अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

५१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० ११
संदेहवारकं शास्त्रं पदशक्त्या तु निर्णयः ।
जीवाद्युत्कर्षशब्देन द्वयोर्वाक्येऽपि न क्षतिः ॥
गुहातपशब्दाभ्यामित्यर्थः । ऋतं पिबन्तावित्यत्रैवं संशयः । किं जीवद्वयं
निरूपयति, आहोखिज्जीवब्रह्मणी वेति । तत्र ब्रह्मप्रकरणस्य सामान्यत्वाद्,
भाष्यप्रकाशः।
कार्यः । अन्यथा तु समाधानमनर्थकमेव स्यात् । नचोक्तयोरुभयोरपि संदिग्धत्वात् केन स
निर्णय इति शङ्क्यम् । पदशक्त्या तु निर्णयः । संदेहाकारस्य । कस्य पदस्य शक्त्येति चेत् ।
जीवाद्युत्कर्षशब्देन । जीवं प्राप्य उत्कर्षबोधको यः शब्दस्तेन । वाक्ये द्वयोः पक्षयोर्न क्षतिः ।
तथाच तादृशपदस्य शक्त्या जीवद्वयपक्षो जीवपरमात्मपक्षश्चेति द्वावपि संगृहीतुं शक्येते इत्यर्थः ।
जीवाद्युत्कर्षशब्दः को वेत्यपेक्षायां व्याकुर्वन्ति गुहेत्यादि । इदं पूर्वोत्तरपक्षयोर्विवरण एव स्फुटी-
भविष्यति । ननु, यः सेतुरीजानानामिति मन्त्रस्यापि प्रकरणद्वयमध्ये पाठोऽस्तीति स कुतो न
विचार्यत इत्यत आहुः ऋतमित्यादि । तथाच तत्राक्षरं ब्रह्म स्फुटमेव श्रूयते इति संदेहा-
भावात् स न विचार्यते, किंतुत्रैवैवं संशयादयमेव विचार्यत इत्यर्थः । एवं संशयं साधयित्वा
पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । अयमर्थः । यद्यस्मिन् मन्त्रे ब्रह्मैव प्रतिपाद्यं भवेत् तदा पूर्ववद्यामि-
रश्मिः।
स्यात् । पूर्वपक्षोत्थानद्वारा संदेहान्तरस्य समाधानान्तरप्रवृत्तिजनकत्वात् । उक्तयोरिति अर्थ-
प्रकरणयोः । स इति निर्णयविषयीभूतसिद्धान्तः । पदेति पदानां गुहात्मपदानाम् । शक्त्या
अभिधावृत्त्या तात्पर्यवृत्त्या च सिद्धान्तस्य निर्णय इति । कारिकार्थोपि कस्य निर्णय इत्याकाङ्क्षायामाहुः
संदेहाकारस्येति । संदेहस्याकारो यस्मै सिद्धान्ताय स तथोक्तः सिद्धान्तस्येत्यर्थः । कस्येति
जीवनिरूपणं सूत्रे कुतः ब्रह्मविचारस्य प्रतिज्ञानात् यदि स्वस्माद्ब्रह्मोत्कर्षार्थं तर्हि कस्य पदस्य शक्त्या
जीवनिरूपणमिति प्रश्नः । जीवं प्राप्येति जीवादित्यत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी व्याकृता । तथाच जीवाद्
ब्रह्मोत्कर्षशब्देनातपशब्देन कृत्वा छायापदशक्त्या वाक्ये श्रुतिवाक्ये जीवनिरूपणं सूत्रे त्वात्मा चात्मा
चात्मानावित्येकस्मात्पदस्य शक्त्या जीवनिरूपणम् । अतः पक्षयोः जीवद्वयजीवपरमात्मद्वयरूप-
योरेकतरयोर्द्वयोर्जीवपरमात्मनोर्न क्षतिः ब्रह्मनिरूपणीयेपि जीवनिरूपणस्य नासंगतिरित्यर्थः । तथा-
चेति । तादृशपदमात्मच्छायापदम् । तस्य शक्त्या जीवद्वयपक्षपरमात्मपक्षश्चेत्येतयोः एकतरौ द्वौ जीव-
परमात्मानौ अप्येवकारार्थः । तावेव संगृहीतुं शक्येते इत्यर्थः । जीवादिति छायात्मपदे जीवशब्दो
जीवाद्युत्कर्षशब्दः को वेत्यपेक्षायामित्यर्थः । गुहेत्यादीति गुहाशब्द उत्कर्षबोधक एव । जीवादिष्ठ-
ङ्गानि च ब्रह्म तु गुहां प्रविष्ट इत्युत्कर्षः । सह्यातपशब्दस्योत्कर्षबोधकत्वम् । गुहाशब्देनातपशब्देन
चेति भाष्यार्थः । कारिकायामुत्कर्षशब्देनेत्येकवचनात् । संशयनिरूपणं तु त्वाधुना भविष्यति । अतः
संदेहपरत्वेन न प्रकाशो व्याख्यातः सिद्धान्तपरत्वेन तु व्याख्यातः । संदेहाकारस्येत्यत्र संदेहहेतोस्त्वेव
वदेयुः । सिद्धान्तपक्षे तु शत्राकारपदं सार्थकम् । न च सिद्धान्तस्येति संदेहाकारस्येत्यत्र वदेयुर्यदि
सिद्धान्तपक्षोभिप्रेयादिति शङ्क्यम् । कारिकायां संदेहवारकमित्यनेन संदेहपुरस्कारेण सिद्धान्तोक्तेः ।
एतेन सिद्धान्तपदाभावात्कारिकायां संदेहपदश्रवणात् संदेहपरत्वेन व्याख्यानं युक्तमिति प्रत्युक्तम् ।
एव स्फुटीति । अस्योपपादनसापेक्षत्वात् एवकारः । अन्यत्र नेत्यन्ययोगव्यवच्छेदकः । तथा चैष
कारिकार्थः । ननु जीवपरमात्मनिरूपणेऽर्थप्रकरणयोः संदिग्धत्वेन विचारकरणाभाव इति चेत्त-
त्राहुः संदेहवारकं शास्त्रमिति । सूत्रजातं संदेहस्य श्रुतिष्वधिकरणान्तर्गतस्य वारकं पूर्वपक्षोप-

: 'ग्' + 'नि' + 'ं' = ग्निं.
Wait, where is the second letter?
Wait, is there a second letter?
Let's re-examine:
ना (1) चि (2) के (3) तो (4)
Then what?
There is: 'मि' or 'ऽ'?
Wait! Is that an avagraha 'ऽ'?
No, look at L20: "जीवाद्ब्रह्मण": द् + ब = द्ब्र.
Look at L26: "ईश्वरोऽविद्यायां": there is an avagraha 'ऽ'! It looks like an 'S'.
In L24, after 'तो', there is NO 'S'.
Wait, what is after 'तो'?
There is a letter with i-matra. Under the i-matra, it is 'मि' or 'ग्नि'?
Wait, could it be 'चि'?
Could it be 'चितं'? "नाचिकेतोचितं"?
Wait! "नाचिकेतोचितं"??
नाचिकेत + उचितम् = नाचिकेतोचितम्!
LOOK AT THAT!
ना (nā)
चि (ci)
के (ke)
तो (to)
चि (ci) -> wait, does it have an i-matra? YES! And the letter is 'चि' (ci) or 'मि' (mi)?
Wait, if it's 'चि', then the next letter

५१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० ११
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् । गुहा हृदयाकाशस्तत्र सकृदे-
कस्मिन् प्रविष्टौ जीवपरमात्मानावेव । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्युभयोः
भाष्यप्रकाशः ।
श्लक्ष्णम् । जात्यपेक्षयैकवचनस्यापि युक्तत्वात् । परमः परश्चतुर्मुखो यत्र मीयते तादृशं परार्धमुत्तमं
सत्यलोक एव । तत्रोभयोः । शतजन्मीनसत्कर्मशुद्धस्य कर्मिणो वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थस्य
सन्न्यासिनश्च भोगादिति । विद्वद्विद्वतोरिति विच्छन्दान्मतुप् । योग इति संबन्धे । शेषं स्फुटम् ।
एवं पूर्वपक्षमुक्त्वा समाधानं व्याकुर्वते गुहामित्यादि । एकस्मिन्निति एकदेत्यर्थः । अत्र हेतुर्हिं-
शब्देन सूच्यते । तं विवृण्वन्ति अनेनेत्यादि । अनेन जीवेन सहात्मनेत्यर्थः । नच सहार्थे
रश्मिः ।
'आत्मारामश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।
कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः' ॥
इत्यत्र भक्तिपदेन स्मरणसाप्युक्तेः । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः'
इत्यत्र मननोक्तेश्च युक्तिभिरनुचिन्तनस्य मननपदार्थत्वात् । हृदयाकाशौ वेति पाठः । जीवन्मुक्तस्य
लोकस्य च । जातीति भाष्यं विवरांचक्रुः न चेति । गुहे इति द्विवचनम् । एकेति गुहामित्येक-
वचनम् । परममिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म परम इति । तत्रोभयोरिति भाष्यं विवरांबभूवुः
तत्रोभयोरिति 'शतजन्मभिः पुमान्' इत्यादिवाक्यानि ।
'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः
सन्न्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः ।
ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले
परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे' ॥
इति श्रुतिश्च । एवं पूर्वार्धं व्याख्याय तत्र किंचिदाहुः विद्वदिति मतुबिति । वसुप्रत्यये तु
विद्वद्विदुषोर्विद्वोऽविदुषोरिति प्रयोगौ स्याताम् । विच्छन्दान्मतुपि तु विद्वांश्र विद्वांश्च विद्वांसौ तयो-
र्विद्वतोः झय इति सूत्रेण मतुपो मस्य वः संप्रसारणं तु वसोर्न मतुपो वस । 'वसोः संप्रसारणम्' इति
सूत्रात् । भाष्ये । न वाक्यार्थेति । अन्तःप्रवेशनानुकूलो व्यापारो वाक्यार्थो न मुख्यक्रियात्वा-
भावात् । वदन्तीति वद व्यक्तायां वाचि व्यक्तवागनुकूलो व्यापारो वाक्यार्थः । कर्तृकर्मान्वयविशिष्टः ।
तथाचेन्द्रियमनसोर्गौणक्रियाऽयोगे तद्द्वारा मुख्यक्रियाऽयोगः सेयमसंगतिः । यथा सैन्धवमानयेत्यत्र
भोजनकाले आननक्रियायामश्वायोग इति विशेषेण लवणस्य निर्णयः । प्रकरणेनेति द्वितीयव्याख्याः
समाप्ता अत्रप्रकरणेतरजीवप्रकरणपाठादित्यर्थः । प्रकृते । एकस्मिन्निति न गुहाविशेषणम् । गुहायाः
स्त्रीत्वात् । किं तु कालविशेषणमित्याशयेन व्याचक्रुः एकदेति । हृदयाकाशविशेषणत्वे तु न दोषः ।
तथाच भाष्यं न ह्येकस्मिन् हृदयाकाशे इति । आत्मनेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्' इति
वार्तिकेन तृतीया । आत्माभिन्नास्त्वयार्थेनानुप्रविश्येमास्तिस्रो देवता इत्यर्थः । सेयं देवतैक्षत हन्ताह-
मिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति छान्दोग्ये सैवात्र संदिग्धेति
यन्नाह तट्टीकायां देवता जगल्लक्षणाः सूर्यविम्बवदनुप्रविष्टात्मना संयूज्य वरेहास्मानीभूत्वा

प्रवेशाश्रवणात् । न ह्येकस्मिन् हृदयाकाशे जीवद्वयं प्रवेष्टुमर्हति । अर्थस्त्वेवं
संभवति पूर्वाधिकरणे यथाभिलषितभोगो भगवति साधितः । प्रकारान्तरेणापि,
भाष्यप्रकाशः।
तृतीया चेत् स्यात् तदोक्तं संभवेत् । सैवात्र संदिग्धेति वाच्यम् । 'गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम्' 'यो वेद
निहितं गुहायां परमे व्योमन्' इत्यादौ भावितस्य निहितत्वादेः स्वरूपेण प्रवेशं विनानुपपत्त्यात्र
तथा निश्चयात् । यद्यपि तत्र परमात्मनः सिद्धवनिर्देशस्तथापि, तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्,
तदनु प्रविश्य सच्च त्यच्चाभवदिति श्रुत्यन्तरात् प्रवेशहेतुक एवेत्यर्थः । नन्वत्र जीवपदात् तयोरेव
सोऽस्त्वित्यत आहुः न हीत्यादि । हृदयाकाशे हि जीवस्य प्रवेशो नामादिव्याकरणार्थः ।
व्याकरणं चैकेनैव संभवति । अत एवैकवचनम् । अन्यथा जीवाभ्यामित्यादि वदेत् । पुराणेष्वपि,
'चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा ।
विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत' ॥
इत्यादौ देहोत्थापनायाप्येक एवोक्तः । अतो व्यष्टिदेहेऽप्येक एव मन्तव्यः । अन्यथा
करणाधिपौ द्वौ स्याताम् । ततश्च सुकृतदुष्कृतभोगोऽपि श्रुत्यादौ द्वयोरुच्येत । व्यवस्था च
भज्येत । अतो जीवद्वयमेकत्र प्रवेष्टुं नार्हतीति कार्यबलात् सहार्थेऽपि सती तृतीया जीवस्य ब्रह्म-
साहचर्यमेव गमयतीत्यर्थः । ननु भवत्वेवं तत्र तथापि प्रकृतमन्त्रार्थः कथं संगच्छत इत्यत आहुः
अर्थ इत्यादि । यथेति भिन्नं पदं नित्यसंबन्धात् तथापदमध्याहरति । तेनास्मिन्नधिकरणे जीवेन
रश्मिः।
नामरूपे नाम्ना रूपेण च सूक्ष्मं पिण्डं व्याकरवाणीति । अत्रास्मत्पदार्थः सूर्यो बिम्बं यथातद्रू-
पेणानुप्रविश्य तापयति एवं जीवेनात्मना देवताः प्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्स्वतः स्वयं सूर्यबिम्बवद-
प्रविष्ट इति प्रविश्येत्यत्रानन्वितो जीवेनेत्यत्र स्वस्य जीवसाहित्यं प्रवेशे विघटयन् सहार्थे तृतीयां
विघटयति । ननु तर्हि न संदिग्धेति चेन्न गुहां प्रविष्टाविति श्रुतावेव सहप्रवेशज्ञापनादिति । श्रुत्यो-
र्विरोधे विकल्पः प्राप्तस्तमसहमाना विकल्पापादकश्रुत्यां सहार्थे तृतीयां साधयामासुः गुहाहितमिति ।
'तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' ॥
इति मन्त्रः । अस्यार्थः गुहायां हृदयाकाशे आहितं स्थितम् । गह्वरे अनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं
पुरातनमनादिपुरुषम् । अध्यात्मयोगः ब्रह्मणि चित्तसमाधानं तेन प्राप्तं यदधिगमो ज्ञानं ज्ञाना-
भिन्नभक्तिर्वा तेन तया वा विदित्वेत्यर्थः । व्योमन्निति सप्तम्या लुक् । निहितेति आदिना मत्वे-
त्युक्तम् । मननं हर्षशोकत्यागश्च । अत्रेति । अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येत्यत्र । तथेति
सहार्थे तृतीयात्वेन तृतीयानिश्चयात् । तत्रेति गुहां प्रविष्टावित्यत्र गत्यर्थाकर्मकेभ्यः कर्तरि क्तो
भूते लुक् विगृह्य प्राविविक्षतामिति प्रविष्टाविति सिद्धवन्निर्देशः कर्तव्यः । तत्सृष्ट्वेति इदं सर्वं सृष्ट्वा
सच्च त्यच्चेति सच्चासच्चोक्तं तत्तत्स्रष्टुं नास्ति तत्स्रष्टेत्यादिश्रुतेरर्थः शंकरभाष्ये । तयोरिति प्रतिबिम्बभूत-
जीवयोः । नामादीति आदिपदेन रूपमनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति
श्रुतेरित्यर्थः । पुराणेष्विति एकपुराणोदाहरणेन गतार्थत्वान्न पुराणान्तराण्युच्यन्ते । इत्यादावित्या-
दिपदेन पुराणान्तरवाक्यानि । करणेति करणानि इन्द्रियाणि यथोक्तं श्रीभागवते तृतीयस्कन्धे ।

, उपचारमरोचयन्तो... आहुः, छायातपौ विवृण्वते तत्रस्थेत्यादि)!
Wait, or is it विवृण्वन्ति?
Wait, does it have an anusvara? In विवृण्वते there is no anusvara.
Wait, look at the image: is that an anusvara? No, above the letter is an e-matra: े.
And the consonant is त: ते.
Before ते is ण्व (half-ṇa + va).
Before that is वृ (va with ṛ-kar).
Before that is वि.
So: विवृण्वते!
Wait, let's look REALLY closely at the image:
Is it विवृण्वते or विवृण्वन्ति?
Wait, look at line 7: स्फुटीकुर्वन्ति.
In line 7, न्ति has a clear i-matra: a vertical stroke to the left with an arch over न्त.
In line 10, over this letter, there is NO vertical stroke on the left! It has a slant stroke to the left-upwards, which is an E-MATRA!
Wait, is the consonant ते?
Yes, it looks exactly like ते in तेनोपचाराभावाद् right before it

', wait: 'पा' then 'त्रो' or 'नो'?
In line 12: "हेतुर्ऋतपानोर्जीवपरमात्मत्वसाधने" -> wait, line 12 has "हेतुर्ऋतपानयोर्जीवपरमात्मत्वसाधने"! Wait, in line 12 it's "हेतुर्ऋतपानयोर्जीव..." - wait, there is 'यो'! "हेतुर्ऋतपानयोर्..."!
Wait, in line 34: "ऋतशब्दस्याजादित्व..."
Wait, "हश्यादित्वयोरन्यत्र"? Or "हलादित्वयोरन्यत्र"?
Look at line 34: "अजादित्व" (aj-āditva) vs "हलादित्व" (hal-āditva)!
In Sanskrit grammar, 'अच्' (vowel) and 'हल्' (consonant)!
Ajāditva and Halāditva!
Look at the glyph: "ह" then "ल" with aa matra: "हलादित्वयोरन्यत्र"!
Yes! हल् + आदि = हलादि! "अजादित्वहलादित्वयोरन्यत्र दर्शनात् ।"
Brilliant!

Now look at the word before that:
In line 34: "हेतू ऋतपानयोरिति" or "ऋतपात्रोरिति"?
Wait, ऋतपातारौ जीवपर

ः शिक्षितो विशेषेणकृतो वा शिक्षू विशेषणे हिंसितस्तु न सेड्-"
Wait, "वाहं" or "त्वाहं"?
Look at the first word of line 33:
It has: 'त्वाहं' or 'वाहं'?
Wait! Look at the shruti in line 4:
"एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहम्" -> "त्वया अहम्"!
In line 33: "...जानीयां" (end of line 32). Then line 33 starts with:
What is the first word?
Is it "त्वाहं" or "चाहं" or "वाहं" or "हं"?
Look at the letters:
व + ़? No, there is 'त्' attached? Look at 'त्वा': 'त्' on the left of 'वा'.
Wait, in line 33: look at the first character:
It's just 'वाहं' or 'त्वाहं'?
Wait, the character has a single vertical and a loop to the left: 'वा'! There is no 'त्' before it. Wait, could it be "त्वाहं"?
Compare with 'त्वा' in line 33 ("त्वया"): 'त्व' has 'त' and 'व'.
The first word in line 33 doesn't have 'त', it is just 'वाहं'!
Wait, why "वाहं"? Could it be "अहं" with an avagra

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१७
विशेषणाच्च ॥ १२ ॥
विशेषणानि पूर्वोक्तानि जीवब्रह्मणोरेव संगतानि । अग्रिमं वा, आत्मानं रथिनं
विद्धि, सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदमिति जीवप्राप्यं ब्रह्मह । अत
उभयोरेव सर्वव्यावृत्त्या कथनादग्रिमग्रन्थपर्यालोचनयापीदं ब्रह्मवाक्यमेव । द्वौ
भाष्यप्रकाशः।
विशेषणाच्च ॥ १२ ॥ अनेनापि हेतुना ब्रह्मणः प्रकृतत्वमेव दृढीक्रियते । विशेषणं
किमित्यपेक्षायामाहुः विशेषणानीत्यादि । पूर्वोक्तानीति पूर्वस्यां वल्ल्याम्, अणोरणीयानि-
त्यादिषु द्रष्टृद्रष्टव्यत्वप्रसन्नप्रसादाईत्ववरणैकलभ्यत्ववरणीयत्वादीनि । ननूक्तमेतत्तदुत्तरशेषत्वमतः
पूर्वप्रकरणस्थान्यनुपयुक्तानीत्यत आहुः अग्रिमं वेत्यादि । उभयोरिति जीवब्रह्मणोः । सर्व-
व्यावृत्त्येति शरीराद्यात्मकसर्वजड

सुपर्णेति निःसंदिग्धम् । चकारः प्रकरणोक्तसर्वोपपत्तिसमुच्चयार्थः ॥ १२ ॥
इति प्रथमाध्याये द्वितीयपादे चतुर्थं गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणम् ॥ ४ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
द्वा सुपर्णेति मन्त्रे चाऽयमेव न्याय इति वदन्ति । तद् दूषयितुमाहुः श्वेत्यादि । अनुत्थानभङ्गाभ्यां
रश्मिः ।
जीवब्रह्मप्रतिपादकं तत्तु 'आत्मानं रथिनम्' इत्यादि । अस्यार्थः । आत्मानं ब्रह्मरूपं जीवं रथस्वामिनं
जानीहि इत्याहुः श्रुतयः । आत्मानमिति रथोस्यास्तीति रथी तं रथिनं रथिरूपकं जीवात्मनः । 'शरीरं
रथमेव तु' शरीरे रथरूपकम् । 'बुद्धिं तु सारथिं विद्धि' बुद्धौ सारथिरूपकम् । 'मनः प्रग्रहमेव च' मनसि
रश्मिरूपकम् । 'इन्द्रियाणि हयानाहुः' एकादशेन्द्रियेषु अश्वरूपकम् । 'विषयांस्तेषु गोचरान्'
शब्दरूपरसगन्धस्पर्शेषु मार्गरूपकम् । 'आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः' आत्मानो मनोभिः
संयुज्यन्ते मनांसि इन्द्रियैरिन्द्रियाणि भोग्यैः शब्दरूपरसगन्धस्पर्शैस्तदा भोक्तेत्याहुः । बुद्धिसारथे-
र्विनियोगमाह यस्त्वविज्ञानेति विज्ञानं बुद्धिरत्र 'बुद्धिं तु सारथिं विद्धि' इति विज्ञानसारथिर्यस्तु'
इति बुद्धिविज्ञानयोः पर्यायताश्रावणात् ।
'यस्त्वविज्ञानवान् भवति अयुक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥
यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा ।
तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥
यस्त्वविज्ञानवान् भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।
न स तत्पद्माप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥
यस्तु विज्ञानवान् भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥
विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः' । सोध्वन इत्यादि ।
अर्थस्तु स्पष्टः । बुद्ध्या पदार्थान् जानातीति ज्ञाने करणत्वेन बुद्धिसारथेर्विनियोग उक्तः । 'दृश्यते
त्वग्र्यया बुद्ध्या' इति श्रुतेः । जीवप्राप्यमिति तया च प्राप्यप्राप्त्योर्द्वौ जीवब्रह्मविशेषणे । नन्वत्र ऋतपातुत्व-
मुभयोः कथमिति चेन्न सायुज्यमत्र वाच्यम् । 'सायुज्यं कृष्णदेवेन शीघ्रमेव ध्रुवं फलम्' इति निबन्धात्
सायुज्ये तु मुण्डकोपनिषदि ।
'यथा सुदीप्तात्पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।
तथाक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्रैवापियन्ति' ॥
'दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः ॥
एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी' ॥ इति ।
'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्' । इति गीता ।
जीवानांमक्षरब्रह्मात्मकत्वेनाक्षरात्परस्य प्राप्यत्वेनोभयोः ऋतपातृत्वम् । एवं जीवप्राप्य
ब्रह्महेत्यर्थः । अन्य इति शंकरानन्दा भास्कराचार्याश्च वदन्तीति तथा च शंकरभाष्यम् । एष एव
न्यायो द्वा सुपर्णा सयुजा सखायेत्येवमादिष्वपीति । भास्करभाष्यं च द्वा सुपर्णेत्यत्राप्ययमेव न्याय इति ।
भास्कराचार्यमतेऽन्ये रिति भाष्यभिप्राये द्वा सुपर्णेति मन्त्रे चेतन्न बोध्यम् । द्वा सुपर्णेतिमन्त्रेऽपीत्यर्थः ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५१९
भाष्यप्रकाशः ।
द्वयोर्विशेष्यमात्रत्वेन, 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्य-
मीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः' इति समनन्तरमन्त्रे च जीवपरमात्मनोरुक्तत्वेनासंदिग्धतया
जीवान्तरस्य जडस्य च तत्र द्वितीयकोट्याप्रवेशाज्जीवपरमात्मानौ स्फुटौ प्रतीयेते । अतो न्यायप्रयो-
जनाभावादयुक्तमित्यर्थः । नच तत्र परमात्मनोऽनशनस्योक्तत्वाद्, ऋतं पिबन्तावित्यत्र जीवद्वय-
मेव युक्तमिति शङ्कम् । पूर्वोक्तयुक्तिभिर्द्वितीयस्य ब्रह्मत्वसिद्धौ जीवान्तरस्य तत्राशक्यवचनत्वेन
ब्रह्मणो भोगसिद्धेर्द्वा सुपर्णेति मन्त्रे जीववदशनाभावस्यैवानश्नन्नित्यत्र व्याख्याततया जीवद्वयस्यान्रा-
शक्यवचनत्वादिति । एवमत्र हृदयस्थस्य भोगसाधनेन पूर्वाधिकरणसिद्धोऽपि भोगः प्रकरणाैक्या-
न्मोक्षापेक्षेहृदयस्थस्यैवेति साधितम् । तथा मन्त्रव्याख्यानेनानन्दमयत्वरूपं वैशिष्ट्यं च बोधितम् ।
शंकराचार्यास्तु, द्वा सुपर्णेति मन्त्रमुपन्यस्य पैङ्गिरहस्यब्राह्मणे, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति
सत्त्वम् । अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीत्यनश्नन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति
व्याख्याय, तदेतत् सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यत्यथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्र-
रश्मिः ।
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनादिति सूत्रार्थं शंकरभाष्योक्तमाहुः अशुत्वेति । दर्शनादिलिङ्गस्य
विवृतप्रायत्वाद्विशेषणाञ्चेति सूत्रार्थमनुवदन्ति स्म समाने वृक्षे इति । निमग्नः मसि गतौ भ्वादिः
परस्मैपदी सेट् क्तः । अविद्याकामकर्मरागादिभाराक्रान्तो निश्चयेन देहात्मभावं प्राप्तोऽयमेवाहमस्य
पुत्रो नप्ता इत्यादिना । न कस्यचित्समर्थोऽहं किं मे जीवितेनेत्यादिदीनभावोनीशा तया शोचति
संतप्यते मुह्यमानः । यदा कदाचिच्छुद्धकर्मसु संचितनिमित्तैः जनैकैर्योगमार्गैः कर्मभिश्च जुष्टं सेवितं
विभूतिं महिमानं च जगद्रूपमस्यैव परमेश्वरस्येति पश्यति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः । जीवान्तरेति
अपर आहेत्यादिशंकरभाष्योक्तस्य तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वस्य जीवस्य अनश्नन् इति
ज्ञः परमात्मेत्युक्तस्य परमात्मनो क्षेत्रज्ञत्वेन रूपेण जीवान्तरस्य । जडस्येति अन्तःकरणस्य सत्त्वक्षेत्रज्ञ-
शब्दयोरन्तःकरणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वादिति शंकरभाष्यात् । तया च जीवपरमात्मानावित्येव न तु
जीवक्षेत्रज्ञौ नाप्यन्तःकरणशारीरौ श्रुत्यनर्थक्यात् । तत्रेति द्वा सुपर्णेत्यत्र । एवेति वेदः परमाण्वक्षर-
मात्रमपि अन्यथा न वदतीति जन्माद्यस्य यत इत्यधिकरणभाष्यात् । पिबन्ताविति श्रुतेर्निरपेक्षस्वरूपायाः
प्रामाण्यादेवकारः । भोगसिद्धेरिति अतो न पिबन्ताविति निरपेक्षवच्स नापि भाष्यस्य प्रामाण्य-
हानिरिति भावः । प्रकरणेति ननु द्वितीयवल्लीसमाप्त्या पूर्वाधिकरणविषयवाक्यस्य मन्त्रप्रकरणत्वं
तृतीयवल्यारम्भेऽस्माधिकरणस्य विषयवाक्यं जीवप्रकरणे इति कथं प्रकरणैक्यमिति चेन्न । जीवब्रह्मणो-
र्भोगसाधनप्रकरणैक्यस्य प्रसङ्गसंगत्यात्र विवक्षितत्वात् । ननु ब्रह्मणो भोगसिद्धिरुक्ता सा पैङ्गिरहस्यसंम-
लास न्यायस्य शंकराचार्यैः द्वा सुपर्णा इत्यत्र संचारात् । पिबन्तावित्यत्र छत्रिनो यान्तीतिवल्लक्षणा
न तु जीवब्रह्मणोर्महाभोग इत्याशङ्कायामाहुः शांकरेति । ऋतं पिबन्तौ इति पूर्वोपन्यासेनाधिकरण-
रचनायां भोगं दृष्ट्वा भ्रान्ताः एष एव न्यायो द्वा सुपर्णा सयुजा सखायेत्येवमादिषु अतिदेशभाष्ये द्वा
सुपर्णेत्यादिः । ताविति सत्त्वपदवाच्यः ज्ञपदवाच्यश्चेतेती । व्याख्यायेति द्वा सुपर्णेति मन्त्रमन्तःकरण-
परमात्मपरत्वेन व्याख्याय श्रुत इत्याकाङ्क्षायां श्रुतिं पेठुः तदेतदिति । येनेति अन्तःकरणेन । उपद्रष्टा
उप समीपरूपशरीरस्थं द्रष्टा । तावेताविति अन्तःकरणशारीरौ । ननु नेदमतिदेशभाष्यमपि तु
६६ ब्र० सू० २० 519

यहाँ पृष्ठ पर दी गई संस्कृत पाठ्य-सामग्री का अविकल देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

५२० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० १२
भाष्यप्रकाशः।
ङ्गादिति तत्र निष्कर्षाद्रहस्यः सिद्धान्तस्तत्र न युज्यत तत्रैतदधिकरणपूर्वपक्ष एव तदर्थोऽस्त्विति
चेत् सोऽपि न । न ह वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसत इत्यादिफलकथनात् । सर्वसंसारधर्मा-
तीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्ररूपोऽभिप्रयते । अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यभिप्रायः । अनश्नन्नन्योऽभिचष्ट इति व्याख्यानात् । यत्
पुनः सत्त्वस्य भोक्तृत्वकथनं तत्तु सुखादिविक्रियावति सच्चेऽध्यारोपेण । अस्याः श्रुतेः क्षेत्रज्ञ-
भोक्तृत्वबोधन एव तात्पर्यात् । न ह वेत्युक्ते फलवाक्ये अविद्यासंश्लेषाभावरूपफलकथनेन तथा
निश्चयात् । इदं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वं सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेकृतं कल्प्यते । वस्तुतस्तु
सत्त्वस्याचेतनत्वात् क्षेत्रज्ञस्य चाविक्रियत्वाभान्यतरस्यापि । किंच । सत्त्वस्याविद्याप्रत्युपस्थापित-
सद्भावत्वेन तत्त्वतोऽसत्त्वात् सुतरां न संभवतीत्याहुः ।
रश्मिः ।
द्वा सुपर्णेति निःसंदिग्धमिति भाष्यस्य प्रकाशेऽनुक्तलेशाद्युक्तमत आहुः तत्र निष्कर्षादिति । पैङ्गिरहस्ये
निष्कर्षात् भाष्ये निष्कर्षादित्यर्थः । निष्कृष्टोयमर्थ इति भावः । अत्रत्य इति अधिकरणस्य सिद्धान्तो
विज्ञातपरमात्मरूपः । तत्रैवेति द्वा सुपर्णेत्यत्र । पूर्वेति पूर्वपक्षे बुद्धिक्षेत्रज्ञरूपोर्थ एव द्वा सुपर्णेति
ऋग्योस्त्वित्यर्थः । न ह वा इति । स्यादेवं यदि बुद्धिभिन्नः संसार्थेसां प्रतिपाद्येत न त्वन्न
संसार्थभिप्रयते किं तु शोधितस्त्वमर्थो ब्रह्मेत्याशयेनाहुः न ह वा इति रज इत्युपलक्षणः रजःसत्त्वतमो-
रूपा अविद्या माया वा ।
'विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।
बन्धमोक्षकरी त्याद्ये मायया मे विनिर्मिते' ॥
इति वाक्ये मायाऽविद्ययोर्भेदात् । रजो रागो वा एवंविदि विदुषि किमपि स्वकार्यं न
आध्वंसते न संपादयति ज्ञानेन स्वस्य एव दग्धत्वादित्यर्थः । उपसर्गेण ध्वंसेर्बलादन्यार्थप्रतीतेः ।
'ये धातुशब्दा यत्रार्थे उपदेशे प्रकीर्तिताः ।
तत्तैश्वार्थो वेदराशेः कर्तव्यो नान्यथा क्वचित्' ॥
इति पत्रावलम्बनान्नाध्वंसत इत्यस्य न आगच्छति इत्यर्थो वा नेषद्भ्रंसतेऽपि तु सर्वं ध्वंसतेऽधः-
पततीत्यर्थो वा न प्रमाद्यतीति वा न हर्षक्षयं करोतीति वा । ध्वन्सू अवस्रंसनग्ल्योः संस्रंसू प्रमादे
इत्यस्यावस्स्रंसनं तस्मिन् । प्रमादो मदेच हर्षे दिवादिः मदे ग्लपनहर्षयोर्वेति संस्रूस्रंसधःपतने खर-
वर्णानुक्रमहैमधातुपाठे आद्याः । शक्षिति धातुपाठे । इयं श्रुतिर्मुण्डकश्वेताश्वतरयोर्नास्ति । श्वेताश्वतराणां
मन्त्रोपनिषदि भविष्यति । अत इत्यादीत्यत्रादिपदार्थो मन्त्रोपनिषदि द्रष्टव्यः । अभिप्रयेत इति अथोभि-
प्रेयते । व्याख्यानादिति द्वा सुपर्णेत्यत्रान्यपदमनूय ज्ञ इति व्याख्यानात् । इममर्थं श्रुतिस्मृती अप्याहतुः
'तत्त्वमसि' 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इति । यत्पुनरिति । सत्त्वस्येति अन्तःकरणस्य । द्वा सुपर्णेत्यत्र
भोक्तृत्वकथनम् । सुखादिविक्रियाभाववति सुखदुःखसाक्षात्काररूपो भोगो न संभवतः सत्त्व इत्यस्य
विशेषणं सुखादीति संसारिभोक्तृत्वस्याध्यारोपेण । निश्चयादिति तथा च भोग आद्यिक एवेति
भावः । इतरेति सत्त्वस्य स्वभावोभिधाय मनश्चेन्द्रियाणि विषयानुपसेवते इति । क्षेत्रज्ञस्य स्वभावश्चाव-
दनश्नन्नभिचष्ट इति पैङ्गिरहस्योक्तः । कल्प्यत इति तथा चात्रास्याः पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरेकतर-
साध्ययोरेकत्वादेतं पिबन्ताविति 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्' इत्यधिकरणविषयवाक्यं न
पक्षान्तरमाप्तमिति भावः । अन्यतरेति कर्तृत्वभोक्तृत्वादयः । इत्याहुरिति यन्न वा. अन्यदित्य स्यात्
520

तत्र । प्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकतायाः समन्वयसूत्र एव व्युत्पादितत्वेन, आविद्यकत्वस्य च,
तदनन्यत्वादिसूत्रेषु दूष्यत्वेन सत्त्वात् सद्भावस्याभ्युपगमैकशरणत्वात् सिद्धे तत्सद्भावे तस्य जड-
त्वेनाभोक्तृत्वेऽपि तेन जीवीयश्रुत्युक्तभोगानादरस्यायुक्तत्वात् । नचानश्नदादिपदव्याख्यान-
व्याकोपः शङ्क्यः । येन स्वप्नं पश्यतीत्यस्य येन हेतुना स्वप्नं पश्यति तत् तस्माद्धेतोरेवतत् स्वप्नद्रष्टृ
रश्मिः ।
तत्रान्योन्यत्पश्येतेत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयन्ती
श्रुतिर्यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येदित्यादिना विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहाराभावं
दर्शयन्तीममेवार्थमाहेति भावः । श्रुतौ न्यायसंचारमश्रौतमित्याहुः तन्नेति । तदनन्यत्वेति ।
द्वितीयाध्याय इत्य

सत्त्वं सोपाधिकं चैतन्यमित्येवमुक्तं व्याख्यायाथ योऽयमित्यादिना मुक्तं व्याकरोतीत्यमुक्त-
जीवौयभोगस्य मुक्ताभोगस्य च सिद्धेस्तदभावादिति । न चैकस्मिञ्छरीरे जीवद्वयनिवेशस्यासंगत-
त्वाच्चायं श्रुत्यर्थ इति शङ्क्यम् । अत्र, समानं वृक्षमिति समानपदस्य तुल्यवाचकत्या शरीर-
भेदस्यैवाभिप्रेतत्वेनोक्तदोषाभावात् । नचैवं जीवानां बहुत्वेन, द्वा इत्यादिद्वित्वसंख्याविरोधः ।
प्रकारपरत्वेनाविरोधात् । सयुक्तस्य त्वेककालावच्छिन्नप्रवेशत्वेनाप्युपपत्तेः । सखित्वस्य चाक्ष्णवन्तः
कर्णवन्तः सखाय इतिवत् सारूप्येणेति । अतो, नैव किंचित् करोमीतिन्यायेन स्थातव्यमित्यु-
पदेशार्थेदं पैङ्गिरहस्यव्याख्यानम् । न ह वा एवंविदीति फलवाक्येन तथा निर्णयात् । नचैवं
पैङ्ग्यव्याख्यानुरोधेन मुण्डकाद्युक्तैतन्मन्त्रेऽप्ययमेवार्थोऽस्तु, न तु जीवब्रह्मपर इति शङ्क्यम् । तत्र
प्रकरणस्य ब्राह्मत्वेन ब्रह्मणः प्रतिक्षेपानर्हत्वात् । 'अतो ह्यात्मान्तेषूभौ ह्यात्मानस्वार्थवत्त्वात्' इति
सत्त्वम् । मायया मायोपादानं सत्त्वं मायिकमिति मायोपाधिकं चैतन्यं सत्त्वमित्येवमुपाधिविशिष्टत्वेन
देहाध्यासेन चामुक्तं व्याख्यायेत्यर्थः । मुक्तमिति न च शारीरपदादमुक्तत्वं शङ्क्यम् । उपद्रष्टेत्युप-
पदात् क्षेत्रज्ञपदाच्चाध्यासातिरिक्तशरीरसंबन्धस्य स्फोरणात् । उपपदेन शरीरस्य उप समीपे द्रष्टा ज्ञाता
अध्याससहित इत्यर्थात् 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इति गीतातोप्यध्यासाभावो ज्ञेयः । शरीरपदं जीवन्मुक्त-
ताया ज्ञापकम् । अयमिति मुक्तामुक्तरूपः । शरीरेति दात्रेण तुल्यं छिनत्तीति दात्रवत्क्षुरश्छिनत्तीत्यत्र
दात्रक्षुरयोर्भेदा यथा तथा शरीरान्तरेण समानं तुल्यं वृक्षं शरीरम् । प्रकारेति द्वा इत्यत्र द्वित्वसंख्या
तस्याः प्रकारौ मुक्तामुक्तत्वे तत्परत्वं द्वित्वावच्छिन्ने ये मुक्तामुक्तत्वे तदवच्छिन्नौ सुपर्णासुपर्णावित्यर्थः ।
सयुजेत्यत्रोपपत्तिमाहुः सयुक्तस्येति । युनक्तीति युक् सहयुक् सयुक् तस्य भावस्तत्त्वं तस्य त्वेकेन
कालेनावच्छिन्नः प्रवेशो ययोः तावेककालावच्छिन्नप्रवेशौ मुक्तामुक्तजीवौ तयोर्भावस्तत्त्वं तेनाप्युप-
पत्तेः । मुक्तस्य ब्रह्माण्डकोट्याश्रयत्वेनामुक्तस्याणोः संपर्कस्योपपत्तेः । सखाया इत्यत्र तामाहुः
सखित्वस्येति समानशीलव्यसनवत्त्वं सखित्वं अक्षण्वन्त इत्यत्राक्षिकर्णवत्त्वेन सारूप्यं सखित्वं
तदत्र संभवति तयोः शरीरवत्त्वेन सारूप्यात् समानशीलव्यसनवत्त्वं तु नास्ति मुक्तामुक्तत्वाभ्यां
महावैलक्षण्यात् । अतो नैवेति गीतावाक्यमिदं मुक्तवदमुक्तेन स्थातव्यमित्युपदेशाय मुक्तामुक्तयो-
रैकत्र निरूपणम् । कर्ता कारयिता हरिरिति । न ह वा इति मुक्तमात्रविषयोयं हेतुः व्याख्यातया ।
'ब्रह्मविदामोति परं तदेषाम्युक्ता सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिना श्लोकव्याख्यानं तद्वत्पैङ्गिरहस्यं
व्याख्यायाथ शङ्किरे न चेत्यादि । मुण्डकेति आदिपदेन श्वेताश्वतरोपनिषत् । अयमेवेति । बद्ध-
मुक्तरूपः । अत्ता चराचराधिकरणे प्रकरणादप्यत्तृत्वं परमात्मनः साधितं तत्प्रकरणमत्राधिकरणे चकारेण
[

पूर्वतन्त्रीयन्यायाद् द्वावप्यर्थौ प्रकरणाविरोधात् तत्र तत्र व्यवस्थितावङ्गीकार्यो तत्र पाठविशिष्ट-
मन्त्रस्यैवात्रार्थविशिष्टस्यैव तस्य प्रकरणिना ग्रहणात् । अर्थभेदं विना व्याख्यानवैयार्थ्यादिप्रसङ्गा-
दिति । अतो मन्त्रवर्णैक्येऽप्यर्थभेदान्मैकवाक्यत्वम् । ऋतमित्यस्य तूभयभेद इति सुतरां तथेत्य-
स्मिन् मन्त्रे तन्न्यायसंचारणामसंगतमेवेति दिक् ।
एवं चात्र परमात्मनोऽलौकिकभोगयोगे दोषराहित्यस्य प्रसङ्गेन विचारात् प्रलयकर्तृत्वे
दोषरहितत्वं समर्थितमितीदं पूर्वस्यैव शेषः ॥ १२ ॥
इति चतुर्थं गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणम् ॥ ४ ॥
रश्मिः।
इत्यस्याग्रे द्वा सुपर्णेति । समाने वृक्ष इति अत्र प्रकरणं प्रायपाठसहितम् । उपलक्षणमेतत् ।
मुक्तजीवनिरूपणेपि ब्रह्मनिरूपणस्याक्षतेरिति हेतोः । 'एकदेशविकृतमनन्यवत्' । अतो भाष्ये द्वा सुपर्णेति
निःसंदिग्धमिति कथनात् निःसंदिग्धस्याविषयवाक्यत्वेन तत्र चकारः । प्रकरणोक्तेति भाष्यवाक्य-
सांनिध्येन द्वा सुपर्णेत्यस्यामपि प्रकरणं ध्वन्यत इत्यप्रयोजकमिति निरस्तम् । पूर्वं हेतुमङ्गीकृत्य
व्यवस्थामाहुः अतो म्नातेष्विति । तृतीयास्याष्टमे पादेयं न्यायोस्ति तत्र दर्शपूर्णमासयोरध्वर्यु-
काण्डे याजमानकाण्डे च वाजस्य मा प्रसवेनेत्ययं मन्त्रः आम्नातः तत्र यजमानेनैव प्रयोक्तव्यः
अध्वर्युणा वा उभाभ्यामपीति वेति संशयोर्थस्य सुकुव्यूहनादेराध्वर्यवत्वात् मन्त्रोपि तेनैव प्रयो-
क्तव्यः इति पूर्वः पक्षः । प्रकरणद्वयपाठवैयर्थ्यपरिहारायोभाभ्यां प्रयोक्तव्य इति सिद्धान्तः ।
मन्त्रप्रकाशिताथमनुष्ठास्यामीति अत्र न प्रमदितव्यमिति च तयोराशयः । उभौ मन्त्रप्रयोक्तारौ
म्नातेषु मन्त्रेषु । द्वाविति मुक्तबद्धजीवरूपौ जीवब्रह्मरूपौ वा । तत्र तत्रेति पैङ्गिरहस्ये
मुण्डकश्वेताश्वतरयोश्च । व्यवस्थित्यङ्गीकारे सद्दष्टान्तं हेतुमाहुः तत्र पाठेति । न च मन्त्रस्वरूप-
मेव प्रकरणिना गृह्यते न तु पाठोपीति वाच्यम् । पाठविशिष्टमन्त्रस्यैव प्रकरणे विपरिवृत्तेः पाठा-
तिकमे कारणाभावात् । अत एव प्रयोगकाले मन्त्राणां पाठसिद्धिः । अन्यथा स्मृतिस्वेनापि मन्त्रे-
णार्थप्रकाशनसंभवान् नैकान्तेनोच्चारणं सिद्ध्येत् । अतः पाठविशिष्टमन्त्रस्यैव प्रकरणिना ग्रहणम् ।
तस्यैवात्र मुण्डकादौ पैङ्गिरहस्ये चोक्तार्थविशिष्टस्यैव तस्य मन्त्रस्य प्रकरणिना ब्रह्मणा क्षेत्रज्ञेन च
ग्रहणादित्यर्थः । व्याख्यानेति पैङ्गिरहस्योक्तव्याख्यान इत्यर्थः । आदिपदेन प्रकरणम् । मन्त्र-
वर्णेति पैङ्गिरहस्यमुण्डकश्वेताश्वतरमन्त्राणामैक्येपि । उभयेति द्वा सुपर्णेति मन्त्रशब्दार्योभयभेद
इत्यर्थः । तथेति नैकवाक्यता । पञ्चमाङ्कमधिकरणस्याहुः एवं चेति । शेष इति तथा चोपोद्घातः
संगतिरित्यर्थः । माध्वास्तु ऋतं शुभं हरिः पिबेत् शुभाशुभे जीवः पिबेत् ।
'शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं तु हरिः पिबेत् ।
पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्' ॥
इति पाठात् । यो वेद निहितं गुहायामित्यादिना प्रसिद्धं हिशब्देन दर्शयतीत्याहुः । तत्पौ-
राणमिश्रश्रौतं मतम् । अस्माकं तु शुद्धो मन्त्रवादः ।
'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि ।
समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम्' ॥ इति निबन्धात् ।
'कृष्णवाक्यानुसारेण शास्त्रार्थ ये वदन्ति हि ।
ते हि भागवता प्रोक्ताः शुद्धाद्वैते मन्त्रवादिनः' ॥ इति निबन्धाच्च

५२४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ५ सू० १३
अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ ( १-२-५ )
य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते । एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्
भाष्यप्रकाशः ।
अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ अतीतेषु त्रिष्वधिकरणेषु प्रथमे वैशेष्येण लौकिकभोगबाधकं
रूपं परिहृत्याग्रिमाभ्यां चराचरग्रहणयुगपदुभयप्रवेशाच्च संपद्यमानदशास्थो मोक्षदशास्थश्चेत्यु-
भयविधोऽपेक्षितो भोगः साधितः । इदानीं संसारदशायां किं वैशेष्यमित्याकाङ्क्षायां तन्निर्णैतु-
मिदमारभ्यत इत्युपोद्घातरूपां संगतिं बोधयितुं विषयवाक्यमुदाहरन्ति य एष इत्यादि । श्रूयते
इति छान्दोग्ये षष्ठे प्रपाठके उपकोसलविद्यायां श्रूयते । वाक्यार्थस्तु, ब्रह्मेत्यन्तं पुरःस्फूर्तिकः ।
अग्रे तु पूर्ववाक्ये यदाचार्येणोक्तम्, अहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त
रश्मिः ।
न चोक्तपाशात्तिसिद्धान्तेऽपि जीवब्रह्मरूपार्थं विहाय शुभशुभाशुभपातारौ स्तामिति चेन्न पुराश-
मतस्य सिद्धान्ते पृथक्त्वात् । न च भेदं विना ऋतं ब्रह्मात्मकं परस्परं पातुं शक्यं नेति शक्यम् । सत्य
आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा इमेवारुण्यो इति पैङ्गिश्रुतेः अस्या अभिप्रायो 'अन्तरा भूतग्रामवत्
स्वात्मनः' इति सूत्रे वक्ष्यते । विशेषणाच्चेति सूत्रे 'यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम्' इति ।
'पृथग्वक्तुं गुणास्तेन न शक्यन्तेऽमितत्वतः ।
यतोतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत् ॥
एतस्माद्ब्रह्मशब्दोयं विष्णोरेव विशेषणम् ।
अमिता हि गुणा यस्मात् नान्येषां तन्मृते विभुम्' ॥ इति भाष्ये ।
विष्णुस्तु ब्रह्मविद्योपनिषदि ।
'यजुर्वेदान्तरिक्षं च दक्षिणाग्निस्तथैव च ।
विष्णुश्च भगवान् देवः उकारः परिकीर्तितः' ॥ इति ।
ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्तं तदन्तर्गतोंकारान्तर्गतः । ब्राह्मस्य हिरण्यगर्भमाहात्म्यप्रतिपादकत्वेन
राजसत्वेन ब्राह्मेणोपेक्षितत्वाच्च ॥ १२ ॥
इति चतुर्थाधिकरणम् ॥ ४ ॥
अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ वैशेष्येणेति 'संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्' इति सूत्रे
वैशेष्येण सर्वरूपत्वमानन्दरूपत्वं स्वकर्तृत्वं विशेषस्तद्भावो ब्रह्मणि वर्तते इति भाष्योक्तेन वैशेष्यपद-
सूचितापेक्षितभोगभोक्तृत्वेन च भोगेऽङ्गीकृते यद्बाधकं दुःखसाक्षात्कारतत् साधनादिपरिहरूपं तत्परि-
हृतेत्यर्थः । अपेक्षित इति यत्प्रयन्तीति श्रुत्या 'पुरश्चक्रे द्विपदः पुरः पुरुष आविशत्' इति श्रुत्या
चानेन जीवेनात्मनानुप्रविश्येति श्रुत्या चापेक्षितः । इच्छां विना चराचरग्रहणयुगपदुभय-
प्रवेशयोरनाविर्भावात् । अत उभाविष्टावपेक्षितौ । किं वैशेष्यमिति भाष्ये विवृतमपि संभोगप्राप्ति-
सूत्रे कर्मफलप्राप्तिरूपदूषणदूषितमित्याकाङ्क्षायां निर्लेपत्वमपहतपाप्मत्वं च वैशेष्यं निर्णतुम-
र्थः । उपोद्घातेति प्रकृतं वैशेष्यं तद्भोगसाधकं तदा सिद्ध्येद्यद्यपहतपाप्मत्वं निर्लेपत्वं च
वैशेष्यं स्यात् । तत्कृतसिद्धयर्था चिन्ता निर्लेपत्वापहतपाप्मत्वचिन्ता तामुपोद्घातं विदुदुर्भाष्य-
द्रुशमित्यर्थः । स इति जाबाल आचार्यः । बोध्य इति वाक्यार्थो योज्यः । अन्यैरिति
524

अङ्गेति । तद् यद्यप्यस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छतीत्यादि
श्रूयते । तत्र संशयः । प्रतिबिम्बपुरुषस्य ब्रह्मत्वेनोपासनापरमिदं वाक्यं
ब्रह्मवाक्यमेवेति वा । विरुद्धार्थवाचकत्वात् संदेहः ।
तत्र दृश्यत इति वचनात् प्रतिबिम्ब एवायम् । ब्रह्मप्रकरणस्य च समाप्त-
त्वादेषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या आत्मविद्या चेत्युपसंहारदर्शनात् तत्सिद्धयर्थमुपास-
नापरतैव वाक्यस्य युक्ता ।
भाष्यप्रकाशः
एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते इति फलम् । तत्र निदर्शनं स आह तद् यद्यपीत्यादि । तत्
तत्र इदं निदर्शनम् । यद्यप्यस्मिन् अक्षिपुरुषस्थानभूते अक्षिणि, सर्पिर्वा उदकं वा सिञ्चति धारया
क्षरतः पातयंति, वर्त्मनी अक्ष्यावरणदिभूते पक्ष्मणी एव गच्छति प्राप्नोति । ते एवार्द्रे स्निग्धे
च भवतो, न त्वक्षि । तथाच यत्स्थानस्येदृशं माहात्म्यं तस्य ज्ञाने सति पाप

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown in Unicode Devanagari:

५२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० २ अ० ५ सू० १३
अविरोधे हि ब्रह्मपरता। उपास्यत्वेन ब्रह्मधर्मानामन्वयो भविष्यतीत्येवं
प्राप्त उच्यते । अन्तरः, अक्षिमध्ये दृश्यत इत्युक्तः परमात्मैव । कुतः ।
उपपत्तेः । उपपद्यते हि तस्य दर्शनमार्षम् । सर्वत्र ब्रह्म पश्यन् बहिः सन्निधाने
तस्य स्थानस्योत्कृष्टत्वात् तत्र भगवन्तमुपदिशति । लोकं वा व तेऽवोचन्
भाष्यप्रकाशः ।
अविरोध इति। यदि हि दृश्यत इत्युक्तं दर्शनं न विरुद्ध्येत तदा तथात्वं शक्यवचनं, न
तु तदभावेऽपीत्यर्थः । ननु तन्मनेऽप्यभयादिपदविरोध इत्यत आह उपास्यत्वेनेत्यादि ।
सिद्धान्तं व्याचक्षते उपपद्यत इत्यादि । आर्षमिति साधनविशेषजन्यम् । तद्व्युत्पादयन्ति
सर्वत्रेत्यादि । उत्कृष्टत्वादिति जलाद्यसंश्लेषेण तन्माहात्म्यबोधकत्वात् । तेन स्वल्पस्थानोप-
देशोऽपि न तस्य ब्रह्मत्वबाधक इत्यर्थः । नन्वात्मविद्योपसंहारस्य पूर्वं दर्शितत्वात् प्रकरणाननुग्रहे
हेतोः साध्यसमत्वे कथं ब्रह्मतःसाधकत्वमित्यत आहुः लोकमित्यादि । उपकोसलेन ब्रह्मोप-
रश्मिः ।
शयमर्थः । एषा त इत्यभिवाक्यम् । एषाऽव्यवहितपूर्वोक्ताऽस्मद्विद्याऽस्माकम्भीनां विद्या प्राणो
ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेत्युक्तत्वात्मविद्येत्युक्तवाहुरग्नयः आचार्यस्तु ते गतिं वक्तेति । गतिमात्मनः स्थानं
तथाग्निना स्वोक्तात्मविद्याचार्योपदेशं विना न फलतीत्यनेन सूचितम् । एवं चाप्युक्तविद्याया
एवाचार्येण य एषोऽक्षिणि पुरुष इत्यादिनाेक्तत्वात् तत्रोपसंहारः प्रतीयमानोपि निष्प्रयोजनकः ।
यद्वा । एषा वक्ष्यमाणा यथा तदेपामृत्युक्तेयत्रानन्दमयाधिकरण एपेत्यस्यार्थः । तथा चोपक्रम-
वाक्यं तत् न तूपसंहारवाक्यमिति प्रतीतिरप्युपक्रमविषयिणी न तूपसंहारविषयिणीत्यात्मनिरूपणस्या-
समाप्तत्वान्नास्तित्यर्थः । तदभाव इति अविरोधाभावे विरोध इति यावत् । ननु विरोध
इति वक्तव्ये नञ्द्वयं किमर्थमिति चेन्न पूर्वत्राविरोध इत्यत्र नञि वक्तव्ये तदभावनिरूपणे
द्वितीयनानवश्यकत्वात् । त्वन्मते पूर्वपक्षिमते । उपास्यत्वेनेति ब्रह्मधर्मानाममृतान्यादीनां
प्रतिबिम्बस्योपास्यत्वेन तत्रान्वयो भविष्यतीत्यर्थः । साधनेति । 'भक्त्या जानाति चाव्ययम्'
इति श्रुतेः 'भक्त्याहमेकया ग्राह्यः' इति स्मृतेश्च भगवद्दर्शने साधनं इदं विशेषोपि भवति ।
कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोर्ज्ञानकर्मप्रतिपादकत्वेन तयोः सामान्यात् । साधनविशेषो ब्रह्मविद्या वा
बृहदारण्यके तदाहुः यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तद् ब्रह्मावेद्यस्मात्त-
त्सर्वमभवदिति 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्' सर्वत्र ब्रह्मदर्शने साधनविशेषः 'प्रदानवदेव तदुक्तम्' इति
सूत्रोक्तस्तज्जन्यं सर्वत्र ब्रह्मदर्शनं सर्वात्मभावरूपम् । तन्माहात्म्यमिति स्थानमाहात्म्यम् ।
तेनेति स्थानमाहात्म्येन । तत्र व्योमवन्निर्व्याप्यत्वेन ब्रह्मणः । हेतौ स्वरूपसिद्धिमृपपत्तिरूप आह
नैयायिकस्तामनुप पराचकुराचार्या इत्याहुः नन्वात्मेति वस्तुतस्तु स्थानस्योत्कृष्टत्वादिति हेतु-
मुक्त्वा हेत्वन्तरमाहुः लोकमित्यादीत्येव ग्रन्थो युक्तः । अनुमानस्य वेदान्ते सर्वत्रानुपयोगात् ।
'जन्माद्यस्य यतः' इत्यधिकरणे केचिदत्र जन्मादिसूत्रमित्यादिभाष्यात् । अत्रान्तरः परमात्मा अमृ-
तादिधर्मोपपत्तेः । यदेवं तदेवं आदिलान्तरवत् । यन्नैवं तन्नैवं संसारवदित्यत्र ब्रह्मप्रकरणाननु-
ग्रहेण हेतोः साध्यत्वेन साध्यसमत्वम् । एतत्फलं तु पक्षे व्याप्यत्वाभिमतस्य हेतोरभावे ज्ञाते पक्षे
व्याप्यहेतुमत्त्वाज्ञानरूपस्य परामर्शस्य प्रतिबन्धः ह्रदो द्रव्यं धूमादित्यत्रेव । परामर्शस्तु व्याप्तिवि-
शिष्टपक्षधर्मताज्ञानं तया च स्वरूपासिद्धो हेतुरिति भावः । उपकोसलेनेति । उपकोसल-
526

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५२७
'अहं तु ते तद्वक्ष्यामि' इति महदुपक्रमाच्च। प्रतिबिम्बमात्रस्य च न पुरुषत्व-
नियमः। तस्माद् विरोधाभावाद् ब्रह्मवाक्यमेव ॥ १३ ॥
भाष्यप्रकाशः।
देशेऽपहुतेऽपीमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इति वदता आचार्येणाग्निकृते उपदेशे ज्ञाते, उपकोस-
लेनाचार्याज्ञयाऽभ्युक्तेऽनूदिते, आचार्यो लोकं वा व किल तेऽवोचन्नित्यनेन कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति
यदवोचन्नप्रयस्तल्लोकं प्राप्यमवोचन् । श्रुतौ लोकानिति पाठे त्वग्निविद्याप्राप्याः पृथिव्यादयः
आत्मविद्याप्राप्यं ब्रह्म चैकशेषवृत्त्या संगृह्यन्ते । तत्राग्निविद्योक्तलोकप्राप्त्युपायस्यादित्यपुरुषोपासना-
दिरूपस्य तैरुक्तत्वादात्मविद्योक्तलोकप्राप्त्युपायभूताम्, 'आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता' इति तैराचार्य-
वक्तव्या गतिर्या बोधिता साऽवशिष्यते। सा तु ज्ञातापि तदा भवति यदा प्रतिबन्धकापगम
इत्यभिसंधायाचार्य आह। अहं तु ते तद्वक्ष्यामीत्यादि। तन एवं फले श्रुते, उपकोमलः
श्रद्धापूर्वकं, ब्रवीतु भगवानिति विज्ञापितवांस्तदा, य एषोऽक्षिणीत्याद्युक्तम् । तेन तद्वक्ष्यामीति
या प्रतिज्ञा सा महत् आत्मविद्यागतिकथनंसंवोपक्रममन्तमान् । तथा चाग्निभिस्तदुपसंहारे कृतेऽपि
पुनस्तस्या एवोपक्रान्तत्वेन प्रकरणस्य सत्त्वान्न हेतोः साध्यसमत्वमित्यर्थः । ननु तथापि प्रकरणे
श्रुत्यपेक्षया दुर्बलत्वाददर्शनश्रुतिसंकोचोऽनुचित इति प्रतिबिम्बपुरुष एवात्राङ्गीकार्य इत्यत आहुः
प्रतिबिम्बेत्यादि । सत्यं संकोचोऽनुचितः स्याद् यदि दर्शनविषयस्य प्रतिबिम्बस्य पुरुषत्वं
रश्मिः।
नामा कश्चित् ब्रह्मचारी स जाबालाचार्येण प्रवासं चिकीर्षताग्निनोदितेनाज्ञप्तोऽग्नीन् द्वादशवर्षाणि परि-
चचार तस्मै परिचर्यया तुष्टा गार्हपत्याद्यग्नयः प्राणो ब्रह्मेत्यात्मविद्यामुपदिदिशुः तस्मिन्नुपदेशे ब्रह्मविद
इव ते सोम्य मुखं भातीति को नु त्वानुशशासेति प्रवासादागतेनाचार्येण जाबालेन पृष्टेनोपकोसलेन
को नु मानुशिष्याद्भो इत्यपहुतेपीत्यर्थः । इम इति इमेऽग्नयः पूर्वमन्यादृशमोदृशा उपदेशोन्मुखा
इति नूनं निश्चयं वदताचार्येण । ज्ञान इति अर्द्धमत्तया । आचार्येति किं नु सोम्य
किल तेऽवोचन् इत्याचार्यप्रश्नेनेत्यर्थः । हे सोम्य तेऽग्नयः इतीदमिति ह प्रतिजज्ञ इत्यनेनानूदिते ।
अग्निविद्येति अग्नीनां गार्हपत्याद्यग्नीनां विद्याभिः प्राप्यः 'अथ हैन गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्य-
ग्निरन्नमादित्यः' इति पृथिव्यादयः आत्मनः प्राणादेर्विद्या तया प्राप्यम् । लोकृ दर्शने इति भ्वादे
रूपमिदं लोकमिति । तथा च यज्ज्ञानं तत्प्राप्यमेवेत्याशयेन पर्यायो ब्रह्म चेति । एकशेषवृत्त्या
लोकश्च लोकश्च लोकश्च लोकाः 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ' इत्येकशेषः अनया वृत्त्येत्यर्थः ।
तैरिति अग्निभिः । य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोहमस्मि स एवाहमस्मीति स य एतमेवं
विद्वान् उपास्ते इत्यादिनोक्तत्वात् । प्रतीति प्रतिबन्धकमाचार्यसंबन्धाभावः तदपगम इत्यर्थः ।
अहमिति कर्तृतास्यसंबन्धेन तद्ब्रह्मविद्यां वक्ष्यामीति । आदिपदेन 'यथा पुष्करपलाश आपो न
श्लिष्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते' इति श्रुतिसंग्रहः । श्रद्धेति भगवन्निति महापूज्य-
संबोधनादिति भावः । ब्रवीतु मे भगवन्निति तस्मै होवाचेति श्रुतिः । हेतोरिति हेतोः प्रकरणे-
नोपक्रमरूपेण देशकालरूपेण वा सिद्धत्वं न तु साध्यत्वेन साध्यसमत्वमित्यर्थः । हेतुरमृताद्युप-
पत्तिरूपः स्वरूपासिद्धो नेत्यर्थः । दर्शन इति । दृश्यत इति श्रुतिर्निरपेक्षो रवः तस्य संकोचः साधनवतां
दर्शनरूपः । पुरुषत्वमिति द्वादशाङ्गत्वम् । 'द्वादशाङ्गो हि पुरुषः' इति । द्वादशाङ्गत्वमादाय
६७ ब्र० सू० २०
527

एतं संयद्वाम इत्याचक्षते । एत५ हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति । एष उ एव
वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति । एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु
भातीति । वामानि कर्मफलानि । तेषामेव मनोहरत्वेन तदर्थं कर्मकरणात् । कर्म-
फललयः कर्मफलदानं च यत इति स्वर्गापवर्गफलदातृत्वमुक्तम् । सर्वलोकेषु

भाष्यप्रकाशः।

नियतं स्यात् । तदेव तु न । अन्येषामपि प्रतिबिम्बात् । अतो विषयवशेन दर्शनश्रुतिसंकोचस्तव
मतेऽपि तुल्यः । प्रकरणविरोधाद्बाधिक इति न प्रतिपुरुषस्योपासनाविधायकमिदं, किंतु ब्रह्म-
वाक्यमेवेत्यर्थः ॥ १३ ॥
स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥ १४ ॥ पूर्वसूत्रोक्तस्य हेतोर्वादकवलितत्वात् सूत्रान्तरं पठती-
त्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते एतमित्यादि । तथाचान्तरपदेन पूर्वसूत्रादेव स्थानप्राप्तेरस्मिन्
सूत्रे स्थानादीत्यत्रातद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः । ए

[Header]
भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५२९

भानं च । एव इति तमेवाक्षिपुरुषं निर्दिश्य स्थानादि व्यपदिश्यते । न हि
प्रतिबिम्बात्मनः स्थानादिव्यपदेशः संभवति । चकारादेतत्तुत्यवाक्यस्याप्ययमे-

भाष्यप्रकाशः ।
लोकादीनां तदवयवत्वेन च तत्रैव लय इत्यर्थः । एतेन स्थानपदस्योक्तरीत्या लयार्थकत्वमित्यपि
व्याख्यातम् । तदा तु तद्गुणसंविज्ञान एव । तथा चैतैः संयद्वामत्वादिभिरसाधारणधर्मैरत्र ब्रह्मैव
निश्चीयते । अतः पूर्वसूत्रोक्तो हेतुरपि तस्यैव साधक इत्यर्थः । एतं न्यायं वाक्यान्तरेऽप्यतिदेष्टुं
सूत्रे चकार इत्याहुः चकारादित्यादि । तत्स्मारयन्ति इन्द्रेत्यादि । तत्रापि प्रथमे पर्याये, य
एषोऽक्षिणीत्यारभ्यैतद् ब्रह्मेत्यन्त एवमेवोपदिष्टत्वात् तदित्यर्थः । ननु तत्र, अथ योऽयमित्या-
दिना प्रश्ने प्रजापतिना, एष एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायते इति प्रतिबिम्बस्यैव निगमनात् कथं
तस्यैतदेकवाक्यत्वमिति शङ्कायामाहुः अथेत्यादि । एतदग्रे, उदशराव इत्यादिना इन्द्रविरोचन-

रश्मिः ।
लोकादीनामिति ब्रह्मपृथिव्यादीनामित्यर्थः । तदवयवत्वेनेति अक्षिपुरुषतदवयवत्वेनाक्षिपुरुष एव
संक्षेप इत्यर्थः । एतेनेति कर्मफललय इति भाष्येण उक्तरीत्या ब्रह्मत्वगमकताप्रश्ने कृते उक्ताया
ब्रह्मतागमकतारीतिरक्षिपुरुषे लयप्रणाडी तथा कृत्वा । ब्रह्मणि लीयतेऽनेनेति स्थानं लयः करणे
प्रत्ययस्तस्याहुर्यार्थकत्वमपीत्यपि व्याख्यातप्रायमित्यर्थः । तद्गुणेति तस्य वर्तिपदार्थस्य गुणा
विशेषणानि तेषां संविज्ञानं क्रियान्वयित्वेन यत्र स तद्गुणसंविज्ञानः । एवकारस्तु स्थानस्य क्रियान्व-
यित्वेन संविज्ञानादतद्गुणसंविज्ञानव्यवच्छेदकः । संयद्वामेति आदिपदेन वामनीभामन्योर्ग्राह्यौ ।
ब्रह्मैवेत्यनेकेषां धर्माणामुपासनागमकत्वे 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यधिकरणोक्तधर्माणामप्यारोपसंभवेन
स्वारसिकब्रह्मसिद्धेर्हानेवानयः स्यादित्यनेकेषामुपासनागमकत्वाभाव इत्येवकारः । असाधारणेति
संयद्वामत्वं कर्मफललय इति भाष्येण व्याकृतं वामनीत्वं कर्मफलदानं चेति भाष्येण विवृतं स्थितिरूपं
कर्मफलं स्वर्गापवर्गलक्षणं ब्रह्माणं प्रति परान् प्रति च यतो भवति कर्मणा ब्रह्मणो विमोक्षसोक्तेः कर्म-
हिरण्यगर्भयोर्मुख्यत्वात् तदुभयमुक्तम् । भामत्वं सर्वलोकेष्विति भाष्येणोक्तमुत्पत्तिरूपम् । लोकसृष्टिद्वारा
व्यवहार्यो भविष्यामीति ईक्षतेरित्याधिकरणभाष्योक्तेः । अत इति अनेकेषामुपासनागमकत्वाभावात् ।
साधक इति अस्तु वादकवलितत्वं परं तु भविद्वदशायां एकस्या अपि श्रुत्यन्तरानुगृहीतायाः
अनुरोधोऽपार्थ इति भावः । विषयवाक्यान्तरसमुच्चये चकार इत्याहुः एतमिति । तदिति वाक्यम् ।
तत्रेति इन्द्रविरोचनयोः प्रजापतेश्च संवादे । अयमेव भाष्यार्थश्छान्दोग्ये दशमप्रपाठकेऽस्ति । पर्याय
इति तौ प्रति प्रथमे वाक्यनिर्माणे प्रकारे वा । तदित्यर्थ इति वाक्यमित्यर्थः । अथ योऽयमिति ।
अथ योयं य एषोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम इत्येष उ एवैषु एतेषु परिख्यायत इति होवाच'
इति श्रुत्या एष उ एवैषु सर्वेषु अन्तेषु परिख्यायते इति पाठान्तरम् । अस्या अर्थः । एष हृदयस्थः
उ एव आत्मा सर्वेषु यथोक्तेषु अप्स्विति पाठेऽप्ययमर्थः । अप्स्वादिषु वर्तमानेषु । अन्तेषु मध्येपु । एतेष्विति
पाठेऽप्ययमर्थः । परिख्यायते इति ह प्रजापतिरुवाचेति । तस्यैतदिति । य एषोक्षिणि पुरुषो दृश्यत
इत्यस्य संदिग्धस्य एतस्य अप्सु य रिख्यायते यश्चायमादर्शे इत्यसंदिग्धस्यैकवाक्यतामित्यर्थः ।

529