अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

२७२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११
तामेवाह । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्
सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' । सोपपत्तिकमानन्दात्मकत्वमग्रे
निरूपणीयमित्यधुना तदनिरूप्य सचिदंशौ देशकालापरिच्छिन्नत्वं चोक्तवती ।
अथवा, अक्षरब्रह्मण्यानन्दात्मकत्वे सत्यपि तस्य परिच्छिन्नत्वान्न परम-
फलत्वमत आनन्देऽपरिच्छिन्नत्वमेव परमफलतावच्छेदकमिति तद्धर्मपुरःसरं
भाष्यप्रकाशः ।
क्तम् । तथाच संपूर्णा ऋक् फलांशविवरणार्थैवेति संपद्यत इत्यर्थः । तामित्यादिना ऋचं
पठित्वा व्याकुर्वन्ति सोपपत्तिकमित्यादि । एवमग्रे फलनिरूपणावसरे निरूपणीयमित्यधुना
साधननिरूपणावसरे सोपपत्तिकमनिरूप्य सत्यज्ञानपदाभ्यां सचिदंशावनन्तपदेन देशकाला-
परिच्छिन्नत्वं च ज्ञेयस्य ब्रह्मणः साधनशेषत्वायोक्तवतीत्यर्थः । एवं पूर्ववर्णकस्य ज्ञेयांशे
कारणतायानन्दांशमप्रवेश्येत्यस्य संग्रहार्थ तदाशयो विशदीकृतः । तेन ब्रह्मत्वे तुल्येऽपि क्षरस्य
देशकालापरिच्छिन्नत्वाभावान्न विवक्षितफलसाधनशेषत्वम् । अक्षरस्य तु तदपरिच्छिन्नत्वात्
तादृशसाधनशेषत्वमिति बीजं प्रकाशितम् ।
अतः परं प्रस्तूयमानवर्णकरीत्या विवक्षितफलविवरणार्थमन्त्रानन्दांशप्रवेशं वक्तुमनन्त-
शब्दस्यार्थान्तरमाहुः अथवेत्यादि । परिच्छिन्नत्वादिति गणनया परिच्छिन्नत्वात् । एवमग्र
रश्मिः ।
भावः । तथा च तदिति तं द्वितीयान्तं न पञ्चम्यन्तमस्मिन् पक्षे । भाष्ये । विदितपरब्रह्मकैरिति
'तासां मे पौरुषी प्रिया' इति पुराणद्वारा पुरुषविधब्राह्मणाङ्गीकर्तृभिः स्वस्या अक्षरं ब्रह्म परमं स्थानमिति
स्वोक्तैरित्यर्थः । तेन यदध्येतृभिरिति परैरुक्तं तदसंभवि । अध्येतॄणामसामर्थ्यादिति बोधितम् ।
प्रकृते । फलांशेत्यादि फलं चांशश्च फलांशौ तयोर्विवरणार्थैवेत्यर्थः । यद्यप्याह ससाधनमित्यस्य
पूर्ववाक्योक्तार्थस्य वैशद्यमनया क्रियते इत्यस्य च भाष्यस्य विरोधः स्यात् तथाप्यनुभवैकगम्यं तत्स्वरूप-
मित्याभाभासभाष्यानुसारेणाह ससाधनमिति । पूर्वोक्तस्य भाष्यस्य अथवेत्यादिवक्ष्यमाण-
द्वितीयपक्षानुमानाभासत्वं पूर्ववाक्योक्तार्थस्येति भाष्यस्य फलांशप्रतिपादकत्वस्येत्यर्थः । इत्यविरोधः ।
सन्निधानमेव तत्स्वरूपमिति 'आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः' इति सूत्रभाष्ये तु द्वितीयपक्षानुसारी
नेति । तामित्यादि अत्र कर्ता भगवान् 'वेदान्तकृत् वेदविदेव चाहम्' इति स्मृतेः । साधनेत्यादि
फलांशे निरूपणीये साधनत्वेनाधिष्ठानरूपसाधनत्वेन स्वरूपे प्रतीत साधनं तस्य निरूपणावसर इत्यर्थः ।
फलांशनिरूपणे साधननिरूपणमन्यथाऽसंगतं स्यात् । एवमेव ज्ञेयस्येत्यादिकं स्वरूपे प्रतीत ग्राह्यम् ।
एवं पूर्वेत्यादि फक्किकातात्पर्यं तु ज्ञेयम् । पूर्ववर्णके ब्रह्मविदाप्नोतीत्यस्य विषयवाक्यत्वाभावात् ।
तथाहि । ननु फलांशे वर्णनीयानन्दाप्रवेशो नैव युज्यते यतः आनन्दत्वेन फलत्वमिति चेत्तत्राहुः
एवं पूर्वेति । पूर्वोक्तप्रकारेण पूर्वं वर्णकं यस्य भाष्ये वक्ष्यमाणवर्णकस्य द्वितीयस्य तत्त्वस्येत्यादिरतः
फलशेष्यदुष्टो निरानन्दपक्ष इति । तदाशय इति शंकरमतमपाकर्तुं निरानन्दपक्षो ज्ञानमार्गे इति
तथेत्यर्थः । तुल्येऽपीति क्षरस्य सत्त्वेन ब्रह्मत्वमक्षरस्य तु चित्त्वेनेति तयोरंशत्वात्तुल्येपीत्यर्थः ।
तदपरिच्छिन्नत्वादिति अक्षरात्मकेऽपरिच्छिन्ने सत्येव हृदि परस्यापरिच्छिन्नस्य प्रादुर्भावात्तथेत्यर्थः ।
फलविवरणार्थमिति आप्नोति परिमितेतावत्फलस्य सत्यमित्यादिनैव विवरणार्थमित्यर्थः । गणनयेति
'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण आनन्दः' इति श्रुतेः । परिच्छिन्नत्वादिति ।
272

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २७३
परमानन्द एवानन्तशब्देनोच्यतेऽत्र । 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म', 'सच्चिदानन्द-
विग्रहम्' इत्यादिश्रुतिषु त्रयाणामप्येकप्रक्रमपठितत्वाद् द्वितयोक्तौ तन्नियत-
सहचरितत्वेनाऽनुक्तोऽप्यानन्दः प्राप्स्यत एवेत्याशयेन चानन्दः स्फुटतया नोक्तः।
अथ वेदनपदार्थमाह । यो वेदेत्यादिना । अग्रेवमाकूतम् । 'नायमात्मा प्रवचनेन
लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा वृणुते
तनुं स्वाम्' इति श्रुत्या वरणेतरसाधनाप्राप्यत्वमुच्यते ।
एवं सति श्रुतिद्वयविरोधपरिहारायाक्षरब्रह्मज्ञानेनाविद्यानिवृत्त्या प्राकृत-
धर्मराहित्येन शुद्धत्वसंपादनेन पुरुषोत्तमप्राप्तौ स्वरूपयोग्यता संपाद्यते । तादृशे
जीवे स्वीयत्वेन

An exact line-by-line transcription of the Sanskrit text in Devanagari:

ऽश्वतीति निर्णीयते । तदैव गुहायां परमव्योमाविर्भावः । परो मीयते हृद्यतेऽ
नेनेति तथा । ज्ञानमार्गीयजीवज्ञेयप्रकारकाद्वैशिष्ट्येनापि तथा । परमव्योम्नोऽप्य-
लौकिकत्वज्ञापनायालौकिकः प्रयोगः कृतः ।
भाष्यप्रकाशः ।
ज्ञानप्रधानतया ब्रह्मज्ञानं, वरणे तु भक्तिमार्गरीत्याऽऽनन्दप्रधानतया ब्रह्मज्ञानं, येन परप्राप्तिरिति
वेद्यस्य द्विधाविर्भाव एव द्विधा व्याख्याने बीजमित्यर्थः । अस्या ऋच एवं निर्णायकत्वे
गमकमाहुः तदैवेत्यादि । कृत इत्यन्तम् । तथाच श्रुत्यन्तरे वेद्यनिरूपणे हार्दाकाशविशेषण-
रश्मिः ।
ज्ञेयेत्यर्थः पूर्वदूषणान्नापि सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तेनेत्यर्थः भक्तिकारणत्वात् । किं तु यथा यथा परिमृ-
ज्यत इति श्लोकोक्तेनेत्यर्थः । न च तत्र न ज्ञाननिरूपणं किं

क्तोऽक्षरः"!
Wait! Look at Rashmi lines 20-21:
"प्रकृतीति"
Wait, what is the word?
Could it be: "सप्तम्यन्त"??
Wait, look at line 21:
"चेति तेन प्रधानमित्यपि नपुंसकं न पुरुषः ।"
LOOK AT THAT: "चेति तेन प्रधानमित्यपि नपुंसकं न पुरुषः ।"
"नपुंसकं न पुरुषः"!!
Why does it say "नपुंसकं न पुरुषः"???
Because in "अव्यक्तोऽक्षरः", both 'अव्यक्तः' and 'अक्षरः' are masculine ("पुरुषः" / पुंलिङ्ग), whereas 'प्रधानम्' (Prakriti) is neuter ("नपुंसकम्")!!
And 'हरिशब्दस्य विष्णुवाचकत्ववत्' - wait!
Is the word "पुंलिङ्ग"?
Look at line 21:
"..... पुंलिङ्गो हरिशब्दस्य विष्णुवाचकत्ववत्" ?????
YES! YES! YES!
"पुंलिङ्गो हरिशब्दस्य विष्णुवाचकत्ववत्" !!
Look at the letters:
प + ु = पुं
ल + ि + ङ् + ग + ो = लिङ्गो!
Wait, let's look at the letters before "हरिशब्दस्य":
Is it: "पुंलिङ्गो"?
Wait

ततः परमनिवृर्तिमादधाति ।
Wait, if it's L G L (ज-गण):
7. म (L)
8. नि (if short: L, but if निर्, it is G: म निर् वृ = L G L!)
9. वृ (L)
10. र्ति (if short ति: L, then मा (G) द (L) = L G L = ज-गण!)
11. मा (G)
12. द (L)
13. धा (G)
14. ति (G)
So it MUST be:
म निर्वृत्तिम्... wait:
म (7: L)
नि (8: with repha, G)
वृ (9: L) -> ज-गण (L G L)!
त्ति (10: wait, if त्ति, then वृ becomes G! But we need वृ to be L!)
If the text is: "परमनिर्वृतिमादधाति":
7. म (L)
8. निर् (G)
9. वृ (L)
10. ति (L)
11. मा (G)
12. द (L)
13. धा (G)
14. ति (L/G)
Then 10-11-12 is ति मा द (L G L = ज-गण)!
And 13-14 is धा ति (G G)!
THAT

'भक्त्याऽहमेकया ग्राह्यः' 'नाहं वेदैः' इत्युपक्रम्य, 'भक्त्या त्वनन्यया
शक्यः' इत्यादिविस्तृतिरप्येवमेव संगच्छते। अन्यथा ज्ञानमार्गीणामपि ब्रह्मविदां
परप्राप्तिः स्यान्न त्वेवम् ।
'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।
सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह' ॥
भाष्यप्रकाशः।
तद्गमकत्वमिति हृदयम् । ननु वरणपदार्थो लक्षणया ज्ञानात्मको ग्राह्यो न तु रूढोऽङ्गीकारात्मक
इति नात्र भक्तिनिवेशे किंचिद् बीजं पश्याम इत्याशङ्कायां स्मृत्या श्लोकावुपष्टभ्नन्ति भक्त्येत्यादि ।
एवमेवेति वरणपदस्याङ्गीकारपरत्व एव । विपक्षे बाधकं तर्कमाहुः अन्यथेत्यादि । न त्वेवमिति
न ज्ञानमार्गीणां विवक्षितलक्षणा पर

२७८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११
इत्यादिवाक्यैः । एतदेवाह । गुहायां हृदयाकाशे यदाविर्भूतं परमं व्योमा-
क्षरात्मकं व्यापिवैकुण्ठं, तस्य पुरुषोत्तमगृहरूपत्वात् तत्र निहितं स्थापितमिव
वर्तमानं यो वेद स भक्तो ब्रह्मणा नित्याविकृतरूपेण विपश्चिता, विविधं पश्य-
श्चित्त्वं हि विपश्चित्त्वम् । पृषोदरादित्वात् पश्यच्छब्दावयवस्य यच्छब्दस्य लोपं कृत्वा
व्युत्पादितो विपश्चिच्छब्दः । तेन विविधभोगचतुरेण सह सर्वान् कामानश्नुत
इत्यर्थः । एतेन परप्राप्तिपदार्थ उक्तो भवति । शुद्धपुष्टिमार्गीयत्वादस्य भक्तस्य
स्वातन्त्र्यं भोग उच्यते । सहभावोक्त्या ब्रह्मणो गौणत्वम् । अत एव भक्ताधीनत्वं
भगवतः स्मृतिष्वप्युच्यते । 'अहं भक्तपराधीनः', 'वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या'
इत्यादिवाक्यैः ।
यद्यप्यश भोजन इति धातोरश्नातीत्येव रूपं भवति, अशूङ् व्याप्ताविति
धातोर्भवत्यश्नुत इति रूपं, विकरणभेदात् पदभेदाच्च । तथाप्यत्राश भोजन
इति धातोरेव प्रयोग इति ज्ञायते । तथाहि । अत्राशनक्रियायां ब्रह्मणा सहभाव
उच्यते । तथाच व्याप्त्यर्थकत्वे ब्रह्मणा सहभूतान् कामान् व्याप्नोतीत्यर्थो भवत्य-
थवा ब्रह्मणा सह भूतः स जीवः कामान् व्याप्नोतीति । एतौ त्वनुपपन्नौ । न हि
कामवज्जीवकर्तृकव्यापनक्रियाकर्मत्वं ब्रह्मणि संभवत्यतिमहत्त्वात् ।
भाष्यप्रकाशः ।
फलनान्तरीयत्वादुत्तरार्धं सर्वमेव व्याकुर्वन्ति एतदेवाहीत्यादिना । एतेनेति श्रुत्युत्तरार्धेन ।
एतमर्थं स्मृत्योपष्टम्भन्ति अत एवेत्यादि । नचास्य नवमस्कन्धीयवचनस्य सात्त्विकांशभूत-
विष्णुवाक्यत्वेन पुरुषोत्तमवाक्यत्वाभावान्नोक्तार्थोपष्टम्भकत्वमिति शङ्क्यम् । तस्य भिन्नत्वेऽपि
मूलपुरुषरूपनामलीलासाम्येनादोषात् । पराशरपुराणे—
'वैष्णवानि पुराणानि समस्तानि महामुने ।
त्रिमूर्तीनां हरेर्नाम्ना मूर्त्या तस्य परं पदं प्रवदन्ति' ॥
इति साम्यस्मरणादिति । उक्तेऽर्थेऽनुपपत्तिमुद्भाव्य परिहरन्ति यद्यपीत्यादि । व्युत्पाद-
यन्ति तथाहीत्यादि । विपक्षोद्भावितयोरर्थयोराद्यं दूषयन्ति न हीत्यादि । कामवदिति
सप्तम्यर्थे वतिः । अतिमहत्त्वादिति,
रश्मिः ।
दहराधिकरणे स्फुटमुपपादितः । स्थापितमिवेति इवपदेनाक्षराधिकरणभाष्यविरोधः परिहृतः ।
दर्शनमात्रे परं विशेषात् । परप्राप्तिपदार्थ इति । अयं फलाध्याये स्फुटतर इति ततोवधेयः ।
शुद्धपुष्टीति एतन्मार्गद्वयं सहकार्यन्तराधिकरणे स्पष्टम् । शुद्धत्वं निवेदितात्मत्वं 'निवेदितात्मा
विचिकीर्षितो मे' इतिवाक्यात् । ब्रह्मणो गौणत्वमिति 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इति पाणिनिसूत्रात् ।
प्रकृते । त्रिमूर्तीनामित्यादि त्रिमूर्तीनां मध्ये हरेर्नाम्ना मूर्त्या च तस्य गुणावतारस्य परं पदं
मुख्यं रूपं प्रवदन्तीत्यर्थः । अनुपपत्तिमिति श्नुरूपविकरणस्यात्मनेपदस्य च नानुषपत्तिरित्यर्थः ।
भाष्ये । कामानिति काम्यन्त इति कामा आनन्दादयस्तानित्यर्थः । भाष्ये । ब्रह्मणि संभव-
तीति ब्रह्मसाहित्यवदभिन्नान्कामानिति शाब्दबोधेन व्यापनरूपफलाश्रयत्वस्य विशेषणभूते ब्रह्मण्यपि
278

?
Wait, is it "नापाद्येत्यर्थः"?
Look at the character: it is 'ना'!
Wait, why 'ना'? 'न' has a round bottom loop, like 'न' in 'निषेधन्ति'.
Let's look at the letter:
It has a loop to the left, vertical stem to the right, kana... wait, that's 'ना'!
Wait, could it be 'मा'?
Look at 'मा' in 'अन्यभोगं': 'म' has a loop and flat bottom.
Here, it's 'ना': "नापाद्येत्यर्थः"?
Wait, why would it say "नापाद्येत्यर्थः"?
Wait, does it say: "उपनिषच्छाख्या तां चापाद्येत्यर्थः"?
Wait, look at line 20: "...परत्वं चापाद्य". The word in line 20 is "चापाद्य" = च + आपाद्य.
So in रश्मि, "आपाद्येति उपनिषच्छाख्या तां चापाद्येत्यर्थः" or "आपाद्येति उपनिषच्छाख्यतां नापाद्येत्यर्थः"?
Wait! Let's re-read line 20:
"एवं परप्राप्तिपदार्थे भोगरूपे व्याख्याते भोगलिङ्गात् परस्य सोपाधिकत्वे ब्रह्मवित्पदस्य सकामोपासकपरत्वं चापाद्य"
"चापा

here is the complete transcription of the page:

ननु सकामोऽत्रोपासकस्तदुपास्यं च सगुणं ब्रह्म । द्वयोरपि कामोपभोगश्र-
वणात् । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति' इत्युपक्रम्य, 'यत्र त्वस्य
सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्' इत्यादिनान्यदर्शनादिनिषेधाद् ब्रह्मविदः
कामोपभोगासंभवश्चेति चेन्मैवम् । तदेषाभ्युक्तेति वाक्येन पूर्ववाक्योक्तार्थ-
निरूपिकेयमृगित्युक्तत्वेन प्राकृतगुणसंबन्धस्य तत्र वक्तुमशक्यत्वात् । तथा सति
ब्रह्मवित्प्राप्यत्वपरत्त्वयोरसंभवापत्तेः । नच वेद्यस्यागुणत्वमुत्तरस्य सगुणत्व-
मिति वाच्यम् । परत्वानुपपत्तेः । साधनशेषभूतस्यागुणत्वं तत्फलस्य सगुणत्व-
मित्यसंगततरं च । 'यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः' इति श्रीभागवत-
वाक्येन गुणातीतपुंसां वैकुण्ठदर्शनाधिकार उच्यते यत्र तत्र किमु वाच्यं
[L

...
Wait! Look at the word:
"प्रतिज्ञाहानिर्वागालाग-"?
Wait, is it "प्रतिज्ञाहानिवारणाय"?
Look at L34: "प्रतिज्ञाहानिवा..."
Wait, is that letter 'ग्'? It has a loop, like 'ग'.
Then 'ला'?
Wait, look at the next line L35:
The first character has a vertical stroke and a bottom curve with virama/chha:
Wait, look at: 'च्छने'? No, could it be 'ङ्घने'?
Wait, look at: 'उ' + 'ल्' + 'ल' + 'ङ्घ' + 'ने' = 'उल्लङ्घने'?
Wait, in L34:
"प्रतिज्ञाहानिवा..." wait, could it be:
"प्रतिज्ञाहानिं वागलाग..."? No, "प्रतिज्ञाहानिवागुल्लङ्घने"?
Wait, what is "वागुल्लङ्घने"?
Wait, look at L34:
प्र ति ज्ञा हा नि - then what?
Is it 'र्वा'? (प्रतिज्ञाहानिर्वा)
Wait! "प्रतिज्ञाहानेर्वा"? No, नि has short इ matra.
Wait, is it "प्रतिज्ञाहानिवागालम्बनपरिहर्तुम्"?
Look at the characters in L34 from 'प्रति':
प्र (pra)
ति (ti)
ज्ञा (jñ

२८२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११

अथवा तदेषाऽभ्युक्तेति वाक्येन पूर्ववाक्योक्तब्रह्मनिरूपिकेयमित्युच्यते ।
तत्र साधनफले निरूपिते इति कस्यचिन्मते ते एव निरूप्येते । तथाहि । आनन्दस्य
फलात्मकत्वेन साधनशेषभूते ब्रह्मणि तदनुक्त्वा, यो वेदेत्यनन्तर्यात्, 'ब्रह्मवित्'
इत्येतावतो वाक्यस्य विवरणं क्रियते । एतेन फलावाप्तौ स्वरूपयोग्यतासंपत्तिरुक्ता ।
तत उक्तरीत्या भगवद्वरणेन भक्तिलाभे गुहायामाविर्भूतं यत् परं व्योम,
तस्मिन्निहितः पुरुषोत्तम एवेति । तं निहितमिति तृतीयार्थे द्वितीया । तथाच
तत्र निहितेन ब्रह्मणेत्यग्रे पूर्ववत् ।
अथ परमफलत्वान्निरवध्यानन्दात्मकत्वमन्तरङ्गेभ्योऽप्यन्तरङ्गत्वं चास्मिन्
ज्ञापयितुं सर्वस्य सर्वरूपत्वेन सर्वाधिदैविकरूपत्वमपि ज्ञापयितुमाधिभौतिका-

भाष्यप्रकाशः।
पूर्ववर्णकोक्तव्याख्यानमेवानुसरन्तः पक्षान्तरमाहुः अथवे

दिरूपेणाविर्भवितुं भगवानाकाशादिरूपेणाविर्भूतोऽत एव भवन आकाश-
स्यैव कर्तृत्वमुच्यते । अग्रेऽन्नमयादीनि चत्वारि रूपाणि पूर्वं निरूपितान्युत्त-
रोत्तरमन्तरङ्गभूतानि । अन्नरसमयशरीरभूतात् प्राणमयस्तस्मान्मनोमयस्तस्माद्-
विज्ञानमयः । कश्चिच्चैतानि रूपाणि विकारात्मकत्वात् प्राकृतान्येवैतेभ्योऽप्यन्त-
रङ्गो विमुक्ताविद्यो जीव एवानन्दमय उच्यत इत्याह । स प्रतिवक्तव्यः ।
भाष्यप्रकाशः ।
श्रुतौ 'चक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रम्' इति श्रुत्यनुसारेणात्राप्यन्नमयस्यान्नमयः प्राणमयस्य प्राणमय
इत्येवमानन्दमयमात्मा मे शुद्ध्यन्तामिति तैत्तिरीयश्रुत्यन्तरे शोध्यत्वज्ञापनेन, 'आनन्दमानन्द-
मयोऽवसाने' इति स्मृतौ च क्रममुक्तिप्रकरणेन कारणशरीरनिविष्टविमुक्ताविद्यजीवयोरानन्द-
मयत्वकथनात् तयोरपि य आधिदैविकस्तमानन्दमयमत्र ज्ञापयितुमित्यर्थः । कर्तृत्वमुच्यत
इति तेनात्र नाकाशादीनां प्राकृतत्वं, किंतु विभूतिरूपत्वमेवेत्यर्थः ।
अत्यन्तरङ्गत्वं विशदयन्ति अग्रे इत्यादि । अन्योऽन्तर आत्मेति सर्वत्र कथनात् तथेत्यर्थः ।
अत्र मायावादी मयटो विकारार्थकत्वमङ्गीकृत्य सूत्राण्यन्यथा नीत्वा आनन्दमयमपि जीवं मन्यते ।
तन्मतमनूद्य परिहरन्ति कश्चिदित्यादि । स प्रतिवक्तव्य इत्यादि । तत्र मयटः संदिग्धार्थ-
रश्मिः ।
स्वरूपयोग्यताऽक्षरज्ञानरूपा तस्याः संपतिरुक्तेत्यर्थः । ततोऽविद्यानिवृत्त्या प्राकृतधर्मराहित्येन
शुद्धसत्त्वसंपादनेन पुरुषोत्तमप्राप्तौ स्वरूपयोग्यता संपाद्यते । यत आधिदैविकशुद्धसत्त्वे चित्ते
भक्तिर्भवति पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनम् । अत्र भक्तिः पुष्टिरूपेत्याहुः भगवद्रूपेणेत्यादि । आवि-
र्भूतमिति काय आकाशशरीरस्य ब्रह्मणो यत्प्रसिद्धं परमं शरीरं व्योम तस्मिन्निहित इत्यर्थः ।
सूच्यार्थोपि नितरां हितः स्निग्धः स्नेहभक्तिविषय इति । पुरुषोत्तम एवेति 'आकाशशरीरं ब्रह्म' इति
श्रुतेर्गर्भ पुरुषोत्तमस्तल्लिङ्गात् । न त्वक्षरमतोऽक्षरयोगव्यवच्छेदक एवकारः । द्वितीयेति उक्त-
लिङ्गाङ्गेनेनानन्वयाय 'छन्दसि बहुलम्' इति सूत्रेण बाहुलकाद्द्वितीया । ब्रह्मण्येति पुरु-
षोत्तमेन न तु सूर्येणाधिकारिणा विपश्चिन्मात्रेण 'सूर्यो विपश्चिन्मनसा पुनातु' इति श्रुतेः विप-
श्चित्पदं न सूर्यव्यावर्तकं विशेषणमिति पक्षान्तरं वा । तथाच विपश्चित्पदं प्रस्थानरत्नाकरीत्या
पुरुषोत्तमे यौगिकं सूर्ये रूढमिति ज्ञेयम् । प्रकृते । सृष्ट्यादीति प्रपाठकद्वय इत्यर्थः । चेति
आनन्दमयाधिकरणभाष्योक्तसर्वोपि प्रपाठक आरब्ध इति भाष्यीयं स्फुटमित्युक्तसमुच्चये
चकारः । भाष्ये । स्वस्मिन्निति । आत्मनि आनन्दमये । प्रकृते । स्मृताविति इयं द्वितीय-
स्कन्धे द्वितीयाध्यायेति । कारणेत्यादि धर्मादिरयं शब्दः 'लघ्वक्षरं पूर्वम्' इति सूत्रेण शरी-
रस्य लघ्वक्षरस्य पूर्वप्रयोगप्राप्तेः । तेन कारणं च शरीरं च कारणशरीरे इति द्वन्द्वः । तत्र
निविष्टयोर्मुक्ताविद्ययोः जीवयोः मुक्तेः पूर्वमविद्यत्वं जीवस्यानन्दप्रवेशे विमुक्तत्वमिति द्विव-
चनम् । आनन्दमयकोशात्मकं कारणशरीरं प्राणमयाद्यात्मकं लिङ्गम् । अन्नमयं स्थूलमिति ।
एवं चानन्दमयमात्मेत्यादिश्रुतौ कारणशरीरनिविष्टः आनन्दमानन्दमय इत्यत्र विमुक्ताविद्य
इत्यर्थः । ज्ञापयितुमिति अधिदैवेनानन्दं ज्ञापयितुं प्रस्तुतम् । तेनेत्यादि 'तस्माद्वा एत-
स्मादात्मन आकाशः संभूतः' इत्यत्र फलकर्तृप्रकृत्यादिविभूतिरूपत्वात् भगवद्रूपस्याकाशस्यैव
कर्तृत्वेनेत्यर्थः । आत्मन इति पञ्चम्युक्तं समवायित्वं त्वात्मनोऽक्षुण्णमेव अभिन्ननिमित्तोपादा-
नस्वरूपत्वाद्भावाधिकरणोक्तहेतुत्वात्प्रस्थानिकत्वात् । जीवं मन्यत इति मुख्यमेवात्मानन्दम-

२८४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११
अग्रिमप्रपाठके भृगुणा अधीहि भगवो ब्रह्मेति पृष्टो वरुणस्तदोत्तमाधि-
काराभावात् स्वयं ब्रह्मस्वरूपमनुक्त्वा, तपसाऽधिकारातिशयक्रमेण स्वयमेव
ज्ञास्यतीति तदेव साधनं सर्वत्रोपदिष्टवान् । 'तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति ।
ब्रह्मातिरिक्तेन साधनेन न तज्ज्ञातुं शक्यमिति ज्ञापनाय, तपो ब्रह्मेति सर्वत्रो-
क्तवान् । तथाच तपसा साधनेन ब्रह्मत्वेन ज्ञातानि रूपाणि प्राकृतानीति
विचारकेण न वक्तुं शक्यमिति । तर्हि पुनर्ब्रह्मविषयकप्रश्नसाधनोपदेशतत्करण-
पूर्वातिरिक्तब्रह्मज्ञानानां परंपरा नोपपद्यते इति चेत् । मैवम् । भगवतो हि
विभूतिरूपाण्यनन्तानि । तत्र येन रूपेण यत्कार्यं करोति तेन रूपेण समर्थोऽपि
तदतिरिक्तं न करोति । तथैव तल्लीला यतः ।
तथाचान्नमयादिरूपैः क्षुद्राण्येव फलानि वदति । हीनाधिकारिणां
तावतैवाकाङ्क्षानिवृत्तिर्भवति । एवं सति यादृशेनाधिकारेणान्नमयत्वरूपज्ञानं
भवति तादृशे तस्मिन् संपन्ने तज्ज्ञानमपि तथा । एवमेवोत्तरत्रापि । तथाचा-
काशादिरूपमाधिभौतिकस्वरूपमुक्त्वाऽऽध्यात्मिकं तत् पुरुषरूपं वदन्ती पक्षि-
भाष्यप्रकाशः ।
कत्वादनिर्णायकत्वेन श्रुत्यन्तरादेव निर्णय उचित इत्याशयेनाहुः अग्रिमइत्यादि । तर्हीति तेषां
ब्रह्मरूपत्वे । यत इति 'सोऽकामयत, बहु स्यां प्रजायेय', 'तस्मादेकाकी न रमते', 'स हैतावानास'
इत्यादिष्वेकस्यैव बहुत्वोच्चनीचभावलीलानामुक्तत्वादित्यर्थः ।
तज्ज्ञानमपि तथेति तज्ज्ञानमपि तदुक्तफलदमित्यर्थः । एवं विभूतिरूपज्ञानफल-
मुक्त्वाऽऽनन्दमयस्याधिदैविकत्वं बोधयितुं पूर्वोक्तं स्मारयन्ति तथाचेत्यादि । आकाशादि-
रूपमाधिभौतिकं स्वरूपं तस्माद्वा इत्यारम्भात् पुरुष इत्यन्तेनोक्त्वा आध्यात्मिकमन्नमयादि-
पुरुषरूपं वदन्ती श्रुतिस्तस्येदमेव शिर इत्यादिना पक्षिरूपमाहेत्यर्थः । ननु तस्येदमेवेती-
दमा प्रत्यक्षविषयस्यैव शिरआदेः परामर्शात् प्रत्यक्षविषयस्यैव पक्षित्वं कल्पनयोपदिश्यते
रश्मिः ।
विविक्षु शास्त्रं लोकबुद्धिमनुसरदन्नमयशरीरमनात्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूद्य मूषानिषि-
क्तद्रुतताम्रादिप्रतिमावत्ततोन्तरं ततोन्तरमित्येवं पूर्वेण समानमुत्तरमनात्मानमात्मेति ग्राहयत् प्रति-
पत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरमुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिशेदिति शङ्कितमिति भाष्येण मन्यत इत्यर्थः ।
ब्रह्मरूपत्व इति ब्रह्मरूपत्वाधिकरणे काले । भाष्ये । पुनर्ब्रह्मविषयकेत्यादि पुनर्ब्रह्म-
विषयकः प्रश्नस्तद्ब्रह्म पूर्वोक्तमेव । साधनोपदेशस्तादृशवाक्यमपि । अत एव भाष्ये सर्वत्रोक्तवा-
न्नित्युक्तम् । तत्करणं तपःकरणम् । तद्वाक्यं 'स तपोऽतप्यत' इति । इदमपि सर्वत्रैकमेव ।
पूर्वातिरिक्तब्रह्मज्ञानं च तत्प्रतिपादकानि 'अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्, प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात्,
मनो ब्रह्मेति व्यजानाद्विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात्' इत्येवमनेकानि वाक्यानि तेषां परंपरेत्यर्थः ।
प्रकृते । पूर्वोक्तमिति जन्माद्यधिकरणवादादुक्तमित्यर्थः । वदन्तीति 'स वा एष पुरुषोऽन्नरस-
284

रूपमाह । यतस्तेनैव रूपेणाधिभौतिके रूपे आध्यात्मिकस्य पुरुषस्य प्रवेशः ।
तदुक्तं वाजसनेयिशाखायाम् । 'पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः, पुरः स पक्षी
भूत्वा पुरः पुरुष आविशत्' इति । वस्तुतस्तु पुरुष एव । परं तु पुरःसंबन्धी सन्
पक्षी भूत्वा पुरः शरीराण्याविशदित्यर्थः । प्राकृतीषु विविधासु पूर्वमप्राकृतस्यैक-
विधस्य प्रवेशोऽनुचितो यद्यपि तथापि स्वप्रवेशं विना न किंचिद् भावीति
गतिप्रतिबन्धकमुल्लङ्घ्यालौकिक्या गत्या प्रविशामीति ज्ञापनाय पक्षिभवनम् ।
स हि तादृशः । अत एव द्विपदश्चतुष्पद इत्युक्तम् ।
आधिदैविक एक एवेति यः पूर्वस्येति सर्वत्रोक्तम् ।
भाष्यप्रकाशः।
इति नात्राध्यात्मिकपुरुषोपदेश इत्याशङ्कायां तद्बोधनाय श्लोके हेतुमाहुः यत इत्यादि ।
तथा च पक्षिरूपस्यातिरिक्तत्वाङ्गीकारे पक्षादिपदेषु लक्षणाभावादायमेव पक्षो ज्यायानित्यतस्तथे-
त्यर्थः । ननु तथापीदंपदे लक्षणागौरवं चाधिकमतो नेदं साधीय इत्यतः श्लोकमप-
ह्वनन्ति तदुक्तमित्यादि । तथाचातिरेकस्य श्रुत्युक्तत्वात् तेनेदंपदलक्षणाया अप्यदुष्टत्वादय-
मेव पक्षो ज्यायानित्यर्थः । एकविधस्येति अन्नमयेऽन्नमयरूपस्येत्येवमित्यर्थः । स हि
तादृश इति पक्षी यतो गतिप्रतिबन्धकोल्लङ्घनेनेष्टदेशप्रवेशसमर्थ इत्यर्थः । प्रतिबन्धकज्ञापक-
माहुः अत एवेत्यादि । तथाच पुरां विशेषणबलात् तथावसीयत इति नात्र कल्पना-
लेशोऽपीत्यर्थः । नन्वेवं पक्ष

२८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० १२
नन्वानन्दमयेऽप्येवमुक्तेर्नायमपि परमकाष्ठापन्नरूपः, किं तु पूर्वोक्तेभ्योऽ-
तिशयितधर्मवान् विभूतिरूप एव । नच शिरआदीनामानन्दरूपत्वेनैवोक्तेरयं
परमात्मैवेति वाच्यम् । अन्नमये यथावयवानां तद्रूपत्वं तथाऽऽनन्दमयेऽपि
तेषां तद्रूपत्वादन्धथा तस्यैष एव शारीर आत्मेति न भवेत् । शरीरं हि पूर्वोक्तं
तत्संबन्धी हि शारीरस्तल्लिङ्गैः प्रतीयते । तथाच परब्रह्मत्वं स्वान्यात्मवत्त्वं च
सर्वश्रुतिविरुद्धम् । नन्वेवमतिरिक्तं चेद् ब्रह्म स्यात् तदानन्दमयादन्योऽन्तर
आत्मा ब्रह्मेत्यपि वदेत् । नत्वेवमतोऽयं पर एवेति चेन्न । आध्यात्मिकरूपाणा-
मेवात्र निरूपणात् तेषां च पञ्चरूपत्वात् तावतामेव निरूपणमतोऽसावन्य एव
पर इति प्राप्ते प्रतिवदति । आनन्दमयोऽभ्यासात् । आनन्दमयशब्दवाच्यः
पर एव । कुतः । अभ्यासात् । तस्यैष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्येत्यन्नमयादिषु
सर्वत्रैवात्मत्वेनानन्दमयस्यैव कथनात् । ननु न किंचिन्मानमत्र पश्यामः । किं
च । आनन्दमयस्यैव सर्वत्रात्मत्वेन कथने आनन्दमयेऽपि, तस्यैष एवेत्यादि न
भवेदयमेव पूर्वस्यात्मेति वदेवतो नानन्दमयः पर इति चेत् । उच्यते । न
हीश्वरादन्यः सर्वेषामेक आत्मा भवितुमर्हति । तस्यानन्दरूपत्वं तु 'एतस्यैवानन्द-
स्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति । रसो वै सः रसꣳह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी
भवति । को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ।
भाष्यप्रकाशः ।
करणावतारणायोत्तिष्ठति तमाहुः नन्वित्यादि । तथाच योग्यत्वात् प्रायपाठाच्चानन्दरूपत्वम-
वयवानामुच्यते, न तु परमात्मत्वादित्यर्थः । परमात्मत्वाभावे गमकमाह अन्यथेत्यादि ।
पूर्वोक्तमिति आनन्दमयम् । शेषं निगदव्याख्यातम् । एवं च मयटो विकारार्थत्वा-
नङ्गीकारेऽप्यन्नमयादीनामिवानन्दमयस्याप्याध्यात्मिकविभूतिरूपेणापरब्रह्मत्वं प्रायपाठबलादङ्गी-
कर्तव्यं, न तु परब्रह्मत्वमिति पूर्वपक्षाशयः । अत्र सूत्रमुपन्यस्य समादधते आनन्दम-
योऽभ्यासादिति । तस्येत्यादि तथाच वाक्याभ्यासाद् तथेत्यर्थः । अयं प्रकारो गुणो-
पसंहारपादे, आत्मगृहीतिकार्याख्यानाधिकरणाभ्यां पुनः स्फुटीकर्तव्यः । अत्र चोदयति ।
नन्वित्यादि । अत्रेति उक्तवाक्येऽन्नानन्दमयग्रहणे । साधकतर्काभावमुक्त्वा बाधकतर्क-
माह किंचेत्यादि । अनयोर्दूषणयोः पूर्वं निरस्यन्ति न हीत्यादि, मन्तव्यमित्यन्तम् ।
तथाच सर्वेभ्योऽन्तरात्मत्वमानन्दमयस्य निरूपयिष्यन्त्या यत् तस्यैष एव शारीर आत्मा
यः पूर्वस्येति प्राणमयाद्यानन्दमयान्तस्य, एष एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्यान्नमयस्येत्यन्न-
मयसंबन्धिन आत्मनः सर्वसंबन्ध्यात्मत्वमम्यर्हम् । अन्नमयाभिमानी तु पूर्व नोपक्रान्तः
रश्मिः ।
इत्यनेन वाक्येनान्नमयादिषु सर्वत्रानन्दमयस्यैवात्मत्वेनाभ्यासादित्यर्थः । भाष्ये । आनन्दमय-
स्यैवेत्येवकारेण 'असन्नेव सः' इत्यादिपुच्छवाक्योक्तब्रह्माभ्यासो निराकृतः । भाष्येणैव विरोघस्य तत्राति-
स्फुटत्वात् । प्रकृते । तथेति आनन्दमयत्वमित्यर्थः । स्फुटीति तेन साङ्गत्यमप्युक्तं प्राय एतस्य
ज्ञेय इति ज्ञेयत्वेभिप्रायः संगतिः सूचिता । चोदयतीति वाक्याभ्यासं स्फुटविद्यासुखापेक्षयेत्यर्थः ।
286

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २८७

भाष्यप्रकाशः ।

किंतु जगत्कर्तृत्वेनोपक्रान्तस्तत्रापि सृष्टिकथनेन तदेतच्छब्दाभ्यां सन्निहितं विपश्चिद् ब्रह्मैव
परामृश्यत इति तदेव पञ्चानामात्मेति बोध्यते । अत आत्मपदघटितवाक्याभ्यासस्तस्य
सर्वात्मत्वं सर्वान्तराऽऽत्मत्वं वा बोधयंस्तत्र निरङ्कुशमीश्वरत्वं निगमयति । एतस्यैवान-
न्दस्येति श्रुत्यन्तरं चानन्दप्राचुर्यम् । तच्च निरवधिसच्चिदांशपेक्षयेति प्रकृतत्वात्
सिध्यति । तथा रसो वै स इत्यादिश्रुत्यन्तरं चानन्दरूपताम् । एवं सर्वश्रुत्येकवाक्य-
त्वेऽभ्यस्यमानवाक्यगतस्तस्यैष इत्ययमेतच्छब्दः पूर्वोक्तमात्मानं परामृशन्नेतादृशं तं सर्वत्र ग्राह-
यतीति पूर्वोक्तश्रुत्यैकवाक्यतापन्नस्यास्यैव मानत्वान्न मानाभाव इत्यर्थः । एतेनैव बाधक-
तर्कोऽपि निरस्त एव । शारीरपदं तु शरीरसंबन्धित्वमात्रबोधकं, न त्वभिमानित्वबोध-
कम् । किंवाभिमानित्वपक्षेपि

एष ह्येवानन्दयाति' इत्यादिश्रुतिभिर्निर्णायंते । एवं सति तदेकवाक्यतया प्रकृतोऽ-
प्यानन्दमयशब्दस्तद्वाच्यंवेति मन्तव्यम् । अन्यथानन्दमयादन्योऽन्तर आत्मे-
त्यपि वदेत् ।
ननूक्तमाध्यात्मिकानामेवात्र निरूपणादित्यादीति चेन्न । उक्तरीत्याधि-
दैविकस्यैवान्ते निरूपणात् । अत एव भार्गव्यां विद्यायामपि भृगोरन्नमयादिज्ञाना-
नन्तरमपि पुनर्ब्रह्मजिज्ञासोक्ता, न त्वानन्दमयज्ञाने । न हि भृगोराध्यात्मिक-
ज्ञानार्थं प्रवृत्तिः, किं तु ब्रह्मज्ञानार्थमेव । अधीहि भगवो ब्रह्मेति प्रश्नवचनात् ।
किंच, ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रमादन्ते ज्ञेयानन्दगणनामुक्त्वा, 'स
यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः' इति वाक्यैर्ब्रह्मविदि पुरुष आदित्ये च
तदेवाक्षरं ब्रह्म प्रतिष्ठितमिति तदानन्दोऽपि तथैवेति तयोरानन्दयोरेक्यम् ।
एवं

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २८९
ननूपसंक्रमणं ह्यतिक्रमणमतो न तथेति चेत् । हन्तैवमतिक्रान्तशब्दार्था
त्वन्मतिर्भाति । यतः संक्रमणशब्दः प्राप्त्यर्थकः सर्वत्र श्रूयते । अत एव
रवेर्मकरादिराशिप्राप्तौ तत्तत्संक्रमणमित्युच्यते । नचेयं न परममुक्तिः । अस्मा-
ल्लोकात् प्रेत्येति पूर्वमुक्तेः । अत एव पुरुषोत्तमानन्दानुभवे सत्यनुभवैकगम्योऽय-
भाष्यप्रकाशः ।
यद्यपि जिज्ञासाोपरतिस्थले आनन्दमयपदाभावस्तथापि समाप्तौ 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य
एतत् साम गायन्नास्ते' इति फलकथनेन द्वयोरपि प्रपाठकयोरैकार्थ्यावगमात् तस्याप्युपष्ट-
म्भकत्वमव्याहतमित्यर्थः । अत्र वादी परमफलत्वाभावमाशङ्कते नन्वित्यादि । संक्रमः प्रति-
संक्रम इति पुराणप्रयोगात् तथेत्यर्थः । समादधते हन्तेत्यादि । उच्यत इति 'कार्मुकं

२९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११
भाष्यप्रकाशः ।
वरणैकहेतुकानुभवमात्रगम्योऽयमानन्दो, न मनोवाग्विषय इति ब्रह्मण आनन्दं ज्ञात्वा विद्वान्
सन् कुतश्चन लोकवेदादिभ्योऽपि न बिभेतीति सर्वतो भयाभावमनेन श्लोकेनोक्तवतीति
रश्मिः ।
व्युत्पत्तिः । पुरुषोत्तमो धर्मी स 'यद्यप्रिय' इति वाक्यानुगुणो भजनविषयः । तस्यानन्दो भज-
नानन्दः तस्यानुभवो हि सर्वात्मभावरूपसाधनेन 'पुरुषार्थोतः शब्दादिति बादरायणः' इति सूत्रात् ।
पुरुषोत्तमस्तु अग्निशिखेव त्रिष्वग्निषु हृदि वर्तते ।
'विष्णुर्नाम महायोगी महामायो महत्तपाः ।
तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः' ॥
इति योगतत्त्वोपनिषच्छ्रुतेः । स पुरुषोत्तमो 'यद्यप्रिया' इति वाक्यानुगुण इत्युक्तः ।
स्वात्मकसाधनलभ्यः ।
'शुद्धस्फटिसंकाशं किंचित् सूर्यमरीचिवत् ।
लभते योगयुक्तात्मा पुरुषोत्तमतत्परः' ॥
इति श्रुत्युक्तं तत्साधनम् । व्यानवायुः पूर्वार्धार्थः । अमृतबिन्दूपनिषदि तथोक्तः । तदन्व-
मृतबिन्दूक्तं साधनम् । तदा शून्याभावे सिद्धे ब्रह्मोपनिषदोऽशून्यभावनिश्चयः । तेन धर्मी पुरुषोत्तमः ।
तत्र भक्ता लक्ष्मीर्वर्तते पुरुषविधब्राह्मणात् । तया भक्त्या 'अचलत्वं चापेक्ष्य' इति सूत्रभाष्योक्तरी-
त्यात्मबोधोपनिषदुक्तस्वरूपलाभे शाब्देऽन्यस्मिन् वा । लभत इति । अमृतबिन्दूपनिषदुक्तप्रत्याहार-
प्रभृतिकयोगयुक्तात्मा निरोधानन्तरं मानसीसेवावान् । पुरुषोत्तमतत्पर इति । अत्र साधने पुरुषोत्तम-
योगाध्यायोक्ते ऊर्ध्वमूलमधःशाखोश्वत्थः कालात्माश्वो बृहदारण्यकोक्तोऽप्सुयोनिर्नारायण इव वर्तमानः ।
शाखास्तु देवलोकमूलोकभुवर्लोकरूपाः । कर्मानुबन्धीनि मूलानि मनुष्यलोके तच्छेदनेन भगवद्धामा-
क्षरप्राप्तिः । ज्ञानकर्मोमेदपक्षे पञ्चरात्रोक्ते । जीवांशाधिकारी । तेजोरूपं तेजोबिन्दूपनिषदि प्रोक्तम् ।
पञ्चाश्वत्वारोर्थाः सर्वत्र प्रतिपाद्यन्ते इति ओजः । सोमो रसात्मकः । वैश्वानरोन्नपाचकः । सर्वहृत्स्थश्च-
तुर्थः । वेदान्तकृच्च क्षराक्षरपुरुषोत्तमाः सर्वभावश्च समष्टिः । सर्वात्मभावश्च । कृतकृत्यता फलम् ।
गुह्यतमत्वात्पुरुषोत्तमात्मकं साधनं गीतातत्रयोदशाध्याये सर्वम् । अत्र तत्पर इत्यर्थः । तथा च गोपीचन्दनो-
पनिषदि श्रुतिः । ब्रह्म चिद्घनानन्दैकरूपपुरुषोत्तमरूपेण वसुदेवसद्मन्याविर्बविष्यतीति । अयं मध्यमः
पक्षः । उत्तमस्तु स्वरूपा निश्चित्य तत्परः । यथात्रैव भाष्ये अग्निशिखा पुरुषविधः 'यद्यप्रिया' इति
वाक्यात् 'नाहं वेदैः' इति वाक्याच्च । 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्' इति काठकाच्च
'त्रिषत्या ह वै देवाः' इति श्रुतेः ब्रह्मामृतात्मबोधोपनिषदः उदाहृतास्तदङ्गमन्याः । रामोत्तरतापनीयेपि
'सोमृतत्वं च गच्छति सोमृतत्वं च गच्छति सोमृतत्वं च गच्छति' इति वारत्रयमुक्तं त्रिसत्यम् ।
भिन्नाभिन्नयोरानन्दयोरभिन्नमानन्दमुक्त्वा भिन्नमानन्दमाहुः वरणैकहेत्यादि । वरणैकहेतुको मत्त्याख्यः
प्रियत्वानुभव इत्यर्थः । अयमानन्द इति उक्तपुरुषोत्तमानन्दभिन्नो भेदघटितत्वेन भक्तिमार्गी-
यानन्दः । लोक इति आदिना कालः । न कुतश्चनेत्युक्त्या लोकाद्द्रयाभावो यथा चोराद्
बिभेतीत्यादिभयहेतवः । तेभ्यो विद्वानित्युक्त्या द्वितीयाभावाच्च भयम् । इहोनिवृत्त्यनिष्टप्राप्ति-
ज्ञानजतापहेतुकं भयं भवति तदपि विद्वानित्युक्त्या 'एतꣳह वा व न तपति' इति त्रापाभावाच्च
290

, so ज्ञानिभक्तौ).
Then: "चेद्विशेषतोनुगृह्णाति तदा पुष्टिभक्तिं प्राप्नुतः ।"
Wait, look at 'प्राप्नुतः':
Is it प्राप्नुतः or प्राप्नोति?
प - र् - ा - प् - नु - तः -> "प्राप्नुतः" ! (dual form, because 'ज्ञानिमक्तौ' might refer to two types, or typo for प्राप्नोति, but text says प्राप्नुतः).

Line 29:
मर्यादाभक्तयेत्यर्थः । तादात्म्येति भेदसहिष्णुनाभेदेनेत्यर्थः । भक्तानां पुरुषोत्तमभेदस्त्वन्तराय-

Line 30:
रूपसदानन्दानुभवे इति तं तत्र न संपादयति इति 'अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः' इति सूत्रे

Line 31:
वक्ष्यते । अक्षरेण तद्रूपजीवेन च पुरुषोत्तमाभेदरूपादाधेयभेदः स इवार्थ इति न परमतप्रवेशः

Line 32:
अदृश्यत्वाधिकरणे स्पष्टः । चरणरूपाक्षरेण पुरुषोत्तमाभेदः पूर्वोक्तेनाक्षरेण 'अविभक्तं च भूतेषु

Line 33:
विभक्तमिव च स्थितम्' इति गीतोक्तः पुरुषोत्तमाभेदः । जीवस्य तु भक्त