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयतायाः।”
We can then and then only appreciate रासलीला of श्रीमद्भागवत, जयदेव's गीतगोविन्द,
नृसिंहमहेता's बाललीला, सुरत संग्राम, चातुरी षोडशी, दानलीला, राससहस्रपदी, शृङ्गारमाला, and हिंडोलापद,
श्रीविठ्ठलेश्वर's शृङ्गाररसमण्डन, and poems and कीर्तनs of सूरदास, परमानन्ददास and other अष्टसखाs.
Mere imagination and passion-play have no deeper foundation, and hence Plato
as well as श्रीमद्वल्लभाचार्य have rightly discarded poetry from their philosophy.
तैत्तिरीय is one of the most important उपनिषद्s as it narrates फल. The reader
must carefully study it.† From the four पुरुषs-अन्नमय, प्राणमय, मनोमय and विज्ञानमय, it
leads us finally to the आनन्दमयपरमात्मन्, and the enjoyment of सर्वान् कामान् with
this विपश्चित् ब्रह्मन् is the crowning glory of the soul. This रसरूपता is again described
in the तामसप्रमेयप्रकरण, viz., 12 to 18 अध्यायs of श्रीमद्भागवत दशमस्कन्ध. This रसरूपता is
*Cf. देहाध्यासवतः सर्व तु विषयव्यावृत्तकौतुकः । &c.
† तैत्तिरीयोपनिषद् with भाष्य by जयगोपालभट्ट is published by Mr. Teliwala. आनन्दमयाधिकरणभाष्य
may also be read with advantage.
2354

again clearly described in the verse मल्लानामशनिः ( १०. ४०. १७. ) where all the ten रसs
including the भक्तिरस are mentioned. That कृष्ण Himself is this रसफल and
परब्रह्म is clear from the three distinguishing characteristics given in श्रीमद्भागवत
viz; जृम्भालीला, मृत्स्नाभक्षणलीला and दामोदरलीला. In the first two, He shows all the
ब्रह्माण्डs in His mouth, including the sun, the moon, stars etc., which is shown by
no other अवतार, it being peculiar to ब्रह्म only, and in the third, He, in the form of
a child, could not be bound by any length of ropes, because they were all within
Him, He alone being Immeasurable. Here श्रीवल्लभाचार्य says:—(भागवत १०-९. १३-१९)

न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् ।
पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च यः ॥ १३ ॥
तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् ।
गोपिकोदूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागसः ।
द्व्यङ्गुलोनमभूत् तेन सन्दध्वेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥
यदासीत् तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे ।
तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद्यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि ।
गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥
स्वमातुः स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रजः ।
दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥
एवं प्रदर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता ।
स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥

शुकोऽपि तां दूषयन्निव बन्धाभावे परमार्थतो युक्तिं प्रदर्शयति न चान्तरिति, भगवति बन्धाभावो
द्वेधापि भवति, भगवत्स्वरूपविचारेण बन्धनसाधनस्वरूपविचारेण च, तत्रादौ स्वरूपं विचार-
यति । बन्धनं हि कार्यद्वयं सम्पादयति बहिर्निरोधमन्तस्तापं च, तत् तस्यैव भवति यस्यान्तर्बहिर्भावो
भवति, भगवान्स्तु पूर्णः सर्वं व्याप्य तिष्ठतीति न कस्मादपि भगवानन्तर्भवति, निरवयवत्वाच्च न कोऽपि तस्य
परिच्छेदकः, चकारादन्तःशब्दव्यवहार्य आकाशेतः स शब्दोऽपि भगवति न प्रवर्तत इत्युक्तम् । अन्तर्यामि-
ब्राह्मणे सर्वान्तरो भगवानुक्तो न तु भगवतोन्तरं क्वचित् । सर्वान्तरः केनान्तर्भावमापद्येत ? आधार-
त्वे तु नान्तरभावना, रूपादिषु तथोपलब्धेः । न हि फलस्यान्तःस्वरूपं तिष्ठति बीजवत्, तथा
सत्यदृश्यः स्यात्, अतो न केनाप्यंशेन भगवतोन्तरमस्ति, नापि बहिः, व्यापकत्वात्, बहिःस्थित एवा-
काशोन्तस्तिष्ठतीति नाकाशाद् बहिरस्ति किञ्चित् । अनेनान्तःकरणे खेदो बहिरावरणं वा नास्तीत्युक्तं ।
किञ्च बन्धनं हि वेष्टनात्मकं, तद् दिग्विभागे सति भवति, निरवयवस्यानिरूप्यस्य स्वत एव भासमानस्य
ज्ञातृज्ञेयभावतिरोधायकस्य केनाप्यंशेन पूर्वभावोपरभावो वा न सम्भवति । अनेनैव दक्षिणोत्तरभावा
अपि परिहृताः । सर्वत्र स्थितः पूर्वापरभावमेव न मन्यते, अतः स्वरूपकृता वा विकृता वान्तरादिधर्मा
भगवति न सन्तीति न बन्धसम्भावना । साधनस्वरूपविचारेणापि न भवतीत्याह पूर्वापरमिति
रज्ज्वादीनां पूर्वभागे परभागे चायमेव वर्तते, तत्र यशोदैव प्रमाणं, भगवति सर्वं दृष्टवती यतः,
2355

सर्वस्यापि भगवान् बहिरपि भवति व्यापकत्वात्, अन्तरपि भवति सर्वान्तरत्वात्, चकारात् स्वरूप-
मपि । किञ्च जगतो य एतावान्, यतो जायते गच्छति चेति जगत्, यदि भगवानेतावन्न
स्यात् कथं जगद् भवेत् ? पूर्वभावाभावे न भवेत् परभावाभावे न गच्छेत्, जगतश्चेद् भगवान् बहिर्न
भवेद् जगति गच्छति गच्छेद, यदि सर्वान्तरो न भवेज् जगदिति विशिष्टं सर्वप्रतीतिसिद्धं न भवेत्,
अन्तःस्थितभगवद्धर्मैरेव जगतो विवक्षितधर्मवत्त्वात् । किञ्च यो जगत्, न हि स्वात्मना स्वयं
बद्धो भवति, तथा सति बन्धकानां वैयर्थ्यापत्तेः । किञ्च जगन्मयोयं सर्वमेव जगद् व्याप्य
तिष्ठति, एतदाज्ञयैव जगत् कार्यं करोति, ततः कथमयं स्वबन्धने जगत् प्रेरयेत् ? अतो न केनापि
प्रकारेण भगवतो बन्धनमस्तीति निश्चिन्ता भक्ताः ॥ १३ ॥ तादृशं योन्यथा विचारयति स
निष्फलप्रयासो भवतीति तां दूषयन्निव तस्याप्यज्ञानमाह तमिति, तं पुराणपुरुषोत्तममात्मजं स्वशरी-
राजातं मत्वा दाना बबन्धेतिसम्बन्धः । देहस्तु प्राकृतस्तस्या इति तज्जातः सुतरां प्राकृतो भवति ।
ननु क्वचिन् महान्तोपि पुत्रा जायन्ते देवादयोपि ततो लोके कारणवैलक्षण्यस्यापि दृष्टत्वात् कथमात्म-
जत्वे तथा कर्तुं शक्यत इति चेत् तत्राहाव्यक्तमिति, न केनाप्यंशेन व्यक्तं, ये हि महान्तो
भवन्ति ते स्वधर्मान् प्रकटीकुर्वन्ति यथा भरतादयः, भगवान्स्तु तथा न करोतीति
प्राकृतबुद्धिस्तेषां दृढा, मध्यमावस्थानामेव तथा करणं न तु परमकाष्ठां गतस्य । किञ्च यदि गुप्त एव
संस्तूष्णीं तिष्ठेत् तथापि सन्देहः सादन्यवाक्येन वा माहात्म्यं जानीयुः, प्रत्युत भगवान् विपरीत-
धर्मान् बोधयत्यतः कथं प्रतीतिरित्याह मर्त्यलिङ्गमिविति, मर्त्यस्यात्यन्तप्राकृतस्य लिङ्गानि
यस्मिन्निति, तस्यैव स्वरूपं गुणांश्चेष्टां च प्रदर्शयतीत्यर्थः । ननु तथाप्यत्यन्ताभिज्ञा यथा नटं परिचि-
न्वन्ति तथा सर्वविलक्षणानन्तगुणवत्तादानन्दमयत्वाच्च कथं न ज्ञायत इत्याशङ्कयाहाधोक्षजमिति,
अधोक्षजं ज्ञानं यस्मादिति, न हि भगवान् गुणा वा कस्यचिदपि चक्षुर्गोचरा भवन्ति, इच्छा तु
नास्तीत्यवगम्यते विरुद्धप्रदर्शनात् । किञ्चेयं च यशोदा गोपिकातिप्राकृतरूपा, अतोन्भिज्ञा कथं
जानीयात् ? उलूखलोपरि पादं दत्त्वा भगवान् क्रीडति, अग्रेञ्च नाभिर्भवति, अतो
भगवान् गोकुलस्थितमुलूखलं स्वाश्रयत्वेन ज्ञापयितुमत्र बन्धनं कारितवान्
गोपिकायास्तु बुद्धिर्यान्यत्र न गच्छतीति । दाम पशूनां बन्धकं, ननूलूखलदामहस्ताधिष्ठितेदेवानां
कथं तूष्णीम्भावः ? तत्राह प्राकृतं यथेति, तेषामपि बुद्धिर्भगवता तथा सम्पादितेति ॥ १४ ॥
अयं देहाकारेण भासमान एव भगवान् सच्चिदानन्दरूप इति गुणोपसंहारन्यायेन
“न चान्तर्न बहिर्यस्ये”त्यादिधर्मा अस्यैवेति ज्ञापयितुं बन्धनेप्युपायं वदन् भगवान्
साम्बद्धो जात इत्याह तदामेति, भगवता स्वस्मिन् दोषद्वयं प्रदर्शितं तत्पुत्रत्वमपरा-
धश्च, तदा रज्जुरन्तर्बहिःस्थितं भगवन्तं तिरोहितं मत्वा वेष्टनं कृतवती स्वयं
बहिःस्थितान्तःस्थितस्य भगवतः, तदाह तद्दाम बध्यमानस्येति, अन्यथा बहिरपि
रज्जुर्न भवेद् वेष्टकमपि न भवेत् । तथापि परितो वेष्टनरूपा न जाता, पूर्वापरयोर्भ-
गवत एव सत्त्वात्, अतो द्व्यङ्गुलं न्यूना जाता । लोकपरिमाणे प्रथमपरिमाणमङ्गुलिः, तन्न
प्रथमातिक्रमे कारणाभावादल्पवैलक्षण्ये महतो योजनायामाश्चर्यमपि भवतीति द्व्यङ्गुलोनमेवाभूत् ।
रज्ज्वाद्यन्तयोर्यो भगवान् स एवायं क्रोडीकृतः, न तु ततः केनापि धर्मेण भिन्न
इति ज्ञापयितुमेवमाह व्यापकत्वस्य दर्शनार्थमेव तिरोभावाद् रज्जुस्थूलतायामपि
नोदरस्थौल्यं, प्रतिबिम्यादौ तथोपलंम्भेः, अतो वैलक्षण्याज्ञानात् तेनान्यदपि दाम तावत्प्रमाणकं
सन्धौ योजितवती। चकाराद् विसदृशमपि ततोपि स्थूलम्। नन्बङ्गुलद्वये न्यूने किमिलेतावद् योजितवती?

' with ya-stroke. Let's write 'तत्सिद्ध्यर्थम-' or 'तत्सिद्धयर्थम-'. It looks like 'तत्सिद्धयर्थम-' or 'तत्सिद्ध्यर्थम-'.

Line 33:
र्तेतिप्रसङ्गात् संसारविलयः स्यादिति सम्बन्धात् कृपालुतां प्रदर्शयति, कृपा च सर्वधर्मधर्मिभ्यो

Line 34:
बलिष्ठेति वक्तुं भक्तवश्यता शब्देनैवोक्ता। ननु भक्त्या चेद् धर्मधर्मिणामुपमर्दः क्रियते तदा

Line 35:
स्वरूपस्य प्रच्युतत्वात् फलाभावात् प्रदर्शनमपि व्यर्थं स्यादित्याशङ्क्याह स्ववशेनपीति, स हि
Wait, let's re-examine line 35:
'स्ववशेनपीति' or 'स्ववशेनापीति'?
Look at: 'स्व' 'व' 'शे' 'न' 'पी' 'ति'?
Wait, the letter is 'न' followed by 'पीति'? Or 'नापीति'?
Wait, is the aa-matra there?
No, the 'न' has no vertical line to its right, the 'प' has an 'ी' (ii-matra) curving over it to the right!
Wait, does it?
Look: 'स्व' (sva) 'व' (va) 'शे' (she) 'न' (na

XII INTRODUCTION.
महान् ब्रह्मादिर्न मंस्यते ततो माहात्म्यस्य न्यूनभावान्न तथा फलत्वमित्याशङ्कयाह यस्येदं सेश्वरं
वश इति, तत्तदधिष्ठातृदेवतासहितं सर्वं जगद् यस्य वशे, अतो नान्याथाभावनं केनचिदपि कर्तुं
शक्यमिति भावः ॥ १९ ॥
Thus the aim of श्रीवल्लभाचार्य is to take the soul into the Presence of God, and
to bring back the आनन्द which is तिरोभूत in जीव. For this, जीव has to forget the जगत्
in which he is placed and remember his source ब्रह्म or कृष्ण—प्रपञ्चविस्मृतिपूर्वकभगवदासक्ति.
This can be achieved by कृष्णसेवा which must be मानसी, the steps leading to मानसी
being तनुजा and वित्तजा सेवा. This he has to do अभ्यासतः, because his body is supported
by कृष्ण, who has promised 'योगक्षेमं वहाम्यहम्'. In order that he may get the true
फल of his सेवा, he must be free from उद्वेग, प्रतिबन्ध and लौकिकभोग. It is thus that
सेवा becomes आधिदैविकी, and he realises कृष्णसाक्षात्कार. He realises also that मोक्षोपि
सर्गः, the whole लीला सृष्टि he gets in directcommunion with, and following in the
footsteps of 'एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः' he becomes a part
and parcel of the रसकपरब्रह्म and eternally enjoys indescribable bliss with Him.
Let us hope these stray notes will guide the reader in understanding to
a certain extent पुष्टिमार्ग, in which भगवान् Himself is both साधन and फल, and will lead
him to an appreciation of the परिशिष्ट. According to the विस्फुलिंग श्रुति, जीव is the
अंश of ब्रह्मन्, and it is clear that यो यदंशः स तं भजेत्. This भजनानन्द begins after उद्धार
from ब्रह्मानन्द and is the Eternal Sport of the मुक्त soul with परब्रह्मन्, which
is आनन्दमय. These souls also are specially elected for His सेवा:—
तस्माज्जीवाः पुष्टिमार्गे भिन्ना एव न संशयः ।
भगवद्रूपसेवार्थं तत्सृष्टिर्नान्यथा भवेत् ॥ १२ ॥
स्वरूपेणावतारेण लिङ्गेन च गुणेन च ।
तारतम्यं न स्वरूपे देहे वा तत् क्रियासु वा ॥ १३ ॥
तथापि यावता कार्यं तावतस्य करोति हि । (पुष्टिप्रवाहमर्यादा).
In this सेवा he gets अलौकिकसामर्थ्य. He becomes मोक्ता, while परब्रह्म becomes
गौण-सोऽश्नुते सह ब्रह्मणा, which idea itself is so very enchanting, and in संयोग and
विप्रयोग, in one of the ten stages of रसशास्त्र, going through various अनुभावs and
संचारिभावs, he is always in रससमुद्र, सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता.
Though we have given here very long quotations, we are aware that they
are quite inadequate to give a clear idea of पुष्टिमार्ग, but if the reader is able to
get a glimpse of what these great religious teachers mean to say, and if he is
inclined to think and inquire and work on these lines, we have given him an idea
of almost all the sources, and in course of time, we may except to see a complete
treatise published on the subject.
We again express our gratefulness to God for giving us strength to
complete this volume, and with feelings of joy, we offer this fruit of our labour
of love at the Lotus Feet of Lord Shri Krishna.
Dhirajlal Vrajdas Sanklia.
Jamnadas Kanji Morparia.
Hiralal Mooljee.
G. P. Merchant.
Purshettam Kanji Morparia.
जेठानिशेकः }
१९७५. }
2358

परिशिष्टम् ।

श्रीगोपेश्वरजिद्भिरष्टसप्ततिपत्राणि भावनात्रयादिकं संकलप्य रश्मौ
शोधपत्रेषु निवेशितानि, अनुपलब्धपत्रसप्तादृते तान्यत्र मुद्र्यन्ते ।
प्रतिमादिष्वावाहनेन सन्निहिते विभूतिरूपे तद्भावनं पूजामार्गे । भक्ति-
मार्गे तु भक्त्या तत्र प्रकटे तथा । (भाष्यम् । अ० ४ पा० ३ अ० ४ सू० १६) ।
यथा पूर्वकाण्डतात्पर्यं ब्रह्मणीत्यज्ञात्वा कर्मण्येव तात्पर्यमवधार्य तात्पर्यभ्रमेण यजतां
स्वर्गाधनन्तरं पुनरावृत्तिः, तथात्रापि प्रतीकालम्बनानां तात्पर्यभ्रमेण तथोपासनात् तत्तल्लोक-
भोगोत्तरमावृत्तिः । * अवतारयन्ति एवं ज्ञानेत्यादि । * आवाहनेन सन्निधानं च 'अप्सुग्नौ
हृदये सूर्य' इत्याद्युक्तस्य नित्यसन्निधानस्याप्युपलक्षकम् । तथा च प्रतिमादिष्वपि शास्त्रप्रामाण्यात्
कथञ्चन तत्तद्रूपसन्निधानमेव तत्तत्फलदानादिप्रयोजकं, न तु बुद्धिमात्रम् । (प्रकाशः) ।
[

२ परिशिष्टम् ।
वस्तुनिर्देशात्मकमङ्गलार्थमत्र पुष्टिरूपं स्वयं ज्योतीरूपं ध्यानविषयत्वेनोक्तं भविष्यति । परं विशेष्यम् ।
एतट्टीकायामपि ज्ञेयम् । परमभिधेयमिति परं विशेष्यम् । कथंभूतं परं तच्चित्रितयात्मकमुभयं
साक्षिकं रूपं चेति त्रितयात्मकम् । कथंभूतं साक्षिकं रूपं वल्लभं अत्यन्तानुग्रहभाजनरूपम् । वल्लेनाज्ञान-
संवरणेन भातीति तं वल्लभम् । सदा वल्लभं नाम यस्येति वा । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेय'मित्यन्यत्रेति
ज्ञापनाय । कथंभूतं तदुभयं रसमयो बभौ हीति । कस्यां सत्यामिति चेन्न; उभयोः संसृष्टौ
सत्याम् । कथं रसमयत्वमित्यत आहुः कृष्ण इति । कृष्णो हि प्राचीविशत् । किम् । 'तदेव कदाचित्पर-
मसौन्दर्यं स्वगतं (प्रकटं) करिष्यामीति साकारं प्रादुर्भूतं सच्छ्रीकृष्ण' इत्यादिबन्धायुक्तदिशा साक्षात्पु-
ष्टिद्रसामृतप्रेप्सुव्रजवररत्नकदम्बेषु स्वलावण्यामृतदित्सयानिर्वचनीयानन्दरसमयः श्रीकृष्णः प्रादुर्बभूवेति
सौन्दर्यम् । कथंभूतं सौन्दर्यम्, निजस्य स्वस्य हृद्गतं मनोगतं, पुनः कथंभूतं, स्त्रीपुंभावा-
त्मकम् । अस्ति भावद्वयं भगवति, पुंभावः स्त्रीभावश्चेति । एवमेव श्रीमुख्यस्वामिन्यामपि भावद्वयम् ।
तदुक्तं 'यथा हि सर्वभावात्मा कृष्णः सापि च तादृशी' इति श्रीहरिरायैः । ब्रह्मत्वे सर्वभावात्मत्वं 'सत्यं
ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्म' 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति' श्रुतिभ्याम् । यद्यपि द्वितीया श्रीयमुनाजचित्तत्परा
तथापि तत्पौराणं मतं, श्रौते मते ब्रह्मानन्दत्वं यत्र तत्र श्रुतिप्रवृत्तिः । पुनः कथंभूतं प्रकटितं,
रसाभासप्रसक्तिः पुंद्वये स्त्रीद्वये चात उभाभ्यां पृथक् स्थितं रूपद्वयं प्रकटितं स्वेच्छया । तद्भावद्वयं
श्रीमदाचार्यवर्यस्वरूपम् । तृतीयं साक्षिकं रूपं अनुभवितृ । तथा च 'द्वौ सुपर्णों भवत' इति
गोपालतापनीय उक्तौ तावेतौ भवतः । कथंभूतं पुंरूपम् । चः समुच्चये । पुनस्तदन्तरगतं स्वामि-
न्यन्तरगतं भगवद्रूपं स्त्रियाः पूर्वमुक्तत्वात् । केति चेन्न, खप्रिये । कदेति चेन्न, सदा । तादृशं रूपं
ध्येयम् । 'अभिश्चकार तत्त्वार्थदीपं भागवते मह'दित्यभिरूपभावा भक्तिजन्या मक्तिः स्मरणादिरूपा
अत्र । अत्र विरहाग्निः स्वयंज्योतीरूपः खप्रिये यत्सत्यज्ञानात्मकं तत्रानन्तमानन्दं ब्रह्म पूर्णानन्दरूपं
स्वगतभक्तविरहशामकं स्वगतसंयोगश्रीमदाचार्यगतविप्रयोगात्मकं येन्श्रीकृष्णः प्रावीविशत्तत्र विरहोद्भिः
ज्योतिर्भिः हर्दर्शनौभिः पूर्णानन्दोप्यानन्दमात्रकरपादमूखोदरादिरूपः सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियवि-
वर्जितश्चातो दर्शनाभिरूपः श्रीमदाचार्यसूक्ष्मदेहः । गर्भोपनिषदि 'दर्शनाग्नी रूपाणां दर्शनं करोती'ति
श्रुतिः । त्रिविधात्मस्वात्मोपनिषदुक्तं द्वयमुक्तम् । तृतीयो हि परमात्मान्तरात्मबाह्यात्मसु बाह्यात्मा ।
गर्भोपनिषदुक्तेषु द्वयमुक्तम् । तृतीये ज्ञानाग्निदर्शनाग्निकोष्ठाग्निषु कोष्ठाग्निस्तद्रूप इतरत्तु विरहाग्निकारणं, तेन
कारणविशिष्टे विरहाग्निर्बीजं वृक्षविशिष्टमिव । तथा च भाष्यम् 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाद्' इत्यधिकरणस्य
ध्यानादिसमाध्यन्तरूपनिदिध्यासनरूपं मनसि सर्वतो निवृत्तव्यापारे स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवरूपं
ब्रह्म, इदमेव ब्रह्मज्ञानमिति, स्वयं प्रकाशत्वान्निक्षैव ब्रह्मज्ञानम् । मनसा तज्जननेपि तथा मनसः
सत्यज्ञानात्मकत्वेनाक्षरब्रह्मत्वात् । अत एवाधिकरणसम्यन्तं मनःपदमुक्तम् । 'स मानसीन आत्मे'ति-
श्रुतावप्येवम् । एवं सति 'यतो वाच' इत्यस्यां पुष्टिश्रुतौ 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इत्यनेनाप्युक्तम् ।
पुष्टिजिवस्य तु ब्रह्मोपनिषदि 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दमेतज्जीवस्य
यज्ज्ञात्वा मुच्यते बुध' इति । 'सूक्ष्मं प्रमाणतश्चे'ति सूत्रभाष्ये उदाहृता पुष्टिश्रुतिः । एतत्रयं
ध्यानविषयत्वेनोक्तमितरत्तु ऋतेऽर्थं प्रतीयमानत्वान्माया शरीरादि । यत्तु 'आचार्यचैत्यवपुषा स्वगतिं

१ विप्रयोगप्रधानेच्छयाविर्भूतम् । अन्तर्विप्रयोगे बहिःसंभोगे आविर्भावाङ्गीकारात् सुबोधिन्यादौ । २ कर्मेदम् ।
३ सूक्ष्मात्मा । ४ परमात्मा ज्ञानाग्निरूपः तत्र परमात्मा आत्मोपनिषदुक्तो ज्ञानाग्निः गर्भोपनिषदि । ५ पश्यत्यनेनेतिदर्शनं
सूक्ष्मात्मा गर्भोपनिषद्युक्तः । ६ अन्तर्यामी । ७ आत्मोपनिषदि आत्मत्रेविघ्याद् गर्भोपनिषद्यग्निन्नैविध्यादेतद्वयम् ।
अद्वतीत्यभिः ।
2360

व्यक्त्यन्तरं वपुस्तदिदं, यद् 'प्याचार्यं मां विजानीया'त्तदपि वपुरात्मा चेदम् । अत्र श्रुतिसूत्रगीताः
प्रभूत्सवे वक्तव्याः ।
एवं श्रीमदाचार्यध्यानमुक्त्वा मूलस्वरूपादेरग्रे निरूपणीयतया समानसूत्रोक्तावताररूप-
गोविन्दभजनकर्त्रीध्यानमाहुः अहो इति ।
अहो भाग्यवती देवी यशोदा नन्दगेहिनी ।
गोविन्दमङ्कमारोप्य मुखं चुम्बति सादरम् ॥ २ ॥
'स्त्रीद्वारा पुरुषे भवे'दिति सुबोधिन्यां भगवदाश्रयत्वेन स्त्रिया निरूपणम्, मुक्तिपरमानन्दाभ्यां
भजनयोग्यता, 'शुद्धाश्च सुखिनश्चैव ब्रह्मविद्याविशारदा' इति सुबोधिनीकारिकातः । भाग्यवती
मुक्तित्वात्, देवी मातृत्वेनाङ्गीकारात्, तद्भावनादिकर्त्री यशोदा । सुबोधिन्यां द्रष्टव्यमेतत् प्रयोजनम् ।
नन्दः परमानन्दः पुष्टौ निरुद्धत्वात् अतस्तत्स्नेहं निर्गुणम् । गोविन्दमिति एकादशसुबोधिन्यां 'मन्येऽ-
कुतश्चि'दित्यादिकवि

the digit: it's shaped like a reverse-3 or a 5?
Wait, it has a vertical line or top curve?
Look at: ॥ १५ ॥ vs ॥ १६ ॥:
It looks like ॥ १५ ॥ or ॥ १६ ॥?
Wait, let's look at the shape of '६' in 2362: the '6' is Arabic '6'.
In the verse number, it's Devanagari digits:
Digit 1: १
Digit 2: look at it, it has a top horizontal, down, loop: ५!
Wait, or is it: ५? No, look at the curve: it curves left and down, wait, is it ६ (Marathi/Devanagari 6)?
Devanagari 6 is ६. Devanagari 5 is ५.
Look at the character: it looks like ५, but with a curve at bottom?
Wait! Let's check the verses of this text:
What text is this?
Look at L14-15:
"भावात्मकत्वात्तद्रूपं गुणातीतं सदैव हि ।
ध्येयं तद्रूपभावेन शुद्धैर्जीवैर्न चान्यथा ॥"
Is this from Bhakti-hamsa or Bhakti-hetu-nirnaya or Siddhanta-muktavali or Vidvan-mandana?
Wait, it says:
"भावेत्यादि ।
भा

भवनात् । अक्षरात्मके हृदये मानसीनस्यात्मनः । तत्र च भक्तेर्भवनात् । कामादिति सूत्रे माहात्म्य-
ज्ञानयुतेश्वरत्वेन प्रभौ निरुपधिकस्नेहात्मिका विहितेति भक्तिविशेषणादुदाहरणोक्ता सा । माहात्म्यज्ञानं
तनुवित्तजा सेवा च सञ्चारिभावास्तत्त्वमस्यादिमहावाक्यार्थभेदज्ञानं 'अन्तरा' सूत्रे भक्तानामधेयम् । अत्र
सेवालक्षणस्य विस्तारिकायां टीकायां रतिलक्षणत्वेपि मनःप्रवणता रतिरित्युक्त्या मनःप्रवणता रतिः, चेतः-
प्रवणता सेवा, तथा च विभावाद्यभिव्यक्तमनश्चेतःप्रवणता सेवा । अत्र व्यभिचारिणो महावाक्यार्थभेद-
ज्ञानस्य सुषुप्तिप्रतिमस्य चेतसा ग्रहात् सुषुप्तिश्चित्तग्राह्या । वित्तं त्वात्मानमेव सुषुप्तौ पश्यत्यन्यदा तु
लीनमिति प्रस्थानरत्नाकरात् । 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेने'त्यत्र प्रथमस्य तृतीयपादे सुषुप्तिस्त्वकामरूपो भगवान्
इति भाष्यम् । एवं चाका

: 'लीलाक्षीराब्धिशायिनम्,' and then single quote after 'कलानिधिम्''. And then 'इति ह्याचार्यैरुक्तेः ।' or 'इति ह्याचार्येोक्तेः'?
It is "इति ह्याचार्यैरुक्तेः ।"

Line 29:
"ननु सत्तायां योगो भावशब्दस्य तात्पर्यं रतौ । 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्चितः भावः प्रोक्त"
Wait, look at "तथाञ्चितः":
"तथाञ्चितः" - त - था - ञ्चि - तः or तथाऽञ्चितः or तथाञ्जितः?
Mammaṭa's Kāvyaprakāśa:
"रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्जितः । भावः प्रोक्तस्तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ॥"
Here in line 29:
'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्चितः भावः प्रोक्त
Wait, look at "तथाञ्चितः" or "तथाञ्जितः":
There is a ञ्चि or ञ्जि? In line 30: "अञ्चित इत्यस्य न व्यञ्चित इत्यर्थः किन्तु तात्पर्यविषयीकृत इत्यर्थः ।"
Aha! Look at line 30-31:
"अञ्चित इत्यस्य न व्यञ्चित इत्यर्थः किन्तु तात्पर्य

प्रकृतमनुसर्यतेऽधुना, तद्रूपम्, सत्पुण्डरीकनयनमित्याद्युक्तं गोपालतापनीये किन्तद्रूपमिति प्रश्न
एतदुत्तराद् व्याख्याताश्चैताः श्रुतयः प्राक् ह्यनुक्रमशः । गुणातीतं गीतायाम् 'नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा
द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छती'ति । यद्वा 'निर्गुणं गुणभोक्तृ चे'ति निर्गुणं 'सत्यं
ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'त्युक्तं गुणभोक्तृ, 'आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह पुराविदः' इति वाक्योक्तमेतद्रूपद्वयम् ।
हि निश्चयेन सदैवेत्याहुः सदैव हीति । अयमर्थः । नात्र ज्ञानविषयं ब्रह्मोच्यते, ज्ञानं च फलात्मकं
'ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्' 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती'त्यादि-
श्रुतिस्मृत्युक्तम् । ततश्च तृतीयाध्यायस्य 'अम्बुवदग्रहणाद्'धिकरणोक्तं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषित

फलवतः प्रतिज्ञां करोति तच्च चिन्तनमुक्तविधम् । अत्रात्मानन्दो व्रजरत्नात्मक इति श्रीविट्ठलनाथ-
दीक्षितगोस्वामिटीकायामतोत्रात्मानन्दः स पूर्वोक्तः तथा च भावो भक्तिर्भूमा 'आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह
पुराविद' इत्युक्त आत्मनि सत्यज्ञानानन्तानन्दे स्वरूपलक्षणाक्रान्ते यस्य 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति
श्रुत्युक्तस्य तद्भावात्मकं तस्य भावस्तदात्मकत्वं तस्माद् इति भावात्मकत्वादित्यस्यार्थः । भावात्मकस्य
भक्तान् प्रत्येव ज्ञापनात् । अत्र व्याख्यायमानग्रन्थेऽग्रे 'सर्वत्र पश्यद्भिः पुरुषोत्तम'मित्यत्र सर्वत्रपदम् !
एकादश एकोनत्रिंशाध्याये 'लघुखमार्गवक्ता चे'ति पुरुषोत्तमसहस्रनाम्नि स्तोत्रे लघुखमार्गवक्तृत्वेनोक्तस्य
श्रीकृष्णस्य वाक्यमृते 'सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमे'दिति सर्वपदम् ।
तदपि सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र निमन्त्रितब्राह्मणवाचकसर्वपदवद् एतेन व्रजरत्नपदरहितेन
सामान्येन ग्रन्थेन भक्तिमार्गस्य निर्गुणत्वं समर्थितम् । स्वाधिकारे तु श्रीगोस्वाम्युक्तो विशेषोपीति ।
चकार ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यशृङ्गारादिवाचकपदानुकर्षकः 'स्लोरमो लुक्' तथा च ऐश्वर्य-
वीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यशृङ्गारषट्कारार्थध्येयमित्यनेनान्वेति । एवञ्च तद्रूपमैश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवै-
राग्यशृङ्गारमपि ध्येयमिति सिद्धम् । अन्यथा नेति अन्यथापदात्तृतीयाया लुक् अन्येन प्रकारेण
तद्रूपभावान्येनैश्वर्याद्यान्येन च प्रकारेण न ध्येयम् । अयं भावः 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा
प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे'ति श्रुतेस्तद्रूपभावाद्यतिरिक्तोन न प्रतिपदनम् ।
अनेन प्रकारेण तु प्रतिपदनं गोपालतापिनिये श्रूयते ब्राह्मणस्य तथाहि 'मुनयो ह वै ब्राह्मणमूचुः
कः परमो देव' इत्यादि तस्योत्तरं 'तदुवाच ब्राह्मणः श्रीकृष्णो वै परमं दैवत'मित्याद्यभिधाय 'गोपवेष-
मभ्रामं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम्' तदिह श्लोका भवन्ति 'सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् । द्विभुजं
ज्ञानमुद्राम्रं वनमालिनमीश्वरम् । गोपगोपाङ्गनावीत'मित्यादि । तद्रूपप्रश्नोत्तरम् 'मद्य जानाति ब्राह्मणः'
इति ब्राह्मणपदव्युत्पत्तिः । एवमैश्वर्यभावादि बोध्यं श्रुतिषु हीति 'तदोषधिविद्यायां वैराग्यमित्येवं सप्ता-
ह्केषु बोध्यं' नवार्थामुक्तं च । एवं ध्येयमित्यनेन स्मृतिविषयं वस्तुक्तमत्र स्मृतिस्तु सिद्धान्तमुक्ता-
वल्यां संसारदुःखन्निवृत्तिर्ब्रह्मबोधनलक्षणा तनुवित्तजसेवावान्तरफलत्वेन निर्दिष्टा ततः सेवाफलाख्य-
ग्रन्थे सेवायाः फलत्रयमुक्तं तेषु तदीयत्वं भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्वित्येवमुक्तं मुख्यमिति ।
तत्साधनमाहुः लीलेत्यादि ।
लीलारूपैश्च तत्सेव्यं तदीयत्वाय सर्वदा ।
एतत्संसेवनाद् ब्रह्मभूतो भक्तिं लभेत्पुनः ॥ १६ ॥
लीलाश्चैश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यशृङ्गाररूपाणि, रूपाणि द्वारकानाथजित्सूनुगोविन्दजित्कृत-
भावनोक्तशकटभञ्जनौस्थानिकेलीलादिषु वात्सल्यादिरूपाणि रूपाणि च येषां तैः रूपैः श्रीनवनीत-
प्रियजिच्छ्रीमथुरानाथजिच्छ्रीविठ्ठलनाथजिच्छ्रीद्वारकानाथजिच्छ्रीगोकुलनाथजिच्छ्रीगोकुलचन्दमोर्जिश्चीम-
दनमोहनजिच्छ्रीबालकृष्णजिदादिरूपैः । चकारेण धर्मिरूपेण श्रीगोवर्धननाथजिद्रूपेण तद्रूप सेव्यम् ।
तनुवित्तजसेवाविषयं कार्यं तदर्हत्वात् । सेवाविषये ब्रह्मग्सतावद्रूपत्वे साधनाध्यायतृतीयचरणे
'आनन्दादयः प्रधानस्ये'ति सूत्रं स्पष्टताय । पूर्णानन्दैश्वर्यादयः प्रधानस्य धर्मिणः श्रीगोवर्धन-
नाथस्य ब्रह्मणो धर्मा इति भाष्यकृत् । श्रुतयस्तु सर्ववेदान्तप्रत्ययसूत्रेऽथर्वणोपनिषत्स्था 'गोप-
वेषमभ्रामं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम्' तदिहश्लोका भवन्ति 'सत्पुण्डरीकनयन'मित्याद्याः ध्वनितार्येमास्तत्रैव
भाष्ये 'कविद्रोगुकुलवृन्दाकाननसञ्चरोह्यरूप'मित्यादौ क्वचित्पदस्य शक्तिः गोपालतापिनिये ध्त्रनिरुक्तासु
१ तात्पर्यम् ।

श्रुतिषु । गीता तावत् त्रयोदशेऽध्याये ज्ञेयं प्रस्तुत्य 'सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुख' मित्यादि
'सर्वेन्द्रियगुणाभास'मित्यादि च । अत्रैश्वर्यादयो भगवत्पदसमानाधिकरणज्ञेयगोपवेषपदाभ्यामुन्नेयाः ।
तल्लक्षणानि गुणप्रकरणस्य सुबोधिन्यामग्रे च प्रपञ्चनीयानि । सेवायां तावद् । 'गतेरर्थवत्त्वमुभयान्यथा हि
विरोध' इति सूत्रे । अत्र सूत्रेऽस्मिन् मार्गे श्रवणादिभिः पापक्षये प्रेमोत्पत्तिस्ततो मुक्तिरिति भाष्यात् ।
सहकार्यन्तरविधिपक्षेण तृतीयं 'तद्वतो विद्यादिव'दिति वा सूत्रम् । 'सर्वथापि त एवोभयलिङ्गा'-
दिति साधनाध्यायस्थं वा सूत्रम् । ननु सेवात्र दास्यं तत्कथमत्र श्रवणादिषु प्राथम्यं 'तत्सिद्धौ तनु-
वित्तजे'त्यर्हतीति चेन्मैवं 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चे'ति सूत्रस्य भक्तिमार्गेऽङ्गीकृतास्तु साक्षा-
त्प्रकटे पुरुषोत्तमे

यहाँ पृष्ठ के संस्कृत मूल पाठ का देवनागरी में पंक्तिशः अविकल प्रतिलेखन प्रस्तुत है:

१० परिशिष्टम् ।
तद्भाण्डदुःखस्य 'निर्ममो निरहङ्कार' इत्यनेन निवृत्तिकथनात् । 'भगवदीयस्त्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थो' इति
गीताविचारश्रीभागवतम् । सर्वदेति सेव्यमिलनेनान्वेति । 'कृष्णसेवा सदा कार्येति' सिद्धान्तमुक्ता-
वलीवाक्यात् । सर्वदा सेव्यमित्युक्तं तत्र सेव्ये स्वरूपे प्रथमाध्यायद्वितीयपादत्वाल्लक्ष्यत्वाधिकरणो-
क्ताक्षराभेदपक्षेऽक्षरसंसेवनमादाय तत्फलमुक्तफलातिरिक्तब्रह्मभावो भवति तेनाक्षरसंसेवनात्मकज्ञानेना-
विद्यानिवृत्तिद्वारा जीवीयानन्दस्य प्राकट्यात् । तदुक्तं साधनाध्यायतृतीयचरणेऽक्षरधियामि'ति सूत्रे ।
एतादृशस्य ब्रह्मभूतस्याविर्भूतानन्दांशरूपस्य भक्तिलाममनुवदन्ति स एतदित्यादिना । ब्रह्मभूत
आविर्भूतानन्दांशः एतत्संसेवनात् समीपतरवर्तिदासस्वरूपाङ्गीर्त्ति तदीयत्वलक्षणां मानसी-
सेवारूपां प्रेमलक्षणां लभेदित्यनुवादः पूर्वोक्तस्यार्यस्य लभेतेत्यर्थः । अनुदात्तेत आत्मनेपदानित्वा-
त्परस्मैपदं लभेदिति । ब्रह्मभावानन्तरं मर्यादाभक्तावक्षरधियामित्यादि सूत्रं 'ब्रह्मविदामोति पर'-
मितिश्रुतिः । 'ब्रह्मभूतः प्रशान्तात्मा न शोचति न काङ्क्षति, समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते
परा'मिति गीता । पूर्वोक्तमर्यादामक्तिफलं पुरुषोत्तमप्रवेश इत्यक्षरधियामित्यादिसूत्रे स्थितं तन्मोक्तं
पुष्टिपद्धतित्वेनास्याः परिपाट्याः, तथा सति मर्यादापद्धतिरवान्तरभूता स्यात्तन्निवृत्त्यै तादृशस्या-
ङ्गस्यमर्यादाफलस्यात्यन्तानुग्रहे सति पुनर्लीलाप्रवेशसाधनीभूतपुष्टिमक्तिलाभमाहुः पुनरिति अत्य-
न्तानुग्रहे सतीति शेषः । तस्मिन् सति पुनर्भक्तिं पुष्टिमक्तिं लभ्वेत्युत्तरश्लोकेन्वयः । पुष्टिम-
क्तिरत्यन्तानुग्रहैकसाध्या 'गतेरर्थवत्त्व'सूत्रे निर्दिष्टा, तद्रहितानामपि 'स्वस्वरूपबलेन स्वप्रापर्णं पुष्टि'
रित्युच्यत इति । पुष्टिमार्गेऽङ्गीकृतेस्त्वत्यन्तानुग्रहसाध्यत्वादिति । पुष्टिमक्तेः फलमाहुः ।
भक्तिं लब्ध्वा च विशते कृष्णलीलाखसंशयम् ।
नातः परतरं किञ्चित्प्राप्यमस्तीह कर्हिचित् ॥ १७ ॥
गीताविचारे तु लीलारूपैश्च तत्सेव्यम् । अष्टादशे 'स्वकर्मणा तमम्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः'
इति वाक्यात् । तदीयत्वाय । 'असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां
सन्न्यासेनाधिगच्छति' इति वाक्यात् । नैष्कर्म्यसिद्धिः गोपालतापिनीये 'भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्र फल-
मोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति । सर्वदा 'श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मा-
त्स्वनुष्ठितात्' 'स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्' 'सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्,
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः' इति वाक्याभ्याम् । एतत्संसेवनादिति एतत्समपिन्तरवर्ति
एतस्य वा संसेवनं विवेकधैर्याश्रयैरन्तःकरणप्रबोधेन च सेवनम् । तस्मात् 'सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म
तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा । बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं
नियम्य चे'त्यत्र विशुद्धा बुद्धिः 'विवेकस्तु हरिः सर्वं निजेच्छातः करिष्यती'त्युक्तान्तःकरणप्रबोधग्रन्थोक्ता
च । धृतिः 'त्रिदुःखसहनं धैर्यमाहुस्तेः सर्वतः सदे' ति वाक्योक्ता । 'धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रिय-
क्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी'ति वाक्यात् । आत्मानं बुद्धिम् ।
अग्रे 'शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च । विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः' इत्यत्र प्रपञ्चविस्मरणपूर्वकभगवदासक्तिमुक्त्वाऽऽश्रय-
रक्षणार्यमाहुः 'अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पत'
इति । 'अशक्ये वा सुशक्ये वा सर्वथा शरणं हरिः' इति शान्तः । एतत्संसेवनाद् ब्रह्मभूतः । 'ब्रह्मभूतः
प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षती'ति 'समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराग्' इति वाक्यादाहुः भक्तिं
लभेतपुनरिति । अत्र सूत्रं 'भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यत' इति । श्रुतिश्चावत् 'सोश्नुते सर्वान्**
2368

परिशिष्टम् । ११
कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति । गीता तावत् 'सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेय' मिति ज्ञेयनिरूपणे त्रयोदशेऽध्याये ।
'सूक्ष्मं तु प्रमाणतश्च तथोपलब्धे'रिति सूत्रे पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं सूक्ष्मं दुर्ज्ञेयमित्यर्थ इति भाष्यम् ।
नापि सर्वथा दुर्ज्ञेयम् । 'तानि परे तथा ह्याहे'ति सूत्रे श्रीगोकुले तानि वस्तूनि सन्तीत्युक्तेः । सर्व-
सामर्थ्यसहितस्य सर्वत्रैवाखिलार्थकृत ईश्वरस्यात्यन्तानुग्रहेण प्राप्ता भक्त्या कृष्णलीलासु प्रवेशोत
उक्तमसंशयमिति । स्वभावतो दुष्टस्य जीवस्य जगत्कारणकारणे तत्रापि लीलानिविष्टे प्रवेशो
भविष्यति न वेति संशयो भवत्वेव तदभावोऽसंशयः क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकत्वम् । सगुणं ब्रह्म सर्व-
मित्याशङ्क परिहरन्ति स्म । नात इत्यादि, अतो न सगुणं पूर्वमुपपादितत्वात् । अत्र सूत्रं तृतीया-
ध्यायद्वितीयपादे 'परमतः सेतून्मान सम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य' इति सूत्रेणातो देशकालवस्तुरूपपरि-
च्छेदाश्चतुर्विधपरिच्छेदरहितमन्यत्किञ्चिदस्तीति प्रतिपत्तव्यमित्येवं प्राप्ते 'सामान्यात्त्वि'ति । श्रुतिस्तावत्
'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' इति । गीता 'ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यत' इति ।
साकारव्यापकं रूपमुपसंहरन्ति स्म एतद्रूपमित्यादि ।
एतद्रूपं समास्थाय श्रीवल्लभसुनिश्चितम् ।
सात्त्विकैर्भगवद्भक्तैः स्थेयं कृत्वा दृढं मनः ॥ १८ ॥
समीपतरावर्त्तिब्रह्मरूप उक्तप्रकारेण सम्यङ्नियमपूर्वकं आसमन्तादर्थे शब्दे शङ्काराहित्येन
स्थापयित्वा स्वमनसीति शेषः । श्रीवल्लभेत्यादि । भाष्यसमाप्तौ
'जानीत परं तत्त्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् । तदन्यदिति ये प्राहुरसुरांस्तानहो बुधाः' ॥
'नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो वेदान्तसिद्धान्तविकाशने पटुः ।
आविष्कृतोयं भुवि भाष्यभास्करो मुधा बुधा धावत नान्यवर्त्मसु' इति ॥
निबन्धे शास्त्रार्थसमाप्तौ
'अर्थोयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपञ्चरात्रैः ।
अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सह तत्त्वसूत्रैः निर्णीयते सहृदयं हरिणा सदैव' ॥
श्रीभागवतार्थसमाप्तौ च
'श्रीमद्भागवतं समस्तनिगमन्त्यायैकतत्त्वात्मकम्
नानाभ्रान्तितमःकपाटपिहितं सन्तुष्टये सर्वथा ।
नामूदित्यवगत्य निश्चितपदैरुद्दीप्तदीपाकृतिं
श्रीमद्भागवतप्रदीपमधुना चक्रे मुदा वल्लभः ॥'
दशमपूर्वार्धसमाप्तौ
'इत्येवं भगवल्लीला कृष्णविश्वासदायिनी । निरूपितातियत्नेन कृष्णपादाम्बुजाश्रया' इति ।
अत उक्तं श्रीवल्लभैः सुनिश्चितमिति सूत्रश्रुतिगीताभिर्भाष्यशास्त्रार्थनिबन्धश्रीमद्भागवतप्रदीप-
दशमपूर्वार्धादिभिरिति शेषः । सात्त्विकैरिति । इदं विशेषणं 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः ।
भवान्तसम्भवा दैवास्तेषामर्थे निरूप्यत' इति निबन्धात् । दृढं मनः कृत्वा स्थेयमिति मनसश्चञ्चलत्वेन
'लोके तदादरो मुख्यः फलं वैमुख्यतस्तमः' इत्यत्रानादरेऽन्यत्र कामेऽन्यच्च 'जीवाः स्वभावतो दुष्टा' इति
तेषामन्यत्र सङ्कल्पे किञ्च बहुष्वाचार्येषु सत्सु किमेतत्समुचितमुतान्यैराचार्यैः सुभणितमित्येवमत्र
विचिकित्सायां च सत्यामदृढं मनो भवति तद्व्यावृत्त्यर्थं दृढमिति विशेषणम् । दृढत्वं च मनसो मनसि
मीमांसानिर्णयरूपं 'असन्दिग्धोपि वेदार्थः स्थूणाखननवन्मतः । मीमांसानिर्णयः प्राज्ञै दुर्बुद्धेस्तु
ततो दृढ' मिति भाष्यात् । मीमांसानिर्णयश्च मनसि । 'कामः सङ्कल्पो विचिकित्सेत्यारभ्य धीर्भीरित्येतत्सर्वं
2369

Here is the complete and accurate line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown in Unicode Devanagari:

मन एव' इति श्रुतेः । मीमांसानिर्णयवतो निबन्धस्य 'लोक' इत्यादिवाक्यस्यापि प्रसङ्गाद्दर्शनेन तत्र
फलवैमुख्यस्मारणान्मायावादादितः कामनिवृत्तिस्तस्य । 'जीवाः स्वभावतो दुष्टाः' तेषां दोषाणां
'श्रवणादि ततः प्रेम्णा सर्वं कार्यं हि सिद्ध्यती'ति वाक्यान्मीमांसानिर्णयवतः श्रवणाद्यावश्यकमिति
निवृत्त्यान्यत्र सङ्कल्पनिवृत्तिः । 'विप्रतिषेधे पर'मिति सूत्रेण श्रीमदाचार्यभणितं सुभणितमिति
निश्चयः । सर्वेभ्य आचार्येभ्यः एषां परत्वात् । तथा च तस्यैव सूत्रस्य वृत्तिः 'तुल्यबलविरोधे परं कार्यं
स्या'दिति । अत एव कस्याश्चित् काञ्चित्प्रति वचनं पूर्वं गृहे जारः समायातः पश्चात्पतिस्तावभौ दृष्ट्वा
क्रमे सन्दिहाना 'स्मर सखि पाणिनिसूत्रं विप्रतिषेधे परं कार्य' मिति । एवं विद्वद्युक्तिमुपगच्छतो

..."
Wait, 10.30 or 10.47?
In Subodhini: 'नासामहो' or 'तासामहो'?
Look at the first letter:
Is it 'त' or 'न'?
In 'निवर्तन्त', 'न' is clear.
In 'नासामहो': it has 'न' with 'ा' = 'ना'!
Wait, could it be "नासामहो"?
Let's check Bhagavata verse:
10.44 or 10.47.61: "एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो... या नारदप्रणयभाजन..."
Wait, 10.47.60: "नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरतेः..."
Wait! What verse starts with "नासामहो" or "तासामहो"?
Wait, Bhagavata 10.30.44: "नासामहो"?
Wait, look at the letter:
It is 'ना' or 'ता'?
Look at 'त' in 'इत्यत्र' right after it: 'त' has a straight left curve going down.
Now look at the letter in "'[?]सामहो'":
It has a loop on the left! That's a 'न'!
Wait, or is it 'ता'? In some fonts, 'ता' doesn't have a loop. Here it has a distinct loop like 'ना': "नासामहो". Let's print

सर्वे संशयास्तु उक्तप्रकारं प्रधान्यप्रकारं वा सर्वात्मभावः साधनं ज्ञानादि वा शब्दप्रत्यक्षानुमानोप-
मानानि प्रमाणं 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि, समाधिभाषा व्यासस्य' प्रमाणं वा
फलं वा भगवान् वाऽविद्यानिवृत्तिर्वा । आचार्या इमेऽन्ये वात्मानः । इति स्वरूपवर्णनम् ।
स्वरूपस्वरूपं प्रस्तोतुं मङ्गलं स्मरन्ति । जयतीत्यादिना ।
'जयत्याचार्यपादाब्जररेणुर्यल्लाभतः स्वयम् ।
तुरीयं पुरुषार्थं हि प्रीतः कृष्णः प्रयच्छति ॥ १ ॥
यद्रेणुलाभतः यो यस्य चरणरेणुं वाञ्छति स तद्भवति तद्योग्यो वा भवतीति वा । तथा च
यथाऽऽचार्येभ्यः पुष्टिमर्यादाभक्तिमार्गीयमोक्षं प्रयच्छति मोक्षदातृत्वेऽपि प्रीतस्तत्रापि कृष्णः सदानन्दो
न तु विभूतिरूपस्तत्रापि स्वयं न तु धर्मरूपेण तथास्मभ्यमपि मोक्षं दास्यति प्रीतः कृष्णः स्वयम् ।
किञ्च ते यथाऽदेयदानदक्षास्तथा वयमपि भविष्याम इति भावः । स्पष्टं चेदम् 'आसामहो चरणरेणु-
जुषामहं स्या'मित्यत्र सुबोधिन्याम् । 'अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यंघ्रिरेणुभि'रित्येकादशचतुर्दशे पापा-
भावे चरणरेणुः कारणमुक्तमेवं च चरणरेणुलाभतः पापाभावः ततः प्रीत इति मर्यादोक्ता। पापाभावस्य
भक्तिकारणत्वात् ।
संस्कृतदेहे तुरीयपुरुषार्थसिद्धयर्थं साधनमाहुः शब्देत्यादि ।
शब्दार्थयोर्नित्यता तदुक्तिरात्यन्तिकी हरौ ।
उदेति श्रीवल्लभतिनामोच्चारणमात्रतः ॥ २ ॥
श्रीवल्लभतिनाम प्रतिपादकं श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रियः पद । पदश्रीयुक्ताः
वल्लभाः श्रीवल्लभास्तेषां नाम श्रीवल्लभेतिनाम प्रतिपादकं प्रतिपाद्यंच प्रियत्वरूपश्रीवल्लभत्वविशि-
ष्टम् । एतयोः शब्दार्थयोर्नित्यता तदुच्चारणमात्रतोऽनियमः सर्वासा'मिति सूत्रप्रमाणेनात्यन्तिकी
१भक्तिरुदेति । केति चेन्न हरौ । हरिर्मनो यस्य 'मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इति प्रथम-
चरणं प्रतिमारूपमपीति तत्रेत्यर्थः । यद्वा जिज्ञासाधिकरणोक्तनिर्गुणब्रह्मणः सकाशाज्जगदिति प्रथमचरणं
प्रतिमारूपमपीति तत्रेत्यर्थः । मानसीसेवारूपाऽऽत्यन्तिकी भक्तिः । तथा च पञ्चाभिविद्यासंस्कृतदेहेभ्य इव
चरणरेणुसंस्कृतदेहेभ्यः आत्यन्तिक्या भक्त्या तुरीयं पुरुषार्थं स्वयं प्रयच्छतीत्युक्तम् ।
तुरीयं पुरुषार्थं स्वयमुक्तं प्रपञ्चयामासुः आनन्देत्यादिना ।
'आनन्दमयतानन्दसन्दोहो यत्प्रवेशतः ।
आनन्दरूपे भवति स वै श्रीवल्लभः प्रभुः ॥ ३ ॥
यद् येभ्यः उक्तगुरुपसत्यादिसुखद्वाराऽऽनन्दमयता जीवानां भवति 'आनन्दरूपे प्रवेशतः
आनन्दस सन्दोहः समूहो भवति जीवीयसच्चिदानन्देष्वानन्दरूपे भवति स श्रीवल्लभः प्रभुः
समर्थ इत्यर्थः ।
प्रभु साकारव्यापकं निरूप्य तद्रूपं निरूपयाम्बभूवुः सिद्धिवेत्यादिना ।
सिद्धिदा यादृशी प्रोक्ता जीवानां सेवना कृता ।
तादृशीं स्वीयशिक्षार्थं दर्शयामास वाक्पतिः ॥ ४ ॥
सिद्धिदा एकादशपञ्चदशाध्याये प्रोक्ता । न चैकोनत्रिंशाध्यायोक्तेति कुतो नोक्तमिति
शङ्क्यम् । भाष्ये गोपाळतापनीयश्रुतिप्रोल्लेखा 'द्भक्तिरस्य भजनमि'ति श्रुत्युक्तां मुख्यां ग्रहीतुं सिद्धिदे-
१. उत्पद्यते । २. आचार्येभ्यः ।