अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१६८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ४ अ० २ सू० ६ भाष्यप्रकाशः। स्वफलेनात्मसत्ताज्ञापकत्वं वेति लक्षणस्य संभवात् । यद्वा इन्द्रियत्वमनिन्द्रियत्वं चेत्युभयमप्यस्तु । नच भावाभावविरोधः । अनिन्द्रियत्वस्य अविद्यावद्धर्मान्तरत्वेनाप्युपगन्तुं शक्यत्वात् । यमे देवत्वपितृत्वयोरिव मनसि क्रियाज्ञानमयत्वयोरिवैतयोरप्युभयोर्निवेशे बाधकाभावात् । विशेष- रश्मिः। शृणोतीत्येवं प्रतीयते' इति । इदं लक्षणं देहेऽतिव्याप्तम् । स्वं देहः तस्य फलं भवाय नाशाय च कर्मकरणं तेनोपाध्यवच्छिन्न आत्मास्तीत्यात्मसत्तां ज्ञापयति सः । अतोप्युक्तम् । तथात्वे सतीति विशेषणम् । देहस्थत्वं प्राणादावतिव्याप्तमतो विशेष्यम् । अथापि देहस्थत्वे परमात्मनः सत्त्वे कारणत्वे च सत्यप्यकरणत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः । प्रस्थानरत्नाकरे व्यापारवदसाधारण- कारणस्य करणत्वात् । आविर्भावकशक्त्याधारस्य च कारणत्वात् । अनन्यथासिद्धत्वे सति कार्य- नियतपूर्ववर्ति कारणमिति लक्षणस्यान्योन्याश्रयग्रस्तत्वम् । पूर्ववर्तित्वस्य कार्यापेक्षत्वात् कार्यस्य च नियतपश्चाद्भावित्वात् । बाह्यात्मान्तरात्मपरमात्मलक्षणान्यात्मोपनिषदि विद्यन्ते । ननु लक्षणद्वयस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । एकस्य सर्वसिद्धान्तन्तर्गतत्वाद्वितीयस्य शास्त्रार्थवत्त्वात् । 'सर्वसिद्धान्त- गुम्फिता' इति तृतीयस्कन्धसुबोधिन्यन्ते तृतीयस्कन्धविवृतिविशेषणात् । 'भक्तेषु शास्त्रहृदयेषु निवेदयामि शास्त्रार्थतो यदि हरिर्भवतामभीष्टः' इति द्वितीयस्कन्धान्ते कारिकायाः । ज्ञान- क्रियेत्यादिलक्षणद्वयं तु 'तत्त्वानि दशापि भिन्नानीति नैकं लक्षणं निर्दिष्टम्' इति तत्रैव सुबोधिनी- प्राप्तस्वरसम् । इदानीमेकादशैवेन्द्रियाणीति भाष्यमिन्द्रियत्वांऽशपरं वाक्येषु द्वैविध्यात्तथैव स्व- प्रस्थानरत्नाकरे प्रत्यपादि ह्यत आहुः यद्वेति । अविद्यावदित्यादि । यथाऽविद्याऽज्ञानं न ज्ञानाभावः, किंतु ज्ञानविरुद्धा संपत्तद्वदनिन्द्रियत्वस्येन्द्रियविरुद्धसंपद्भावरूपत्वेनोपगन्तुं शक्य- त्वादित्यर्थः । यम इत्यादि श्रीभागवते । क्रियेत्यादि । ज्ञानकर्मेन्द्रियनियामकत्वात् क्रिया- ज्ञानमयत्वे मनसो बोध्ये । 'उभयं मनः' इति भगवद्वाक्यात् । विशेषेत्यादि । प्रमेयप्रकरणे तैजसाहंकारोपादेयत्वे सति ज्ञानक्रियान्यतरकारणमिन्द्रियमिति गौणलक्षणमुक्त्वा देहसंयुक्तत्वे सति स्वफलेनात्मज्ञापकत्वं मुख्यं लक्षणमुक्तम् । साक्षात्त्वाच्चरणेपि सत्त्वात् । तत्र तैजसाहंकारोपादे- यत्वाभेदेन पूर्वलक्षणस्य गौणत्वात् । मीमांसकास्तु यत्सं प्रयुक्तेर्थे विशदवभासं ज्ञानं जनयति तदिन्द्रियमिति । संप्रयुक्ते संयोगादिसंबन्धेन संबन्धिन्यर्थे विशत् । तैजसवेशः प्रवेशः प्रसिद्धः । तद्वत्तदिन्द्रियस्येत्येवमन्यत्रोन्नेयम् । नैयायिकास्तु शब्देतरोद्भूतविशेषगुणानाश्रयत्वे सति ज्ञान- कारणमनःसंयोगाश्रयत्वमिन्द्रियत्वमाहुः । तदनन्तरविशेषलक्षणानि । तत्र व्यवहारजनकमिन्द्रियं वह्निदेवताकमिन्द्रियं वा वाक् । शिल्पजनकमिन्द्रियमिन्द्रदेवताकमिन्द्रियं वा दोः । आनन्दजनक- मिन्द्रियं प्रजापतिदेवताकमिन्द्रियं वा मेढ्रम् । गतिजनकमिन्द्रियं विष्णुदेवताकमिन्द्रियं वाङ्घ्रिः । विसर्गजनकमिन्द्रियं मित्रदेवताकमिन्द्रियं वा पायुः । गोलकान्येषां प्रसिद्धानि । एतावान्वरं विशेषः । दोरादिचतुष्कमन्यदेवतावच्छेदेनापि कार्यं जनयति । अन्यथा मल्लविद्याकुशलानां खञ्जानां च हस्ताभ्यां चलनम् । विषयेन्द्रियसंयोगाच्छूरादिष्वानन्दः । पद्धयां तालादिवादनम् । नेत्राभ्यामश्रु शरीरे च स्वेदरोमहर्षादयो न स्युः । वागिन्द्रियं तु न तथेति । ज्ञानेन्द्रियलक्षणानि कर्मेन्द्रियेभ्यः पश्चात् । तत्र नभोगुणविशेषत्वेन शब्दग्राहकमिन्द्रियं वा दिग्देवताकमिन्द्रियं वा श्रोत्रम् । वायुविशेषगुणविशेषत्वेन स्पर्शग्राहकमिन्द्रियं वायुदेवताकं वा त्वक्, एवमग्रेपि । पार्थिवेषु 1464

? Look at the word after सप्तगतिसूत्रे: आ-भा-से. Yes, आभासे(meaning in the introduction / avatārikā, or ābhāsa of the sūtra). Then quote:'द्वादश वा एते प्राणा द्वादश मासा द्वादशा- Line 26: दित्या द्वादश राशयो द्वादशश्च ग्रहाः' इति कौण्डिन्यश्रुतिम् । Wait,द्वादशश्च ग्रहाःorद्वादशैते ग्रहाः? Look at: द्वादशश्च ग्रहाःorद्वादशैव ग्रहाः? Letters: द्वा-द-श-श्चorद्वा-द-शै-व? Wait: द्वा-द-श-श्च- has श, then च? Wait, let's look atद्वादशश्च: द्वा द श श्च? Wait, look at the top of the letter after द्वादश: There is an e-matra or ai-matra? No, wait: द्वादशैते ग्रहाः? Look at line 25-26: द्वादश मासा द्वादशा- दित्या द्वादश राशयो द्वादश

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

१७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ४ अ० ३ सू० ७ भाष्यप्रकाशः। रतिदेशात् प्राप्तञ्चकारेण सूचितः । सूचनप्रयोजनमाहुः परिमाणेत्यादि । सप्तान्नब्राह्मणे, 'त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः' इति यदानन्त्यश्रवणं तत्तु कालत एव तथात्वबोधकम् । अन- न्तमेव स लोकं जयतीति फलोक्त्या तथाऽवसायात् । अतो जीवे यथाऽऽराग्रमात्रत्वं तथा प्राणे- ष्वश्रवणात् पुनर्वचनमित्यर्थः । एतेन शरीरपरिमाणत्वं संकोचविकाशशालिपरिमाणत्वं व्यापक- त्वं च निवारितम् । तेन चक्षुर्मनोवाचां दूरगमनम् । त्वचः सर्वशरीरव्याप्तिश्च सामर्थ्येन वा रश्मिः। उत्क्रान्त्यादिश्रुत्युक्तेन । अयमिति गतिमत्त्वरूपो हेतुः । जीवधर्मातिदेशेन प्राप्तः सौत्रेणानुक्तस्य हेतोः समुच्चायकेन चकारेण द्योतकेन सूचितः । अतीति । तथा प्राण इत्यत्रोक्तः । सूचनेति परिमाणासिद्धिरूपम् । अन्यथान्थेनासौत्रेणानुक्तस्य हेतुना प्राणेष्वेवाणुत्वं सिद्ध्येत् । हेतुमात्रस्याति- देशानङ्गीकारे बाधकाभावात् । सूत्रेऽसूचनात् । उद्दिष्टेनातिदिष्टबाधदर्शनाच्च । त एत इति वागादयः समाः । केन रूपेणेत्यपेक्षायामाह सर्व इति । आधिदैविकरूपेणाशेषजगद्रक्षाष्टिमन्त इत्यर्थः । कालत इति मुक्तिकालत इत्यर्थः । एवकारेण देशव्यवच्छेदः । तथा चाणव एवानन्ता अनन्तकालावस्थायिनः । परमाणुवन्नयनये । अनन्तमेवेति 'स यो हैतानन्तवतश्च्या सोऽन्तवन्तं लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्ते' इत्युक्तवोच्यतेऽनन्तमेवेत्यादिश्रुतिः । देशत आनन्त्ये सिद्धस्य लोकस्य साधनरूपो जयोऽन्वितः स्यादिति भावः । अवसायादिति । माध्वास्तु 'अणुभिः पश्यत्यणुभिः शृणोति प्राणा वा अणवः प्राणैरेतद्भवति' इति कौण्डिन्यश्रुतिमाहुः । रामानु- जाचार्यास्तु उपास्यप्राणबहुत्वानुरोधिनीं श्रुतिमाहुः । तेन 'गोविन्दाम्मृत्युर्बिभेति' इति गोपालतापनीयं समर्थितम् । न तु कार्यलक्षणस्येन्द्रियेष्वात्तिव्याप्तिः । पुरुषविधब्राह्मणसत्त्वात् । शरीरेति । शंकराचार्यमतमिदं सूक्ष्माः परिच्छिन्नाश्चैते प्राणा इति भाष्यात् । नैयायिकानां च । तत्र त्वचि स्पष्टम् । सकलशरीरावच्छेदेन स्पर्शोपलम्भात् । संकोचेति । मुक्तावल्यां मनोनििरूपणे पूर्वपक्षस्यास्योयम् । यथाहुः मनसोऽणुत्वोक्त्यनन्तरम् । न च दीर्घशष्कुलीभक्षणादौ नानावधान- भाजं च कयमेकदा नानेन्द्रियजन्यज्ञानमिति वाच्यम् । मनसोतिलाघवाञ्झटिति नानेन्द्रियस- म्विधानान्नानाज्ञानोत्पत्तोत्पलशतपत्रभेदादिवद्यौगपद्यप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वात् । न च मनसः संकोच- विकाशशालित्वादुभयोपपत्तिरस्त्विति वाच्यमिति । समाधानं तु नानावयवतन्नाशकल्पनागौरवा- दिति । व्यापकत्वमिति व्यापकधर्मस्य व्यापकत्वनियमाद्गोविन्देन्द्रियाणां व्यापकत्वे क्रीडा- प्रतिबन्धात् 'मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि' 'श्रीमद्गोकुलकृष्टतारा' इत्यादिक्याक्य- विरोधाद्विर्धारितम् । 'सर्वतः पाणिपादान्तम्' इत्यत्रान्तशब्दाज्ज्ञानमार्गीयत्वान्न दोषः । उपासनादिभिर्व्यापकत्वम् । दूरश्रवणदर्शनादिकं तु यमपुरुषेष्वपि । तेन चेति अणुत्वव्यव- स्थापनेन च । चक्षुर्द्ररगमनं तावत्प्रत्यक्षखण्डे प्रस्थानरत्नाकरे उक्तम् । वृत्तिरूपेण चाक्षुषे तु नयनकिरणा विषयपर्यन्तं गच्छन्तीन्द्रियान्तरे तु किरणाभावादिन्द्रियेण सह विषयं मनः प्राप्नोति तदा क्रमेण सहैव वा निर्विकल्पकं सविकल्पकं च तत्तदिन्द्रियसंसृष्टे मनस्युत्पद्यते । ज्ञानद्वयेपि विषये- न्द्रियस्पर्शादिकं व्यापारः । अनेनार्चिरूपाणां किरणानां सूर्यकिरणानां सूर्यमण्डलाद्भेदस्स 'आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति' इत्यनुवाके श्रावणात्तैरखिलमेरूत्तरदेशैर्व्याप्तवत्यादित्यमण्डलस्य दशसहस्र- योजनपरिमाणस्मरणेन तेषां तत्परिमाणाषाधकत्ववत्सूर्याध्यात्मिकचक्षुषः किरणानामपि तथात्वेन 1466

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १७१

भाष्यप्रकाशः । गुणव्याप्त्या वेति बोधितम् । मोक्षे च तेषामपि तत्संपत्तिरिति च बोधितम् । नन्वेतेषां को वा गुणो यो बहिः प्रसरतीति वक्तव्यम् । यदि न वक्तुं शक्यते तर्हि मिथ्यैवायमुद्यम इतिचेन्न । चक्षुर्मनोवाचां तेजोमयदेवताधिष्ठितत्वात् तदंशत्वाच्च रूपमेवेति वदामः । 'तेजोमयीवाग्' इति श्रुतेश्च । त्वचस्तु स्पर्श एव । अथवा । 'यन्न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासवः' इति षष्ठस्कन्धे नारदकृत उपदेशे मनःप्रभृतीनां ब्रह्मकर्मकस्पर्शज्ञानयोर्निषेधमुखेन तेषु स्पर्शज्ञानयो- रङ्गीकारात् स्पर्श एव सर्वत्र यथोचितो भवतु । नच तस्य प्रत्यक्षापत्तिः शङ्क्या । अणुगुणत्वेना- तीन्द्रियतया कार्यैकानुमेयत्वात् । इन्द्रियाणां प्राप्यप्रकाशकारित्वस्य नियतत्वादिति । यत् पुनः

रश्मिः । श्रुतविरोध उक्तः । 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति श्रुत्या चन्द्रदेवताकत्वेन मनसो नानाकिरणशालिन ईक्षत्यधिकरणभाष्योक्तप्रकारेण कामवर्जितातिशुद्धस्य दूरगमनं ब्रह्मपर्यन्तगमनम् । तथा वाचां दूरगमनं वीचीतरङ्गन्यायेन प्रसिद्धम् । त्वचः सर्वशरीरव्याप्तित्त्वाच्चप्रत्यक्षे । सामर्थ्येन वेति देवता- सामर्थ्येन । तथा प्राण इत्यधिकरणे प्राणे जीवधर्मातिदेशस्य सिद्धान्ताङ्गीकारात्सर्वशरीरे जीवचैतन्येनेव । वाकारद्वयार्थः क्वचित्पूर्वतन्त्रे प्रसिद्धः । 'सेवायां वा कथायां वा' इतिवत् । मोक्ष इत्यादि । इदं च तत्प्राक्श्रुतेश्चेति सूत्रे चकारान्मोक्ष इत्यादिभाष्ये स्पष्टम् । गुणव्याप्तिं प्रपञ्चयन्ति स्म नन्वेतेषा- मित्यादिना । अयमिति अणुत्वप्रसाधनलक्षणः । तेजोमयत्वार्थं ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणेऽत्रैवाग्रे स्फुटम् । रूपमेवेति । तेजस्तन्मात्रत्वस्य तलक्षणत्वादिति भावः । एवकारेण चक्षुषः सूर्यदेवताकत्वेन तद्रश्मयो व्यवच्छिद्यन्ते । मनसस्तु कामसंकल्पादिनानावृत्तयो व्यवच्छिद्यन्ते । वाचस्तु व्यवहार- जनकत्वरूपवृत्तियर्वच्छिद्यते । प्रस्थानरत्नाकरे तु गुणादालोकवदिति सूत्रे आलोकस्य गुण- त्वाङ्गीकारात्तैजसस्य चक्षुष आलोकरूपगुणव्याप्त्याङ्गीकारेण्वदोष इत्युक्तम् । चक्षुषस्तैजसत्वस्य नैयायिकादिसकलप्रसिद्धस्य माऽपलापो हि भूत् । मनोवाचोस्त्वप्रसिद्धं मन्वानं प्रत्याहुः तेज इत्यादि । तथा च वाक्पूर्वरूपस्य मनसः कथमितैजसत्वमिति चन्द्रदेवताकस्य तैजसत्वम् । अत- स्तिसृणां रूपं तन्मात्रेति भावः । त्वच इत्यादि । त्वचो वायुदेवताकस्य स्पर्श एव बहिः प्रसरति न तु रूपं तदभावादित्यर्थः । प्रस्थानरत्नाकरे तु देवतासामर्थ्यमप्युक्तम् । लाघवेन सकलसाधारण- स्पर्शमाहुः अथवेत्यादिना । ब्रह्मकर्मकेत्यादि । वाक्यान्तर्गतयच्छब्दार्थो ब्रह्मेति भावः । निषेधेति निषेधमुखं निषेधोपायः निषेधरूपो ब्रह्मतिरिक्ते स्पर्शप्रापकोपायः । तेष्विति । मनोबुद्धीन्द्रियासुषु । स्पर्शोति ब्रह्मतिरिक्तं स्पृशन्ति विदुरिति । एवेति । स्पृशन्ति विदुरित्ये- तयोर्मनोबुद्धीन्द्रियासुकर्तृत्वेन स्पर्शज्ञानानुकूलव्यापारो मनआदिनिष्ठ इति । सर्वत्रेति । मनोबुद्धीन्द्रियासुषु स्पर्शानुकूलो व्यापारः । आकाशं स्पृशन्ति विदन्ति । एवं वायुमग्निमपः पृथिवीमोषधिमन्नं पुरुषम् । एतेभ्यः प्रयोगेभ्यः । आकाशादिषु स्पर्शज्ञाने । कर्मत्वात् । तत्रापि सूक्ष्मातरंपरयेत्यर्थः । इदमेवोक्तं यथोचितपदेन । आकाशस्य मांसरूपस्य स्पर्शः । ननु त्वग्विषयकज्ञानादौ तस्याणुप्राणादिगुणस्य स्पर्शस्य प्रत्यक्षापत्तिरित्याशङ्कामपनुदन्त आहुः न चे- त्यादि । कार्यैकेति । अणूनीन्द्रियाणि स्पर्शवन्ति । प्राप्यप्रकाशकारित्वात् । यन्नैवं तन्नैवं परोक्ष- घटवदित्यनुमेयत्वात् । कार्यं प्राप्यप्रकाशस्तद्धटिते हेतुनानुमेयत्वं कार्यैकानुमेयत्वं तस्मात् । नि- यतत्वादिति । ज्ञानेन्द्रियाणि वस्तुप्राप्यप्रकाशकारीणि । सौगतास्तु श्रोत्रस्याप्राप्यप्रकाशकारित्वं

1467

१७२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ४ अ० ३ सू० ७ भाष्यप्रकाशः। सकलदेहव्यापिकार्यानुपपत्तिप्रसङ्गादणुत्वं मध्यमपरिमाणबोधकत्वेन व्याख्यातं तदप्येते- नैव निरस्तं ज्ञेयम् । ज्ञानवत्ता तु तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायेति भावनाव् देवता- त्वाच्च युक्तेवेति न कोऽपि शङ्कालेशः । भिक्षुस्त्वत्राणुपदेन तन्मात्राणि व्याख्याय तेषां पृथगुत्पत्ति- विचारमत्राङ्गीचकार तन्न । मैत्रेयोपनिषदि, पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते । अथ रश्मिः। वदन्ति तदन्ये दूषयन्ति स्म यथाह शास्त्रदीपिकाकारः । अप्राप्यकारित्वे हि सन्निकृष्टवि- प्रकृष्टस्थितौ युगपच्छब्दमुपलभेयाताम् । तयोस्तु क्रमेणोपलब्धिर्न कथंचिदप्राप्यकारित्वे समर्थ- यितुं शक्या । तस्माच्चाप्राप्यकारित्वं श्रोत्रस्य संभवति । वृत्तेस्तु ज्ञानावस्थात्वमेवेति व्युत्पादितं प्रस्थानरत्नाकरे वृत्तिनिरूपणेन । श्रोत्रस्य शब्दो वृत्तिरिति प्राप्यकारित्वम् । न चार्तभाग- ब्राह्मणे 'श्रोत्रं वै ग्रहन्नकः शब्देनातिग्रहेण गृहीतः श्रोत्रेण शब्दान्छृणोति' इति तत्र श्रोत्रे ग्रह्णक- शब्दोऽन्येष्विन्द्रियेषु ग्रहशब्दा इत्यप्राप्यप्रकाशकारित्वमिति वाच्यम् । मैत्रेयीब्राह्मणे 'स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयाद्ग्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः' इत्यत्र बाह्यानिति शब्दरूपग्रहणकर्मविशेषणाद्वाह्येतरशब्दग्राहकतत्वेन प्राप्यकारित्वात् । न चैवमपि मनआदिमोतृत्वं वबतु मुख्यविप्रब्राह्मणे 'मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा सौम्यं चक्षुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा हि तद्विन्दन्ति श्रोत्रं दैव श्रोत्रेण हि तच्छृणोति' इति श्रुतेरिति शङ्क्यम् । यत्किञ्चित्सा- क्षाद्ग्रहणेन श्रोत्रस्य प्राप्यकारित्वात् । कर्मेन्द्रियेषु तु तत्तत्क्रियैव व्यापारः । 'सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम्' इत्यादिश्रुतेः । तज्जन्या स्थूलशरीरक्रिया च फलमिति । अन्ये तु घ्राणरसनश्रवणानां द्रव्यग्राहकतवं नेच्छन्ति तन्नास्मभ्यं रोचते । तमसि रसनया दुग्धादेर्घ्राणेन चम्पकादेः, श्रवणेन भेर्यादेरनुभवस्य व्याप्तिज्ञानविधुराणामपि दर्शनात् । अत्र व्यवसायविरोधेन स्मूतिरूपत्वस्य तन्न वक्तुमशक्यत्वाच्च । न चोपनतिं भानं तदिति वाच्यम् । तथात्वे मानाभावात् । घ्राणादीनां द्रव्या- ग्राहकत्वसाम्मुषम्यैकशरणत्वादिति दिक् । तथा च सुरभि चन्दनमित्यत्रेव घ्राणादीनां द्रव्यादिग्रहणे सामान्यलक्षणाज्ञानलक्षणे प्रत्यासत्ती ज्ञेये । सिद्धान्तमुक्तावल्यां स्पष्टम् । एवं नियतत्वं तस्स बोध्यम् । व्याख्यातमिति शंकराचार्यैर्व्याख्यातम् । तथा च भाष्यम् । अणवश्चैते प्रकृताः प्राणाः प्रतिपत्तव्याः । अणुत्वं चैषां सौक्ष्म्यपरिच्छेदो न परमाणुत्तुल्यत्वम् । कृत्स्नदेहव्यापिकार्या- नुपलब्धिप्रसङ्गादिति । एतेनेति पूर्वग्रन्थेनैव । एवकारस्तु पूर्वग्रन्थस्य विस्तृतत्वात् । ज्ञानेति । ननु अणुपु विषयप्रकाशनसामर्थ्यमयुक्तं संहननातिरिक्तसामर्थ्याप्रसिद्धेः परमाणुष्विवेत्याशङ्क्याहुः ज्ञानवतेति । चकारेणानुत्वसंग्रहः । तथा चेन्द्रियाणां परमाणुत्वेऽयं दोषो न त्वणुत्व इति भावः । न कोपीति । परमाणुत्व इन्द्रियाणां द्विगोलके दोरादौ मल्लविद्यायां हस्ताभ्यां चलने विष्णु- देवताकृतावच्छेदेन गतिजनकत्वं न शिल्पजनकत्वम् । पशूनां चक्षुरिन्द्रियस्य नासिकाविवरावच्छे- देनाश्विनीकुमारकृतावच्छेदेनेक्षितृत्वमपि विषयेन्द्रियसंयोगाच्च चक्षुरादौ कदेवतावच्छेदेनानन्दजनक- त्वमपि । पङ्गूनामिन्द्रदेवतावच्छेदेन तालवादनं न तु गतिजननम् । नेत्राभ्यां मित्रदेवतावच्छेदे- नाशूर्विसर्गोऽपि तथा शरीरे रोमस्वेदहर्षादिविसर्गोपि । तत्र पादादीन्द्रियाणां हस्तादि- गोलकावच्छेदेन कार्यजननमनुपपन्नम् । अयमपि शङ्कालेशो नेति कोपीत्युक्तम् ॥ सामर्थ्याद्वा गुणव्यासंवदिति । अङ्गीचकारेति । माब्वास्तु चात्र 'दिवीव चक्षुराततम्' इति 'अणुभिः पश्यति' इति श्रुति- 1468

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १७१ श्रेष्ठश्च ॥ ८ ॥ (२-४-४) मुख्यश्च प्राणो नित्यगतिमान् अणुपरिमाणश्च । चकारादतिदेशः । नासदासीदित्यत्र, ‘आनीदवातं स्वधया तदेकम्’ इति अननात्मकस्य पूर्वसत्ता प्रदर्शिता ॥ ८ ॥ भाष्यप्रकाशः । महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्ते इत्युक्त्या श्रुतौ भूतपद उभयसंग्रहस्य बोधितत्वेन पूर्वपादीय- वियदाद्युत्पत्तिविचारादेव चारितार्थ्येन पृथग्विचारप्रयोजनाभावात् ॥ ७ ॥ इति तृतीयं अणवश्चेत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ श्रेष्ठश्च ॥ ८ ॥ इन्द्रियाणि विचार्येदानीं मुख्यप्राणं विचारयति । तत्र मुख्यप्राणनित्य- तायाः स्फुटमश्रवणात् प्रश्नोपनिषत्प्रभृतिषु, 'मा मोहमापद्यथा अहमेवैतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्यै- तद्बाणमवष्टभ्य विधारयामि' इत्यादिरूपे प्राणानां संवादे शरीरस्थितिहेतुतया श्रेष्ठत्वेन निर्णीत- त्वाच्च संदेहे श्रेष्ठयस्य नित्यत्वागमकत्वे मानाभावादित्य इति प्राप्ते आहेत्याशयेन व्याकुर्वन्ति मुख्य इत्यादि । मुख्यः प्राणोपि नित्यो गतिमानणुपरिमाणश्च । तत्र हेतुरतिदेशप्राप्तश्चकारादेव पूर्ववद् रूप्यते । नन्वस्य सृष्टेः पूर्वं सत्तायां किं मानमत आहुः नासदासीदित्यादि । तथाचैवं रश्मिः । विमानेन प्राणाः किं व्याप्ता उताणव इति संदेहे व्याप्ता इति पूर्वपक्षेऽणव एवेति सिद्धान्तयन्ति स्म । रामानुजास्तु त एते सर्वे समाः सर्वेऽनन्ता इत्यानन्त्यश्रावणाद्विभुत्वं प्राणानामिति प्राप्तेऽभि- धीयते । प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्तीत्युत्क्रान्त्यादिश्रवणात्परिमितत्वे सिद्धे सत्यु- त्क्रान्त्यादिषु पार्श्वस्थैरनुपलभ्यमानत्वादणवश्च प्राणाः । आनन्त्यश्रुतिस्तु 'अथ यो हैताननन्तानुपास्ते' इत्युपासनश्रवणादुपास्यप्राणविशेषभूतकार्यबाहुल्याभिप्रायेति सिद्धान्तयन्ति स्म । श्रुताविति अव्यव- हितपूर्वोक्तायाम् । पूर्वेति । एवकारस्तु पञ्चतन्मात्राणां महाभूतधर्मातिदेशस्योक्तत्वात्तत्र निविष्ट- स्वातन्त्र्यमात्राज्ञाने तादृशमहाभूतरूपविशेषणाज्ञानप्रयुक्ततद्धर्मातिदेशज्ञानापत्तेः । न च तूष्णीमति- देशमुक्तमितः परं विविच्य विचार इति वाच्यम् । सूत्राभावात् ॥ ७ ॥ इति अणवश्चेत्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ श्रेष्ठश्च ॥ ८ ॥ मुख्येति । प्राणपदस्य भाष्ये प्रियत्वाय व्यवस्थापनात् प्रियत्वेन स्तुतस्य मुख्यप्राणस्योपेक्षानर्हत्वात् प्रसङ्गसंगत्या विचारयति भगवानाचार्यः । विषयादिकमाहुः तत्रेत्यादिना । मुख्यप्राणो विषयः स नित्यो जीवधर्मवांश्चानित्यस्तद्धर्माभाववान्वेत्याकारकसंशयस्तु स्पष्ट एव । अश्रवणेति । 'एतस्माज्जायते प्राणः' इत्यत्रोत्पत्तेः प्रादुर्भावरूपत्वस्यापि शक्यवचनत्वा- त्स्फुटपदोक्तिः । प्रभृतीति । प्रभृतिपदार्थोऽग्रे स्फुटः । मा मोहमित्यादि बाणधारकत्वाय मुख्यं मन्यमान- प्राणान्प्रति प्राणवाक्यात् । बाणं देहम् । इति प्राप्त इति पूर्वपक्षे प्राप्ते । मुख्यश्चेति भाष्ये चकारोऽप्यर्थ इत्याशयेनाहुः मुख्य इति । चेति अयं समुच्चये । चकारादिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्रेत्यादिना । हेतुरिति । सौत्रचकाराद्धेतुवाचकपञ्चम्या लुग्बोधितः । स च गतिमत्त्वेन नित्यत्वे अणुत्वमेवेति भाष्ये गतिमत्त्वं हेतुः । अतिदेशप्राप्तोऽतिदिष्टश्चकारात्तद्वाचकात् । एवेति किमत आहुः पूर्ववदिति पूर्वसूत्रवत् । तथा च पूर्वसूत्रप्रामाण्यादेवकार इति भावः । रूप्यत 1469

१७४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० ४ अ० ४ सू० ९ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९ ॥ ननु मुख्यः प्राणो वायुरेव भविष्यति, इन्द्रियाणां क्रिया वा। एवं हि श्रूयते। 'यः प्राणः स वायुः। एष वायुः पञ्चविधः प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः' इति। 'सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च' इति। तन्त्रान्तरीया आ- चक्षते। तदुभयमपि न। कुतः पृथगुपदेशात् । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वे- भाष्यप्रकाशः। सृष्टिप्राक्काले वातरूपतानिषेधपूर्वकमानीदिति कथनाद्भगवतोऽननात्मकतो यो धर्मः स एव मुख्यः प्राण इति तेन रूपेण सत्तायां सिद्धायाम्, एतस्माज्जायते प्राण इत्यत्रापि जीववद् व्युच्चरणमेव, न तूत्पत्तिः। सदेवेति श्रुतिस्तु ततोऽपि पूर्ववृत्तान्तपरेति श्रुतिविरोधलेशस्याप्यभावादयमपि जीवसमानयोगक्षेमत्वाद्दंश एवेत्यर्थः ॥ ८ ॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९ ॥ प्राणस्वरूप एव किंचिदाशङ्क्य परिहरतीत्याशय- मस्याहुः नन्वित्यादि। तन्त्रान्तरीयाः सांख्याः, सामान्येति तेषां सांख्यसप्ततौ कारिका। अर्थस्तु पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि बाह्यानि। मनोबुद्धयहंकाराख्य आन्तरः। एवं त्रयोदशविधं करणम् । तस्य त्रयोदशविधस्यापि करणस्य या साधारणी वृत्तिः प्राणाद्या प्राणनादिरूपा। भावे घञ् । सैव पञ्च वायवः प्राणादय इति व्यवह्रियन्ते इत्यर्थः। तथाचोभयो- र्मध्ये यत्किंचिदादर्त्तव्यं, न तु पृथग्विचारस्तस्य युक्त इत्याशङ्काशयः। परिहारं व्याचक्षते तदुभयमपि नेत्यादि। नन्वेवं वायोः सकाशाद्भेदोऽस्तु, इन्द्रियक्रियातः कथं भेद इत्यत रश्मिः। इति भाष्यार्थस्तु श्रेष्ठः प्राणश्चकारसूचितार्थोऽतिदेशादिति । सृष्टेरिति पञ्चम्यन्तमिदम् । नास- दिल्यादीति । नासदासीन्नो सदासीदित्यानीत् लुङन्तं, अवातं, स्वधया, तद्, एकम् । एकं तद् ब्रह्म कर्तृ, स्वधया स्वधाशब्देन अवातं अप्राणं जगत् आनीत् प्राणानुकूलभूतकालिकव्यापारवत् । अवातं प्राणयुक्तमकार्षीत् । स्वधापदेन पितृसृष्टिरुक्ता । सा च सामवेदप्राधान्यापेक्षया । 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति । मनुस्मृतौ 'ऋग्वेदो देवदैवत्यः' इत्यत्र साङ्गः पितृदेवत्वमुक्तम् । स्वधा पितृदाने । वातेति 'वातः प्राणः' इति बृहदारण्यके । अननेति । भगवत्संबन्ध्यननानुकूलो व्यापार इत्यर्थादिति भावः । एतदुपपादितं प्राक् । ततोपीति । तस्य तमःपदार्थकस्य समाधिकर- णोक्तरीत्या तमःशब्दार्थादप्रच्यावनपक्षेऽवान्तरकारणपक्षे इदं बोध्यम् ॥ ८ ॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९ ॥ एवेति इन्द्रियव्यवच्छेदकः । नन्वि- त्यादीति । वायुतः पार्थक्यस्यासन्दिग्धत्वेन बोधनादाहुर्मध्ये इन्द्रियाणामित्यादि । एतच्च क्वचित्प्रसिद्धम् । शंकरभाष्येपि न वायुः प्राणो नापि करणव्यापार इति । श्रूयत इति । तत्रेति । इन्द्रियाणां क्रिया वेति कोटौ स्वाभिप्रायमाचक्षत इत्यर्थः । तन्त्रान्तरीयाभिप्रायत्वात्समस्तकरणवृत्तिः प्राण इति शंकरभाष्यात् । कारिकेति । इदमुपलक्षणं सांख्यप्रवचनसूत्रस्य । सांख्यप्रवचनसूत्रवृत्ता- विदं सूत्रं प्रधानकार्याध्यायेऽस्ति । सामान्या चासौ करणवृत्तिरिति कर्मधारयं व्याचक्षते । पञ्च- बुद्धीति । ननु 'प्राणितीति प्राणः' एवमादिविग्रहेषु प्राणनादिरूपाः कथमत आहुः भाव इति । प्राणादिपदेषु । इत्याद्याशङ्केति इति भाष्यज्ञा यस्य स इत्याशङ्कः, तस्याशय इत्यर्थः । इन्द्रियत 1470

खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीम्' इति पृथगुपदेशात् ।" Wait! Does it say: "पृथिव्यपामदः कर्म" ? Wait, does Madhva say: "पृथिव्यापस्तदः कर्म"? Wait! Let's search for: "चेष्टायां बाह्यवायौ च मुख्यप्राणे च गीयते प्राणशब्दः" In Madhva's Anuvyakhyana or Bhashya: "चेष्टायां बाह्यवायौ च मुख्यप्राणे च गीयते । प्राणशब्दस्तथाप्येष मुख्ये तत्रैव युज्यते ॥" And: "स प्राणमसृजत खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीत्यपामदः कर्मेति पृथगुपदेशात्" ? Wait, look at: "पृथिवीत्यपामदः कर्मेति" ! "पृथिवी" + "इति" = पृथिवीति ! Then: "अपामदः कर्म" इति ! Wait, "अपामदः कर्म" ? "अपामदः कर्म" is a Vedic quote! Rigveda / Taittiriya / Shatapatha? "अपामदः कर्म..." Wait, look at the letters in line 32: पृ थि वी (prithivi) त्य (tya) पा (paa) म (ma) दः (dah)

न्ति स्म" Wait, let's look at "तदादिना" or "नादिना": Could it be "तादिना"? Wait, look at line 31: "आद्येति ।" Wait, Anubhashya line 7: "कुतः तत्सहशिष्यादिभ्यः ।" Bhashyaprakasha line 12: "...चक्षुरादिवदित्यादि ।" So Rashmi is commenting on "आदिभ्यः" or "इत्यादि"! "आद्येति । स एष जीव इति वाक्यात् ।" Wait, before "आद्येति": Line 30: "...गृहीतम् । तदादिनाऽप्राप्तं गृह्णन्ति स्म" -> or "तथाऽदिनाऽप्राप्तं"? Wait, look at line 30: "...अत्रांशं भाष्ये आदिशब्देन गृहीतम् । तादिनाऽप्राप्तं गृह्णन्ति स्म" Wait, Anubhashya has "तत्सहशिष्यादिभ्यः". So "तच्छब्देन... आदिशब्देन..." Wait! Look at the first letter of line 31: "आद्येति ।" Wait, no: "ताद्येति"? "चाद्येति"? In line 31: "आद्येति" or "इत्याद्येति"? Wait, look at line 12 of Prakasha: "चक्षुरादिव

letter: is it ज्ञः or च ।? Look at the character: it has the loop of ञ and च? Wait! Look at ज्ञ in विज्ञायामृतमश्नुते (L25): ज्ञा has the top loop and curved tail. In L26, the letter is NOT ज्ञ! Look at it: it has ञ and ज or ञ and च? Wait, look at जीवत्वञ्च - ञ् + च = ञ्च! And after ञ्च, there is a danda ।? Wait, why are there two vertical dots? Ah, look closely: it's not two dots, it's a danda with a slight ink break, OR is it a visarga? Wait, compare with visarga in श्रुतेः । in L25: visarga is two clear round dots. In L26: they are two dots: जीवत्वञ्चः? No, why would there be visarga after च? Wait, what if it is जीवत्वञ् च? Wait, what if it is जीवत्वतः? No, it's not तः. Wait, what if it is जीवत्वम्? Wait, could it be जीवत्वञ्च? Wait, could it be `जीवत्वम् । 'स एव जीवः' इत्यत्र...

नैष दोषः । कुतः, अकरणत्वात् । करणस्यैव हि व्यापारोऽपेक्षितः । अन्यस्य कार्यमात्रमपेक्षितम् । तत्राह तथा हि कार्यवत्त्वं युक्तं तच्छ्रुतिरेव दर्शयति । 'तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे' इत्यादिश्रुतिभिः । प्राणनिमित्तैव शरीरस्थिति- रिति । तस्माद् व्यापाराभावेऽपि स्वरूपस्थितिमात्रेण तस्योपकारित्वम् ॥ ११ ॥ पञ्चवृत्तेर्मनोवद् व्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ व्यापारव्यतिरेकेणोपकारित्वमसङ्गतसमितिवेतू तत्राह पञ्चवृत्तेः । 'अहमेवैतत् पञ्चधात्मानं विभज्यैतत् बाणमवष्टभ्य विधारयामि' इति । यथा भाष्यप्रकाशः। नन्दनादानगमनवचनाख्यकर्मजनका बाह्यप्रयत्नाः पञ्च, धियः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धज्ञानानि पञ्च । एता दश सद्धारकस्य मनसो वृत्तयः, अभिमानोऽहंममेति स्वीकारात्मकः साक्षान्मनसो वृत्तिः एवमेकादश मनसो वृत्तयः, द्वारभूतानामिन्द्रियाणां तु प्रतिनियता एकैकजातीयाः । मात्राणि शब्दादयो धियां भूमयो विषयाः । कर्माणि विसर्गादीनि आकृतीनां भूमयो विषयाः । पुरं शरीरं, तच्च तत्संबन्धिनामप्युपलक्षकम् । तत् अहमित्यभिमानाख्यमनोवृत्ते- र्विषयः । एवमेकादश तासां वृत्तीनां भूमीर्वीर वदन्तीति । तथाच यथैता जीवोपकरणभूतानां करणानां तत्तद्भोगरूपकार्यार्थं व्यापारा आकृत्यादयः सन्ति तथा प्राणस्य जीवभोगसाधकः कश्चिद् व्यापारो नास्तीति कथं तस्य जीवोपकरणत्वमित्यर्थः । समाधिमत्राहुः नैष इत्यादि । एष इति व्यापाराभावः । तत्राहेति तादृशापेक्षाभेदे प्रमाणमाह तथा हीत्यादि । अकरणत्वे कार्यवत्त्वमात्रं युक्तं, न तु सव्यापारं, तच्छ्रुतिरेव दर्शयतीत्यर्थः । श्रुतिमाहुः तस्मिन्नित्यादि । प्रश्नोपनिषदि, 'तस्मिन्नुत्क्रामत्यथैते सर्व एवो- त्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते तस्मिंश्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रतिष्ठन्ते' इति । उपकारित्वमिति । तथाचोप- कारित्वादुपकरणमित्यर्थः ॥ ११ ॥ पञ्चवृत्तेर्मनोवद् व्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ पुनः किंचिदाशङ्क्य परिहरतीत्याशयेन व्याकुर्वन्ति व्यापारेत्यादि । परिहारं विशदयन्ति यथेत्यादि । तथाच व्यपदेशप्रामाण्येन रश्मिः। दानगमनवचनानि । विसर्गानन्दनादानगमनवचनानि आख्या येषां कर्मणां तेषां जनकाः । एता इति । एता उक्ता दश । सद्धारेति । ननु कामसंकल्पादीनां श्रद्धाधृतिमतीप्रायपाठेन सत्त्ववद्विचिकित्साऽश्रद्धाऽधृतिप्रायपाठेनासद्धारकस्यापि मनसो वृत्तयः सन्त्विति चेन्न । मुख्ये संप्रत्ययात् । तेन कामादयः सन्तोत्र । साक्षादिति एकधातोरप्रयोगात् । प्रतिनियतेति विसर्गादयः शब्दादयश्च । जातयो विसर्गत्वादयः तादृशैकेकजातीयाः । जीवभोगेति जीवभोग इव साधकः जीवभोगसाधकः । तादृ

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १०९ मनसो द्वारभेदेनैवैकादशवृत्तयः स्वरूपत एव । एवमेव प्राणस्यापि पञ्चधात्मानं विभज्य कार्यकारणं व्यपदिश्यते ॥ १२ ॥ अणुश्च ॥ १३ ॥ अतिदेशेन प्राप्तमप्यणुत्वं 'पञ्चधात्मानं विभज्य' इति वचनात् संदिग्धं पुनर्विधीयते । आसन्द्योऽप्यणुः । चकारात् पूर्वोक्तसर्वसमुच्चयः ॥ १३ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं चक्षुरादिवदधिकरणम् ॥ ५ ॥ भाष्यप्रकाशः। यथा मनसि इन्द्रियद्वारा साक्षाच्च वृत्तिस्वीकारस्तथा प्राणेऽपि व्यपदेशसाम्येन साक्षादेव वृत्तिस्वीकारः । अतः कार्यमात्रात् स्वरूपत एवोपकारादुपकरणत्वमित्यर्थः । एतेन यत् परैः 'प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः' इति योगसूत्रानुसारेण मनसः पञ्चवृत्तित्वमङ्गीकृत्य पञ्च- वृत्तित्वांशेऽपि मनोवदिति दृष्टान्त इत्युक्तम्, तदपि परास्तम् । उक्तवाक्य एकादशत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् । योगोक्तवृत्तीनां तृतीयस्कन्धे, 'संशयोऽथ विपर्यासः' इत्यत्र बुद्धिवृत्तित्वस्वीका- राच्च । श्रुत्युक्ताः कामादयस्त्ववान्तरवृत्तित्वेनैकादशस्वेव प्रविशन्ति । योगसूत्रं तु निरोध्यत्वेन ताः वक्तीति, न त्वन्या निराचष्ट इति न कोऽपि दोषः ॥ १२ ॥ अणुश्च ॥ १३ ॥ पूर्वोक्तसर्वसमुच्चय इति । उत्क्रान्त्यादिश्रुत्यन्तधर्मसंग्रहः । तथाच रश्मिः। साक्षादिति अहंकाररूपा वृत्तिः । साक्षादेवेति । व्यपदेशेऽहमेवेत्येवकारेणेन्द्रियरूपद्वारव्यवच्छेदकेन तथा । यथेत्यादीति । द्वाराणीन्द्रियाणि । तन्नेत्रत्वश्रुत्यादिनाभिमानत्वेन च । वृत्तयो ज्ञाना

१८० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ४ अ० ५ सू० १३ भाष्यप्रकाशः । खसामर्थ्याद् वृत्तयो वृत्तिसामर्थ्यात् सर्वशरीरव्याप्तिः । बहिर्भूयस्त्वेन प्रत्ययस्तु त्रिवृत्करणोच्च- रमद्भिः पोषणादुपपन्नः । तस्मादणुरेवासन्द्यः प्राण इति सिद्धम् । यत्पुनः प्राणमुपक्रम्य ‘सम एभिस्त्रिभिर्लोकैः समोऽनेन सर्वेण’ इति विभुत्वमुद्गीथब्राह्मणे श्रावितम् । यच्च ‘प्राणे सर्वं प्रति- ष्ठितम्’ इति सर्वाधारत्वं प्रश्नोपनिषदि श्रावितं ‘सर्वं हीदं प्राणेनावृतम्’ इति च श्रुत्यन्तरे तत्तु, उत्क्रान्त्यादिश्रुतिविनिश्चिते परिच्छिन्नत्वे सर्वस्य प्राणिजातस्य प्राणायत्तस्थितिकत्वेनोपपद्यते इति रामानुजाचार्याः । तेन व्यापककार्यकरणात् तत्सिद्धिनिबन्धना गौणी तत्र फलति । शंकराचार्यभास्कराचार्याभ्यां तु आधिदैविकेन समष्टिव्यष्टिरूपेण हैरण्यगर्भेण प्राणेन सूत्रात्मना तद्विभुत्वमिति न विरोध इत्युक्तम् । अस्माकमपीदमेव संमतं किंचिद्वैलक्षण्येने- त्यग्रिमाधिकरणे सेत्स्यति । भिक्षुस्तु अणुशब्देन तन्मात्रकार्यं स्थूलमहाभूताणुं वैशेषिकप्रतिपन्नत्र्यणुकस्थानीयं योगभाष्यानुसारेणाङ्गीकृत्य ततः स्थूलमहाभूतोत्पत्तिमङ्गीचकार । तदपि व्यासानभिप्रेतमेव । अत्र तत्प्रसङ्गादर्शनात् । यदि हि ताननूनभिप्रेयात् तदा पूर्वपाद एव विपर्ययसूत्रात् पूर्वमेव तानपि विचारयेत् । यदि च तत्र प्रामाणिकत्वमभिप्रेयात्, श्रुतेरिति वा स्मृतेरिति वा हेतुं च रश्मिः । संभवत्यतो यथाकथंचिद्वितीया कोटिः । ‘पञ्चधा प्रविभज्य’ इति श्रुतिविरोधाच्चाणुः । सूत्रं तु प्राणव्यति- रिक्तेन्द्रियपरमिति पूर्वपक्षे, आसन्द्योप्यणुरिति सिद्धान्तः । अत्राशङ्काग्रे निराकरिष्यते । बहिर्भूय इति भगवतो व्यापकत्वेन प्राणाद्बहिर्भूयस्त्वेन प्रत्ययः संभवति मुख्यत्वात् । जीववद्व्यति- रिक्तेपि पञ्चानामेतत्समानस ध्यानरूपेण अमृतबिन्दूपनिषदि प्रसिद्धम् । अन्यदप्याहुः त्रिवृदि- त्यादि । ‘पुरुषं प्राप्य त्रिवृत् त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति’ इति छान्दोग्यश्रुतेः । अद्भि- रिति । ‘आपोमयः प्राणः’ इति छान्दोग्यश्रुतेः । उद्गीथेति छान्दोग्येस्ति । व्यापकेति सर्वेण समत्वरूपं व्यापककार्यं तत्करणात् । सर्वाधारकत्वं च व्यापककार्यम् । सर्वावरकत्वं च व्यापककार्यम् । एवं च सिंहो माणवक इतिवद्विभुः प्राण इत्येवं विभुत्वगुणयोगाद्गौणी व्यापककार्यकरणविभुत्वगुणसिद्धि- निबन्धना । तत्रेति सम एभिरित्यादिवाक्येषु । एभिः समः प्राण इत्यत्र प्राणे सर्वमित्यत्राधारेण समः प्राणः । सर्वं हीत्यत्र सर्वावरकेण समः प्राण इत्यत्र समपदप्रयोगो गौणोणुपदप्रयोगोऽ- णुरित्यत्र मुख्यः । इदमेवेति । गीतायाम् ‘मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव’ इत्यस्यैकवाक्यता ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’इत्यनयेत्येवकारः । अभिमेति समनन्तराधिकरणे । अत एव प्राण इत्यतिदेशाधि- करणेन विभुत्वमिति नोक्तम् , दुरूहे जिज्ञासोदयात् । तन्मात्रेति द्व्यणुकमात्रकार्यम् । स्थूलेति । पीलुपाकवादिमतेन प्रसिद्धम् । द्व्यणुकपरमाण्वोरप्रत्यक्षादाहुः वैशेषिकेति । पीलुपाकवादिनां त्र्यणुकप्रत्यक्षादुक्तम् । अभिप्रेतव्यावर्तक एवकारः । तत्र हेतुं तर्कं चाहुः अत्रेत्यादिना । परमाणुभ्यः सृष्टिप्रसङ्गादर्शनात् । तर्कमाहुः यदीति । अन्यज्ञानं तर्कः । तानिति समवायिनः परमाणून् । क प्रसङ्ग इति चेत्तत्राहुः पूर्वपाद इति । पूर्वप्रकरणादेवकारः । पूर्वमिति स्थूलमहाभूतकारणत्वेन । तान् लाघवप्राप्तेरेवकारः । सारवद्विक्षतो मुखात् सूत्रादुच्यत इति चेत्तत्राहुः प्रामाणिकमिति । सूत्रं प्रमाणं सौत्रमित्यर्थः । अभिप्रेयाच्चासौ भगवान् । श्रुतेरिति । 1476

यमनस्योक्तत्वादिति । तुशब्द- - Wait, in L12:देवताधिष्ठितानामेव` (not मे). - Matches.

Line 13:
`व्याख्यानमुखेन पूर्वपक्षमाहुः विशेषेत्यादि । अन्तर्यामिब्राह्मणोक्तस्य यमनस्याण्डसृष्टिरूपवि-`
- Matches.

Line 14:
`शेषकार्यार्थतायाः 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादिवाक्यसमभिव्याहारेणावगमादत्र च तदभावेन`
- Matches. Single quotes around यः पृथिव्यां तिष्ठन्.

Line 15:
`देवताप्रयोजनाभावात्, भोगमात्रकार्यस्य तु प्रतिनियततया जीवाधिष्ठानमात्रादेव सिद्धेर्न`
- Matches. Comma after देवताप्रयोजनाभावात्.

Line 16:
`देवतापेक्षेति पूर्वपक्षमित्यर्थः । अधिष्ठानमिति नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युः । नपुंसकं तु`
- Matches.

Line 17:
`सामान्ये । तथाच शरीरेऽपि प्राणानां सर्वेषां स्वस्वकार्यार्थ ज्योतिरादिरधिष्ठाताऽवश्यमङ्गीकार्य`
- Wait, `स्वस्वकार्यार्थ` or `

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Unicode Devanagari Markdown:

कर्तव्यम् । कुतः, तदामननात् । तथाम्नायते 'अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत्' इत्यादि । अयमर्थः— 'योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः । यस्तत्रोभयविच्छेदः स स्मृतो ह्याधिभौतिकः' ॥ भाष्यप्रकाशः। इत्यर्थः । तदामननादिति तस्य देवतारूपस्याधिष्ठातुः श्रुतौ कथनात् । 'अग्निर्वाग्भूत्वा' इति श्रुतिस्तु ऐतरेयोपनिषदि लोकानां लोकपालानां च सृष्टिमुपक्रम्याद्भ्यः पुरुषमुद्धरन्मुक्त्वा तत आलोचनान्तरेण तस्य मुखनिर्भेदं मुखाद्वाङ्निर्भेदं वाचोऽग्निर्निर्भेदमित्युक्त्वा तथैव नासिकाक्षि- कर्णत्वग्हृदयनाभिशिश्नानां सेन्द्रियाणां सदेवानां निर्भेदं, ततस्तासां देवतानां प्रलयमहार्णवे पातम्, अशनापिपा

अनुवादः प्रस्तुतं पृष्ठं (भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्, पृ. १८५ / १४७९) मूलपाठानुसारं अधोलिखितरूपेण वर्तते:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १८४ इत्याध्यात्मिकादीनां स्वरूपं, वागाद्यप्यणुरूपा नित्याः। तत्र यदि त्रैविध्यं न कल्प्येत तदैकस्मिन्नेव शरीरे उपक्षीर्णं शरीरान्तरे न भवेत्। कल्प्यमाने तु अग्निर्दे- वतारूपोऽनेकरूपभवनसमर्थो वाग्रूपो भूत्वा सर्वत्र प्रविष्ट इति संगच्छते। ते वाग्ध्या- दयश्चेतना भगवदंशास्तिरोहितानन्दाः सामर्थ्ययुक्ता इति कार्यवशादवगम्यन्ते। भाष्यप्रकाशः। माधिभौतिकोपरमाप्येवाभिप्रेतम् । नचायं लोको जीवात्मपरमात्मानौ शरीरं चेति त्रयम- भिप्रेत्य तत्रोक्त इति कथमत्रैतस्य योजनमिति शङ्कनीयम् । तत्र यथा जीवपरमात्मानावणू नित्यौ तथाऽत्र वागादयोऽप्यणुरूपा नित्या

वाह" (भक्त्वा + आह = भक्त्वाह, from भञ्ज् - भङ्क्त्वा, but often written भक्त्वा in some texts, or भङ्क्त्वा). Look closely at the conjunct: it has 'ङ्' above 'क्'? No, it is 'ङ्क्त्वा' or 'क्त्वा'? It looks like 'भक्त्वाह'. Wait, let's look at line 24: "पदभङ्गो".

Line 20: "नारीणामित्यादि । आद्य आह । कश्चेतन इत्यादि । वामानां प्रतिकूलानाम् । अपि तु न कोपि प्रिय-" Line 21: "मादधातीति । अपर आह । वामानां स्त्रीणामित्येवं वामपदस्य स्त्रीपरत्वमभिमृश्य हितकृदित्यादि ।" Line 22: "अपरस्तु हितकृत्वदे कृती छेदने धातुमुररीकृत्याह युक्तमित्यादि । पुनराद्यस्तु बलाभावपदे बला असु-" Wait, "हितकृत्वदे"? Let's read line 22 carefully: "अपरस्तु हितकृ" then what? "त्पदे" (t-pade)! Let's look at the letters: 'ह' 'ि' 'त' 'कृ' then 'त्' + 'प' = 'त्प' (tpa)! then 'द' + 'े' = 'दे'! "हितकृत्पदे"!

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १८४ आधिभौतिककृतश्चायं भेद इत्यग्रे व्यक्तीकरिष्यते । एवमेव ब्रह्मणोऽपि । 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य' इत्यपि निःसन्दिग्धं द्रष्टव्यम् यदज्ञानात् सर्व- विप्लववादिभ्यामोहः ॥ १४ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे षष्ठं ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ भाष्यप्रकाशः। चिरेव मानमित्यर्थः । समष्टिव्यष्टिपदयोर्थस्तु, अशनूङ् व्याप्तौ, सम्यग् एकेन रूपेण अनुगता अष्टिर्व्याप्तिर्यस्यासौ समष्टिः । विविधा नानारूपेण अष्टिर्व्याप्तिर्यस्यासौ व्यष्टिरिति । यद्यपि तत्र समष्टिव्यष्टिभावः प्राणस्यैवोक्तस्तथाप्यणुत्वादिसामान्यात् प्राणान्तरेऽपि तुल्य इति न कोपि संदेहः । एतस्य श्रौतस्य समष्टिव्यष्टिभावस्य पौराणिकाध्यात्मिकादिभावानुगृहीत- त्वेनात्रोक्तं त्रैविध्यं सृष्टिदशायां सार्वत्रिकं सर्वत्रैवोपयुज्यत इत्येतन्निबन्धे सर्वनिर्णये 'आन- न्त्येपि हि कार्याणाम्' इत्यादिकारिकामिस्तद्व्याख्यया च प्रपञ्चितमिति ततोवगन्तव्यम् । एतस्य व्यासाशयगोचरत्वं स्फुटीकुर्वन्ति आधिभौतिकेत्यादि । चोऽवधारणे । भेदो विभागः । अग्रे वैशेष्यसूत्रे व्यक्तीकरिष्यते । तत्र मनआदीनां तत्त्वान्तरत्वस्थापनात् तेषामे- वैतरेयेऽङ्ग्भ्यः पुरुषसमुद्धारं प्रकृत्य तस्य मुखादिगोलकनिर्मेदोत्तरं मुखादिभ्यो वागादीन्द्रिया- णामिन्द्रियेभ्योऽग्न्यादिदेवांनां निर्मेदस्य तदुत्तरं देवानामकभोजनार्थं यथास्थानं तत्तद्गोलके प्रवेशस्य च श्रावितत्वात् तत्सारणेन स्फुटीकरिष्यत इत्यर्थः । अयमर्थः संज्ञापूर्त्तिसूत्रेऽप्यस्तीति बोधयितुं तद्विषयवाक्यमुपन्यस्यन्त एवमाध्यात्मिकाधिदैविकभावं ब्रह्मण्यप्यतिदिशन्ति एव- मेव ब्रह्मणोऽपीति । यथैतेषामाधिभौतिके प्रवेशोत्तरमाध्यात्मिकाधिदैविकत्वम्, एवमेव ब्रह्म- णोऽपि तिसृषु देवतासु, 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य' इति प्रवेशकथनादत्रापि श्रुतौ निःसंदिग्धं द्रष्टव्यम् । 'तदनुप्रविश्य सच त्यच्चाभवत्' इति श्रुत्यन्तरे प्रवेशोत्तरमेव द्वैधीभावश्रावणात् । उक्तश्रीभागवतश्लोकस्याप्याश्रयरूपं परं ब्रह्मैव प्रकृत्य पठितत्वाच्च । यस्य भगवत्सामर्थ्यकृतस्या- ध्यात्मिकाधिदैविकभावस्याज्ञानात् सर्वविप्लवजनक्रमायावादरूपव्यामोहः । एवं ब्रह्मसामर्थ्ये- रश्मिः। भाष्यं तु श्रुतार्थापत्तिपक्षेपि तुल्यम् । पौराणिकेति । आधिदैविकः समष्टिः आध्यात्मिकोऽपि, आधिभौतिको व्यष्टिरिति । विभाग इति । तथाच विश्वः 'भेदो द्वैधे विशेषे स्याद्' इति । एवेति उक्तश्रुतेरेवकारः । अनेनेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तिसृष्विति । छान्दोग्ये 'तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति । सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्प्तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामक- रोद्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृस्त्रिवृदेकैका भवत्तन्मे विजानीह हि' इतिश्रुतिः । अत्र सा अव्याकृता । तिस्रस्तेजोबन्नार्मिकाः। अत्रापीति सूत्रेपि 'अग्निरर्वाग्भूत्वा'इति श्रुतौ । एवेति प्रवेशपूर्वं व्यवच्छिनत्ति । उपलव्धो न तु स्वबुद्धिपरिकल्पित एवेर्थ इत्याहुः उक्तेति । ब्रह्मैवेति । जीवात्म- परमात्मनोः शरीरस्य चायं व्यवच्छेदकः । सर्वं माया, ब्रह्मवैवर्त पुराणंमिति वादस्तोन रूपं स्वरूपं यस्य व्यामोहस्य स सर्वविप्लवजनको भवति । स च यस्य ब्रह्मणो विशेषवर्तन लक्षणसामर्थ्याज्ञानादिति वदन्तो यदज्ञानादित्यादिभाष्यर्थमाहुः यस्येति । व्याख्यायेयमिदं पदम् । सर्वविप्लवेति भाष्यं मध्यमपद- लोपिसमासेन व्याकुर्वन्ति स्म सर्वविप्लवेति । भवतीति क्रियापदम् । तथा च तेषां भाष्यम् । श्रेष्ठश्चे- २४ ब्र० सू० २० 1481

१८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ४ अ० ७ सू० १५ प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ (२-४-७) यदधिष्ठानमग्न्यादि तत् किं स्वत एव, अन्यसहितं वेति संदेहः । किं तावत् प्राप्तम् । स्वत एवेति । पूर्वोक्तन्यायेन तावतैव सिद्धेरनवस्थानाच्च देवता- त्वव्याघातश्चेत्येवं प्राप्ते उच्यते । प्राणवता अधिष्ठितं वागादि । कुतः । शब्दात् । भाष्यप्रकाशः । ऽवधारित उच्चनीचभावस्य जडचेतनभावस्य बन्धमोक्षव्यवस्थायाः शुद्धब्रह्माद्वैतस्य च सुखेन संभवादित्यर्थः ॥ १४ ॥ इति षष्ठं ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ अत्रापि पूर्ववत्सूत्रप्रयोजनं बोधयितुं संशयादिकमाहुः यदित्यादि । स्वत एव, अन्यसहितं वेति स्वत एव वागादीनधितिष्ठति, मुख्यप्राणेन सहितं वा सद् अधितिष्ठतीति संदेह इत्यर्थः । पूर्वपक्षे युक्तिमाहुः पूर्वोक्तेत्यादि । ज्योतिराद्य- धिकरणेऽग्न्यादीनामेवाधिष्ठातृत्वसाधनात् तदधिष्ठानमात्रादेव वागादीनामिन्द्रियाणां व्यापारस्य सर्वजीवसाक्षिक्यादेः सिद्ध्या इतरसाहित्यप्रयोजनाभावात् तदङ्गीकरणे च तस्याप्यधिष्ठात्रन्तरा- पेक्षासंभावनेनाऽग्रेऽप्यपेक्षानुपरमेणाप्रामाणिकानवस्थानाच्च । किंचाधिष्ठेयत्वे तेषां देवता- त्वव्याघातश्च । अधिष्ठातृत्वस्यैव देवतातत्त्वादित्यर्थः । सिद्धान्तं विवृण्वन्ति प्राणवतेत्यादि । मुख्यप्राणसहितेनाग्न्यादिनाऽधिष्ठितं वागादीत्यर्थः । नन्वनेन शब्देन कथं प्राणसाहित्य- रश्मिः । त्यादिसूत्रीयम् । मुख्यश्च प्राण इतरप्राणवद्ब्रह्मविकार इत्यतिदिशति । न चाविशेषेणैव सर्व- प्राणानां ब्रह्मविकारत्वं व्याख्यातम् । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति सेन्द्रियमनो- व्यतिरेकेण प्राणस्योत्पत्तिश्रावणात् । 'स प्राणमसृजत' इत्यादिश्रवणेभ्यश्च । किमर्थं पुनरतिदेशः । अधिकशङ्कानिरासार्थः । 'नासदासीत्' इति ब्रह्मप्रधाने सूक्ते मन्त्रवर्णो भवति । 'न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः । आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किंचनास' इत्यादि । बन्धमोक्षेति । 'बन्धाय विषयासक्तं मुक्तं निर्विषयं स्मृतम् । अतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरिष्यते' इति अमृतबिन्दूपनिषत् । 'अभिमान आत्मनो बन्धस्तन्निवृत्तिर्मोक्षः' इति हंसोपनिषत् । सुखेनेति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतौ परिणामवादमाश्रित्य कार्यकारणवस्त्वैक्यमर्पणेन घटो मृदितिवत्सुखेन । वेदस्तुतावपीदं सुबोधिन्यां स्पष्टमिति ॥ १४ ॥ इति षष्ठं ज्योतिराद्यधिष्ठानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ सूत्रेति । पूर्व सूत्रं यथा देवताधिष्ठितानामेव यमनं ख्यापयति तथेदमपि प्राणवताधिष्ठितं वागादि न स्वत एवेति ख्यापयतीति प्रयोजनं बोधयितुम् । पूर्वोक्तन्यायमेव- कारान्तं स्पष्टमाहुः ज्योतिरादीति । एवेति अन्यसहितपक्षव्यवच्छेदक एवकारः । तावतेति । भाष्ये तावतेत्यव्ययं पञ्चम्यन्तमिति भावः । कोशेऽव्ययेषु पाठात् । चादिस्वराद्योराकृतिगणत्वात् । अधिष्ठात्री देवतेत्येतावत्या वेदपुराणप्रसिद्ध्या तदधिष्ठातृत्वमेव देवतातत्त्वं तन्मात्रात् । एवकारोऽन्यसहित- देवताव्यवच्छेदकः । इतरेति मुख्यप्राणेत्यर्थः । किं चाधीति । देवतान्तराधिष्ठेयत्वं तेषामग्न्यादी- नाम् । एवेति प्रतिपाद्यव्यवच्छेदकः । घटः पट इत्यादौ व्यभिचारात् । अनेनेति सूत्रीयेण । 1482

on the left and a vertical line on the right? Wait, does लेट् have a vertical line? Wait, if it's लेट्, why would there be a vertical line? Could it be लोट्? Wait, is लोट् also छान्दस? People say "छन्दसि लूँलङ्‌लिटः", "लिङर्थे लोट्", "लोट् च्छान्दसः"! In Panini: "लिङर्थे लेट्" (3.4.7). But sometimes commentators say "लोट् छान्दसः" when explaining a form used in a sense other than imperative, OR does it say "लेट्"? Wait, look at the letter between 'ल...' and 'च्छान्दसः': Wait, is it 'ट' with '्'? Look at the character: It is: 'ट' or 'ड'? Wait, could it be "लोट् च्छान्दसः"? Wait, why would there be 'च्' before 'छ'? Because of rule: "छे च" (Panini 6.1.73)! Short vowel + छ -> त्-आगम -> च्छ! Wait, if the preceding word ends in a vowel, then "छे च" adds 'त्' which becomes 'च्'! What if the preceding word is "लो"? No! What if it's "ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्" or "छे च"? Wait, if the preceding word ends in a