अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

गोपगोपीसुरैः सह' इति 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यत' इति यथाक्रमं श्रुतयः । अथ नन्दादीनां भावना नन्दमहोत्सवे स्वरूपभावना 'सद्‌द्ब्रह्मदृष्टिनिष्ठायाः स्मृतिबीजस्य बोधकाः' इति भाषापरि- च्छेदकारिकाया आनन्दसदृशं संपाद्य भावना । क्रीडाम्बिकावनगत्यादि, ब्रह्मणा सह क्रीडाभावना वा । 'भावः सर्वात्मभावः सेवारूपस्तस्य भावना यथा श्रिया युक्तोऽहं तथा भक्तो मम प्रियः 'मद्‌भक्ताचरितानि च' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां मध्याधिकारे 'भगवद्धर्मनिष्ठातः स्वस्मिन् तद्धर्मशालिता' । एवंविधवाक्याश्लेष्मन् परमकाष्ठायामुत्तमाधिकारे स्मरणं नन्दादीनां वा कीर्तनानि 'आजु नन्दरायके आनन्द भयो' इत्यादीनि 'मन्दस्त्वालम्ब उत्पन्न' इत्यादि च स्मरणमुत्तमाधिकारकृतम् । श्रवणं च पूर्वोक्तानामेव । दासभावेनैव, आरात्रिका सेवासम्पूर्णत्वद्योतिका । पूजावत् । रूपकाणि वस्त्राणि चोत्तारणीयानि । अर्धरात्रजन्मनः प्राग् जन्मनो दिनमिति जन्मवर्षात्पञ्चमवर्षारम्भोत्सवः प्रवृत्त- स्तथैव क्रियते । उत्सवान् मङ्गलभोगो महान्, स्नानात्पूर्वं 'पत्रं पुष्पं फलं तोय'मिति वाक्यात् पीताम्बरादिकं समर्प्य पञ्चामृतेन स्नापयेत् । तत्स्वरूपमग्रे वक्ष्यन्ति पञ्चामृतेनेत्यादिना । ततोऽङ्गवस्त्रं ततोऽभ्यङ्गोद्वर्तनादीन् गन्धं च । रसोद्बोधकत्वाद्भारक्तान्याभरणानि श्वेतानि पीतानि हरितानि च विशिष्टानि । 'विशिष्टाऽलङ्कारे उत्सवः सार्वजनीनो भवती'ति सुबोधिन्याः । कमल- पत्राक्षनवेक्षणः । तदुत्तरं तिलकाक्षतमुपायनं चूर्णनीराजनं सङ्कल्पश्च मार्कण्डेयपूजावत् । अत एव 'सतिलं गुडसम्मिश्र पयोपि समर्पणीयम् । 'सतिलं गुडसम्मिश्रमङ्गल्यर्थं शृतं पयः, मार्कण्डेय महाबाहो चिरायुःसमृद्धये' इति वचनात् । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य'मिति सूत्रात् । न राजभोगो- चरम् । 'प्रातरेव प्रकुर्वीत देवतानां च पूजन'मिति मनुस्मरणात् । अस्मदादिकैस्तु सेवानवसर एव । 'आदरादलोप' इति सूत्रात् । नन्दादीनामयं भावः । दासदासीवत्स्थितानामप्ययं कर्तव्यः । तथा च भाष्यम् । उपपन्नस्तल्लक्षणसूत्रस्य 'दासीत्वेन दासत्वेन लीलायां सुहृत्त्वेन प्रभु- निकटे स्थितिरुक्ता भवती'ति । अत्र गोपीग्वाला वन्दनभक्तौ शूद्रनमस्कारं निषिद्धं मन्यन्ते तद- ज्ञानात् । 'ब्रह्मसम्बन्धकरणात् सर्वेषां देहजीवयोः सर्वदोषनिवृत्तिर्ही'ति ब्रह्मसम्बन्धिसमुदायपतितानां सर्वदोषनिवृत्त्या शूद्रत्वाभावात् । तदुक्तं ब्राह्मण्यदेवतावादे दशमे, तत एवानुसन्धेयम् ॥ अतः परं उत्सवान्तरवच्छयनारात्रिकपर्यन्तम् । ततो जागरणम् । स्कान्दे मार्गशीर्षमाहात्म्ये 'यावद्दिनानि कुरुते जागरं मम सन्निधौ । युगायुतानि तावन्ति वसते मम वेश्मनि' इति साधारणवाक्यम् । अन्यदुक्तम् । इयं लीला जन्मनः पञ्चमवर्षान्नवृत्ता प्रत्यब्दं नित्यत्वादाविर्भवतीत्याहुः प्रत्यब्दमिति । प्रत्यब्दं कार्यमेवं हि लीलानित्यत्वतः सदा ॥ ६॥ एवमुक्तपरामर्शेन सदा सर्वस्मिन् काले आशौचकालेऽन्यद्वारा । अशक्तावपि सिद्धान्तमुक्ताव- लीटीकायां 'नामचिद्विविक्केने'ति श्रुतिप्रामाण्यात्स्वयं नामानि वक्तव्यान्यन्यद्वारेवं कार्यम् । वामनजयन्ती । अत्र पूर्वं श्रीस्वामिनीजन्माष्टमी द्रष्टव्या दानैकादश्यपि । 'अन्यान्पि तथा कुर्यादुत्सवो यत्र वै हरे'रिति सेवाप्रकरणनिबन्धात् । 'रहस्यं श्रीराधेत्यखिलनिगमानामिद धनम्' इति स्वामिन्यष्टकम् । एतत्स्वरूपं 'श्रीराधे' इत्यस्य व्याख्याने उपारम्भे उपपादितम् । हरेरुत्सवस्तु पाद्मोत्तरखण्डे ।

१. रक्ताम्बरादिकम् । २. गौरस्य शृङ्गारोद्बोधकत्वादेतादृशमुत्सवाश्च काश्मीररञ्जितानि वस्त्राणि दुग्धाया अप्यविर्भाव इत्युक्तस्य भगवद्गौरवेत्थानिर्भालाद् रसोद्बोधकत्वाच्च भारक्तानि आभरणानि ।

-like shape at bottom, which is 'छ'! So it's definitely 'च्छि'.

प्रतिबन्धेत्यादि । प्रतिबन्धासुरं दूरीकृत्य भक्तमनोरथः । पूरितः स्वप्रियां नीत्वा तथा मेऽस्तु मनोरथः ॥ १ ॥ असुरो रावणः भक्तो हनुमान्, 'विष्णुभक्तं हनुमन्तमिदं ब्रुवन्' इति श्रुतिर्हेतुमदुपनिषदि । Wait, line 28: असुरो रावणः भक्तो हनुमान्, 'विष्णुभक्तं हनुमन्तमिदं ब्रुवन्' इति श्रुतिर्हेतुमदुपनिषदि । Wait, 'श्रुतिर्हेतुमदुपनिषदि' or 'श्रुतिर्मुद्गलोपनिषदि'? LOOK AT THAT WORD: श्रु-ति-र्- then: मु-द्-ग-ल-ो-प-नि-ष-दि ! Look at the first letter after 'श्रुतिर्': It has an 'उ'-kāra at the bottom! It's 'मु'! Then 'द्ग' (da + ga conjunct)! Then 'ल' with 'ो' = 'लो'! Then 'पनिषदि'! It is: श्रुतिर्मुद्गलोपनिषदि !! M

आसुरभावः पुरुषोत्तमप्रकरणे शरणमार्गानन्तरमात्मनिवेदनमुक्तं कठिनमितीन्द्रियाणि जुहोतीति श्रुत्युक्तात्मनिवेदनप्रतिबन्धकपदार्थ आसुरभावः । श्रीरामचन्द्रगुणोपसंहारस्तावदेव भक्तमनोरथकाल एव पश्चात् मूलस्वरूपमेव विचिन्तयेदित्याहुः दर्शनमिति। इदं मूलरूपमिति विद्वन्मण्डने 'श्रुतय ऊचु'रित्यादिना प्रोक्तम् । देहि, इति पूर्ववत् । दीपोत्सवः । अत्रापि पूर्वं रासोत्सवधनत्रयोदशीरूपचतुर्दश्यो मन्तव्याः । रासोत्सवो गोपाळतापनीये विद्वन्मण्डने च, इतरयोर्द्वयोरेक उत्सवः क्वचिद् द्रष्टव्यः, अपरः स्मार्त उत्सवप्रताने । यथेति । यथा श्रीमन्नन्दकृतदीपावलिविधानकम् । लौकिकं स्वीकृतं स्वात्मप्रवेशार्थं व्रजेश्वर ॥ १ ॥ लौकिकं हैतुकम् । ननु 'वने वृन्दावने' इति श्रुतौ गोपपदेन नन्दस्यापि सङ्ग्रहान्नन्देन क्रीडन्निति वचनव्यक्तेर्न हैतुकं किन्तु वैदिकमिति चेन्न । तौ तु बालभावेनैव भावितवन्ताविति सुबो- धिन्याः बालक्रीडानुपयोगिनो दीपदानस्य हैतुकत्वात् । तदपि स्वीकृतं दीपदानं स्नेहं मनसः स्वस्य च परिस्पन्दात् । स्वस्य ब्रह्मण आत्मा व्रजो निलयलीलास्थानं तत्प्रवेशार्थम् । यद्वा । स्वस्मिन्नात्मनो मनसः प्रवेशार्थं दीपदानाद्रुषं वारयितुं श्रीनन्दमनोनिरोधो यतः अतः सम्बोधनं व्रजेति । व्रजस्य ईश्वरः कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं समर्थ ईश्वरः । श्रीनन्दनिरोधार्थं हेमेलपदवाच्यालङ्कारौ धारणीयौ । श्रीनन्दस्य बालभावेन भावनात् । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यमि'ति सूत्रात् । अत एव सुवर्णोक्तसूत्रवस्त्राणि नो धारणीयानि किन्तु निर्गुणबोधकरूप्याक्तवस्त्राणि धारणीयानि श्रीनन्दस्य ग्रामीणत्वेन निर्गुण- निष्ठत्वात्तत्रानुरागबोधकानि कानिचित् सूयनेति प्रसिद्धं गोकर्णकटिवस्त्रगोक्रीडनवस्त्राण्याभरणानि चान्नकूटदिनधार्याण्यपि । गोकर्णो शाबरभाष्ये चतुर्थस्य तृतीयाधिकरणे उक्तौ 'गोलक्षणान्यप्ये- वमेव कर्तरीकर्ण्यः कर्तव्या एवमादीनी'ति । तदीयं यथा स्वीकृतं मदीयं तथाङ्गीकुर्वित्याहुः कृपयेति । कृपया स्वीयतासिद्धयै पूर्वविस्मारणेन हि । तथा दीपादिकं सर्वमङ्गीकुरु मदर्पितम् ॥ २ ॥ पूर्वस्य स्मार्तस्य स्वशरीरादेर्निबन्धनाभावमुद्दिश्य कृतस्य मूत्राद्युच्चारादेर्विस्मारणेन किन्तु 'कायेन वाचा मनसे'ति श्लोके विवृतस्य यथोपरोधेन पूजादिकरणेऽपचारः स्यादिति बुद्ध्या मूत्राद्युच्चारो न स्वशरीरादेर्निबन्धनाभावमुद्दिश्येत्यायुक्तस्य स्मारणेन । ननु श्रौतधर्मैर्मोक्षसिद्ध्या इति वक्तव्ये कुतः कृपया स्वीयतासिद्ध्या इत्युक्तमिति चेन्न तृतीयाध्यायचतुर्थचरणे 'अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच्चे'ति सूत्रे 'इतरत्तदीयत्वमेव ज्याय' इति भाष्यात् । मोक्षोपादानापेक्षया स्वीयतोपादानस्य युक्तत्वात् । न च तदीयत्वं भक्तिमार्गान्तर्गतभक्तिमार्गीयोक्तदृढावस्थास्वरूपं साधनरूपमेवेति कथं मोक्षोपादानापेक्षया स्वीयतोपादानस्य युक्तत्वमिति शङ्क्यम् । अस्याः शङ्कायास्तत्रैव तद्भूतसूत्रे निरासात् । 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मे'ति वाक्यं तत्र कृपयेति साधनत्वाय 'कृपाविष्टः साधन'मिति । पूर्वोक्तलौकिकभिन्नालौकिकं दीपादिकमङ्गीकुर्विति पूर्ववत् । इदानीमपि तथा दृश्यते । आदिपदेनापणद्यूतारात्रिकोपायनानि, महाराजोपचाराणां मुख्यत्वात् । ननु बालभावस्योक्तत्वात्कुतस्त- द्विरुद्धमहाराजोपचारा इति चेन्न । विरुद्धधर्माधारत्वाद्भगवतः । 'सर्वसामर्थ्यसहित' इति कृष्णाश्रयात् ।

shape of 'ह'. Bottom part: a loop. Wait, is it 'ह्नि'? Where would the 'ि' be? Wait, in some old fonts, 'ि' (short i) was sometimes cast together with the letter, or sometimes broken off. But here there's no trace of an i-matra. Wait, could it be 'अह्नद्यापृतं'? Let's check if 'द्या' or 'व्या': If it's 'व्या', then it's 'अह्नव्यापृतं'! Wait! "अह्न" as a stem for "अहन्"? Yes! In Sanskrit compounds: "अह्न" is the combining form of "अहन्" in many contexts (e.g. पूर्वाह्न, अपराह्न, मध्याह्न, पुण्याह, etc.). So an author might write "अह्नव्यापृतं" (day-engaged, busy during the day) as a compound parallel to "निशि शयानं" (or a slight solecism for अहर्व्यापृतं / अह्नि व्यापृतं). Yes! "अह्नव्यापृतं" - "अह्न" + "व्यापृतं"! Wait, look at the glyph: is it 'व्या'? Yes, 'व्' + 'या' = 'व्या'! Wait, let's compare 'व्या' in line 29: Line 29 has: "त्रयोविंशाध्याये" (ध्या). Line 31 has

५४ परिशिष्टम् । तथाधुनात्तिष्ठ कृष्ण याहि खात्मनिवेदितान् । तदङ्गीकृतिमात्रार्थं जगद्रसमयं सृज ॥ २ ॥ अत्रोत्तिष्ठेति मन्मनोरथार्थमधीष्टे लोट् न प्रार्थने 'प्रार्थिते वा ततः किं स्या'दिति निषेधात् । एतादृशीच्छा लीलाप्राकट्यार्थमतोयमुत्थापनमन्त्रः मत्रि गुप्तभाषणे इति धातुपाठात् । ननूत्सवप्रताने 'इदं विष्णुर्विचक्रम' इति मन्त्र उक्तस्तेनास बाध इति चेन्न । इच्छायां मन्त्रार्थज्ञानं कारणमर्थदेवस्तु तिरोहितः 'अपरिज्ञाननष्टेषु मन्त्रेष्वव्रतयोगिषु । तिरोहितार्थदेवेषु कृष्ण एव गतिर्ममे'ति वाक्यात् । किञ्च सर्वोत्तममार्गे भक्तिरुक्ता तत्र नवधाभक्तिः 'तत्रोपयोगोखिलसाधनानामि'ति वक्ष्यते तादृशभक्तौ गीता द्वादशे भक्तियोगाख्याये मन्त्राभावो मन्त्राणां स्वस्वप्रकरणे साधनभक्तितत्साधनेषुपक्षीणशक्तीना- मुक्तायां भक्तौ धावनायोगात् । अतः क्रीडतेत्यादिभिर्भगवतः श्रीपुरुषोत्तमस्योत्थापनम्, न मन्त्रैः प्रमाणाभावात् । ननु मा सन्तु प्रेमानन्तरं स्वव्यसनतः क्रियमाणायां भक्तौ फलात्मिकायां साधनभक्तौ तु पूजायां मन्त्राः कुतो नेति चेन्न । गीताद्वादशाध्याये भक्त्यध्याये मन्त्राभावाद् उपासनायाः प्रेमभक्तिसाधनत्वे पूजायां मन्त्राः सन्तु बाधकाभावात् । 'मन्त्रस्यापि विधानत' इति सेवाप्रकरणनिबन्धात् । प्रकृतमथोच्यते क्रीडता योगेत्याद्युक्ते द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायः । किञ्च वाराहपुराणीयचातुर्मास्य- माहात्म्यचतुर्दशाध्यायसन्दर्भः । श्वेतद्वीपस्वरूपकथनानन्तरम् । 'श्वेतद्वीपसमीपे तु क्षीराब्धौ शेषमञ्चके । चातुर्मासे तु सम्प्राप्ते स्वपामि प्रतिवत्सरम् ॥ श्वेतद्वीपस्थिताः सर्वे ये चान्येत्रापि वर्तिनः । मद्भक्ता देवताः सर्वास्तत्रस्थाः पूजयन्ति हि ॥ श्रीभूदुर्गात्मिका लक्ष्मीस्त्रिभी रूपैः सदैव तु । सेवतेऽनन्तरूपैश्च बहुरूपधरं हि माम् ॥' इति । स्वपामीति योगनिद्रा । अथ प्रलयात्मा नारायणोवान्तरप्रलयाधारः इति सुबोधिन्याम् । ननु रससागर इति विरुद्धं तस्य भेदनिबन्धनत्वादत आहुः तत्रस्थेति । तत्रस्थया योगनिद्राङ्गीकृता क्रीडायां भेदार्थम् । तदुक्तमिदं 'मायामात्रमनूषान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदती'त्येकादशस्कन्धे, 'अन्तरा भूतग्रामवद्दि'ति सूत्रेऽभेदोन्तरातो भगवान्मेदं न ददातीत्युक्तमेवं 'योगमायामुपाश्रित' इत्यत्र सुबोधिन्याम् । अतोत्र 'न यत्र माये'त्यस्य न विरोधः । अत्र निदर्शनमाहुः मासैरिति । चतुर्भिर्मासैः बहुत्वमपेक्षाबुद्धिजन्यं भेदनिबन्धनम् । सङ्ख्यातात्पर्यं वदन्तः शब्दार्थयोरौत्पत्तिकं सम्बन्धमाहुः पुभिरिति । पुमर्थाश्चत्वारस्तेषां प्रतिपादकाः शब्दात्मका अर्था मासाः रससागरे भक्तेच्छया चतुर्भिः पुमर्थैः क्रीडतीत्युक्तम् । यद्वा मासैश्चेटारूपैः कीदृशैः पुमर्थालक्षीकृत्य गतैरित्यर्थः । प्रतिलक्षणे पद गतौ अर्थप्रकरणे शब्दगतप्रति- पादकत्वाभावात् तथा योगमायाङ्गीकृतत्वेन रूपेणेत्यर्थः । स्वेति स्वस्मिन्नात्मनि आत्मा निवेदितो यैस्तान् याहि 'प्रदीपवदावेश'सूत्रोक्तरीत्या कामभोगकरणार्थं प्रविश । यतस्त इन्द्रियाणि जुह्वति । स्फुटमात्मनिवेदनाख्ये ग्रन्थ इदम् । तदित्यादि खात्मनिवेदितानामङ्गीकृतिरुपाधिकारमात्रार्थं रसमयं सृजेत्यभीष्टम् । किं जगद् गोकुलात्मकं 'रसो वै स' इति श्रुतेः । एतदेव खात्मनिवेदिताना- मभीष्टम् । यतस्त इन्द्रियाणि जुह्वति । अत्र 'अचलत्वं चापेक्ष्ये'ति सूत्रम् । 'भक्त्या जानाति चाव्ययम्' इति श्रुतेर्वक्ष्यमाणस्मृतिस्वारस्यात् । गीता तु तद्विस्ताररूपा स्मृतिः । 'स्मरन्ति चे'ति सूत्र उदाहृता तत्रैव 'अहं भक्तपराधीन' इत्यादिः । 2402

An exact, line-by-line transcription of the provided Sanskrit text page into pure Unicode Devanagari with line markers:

परिशिष्टम्। ४५ मार्गशिरः । भगवतः श्र्युत्तमपुरुषस्य भगिनीभावनं पूजनं चाहुः स्वेति । स्वनाथप्रापिकां देवीं सन्तुष्टां कृष्णरूपिणीम् । भावयित्वात्मभजनीये रूपे पूजयेच्च ताम् ॥ १ ॥ नन्वन्याश्रयोऽन्यत्रान्यारोपे भ्रमश्चेति चेन्न । साधनाध्याये सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणे 'सर्ववेदा- न्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्' 'भेदान्नेति चेदेकस्यामपि' 'स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च तन्नियमः' 'दर्शयति चे'ति सूत्रचतुष्टयसिद्धमुपसंहारसूत्रभाष्य उच्यते आशङ्कामुखेन । ननु पूर्वसू- त्रोक्तरीत्या गुणोपसंहारो न कचिदपि प्राप्तावसर इति सिद्धम् । "दृश्यते चोपसंहारः रामोपनिषत्सु 'यो वै ये मत्स्यकूर्माद्यवतारा' इत्यादिनाेक्तावताररूपत्वस्य श्रीरामे

वसन्तः । मकरकर्कटयोर्यदा विवर्तनः सङ्क्रामति तदा पर्वात्मक उत्सवः पूर्वमत्रापि । किञ्च, पौषे श्रीगोस्वाम्युत्सवोपि कृष्णपक्षनवम्याम्, ‘यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ’ इति श्वेताश्वत- रात् । ननु गोपीनाथजिदुत्सवः कुतो नोक्त इति चेन्न ब्रह्माण्डपुराणे सप्तसप्तत्यध्याये मथुरा- गोकुलायुक्तम् ‘तत्राहं मुहुः तं रूपं सर्वलोचनगोचरं, करिष्ये विमलं सौम्य मम भक्तसुखावहम् । विल्लेशेतिविख्यातिं गमिष्ये जगतीतले’ इति वाक्येभ्यः । काम इति कामेपि प्रमदाभावकरणं कामसुन्दरम् । तदर्थं सेवयेत्कृष्णं कैशोरे वयसि स्थितम् ॥ १ ॥ एवं संसेवितः कामपञ्चम्यां कामदोसि यत् । गोपीनां कृपया देहि तथा मे काममद्भुतम् ॥ २ ॥ अद्भुतपदमहिम्ना व्याख्यायते संराधनाभावेन प्रत्यक्षानुमानाभावात् । पुरुषादियोग्यकामोप्य- स्तीश्वर इति । ‘अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्’ इति सूत्रे संराधनस्य कारणत्वात्सर्वधर्मप्रत्यक्षे कामेपि पदेन भूर्भुवःसुवःपदवाच्यलक्ष्याः कामोध्यारोपितलक्ष्मीकः लक्ष्म्या रमणस्थानत्वाद् अत उक्तं प्रमदा लक्ष्मीस्तस्या भावो लक्ष्मीत्वं तस्य करणमिति कामात्सुन्दरम् । तदर्थं कामसुन्दरप्रमदा- भावकरणार्थं ‘कामादीतस्तत्र तत्र चायतनादिभ्य’ इत्यत्राविहितभक्त्यात्मककामस्य भगवत्सम्बन्धान्मुक्ति- साधनत्वमुक्तमिति तत्कामना कार्या, अत्र प्रमदाभावकरणं फलं कामादिनिष्ठं सेवा साधनरूपा देहिनिहेति फलसाधनयोर्वैयधिकरण्यं तत्तु दूषणं ‘उत्कर्षश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरिर्यदी’ति सुबोधिनीकारिकातः स्व- वैराग्योत्कर्षार्थं यदि तदा नास्ति फलस्य स्वनिष्ठत्वस्य कृपया देहि तथा मे काममद्भुतमिति वक्ष्य- माणत्वान्न एवमुक्तपरामर्शेन कामपञ्चम्यां भक्तैः संसेवितो कामः अद्भुतत्वाद् यद् येन प्रकारेण गोपीनां कामदोसि त्वं तेन प्रकारेण सर्वेन्द्रियहोमकत्र्तृत्वं तदिच्छया विकृतलीलत्वेन प्रकारेण मे मह्यमद्भुतं कामं देहीति सत्कारपूर्वको व्यापारः अधीष्टे लोट् इति । अकामो भक्तेच्छया सकाम इत्यद्भुतम् । तथा हि विभावानुभावसञ्चारिणस्तावद् अत्र श्रीकृष्ण आलम्बनम् । तद्गुणातिशयः सच्चिदानन्दरूपत्वात्कामत्य- कामलक्ष्मीप्रमदाभावकरणलोकोत्तरसौन्दर्यकरणाद्यतिशय उद्दीपनम् । स्तवादयः ‘अकामो भगवान्’ कामदोसीत्युत्कर्षाधायकगुणवर्णनादयोऽनुभावाः । सेवनार्थं गतिधृतिहर्षादयः सञ्चारिणः । इति विस्तारिकायामद्भुतरसविवरणे । एभिः कारणादिभिर्विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु ‘विस्फा- रचेतसो यस्तु विस्मयः स उदाहृत’ इति लक्षणवाक्यादद्भुतः कामः । शृङ्गारेणैव सर्वे रसा रसभावं प्राप्नुवन्तीति रसयोर्विशेष्यविशेषणत्वम् । अन्योपि विस्मयो गोपीनां कामदोसीत्यत्र गोप्यः आविद्या- कला वैराग्यसाङ्ख्ययोगतपोभक्तिरूपास्तासां काम इति । दोलोत्सवः । अत्रापि पूर्वं माघी पौर्णिमा युगादिः, फाल्गुनी, सप्तमी, श्रीगोवर्धननाथागमनो- त्सवः, शुक्लैकादश्यां निकुञ्जोत्सवः, उद्यानोपवनोत्सवः, फाल्गुनी पूर्णिमा मन्वादिः । अत्र भावना उल्लासादिभिः कीर्तनादिभिश्च कार्या एव । प्रियेति । प्रियोरुरूपभावात्मस्तम्भयुग्मसमन्विताम् । श्रीकृष्णस्मृतिसौख्यां यद्दोलामारोपयाम्यहम् ॥ १ ॥

परिशिष्टम् । ५७ प्रियाबाहुलताभावात्मिकायामनुरागतः । दोलायां दोलयामि त्वां प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ २ ॥ स्वाधिकारानुसारेणेयं भावना न सर्वजनाधिकारानुसारिणीत्युपरमामः । पुरुषोत्तमप्रकरणे श्रीम- दाचार्यैरिन्द्रियहोमः प्रतिपादितः सोपि ग्रन्थान्तरे कस्यचित्पुंसः कृतपुण्यपुञ्जस्य भगवता सह रिरंसा समजनीत्यादिनैतादृशशिरंसावतो दासस्य तु निरोधलक्षणग्रन्थोक्तरीत्येन्द्रियहोमस्तथापि स्ववंशे स्थापिताशेषमाहात्म्या आचार्या अतो ग्रन्थे निबन्धः । अन्येषामपि 'यद्यदाचरति श्रेष्ठ' इति न्यायेनेयं भावना 'ईश्वराणां वचस्तथ्यं तथैवाचरितं क्वचित्' इति न्यायानुसन्धाने तु 'आत्मानन्दसमुद्रस्थं कृष्णमेव विचिन्तयेदि'ति दासभावेन भावनात्रयं, मध्यमाधिकारे तु स्वधर्मबुद्ध्या प्रेम्णे । हीनाधिकारे तु स्कन्दपुराणोक्तं 'त्रिरेव दोलयेद्देवं सर्वपापापनोदनम्' इत्यन्यदप्युत्सवप्रतानेऽस्ति। स्कन्दस्य तामसत्वेऽपि पुराणानां सात्त्विकादिविभागो न प्रवृत्त उत्सवप्रताने ग्रन्थान्तरे आकरे निबन्धलेखे श्रीकल्याणरायै- स्तूक्तः । अत्र सूत्रं 'तानि परे तथाह्याहे'ति । श्रुतिः 'ता वां वास्तूनी'ति । गीता त्रयोदशेऽध्याये 'सर्वेन्द्रियगुणाभासमि'ति । श्रीहरिरायाणां कीर्तनं हिन्दोलायाः 'झूली झूली हो पियसङ्ग पावसरितु आनन्दभरी । चरणयुगल दोऊखम्भ भये भुजदाण्डी चारि सिरजुरे मयारहहो लटकन आभूखन बहुरङ्ग' कीर्तनादिभिर्भावनाः । रामनवमी । अत्रापि द्वितीयापाटपुष्पमण्डिनीसंवत्सरादि पूर्वं बोध्यम् । श्रीति । श्रीकृष्णहास्यरूपेण प्रमदाभावकारकः । तदर्थं प्रकटाय त्वां भजामि रघुनायक ॥ १ ॥ यथैवाग्निकुमाराणां भावमुत्पाद्य दत्तवान् । वरं मे कृपया देहि तथा वेष नमोऽस्तु ते ॥ २ ॥ श्रीकृष्णस्य हास्यरूपेण रामतापिनये 'कामरूपाय रामाय नमो मायामयाय चे'ति श्रुतौ मायामयायेत्यत्र प्राचुर्ये मयट् । रामस्य मायाऽविकारत्वात् । तच्च प्राचुर्यं श्रीकृष्णसत्तांशतो बोध- यतीत्युक्तं श्रीकृष्णहास्येति । प्रमदाभावस्य कार्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात्तद्बीजशक्तिः श्रीति कायस्य मायामयत्वेन 'पुष्टिं कायेन निश्चय' इत्यत्र कायपदार्थत्वेऽपि प्रमदानां साधारणीनां ग्रहणे प्राप्तेऽप- लापप्रसङ्गात् । वाराहे श्रीभागकयनाच् छ्रियाः कृष्णस्येति वा । इन्द्रियमयायेत्यनुक्त्वा मायामयाये- त्युक्तं तत्सूचयति प्रमादाभावकार्यं भेद्युतमेव । मायापदवाच्यानीन्द्रियाणि यथा तथा पुराणे गुणा मायापदवाच्याः 'हास्यं जनोन्मादकरी च माये'ति वाक्यान् मायामयायेत्यत्र मायापदसूचितहास- रूपेनेत्यर्थः । हास्यावतारः श्रीराम इति प्रसिद्धिः । रामतापिनये मन्त्रसाधनमन्यमार्गपरं मतं नात्रोपयु- ज्यते । दण्डकारण्यवासिनासृषीणां प्रमदाभावकारकः प्रसिद्धम् । यत एतादृशः स्वतः प्रमदाभावकर- णार्थं प्रकटाय तुभ्यं नम इत्यनुकर्षेणान्वयः । मर्यादापुरुषोत्तमत्वेन ग्रन्थकरणवेलायां प्रकट इति नमनं भगवदाविर्भावे माहात्म्यज्ञानपूर्वकं नमनं कर्तव्यमिति सुबोधिन्याम् । रघुनायकेति सम्बोधनं रघूणां नायक इति दासानां दास्योग्यं वरान्तरमपि ध्वनितं देयम् । मायामयायेति श्रुतौ मायापदं माङ् माने शब्दे चेति धातुपाठान्माने परिच्छिन्नपरिमाणे शब्दे चास्ति । ततः प्रत्ययः मयट् च । एवं चात्र हासं जनोन्मादेति वाक्योपबृंहितश्रुत्या हासं मायेति । 2405

४८ | परिशिष्टम् ।

श्रीमत्प्रभूत्सवः । श्रीकृष्णेति । श्रीकृष्णान्तरकृष्णास्यस्वरूपविहारकृत् । तदर्थप्रकटः स्वीयदास्ये मामनुभावय ॥ १ ॥ 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ'विति श्वेताश्वतरश्रुतेरावश्यकः । 'आचार्य मां विजानी- यान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूर्येत सर्वदेवमयो गुरु'रिति भगवद्वचनात् । अत्रापि 'प्रभौ परिवृढ' इति पाणिनिसूत्रात् परिवृढसमानाधिकरणप्रभुपदोपादानम् । परिवृढाष्टके श्रीपुरुषोत्तमे परिवृढपदप्रयोगः । अतः प्रभूत्सव इत्युक्तम् । आचार्यत्वं च नूतनमार्गप्रवर्तकत्वं 'आचार्यवान् पुरुषो वेद' इति श्रुतेः 'आचार्यश्चैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति' इति स्मृतेश्च । 'उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्विजः । सरहस्यं तदङ्गं च तमाचार्यं प्रचक्षत' इति आरणश्रुतिर्वेदमार्गाचार्यलक्षणप्रति- पाद

ाररसत्वात् । तादृशं"

Line 29: "यामुनं ब्रह्म निर्विकल्पकज्ञानं वारि तेन वारिणा ॥ १ ॥"

Line 30: "स्वरूपरसः फलप्रकरणे 'ततो रूपं प्रतिष्ठित'मित्युक्तः तद्दानार्थम् । ननु कथमेवं व्याख्यायते"

Line 31: "यतः सूर्यान्तस्थपरमात्मनो दुहितेति चेन्न । यमुनाम्बुवपुर्भूत्वेत्यनेन वपुरन्तरप्राप्तेः, भूत्वेति पदादंशतः" Wait, "सूर्यान्तस्थपरमात्मनो" or "सूर्यान्तःस्थ..."? Look at line 31: "सूर्यान्तस्थपरमात्मनो" - no visarga! In line 22 it was "सूर्यान्तःस्थः", here it is "सूर्यान्तस्थपरमात्मनो".

Line 32: "सत्ताया अबाधकत्वात् । 'या माता सा पुनर्माया या भार्या जननी हि सा । यः पिता स"

Line 33: "पुनः पुत्रो यः पुत्रः स पुनः पिते'ति योगतत्त्वोपनिषच्छ्रुतेः ब्रह्मवारिणेत्युक्तेर्न कोऽपि दोषः ।"

Line 34: "स्वरूपरसदानार्थमित्यत्र यमुनाया इत्युच्यते कुत एतद् 'आपो वा

५० परिशिष्टम् । विषयत्वेन सुबोधिन्यां व्यवस्थापनाद् अत्रापि स्वयं विष्णुः प्रविश्याजीवयद्धि तदित्युक्तम् । तदि- त्यचेतनं मिथुनं यमयम्यात्मकम् । तापेति स्वयं तापः सा करैस्सहेत्युक्तस्तदनन्तरं भगवत्तोषः । 'तुष्यतां मे स भगवानि'ति श्रीभागवते कालिन्दीवाक्यात् तस्य भावनाद् उत्पादनात् तापानन्तरं तोषे स्वरूपरसदानमित्युक्तम् । हे प्रभो परिवृढ सुदृग्भिरभिषिक्तो भवेत्यधीष्टे लोट् । यद्वा कालिन्द्यै स्वरूपरसदानार्थम् । यद्वा यामुनब्रह्मवारिणेत्यत्र कालिन्दीब्रह्मवारिणेत्यर्थः । यामुनेत्यत्र शैषिकप्रत्ययात् । यमुनया गृह्यते रूपान्तरेण कालिन्दीत्वेन तद्यामुनमेतदुभयपक्षे 'अहं देवस्य सवितु'रित्यादिसुबो- धिनीसन्दर्भे स्फुटोऽयमर्थ उत्तरार्धे । प्रियेत्यादि 'प्रिया कालिन्दी सैवाहं स्वयं विष्णुः प्रविश्ये'ति वाक्यात् तदेव रसो मधुरः तद्युक्तं नीरं तेन ॥ २ ॥ अभिषेकः स्नातं स्नातस्य भक्तेच्छया लीलाप्राकट्यमाहुः स्नातस्येति । स्वसृष्टिमात्मसृष्टिम् । कारणात्मिकां ब्रह्मात्मिकाम् । सत्क्रीडाममृतक्रीडाम् । तद्दास्ये ब्रह्मदासे विस्तृतब्रह्मक्रीडाङ्गी- कृतदासे । स्वीकुरुष्वेत्यात्मनेपदं स्वीकारफलं भजनानन्दरूपं आत्मगामि प्रतिपादयति । स्वसृष्टिः सर्वातः स्वसृष्टिं विशिषन्ति स्म कारणात्मिकामिति । कारणानि श्रीगोकुले भक्तेच्छया जातानि अथवा दहराधिकरणोक्तपरमात्मन्यवरुद्धानि कारणानि ब्रह्मजीववादनिराकरणसिद्धानि । न स्थान- तोपीत्यधिकरणे ब्रह्मस्वरूपं सिद्धम्, 'अपि संराधन' इति सूत्रे फलायितं वा, अरूपवत्सूत्रे सिद्धं वा कारणं प्रस्थानरत्नाकरस्य प्रमेयप्रकरणे 'तच्च ब्रह्म पूर्वं निराकारमेव सच्चिदानन्दात्मकं सर्वभवनसमर्थ'मित्येवं सर्वभवनसामर्थ्योक्तेः, जिज्ञासाधिकरणे निर्गुणमेव ब्रह्म कारणमिति निरुक्तेः । इमानि कारणानि आत्मा स्वरूपं यस्याः । आत्मसृष्टिस्तु वाराहे 'प्रादुर्भावोऽवताराणां मम सृष्टिरीतीरिते'ति लाक्षणिकोक्ता सापि व्याख्येया । सत्क्रीडायां मृत्युरूपाशननिवृत्तिस्तु न, तद्भिन्नतत्सद्दशाशनाया अमृतत्वेनामृतरूपापेक्षित- भोगस्य सम्भोगप्राप्तिसूत्रे प्रसाधनात् ॥ ३ ॥ रथोत्सवः । मन इति । मनोरथात्मकरथे रथात्मात्मन् हरे मम । श्रीकृष्णस्योपवेशार्थमधिवासं कुरु प्रभो ॥ १ ॥ मनोरथो भक्तानां ब्रह्मणि प्रचरति तेनात्मा स्वरूपं यस्य तादृशे मम रथे, हे हरे प्रपन्ने वर्तमानानां सर्वदुःखहर्तः । यद्वा रथो देहस्तस्मिन्नात्मा जीवात्मा तसात्मा स्वरूपं रथशब्दस्य देहे शक्तिः 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव त्वि'ति श्रुतौ जीवसाक्षात्मककरणसामर्थ्यं द्योतितम् । 'य एवास्मि स सन् यज' इति श्रुतेः । तदपि भावात्मकं तु यद्धाम तद्रूपत्वेन व्यावर्तयामासुः प्रभो इति परिवृढ इत्यर्थः पुरुष इति यावत् । तथा च भाष्यम् । अक्षरस्यापि ब्रह्मत्वं पुरुषस्यापि तयोः परापरभावोऽभेदश्चेति अदृश्यत्वाधिकरणे । क्रियासहितसदानन्दरूपश्रीकृष्णस्योपवेशार्थं अधि अधिकं प्रभुत्वेन वासम् । यद्वा मनोरथात्मकरथविशेषणम् । अधिवासमिति वास इत्यर्थः वास इत्यधिवासमव्ययीभावः । उपवेशार्थमुपवेशस्यार्थं प्रयोजनं फलमानन्दं कुरु यद्वा योग्यतां कुरु । अधीष्टे लोट् । मनोरथेति । मनोरथात्मकः कृष्ण कल्पितोऽयं रथस्तव । पूरयाज्ञोपसंविश्य गोपीवन्मन्मनोरथम् ॥ २ ॥ . 2408

'उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पने'ति रामपूर्वतापनीयश्रुतेः कल्पित इत्युक्तम् । 'मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु'रिति फलप्रकरणे वाक्यान्यन्मनोरथत्वावच्छेदेन मन्मनोरथं पूरयेति सत्कारपूर्वको व्यापारः । श्रीकृष्णोति । श्रीकृष्ण रथमारुह्य सरामेण सुभद्रया । पाहि मां भक्तिदानेन दुःखसंसारसागरात् ॥ ३ ॥ हे श्रीकृष्ण स पूर्वं मनोरथपूरकत्वेन भावितो रामेण सुभद्रया च सह त्वं रथ- मारुह्य दुःखसंसारसागरान्मां पाहि। नन्वियदवधि सेवयैव दुःखसंसारसागरात् पा रक्षणे रक्षणं कृतमेव 'ततः संसारदुःखस्य निवृत्ति'रिति सिद्धान्तमुक्तावल्याः पुनः कुतः स्मारयसीत्यत आहुः 'भक्तिदानेनेति । सर्वात्मभावोत्र भक्तिः दानपदसमभिव्याहारात् 'प्रदानवदेव तदुक्तमि'ति तार्तीय- सूत्रात् । सर्वात्मभावाभावजदुःखं तिष्ठत्वेवेत्यंशतोऽपि दुःखसंसारसागरात्पाहीत्यर्थः । हीनाधिकारे तामसस्कन्दोपन्यासेन । सर्वत्र प्रसिद्धरथोत्सव उत्सवप्रताने प्रतिपादित एव, भावनायां भावनापि । पवित्रोत्सवः। अत्रापि पूर्वं षष्ठी पूर्णिमा हिन्दोला श्रावणशुक्लतृतीया वाटिका बोध्याः । तत्र षष्ठीपूर्णिमयोर्भावने विधेये के अपि । हिन्दोलायां दोलोत्सववद् भावना । 'झूली झूली हो पिय- सङ्ग' इति भाषाकीर्तनाद् अन्यैः कीर्तनैश्च । अत्र तृतीयायामपि कीर्तनाद्भावना । उद्यानेऽपि उल्हा- सादिभिर्भावना । द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये 'प्रेङ्खं श्रिता या.....गायती'त्यत्र सुबोधिन्यां हिन्दोलोक्ता । अक्षरे लीनतासिद्धौ भृशं लक्ष्मीर्यथाकरोत् । दोलिकारोहणं स्वप्रियकर्म गायती तथा ॥ १ ॥ प्रतिमुखे मुखान्दोलैरक्षराद्भयं कुरु । मम कृतिरियं न मूलग्रन्थकृताम् । या कृतेति । या कृता वार्षिकी सेवा सा मूलफलदा मता । प्रत्यहं सूत्ररूपेण सैकीभूतानुभावनातू ॥ १ ॥ मूलं धर्मी प्रत्यहं क्रियमाणा तु तत्तद्वन्तर्गततत्तद्दिनसेवाजततोषमुत्पादयन्ती प्रत्यवायाभावे पर्यवस्यति न तु मूले, प्रत्यहं सेवया प्रेमासक्तिव्यसनानां भवनात् । प्रेमत्वेन सेवात्वेन कार्यकारण- भावात् । तदुक्तं 'कृष्णसेवा सदा कार्ये'ति सिद्धान्तमुक्तावल्यां तट्टीकायां तदकरणे प्रत्यवायी भवतीति । मानसी सा परा मते'त्यस्य टीका परा फलरूपेति 'मद्भक्तेः कारणं पर'मित्येकादश एकोनविंशे परमिति फलाव्यभिचारिकारणमतः परा फलाव्यभिचारिकारणमतो वार्षिकी सेवा प्रत्यहं क्रियमाणा सूत्ररूपा मूलफलदवार्षिकीसेवासूचनात् । 'सूचनात्सूत्रमित्याहु'रिति ब्रह्मोपनिषच्छ्रुतेः । न च यज्ञोपवीतसूत्र एवेयं प्रवर्तेत इति शङ्क्यम् । सूत्रपदादत्रापि समासस्यासत्त्वात् । एवं च प्रत्यहं सूत्ररूपेण 'प्रकृत्या- दिव्य उपसङ्ख्यान'मिति वार्तिकेन तृतीयाऽभेदार्थिका सूत्ररूपेणेत्यत्र तथा च सूत्ररूपा भिन्ना या सेवे- त्युक्तम् । ननु सूत्रं कार्पासं सेवानुवृत्तिः क्रियेति यावत् तयोर्द्वयोर्कर्मणोः कथमभेद इति चेन्न । 'क्रियाङ्गं तद्धि वै स्मृत'मिति ब्रह्मोपनिषदः क्रियाङ्गस्य क्रियाकत्वात् तदन्तःपातिनां सूत्राणां तद्रूपत्वात् । ननु सूत्रपदस्य कार्पाससूत्रं शक्यार्थः न क्रियातोत्र कथं सूत्ररूपा, सूत्रपदेन रूप्यत इति सूत्ररूपेति चेन्न । सूत्रपदस्याभिधेयार्थतिरस्कारेण व्यङ्ग्येर्थे तात्पर्येर्थे वा क्रियारूपे प्रवृत्तेः सूचनात्सूत्रमुच्यत इति श्रुतेः ।

नुभावनं..." or "साऽनुभावना ।"? Wait, look at the letters: "सा" "नु" "भा" "व" "ना" - then there is a danda! "।"! Wait, is that a danda? Look at it: a vertical stroke! But wait, does it have a hook? Wait, is it "साऽनुभावना ।"? Look closely at "साऽनुभावनाव्": Wait, is there an avagraha? "सा" then "नु"? No avagraha, just "सानुभावना ।"? Wait, what is that glyph after "ना"? It is a danda with a slight smudge, or a letter? Wait, look at the word: "साऽनुभावना" or "सानुभावनाव्"? Wait, if "अनु पश्चाद्" is the explanation of "अनु", then "अनु" is a nipata/upasarga in "अनुभावनम्"! "व्यष्टीभूता साऽनुभावना । अनु पश्चाद् भावनमनुभावनं..." Wait, if it's "व्यष्टीभूता सा अनुभावना", why would there be a glyph after "ना"? Look at the glyph: it's a vertical stroke, just like a danda, but wait, look at the danda after "एकवद्भावः ।" - it is a single vertical line. Wait, look at that glyph after "सानुभावना": it has a small tick at the bottom

परिशिष्टम्। ५३ मदर्पणं' इति गीतायामाहुः समिति । प्रीतस्तदङ्गीकुरु इति वचनव्यक्तेः प्रीतेर्मद्धर्मत्वा- त्कुर्विति परस्मैपदं धातोरुभयपदित्वेऽपि प्रभो इति पूर्ववत् । समर्पणफलमाहुस्तदिति । तत्समर्पणतो भावसेवायांः फलरूपता ॥ ४ ॥ भावसेवा 'भावात्मकत्वाद्वरूपं गुणातीतं सदैव ही'त्यत्र रसो भावो देवादिविषयिण्या रत्याः स्थायिभावत्वात् 'स्थायिभावो रसः स्मृत' इति अङ्गशास्त्रे, भू सत्तायाम् भावे घञ् भावः सत्तात् सदानन्दसेवेत्यर्थः । फलरूपतेतिवचनं प्रत्यहं सेवायाः फलरूपत्वेऽपि पुराणमत एनया सेवया वार्षिकसेवाव्यङ्ग्यत्वपरिहारात् फलसमर्पकत्वेन भावसेवायां वार्षिकायाः फलरूपता नेतरस्याद्ध्यति साधनं फलं वा । रक्षा । पूतनेति । पूतनायां संस्थितायां गोपिकाभिर्यथा कृतम् । तथा रक्षाबन्धनं प्रेम्

५४ परिशिष्टम् । भवे'दिति निबन्धात् । कायवाङ्मनोभिः सेवायाः फलं संसारदुःखनिवृत्तिः 'ततः संसारदुःखस्य निवृत्ति'- रिति सिद्धान्तमुक्तावल्याः । चकारादनुक्तसमुच्चयार्थकीत्तनुवित्तजसेवाफलं मानसीसेवा सिद्धान्त- मुक्तावलीटीकायाः । किञ्च तपोवैराग्यसेवायाः फलं ज्ञानं साङ्गं सर्वत्वज्ञानं वा 'तपोवैराग्ययोगे तु ज्ञानं तस्य फलिष्यति' इति निबन्धात् । अपि च तनुवित्ताभ्यां 'भक्तिरस्यभजनं तदिहामुत्रफल- भोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति गोपालतापिनोयोक्तमानसीसेवोक्ता, एवं च तनुवित्तजयोर्योगयोगो जातः 'परो हि योगो मनसः समाधि'रिति वाक्यात् तस्याः फलं प्रेमै 'योगयोगे तथा प्रेम' इति निबन्धात् । कायवाङ्मनःप्रेमभिः सेवायाः फलं ब्रह्मबोधनं 'ततः संसारदुःखस्य निवृत्तिर्ब्रह्मबोधन'मिति सिद्धान्तमुक्तावल्याः । भक्तिः 'ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा' इति सप्तदशे 'परं ब्रह्माधिगच्छती'ति त्वष्टादशे वाक्याभ्यां तत इत्यस्य कायवाङ्मनोभ्यः कायवाङ्मनःप्रेमभ्य इत्यर्थात् 'यथा भक्तेशेश्वरे मनः' इति वाक्याच्छ्रुत्युक्तमनःकल्पनस्य प्रेमसाध्यस्य ग्रहणात् कायवाङ्मनोदृढप्रेमभिः सेवायाः फलं कृतार्थता । 'यदा स्याद्व्यसनं कृष्णे कृतार्थः स्यात्तदैव हि' इति भक्तिवर्धिन्याः । दृढत्वमनुक्रमेण व्यसनावस्थात्वम् । दृढत्वं यर्हि प्रमाणादिचतुष्टयबाधाभावस्तदापि कृतार्थता । 'श्रवणादि ततः प्रेम्णा सर्वं कार्यं हि सिद्ध्यति' इति बालबोधात् । दृढत्वमत्र प्रमाणादिफलं ज्ञेयम् । दृढमूलीति दृढं मूलं श्रद्धालक्षणं यस्याः 'श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति' इति वाक्यात् । दृढं बलम् । 'दृढः स्थूलबलयो'रिति सूत्राद् बलं च प्रमाणादिचतुष्टयबाधाभावः । 'श्रद्धाभक्तिज्ञान- योगादवेही'ति श्रुतेश्च तस्याः फलं रतिद्वारा भक्तिः, 'श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यती'ति वाक्यात् । अनुवृत्त्याख्यसेवाफलं सायुज्यं 'सायुज्यं कृष्णदेवेन शीघ्रमेव ध्रुवं फल'मिति निबन्धात् । भक्तिहेतूक्त- दिशानुग्रहेण मर्यादामुक्तौ फलं भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिषु । अनुग्रहेण पुष्टिमक्तौ तु अलौकिक- सामर्थ्यं फलम् । पुष्टिमक्तिर्मर्यादाभक्तिश्चानुग्रहेण जातेति मूलमनुग्रहो वा साधनसाध्यत्वाद्द्वनलतो- बहुद्धा मर्यादाभक्तिरानिरोधलक्षणग्रन्थोक्तनिरोधम् । पुष्टिमक्तिस्तु आसर्वात्मभावम् । 'पुरुषाथौतः शब्दादिति बादरायणः' इति 'फलमत उपपत्ते'रिति तार्तीये न्यायसूत्रात् 'प्रदानवदेव तदुक्तम्' इति सूत्रेण तस्य मुख्यभक्तिरूपसर्वात्मभावस्य दानसाध्यत्वेन साधनासाध्यत्वादतः कृष्णं फलिष्यति । अैषमाप्तेर्गौणफलरूपाया अत्र निवेश एवं वृद्धा भावैरङ्कुरिता सेवानुग्रहाभिव्यङ्ग्या सद्रूपेण पुंसु स्थिता महीसृग्दृशां बीजरूपा 'बीजं तदुच्यते शास्त्रे दृढं यन्नापि नश्यति' इति भक्तिवर्धिन्याः भक्तिः सत्तारूपं बीजं शृङ्गारसत्तारूपं बीजं लतावद्द्ढं यथा भावैरङ्कुरिता श्रुतिस्मृतिदशामाकल्पमासञ्चितैः श्रद्धा कन्दलिता मनोरथमयैः शाखाशतेनावृता लौल्यैः पल्लविता मुदा कुसुमिता प्रत्याशया पुष्पिता इति वृद्धा सा फलिष्यति कृष्णं लीलाभिः । चकाराद्भाग्यैरङ्कुरिता महीसृग्दृशामाकल्पमासिञ्चितैः प्रेम्णा कन्दलिता मनोरथमयैः शाखासतैरावृता लौल्यैः पल्लविता मुदा कुसुमिता प्रत्याशया पुष्पिता लीलाभिः फलिता व्रजवनोशृङ्गारकल्पद्रुमरूपा 'कामादितरत्र' इत्यादिसूत्रोक्ता विहितभक्तेरितरत्र कामादिरूपा सेवा गृहीता भक्तिवर्धिन्युक्तदिशा वृद्धा प्रेमासक्तिव्यसनरूपा वा कृतार्थताफलम् । एतदेवाहुः व्यस्तैरिति । व्यस्तैस्तैः सुदृढैर्हीनमध्यमोत्तमभेदतः । कृता जीवैः स्वमार्गस्थैः फलिष्यत्युत्तरोत्तरम् ॥ ८॥ १. कन्दलं मुदाकुसुमिता इत्यपि। 2412

परिशिष्टम्। १५ हीनमध्यमोत्तमभेदतो व्यस्तैस्तैः पूर्वोक्तैः प्रकारैः सुहृद्भिः सुशोभनैराचार्याभिमतैः हृदैः स्व- रुचिमन्ननशास्त्राभ्यासकृतैः। व्यासस्तु स्वरुच्या कायवाग्भ्यां कृता हीनाधिकारिणी कायवाङ्मनोभिस्तैः सप्रेमैः कृता मध्यमाधिकारिणी तैः दृढप्रेमसहितैः दृढमूल्युत्तमाधिकारिणी लतावृद्धद्वचोत्तमोत्तमाधिका- रिणी, अयं भेदो नातिप्रसिद्धोऽनुग्रहसाध्य इत्युत्तमान्तर्गतमात्रो गृहीतः। 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम्' इति वाक्यादुत्तमोत्तमाधिकारिभक्तिरनुग्रहे सति ददातीति। अत्र फलं ब्राह्मेणेत्यादि- सूत्रोक्तं भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिषु, अलौकिकसामर्थ्यं तु 'निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे' इति वाक्यादत्यन्तानुग्रहे सति संपादयति । आत्मनिवेदनमात्मनिवेदनपद्धतौ द्रष्टव्यं सप्रकारम् । 'अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनव' इत्याद्याः श्रुतयः। त्रिविधं निवेदनम्। आत्मा तु ईश्वरे तस्मा- त्कृतात्मनिवेदनेन विहाय पुरुषोत्तमं न कोपि भजनीयः शरीरं तु गुरुपुरुषोत्तमयोः कार्ये कल्पनीयं नान्यत्र तथा सर्वं धनादिकमपि। यदा निवेदितं शरीरं गुर्बुर्विक्रीणाति भुनक्ति वा कथमपि करोति तदा तस्मिन् शरीरे स्वयं स्वामित्वं न करणीयम् । 'विक्रीतस्य पशोः पुत्र न कर्तव्यो यथा व्ययः । न करोति पुनः शिष्यस्तथा जीवे निवेदिते' इति काठिन्यमस्तीत्यनधिकारिणि न देयम् । 'यस्य देवे परा भक्तिः' 'स इतः प्रेत्यानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति' परं विशिष्टं चिकीर्षु पुष्ट- भक्तत्वादिति प्रतिभाति । 'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मन' इति श्वेताश्वतरन्यायादप्रकाशितानां फलानुपयोगमाशङ्क्य प्रकाशार्थं पवित्र्यद्वारा भावजनकरजोभक्ति स्मरणात्मिकां मार्गरूपार्थप्रकाशद्वारा फलोपयोगार्थमाहुः पित्रित्यादि । पितृपादरजो जातु ह्युत्तमैर्विस्मृतं न यैः । तेषामेव हि मार्गीयं फलिष्यति न चान्यथा ॥ ९ ॥ अन्यथा पितृपादरजोविस्मृतत्वप्रकारेण वर्तमानानां च पुनर्न फलिष्यति तदुक्तं 'यत्पादरजसागत्य यादृग्भावः कृतो मम । तादृशेनैव तद्भावं वर्णयाम्यवशः क्वचिद्'िति भ्रमरगीत- टिप्पण्यां स्वानुभव उक्तः। एकादशे चतुर्दशाध्याये 'पूयेयेतद्घिंरेणुभि'रिति रजसो महदङ्घ्रिसम्बन्धिनः पावित्र्यं प्रति कारणत्वमुक्तम् । एवं प्रवृत्त्यर्थं फलमुपपाद्य बाधकसरत्वे प्रवृत्तिरपि निष्फलातः कालस्य बाधकत्वाभावमनुगुणत्वं विरोधदार्ढ्यं संप्राप्त्यर्थमपि वदन्तो नमनात्मकविरहदशायां वस्तुनिर्देशात्मकं च मङ्गलं ग्रन्थमध्य्येऽष्ट- श्लोक्याहुः श्रीति । श्रीवल्लभो जयति भक्तहितैकबन्धु- राविश्चकार तनयं किल विठ्ठलं यः। तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि प्रेम्णा तदस्तु हृदये मम सर्वदैव ॥ १ ॥ वल्लभपदमरारम्भ एव व्याख्यातम् । भक्तानां हितम्भासावेकबन्धुर्बहुल्यबन्धुः । विशेषणप्रति- पादनार्थं ज्येष्ठभ्रातरोनुजस्य स्वनामापि गृहीतवन्तः । विट् ज्ञानं तान् शून्यान् लातीति पितृ- प्रवर्तितपयप्रचारसुविचारक इति नाम । 2413

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the image:

कलिकालबाधकत्वमाहुः श्रीति । श्रीवल्लभाचार्यमार्गे शरणात्सेवनाद्धरेः । तत्कथाश्रवणाच्चापि न कालो बाधते क्वचित् ॥ २ ॥ शरणं सकलसाधननिषण्णं भगवद्विषयकमात्मविषयकं च । 'कृष्णमेव विचिन्तये'दिति सिद्धान्तमुक्तावली । सेवनकथाश्रवणे संप्रदायप्रदीपे एताभ्यां हरिं सेवेतेति । कालो न बाधत इति कठवल्ल्यां 'मयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः' इत्युपक्रम्य 'मृत्युर्धावति पञ्चम' इति श्रुतेः । 'कालात्मा दिनकृदि'ति ज्योतिषे । यो बिभेति स न बाधते कचिद्देशे । अनुवृत्त्यास्योत्सङ्गसेवायां कालाबाधमुक्त्वा तत्र तस्यानुगुणत्वं तत्र करणं चाहुः वै इति । वैराग्यप्रेमयोगेन शरणादित्रिकात्पुनः । प्रसीदति हरिः शीघ्रं कालश्चानुगुणो भवेत् ॥ ३ ॥ [L

परिशिष्टम् । ५७ करणम् । तेन 'प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुप' इति पाणिनीयसूत्रं न प्राप्नोति । रसरूपता दशरसरूपता, चकोरे कामवति शृङ्गाररस इव भगवति शृङ्गाररसरूपता । क्रौञ्चे वीर इव भगवति वीररसरूपता । चक्राङ्गे करुण इव करुणरसरूपता । भारद्वाजेऽद्भुत इवाद्भुतरसरूपता । भारद्वाजस्य द्विजन्मत्वात् । बर्हिणि हास्यरस इव हास्यरसरूपता । व्याघ्रसिंहयोर्भयानकवद् भयानकस्ररूपता । बलभद्रे संवाहनपदे भक्तिमति बीभत्सरसः हीनादीनभाव उत्तमस्य बीभत्सो भवति, स भक्तिमतां प्रतीयते । वल्गत्सु भक्तेषु रौद्र इव रौद्ररसरूपता । कृतोत्सङ्गोपबर्हणेषु गोपेषु शान्तरस इव तत्र सुप्ते भगवति शान्तरसः । भगवत्पाद- संवाहकेषु भक्तेषु दास्यभक्तिरसः । तद्भगवति दास्यभक्तिरूपता यावद्रससामग्र्या अश्लत्वात् 'रसो वै स' इति श्रुतेः । जीवद्वारा जीवधर्मस्य भगवद्धर्मत्वं वा । एतच्च दशमद्वादशाध्याये 'चकोरक्रौञ्चचक्राङ्गे'त्यत्र सुबोधिन्यां स्पष्टम् । गोपीषु भक्तिरससंयोगविप्रयोगरसरूपता । पञ्चाध्यायां भ्रमरगीते विरहरसः । कुब्जायां कामरसः । आदिपदोक्तसान्दीपिनिगुरौ भक्तिरसः । रुक्मिण्यादिषु कामरसः । तां प्रकटीकृत्य कृपया मयि कारयते चेदित्यन्वयः । मदिच्छया प्रकटीकृत्य, भक्तेच्छायाः क्रीडाप्राकट्यं प्रति हेतुत्वाद् 'अचलत्'मिति सूत्रभाष्यात् । कृपया प्रकतानन्दरूपेण मयि सर्वात्मभावस्य आश्रये, कृपाया आनन्दरूपप्राकट्येऽपि कारणत्वात् । कृपया विज्ञानं स्यानन्दप्राकट्ये सति भवतीति प्रथमस्य चतुर्थचरणे 'तदधीनत्वादर्थवदि'ति सूत्रे 'कृपाविष्टः साधनम्, आनन्दरूपः फल'मिति भाष्यात् । कारयत इति लक्षणया सहाहं भक्तः कामलीलाः करोमि महोपाधि- मेदभिन्नं मां भक्तं कारयते कामलीला इत्यस्मच्छब्दोत्तरं द्वितीया प्राप्ता महिन्नः स्वस्याध्यात्मिकादि- त्रितयविदाश्रयत्वविवक्षया निरस्ता । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति युक्तवचनात् । ग्रामे गच्छतीतिवत् सप्तमी मयीति । कारयत इत्यात्मनेपदं तु 'णिचश्चे'ति सूत्रात् । लीलाकरणरूपं फलं प्रयोज्यप्रयोजककर्तृगामि भवत्येव । तदुक्तं स्वामिनीस्तोत्रे उदाहरणं तु 'प्रियतमकरपद्मस्पर्शमावे- क्षषोद्यद्रसमरजवरासान्दमदोदाकुलानाम् । प्रतिपदतलरुग्भिर्गोपसीमन्तिनीनामरुणतरहृदम्भोजमन्मे मे नमोस्त्वि'ति । एतत्फलं निरोधसुदार्ढ्य तच्च तदा भवति यदा निरोधः सुदृढो जायते नान्यथा, अन्ये- षूक्तनिरोधलीलाकारयितृत्वप्रकारातिरिक्तेषु सर्गादिलीलाकारयित्वादिसु सत्सु क्वचिदपि निरोधलीला- कारयितृविरहिते मनसि देहे तत्काले च दृढो निरोधो जायते न सुदृढः । शुद्धलीलाऽसाहित्यवद्भगव- द्विषयकत्वेन शोभनघटिकामिपदार्थाभावादाचार्याभिमतस्वस्य शोभनपदार्थत्वस्याभावात् । एवं तु व्रज इत्यादिना रुक्मिण्यादिभित्यन्तेन ग्रन्थेन 'जयति जननिवासो देवकीजन्मवाद' इत्युत्तरार्घान्यक- श्लोकोक्तशुद्धलीलाः सङ्गृहीतास्तत्साहित्याच्छोभनघटिकामिपदार्थोस्त्येव । निरोधस्य सर्वात्मभावरूपकस्य कारणं 'प्रदानवदेवे'ति सूत्रोक्तं भगवत्कृतं प्रदानकं शक्तिस्तु सर्वोऽप्यात्मनो भावो भगवत्येवाधिकृत इति षष्ठीतत्पुरुषगर्भितकर्मधारयादात्मनि सर्वेन्द्रियप्रतिष्ठापने । फलमत्र मोदप्राप्तिः 'ये निरुद्धास्त एवात्र मोदमायान्त्यहर्निशमि'ति निरोधलक्षणवाक्यात् । सेवाफलं तु पृथक्सेवाफलोक्तम् । तत्र सेवायाश्चेतस्तत्प्रवणत्वरूपत्वात्, अत्र सेवाया अनुवृत्तिरूपत्वात् । एवं ज्ञानात्सुदृढनिरोधेच्छु प्रति कृपावितरणप्रार्थनां स्मरणात्यागविधिं चाहुः निरोधेत्यादि । निरोधेच्छुभिरेतावदेव प्रार्थ्यं हरौ ततः ॥ ६ ॥ अकूरे श्रुतदेवे च विदुरेऽथोध्दवे च या । कृता दासापिताकृपा तां कृपां वितर प्रभो ॥ ७ ॥ १. मद्ध भूतानां मिषु कल्पने तथा निक्षेपिष्विति पाठः । ४ परि० 2415

५८ | परिशिष्टम् ।

श्रीमदाचार्यपादाम्बजेरेणोर्न शरणं त्यजेत् । तस्यागे महती हानिर्मानुष्यं निष्फलं भवेत् ॥ ८ ॥ ततो ज्ञानानन्तरं ज्ञानाद्धेतोर्वा हरौ, निरोधेच्छुभिः निरोधदानोन्मुखिभिः, श्रुतावात्मनीति सप्तम्या निरोधस्यात्माभिन्नाश्रये बोधनाद्धराविति सप्तमी, युक्तं चैतत्, आश्रयस्य मुख्यत्वात् । प्रार्थ्यमिति 'प्रार्थिते वा ततः किं स्यात्स्वाम्यभिप्रायसंशयादि'ति वाक्यात्प्रार्थना विरुद्धा तथापि 'रतिप्रादुर्भावो भवतु सततम'ति वाक्ये प्रार्थनायां लोडस्वीकाराद्रतिप्रार्थना युक्ता । कृपाविस्तारस्य रतित्वात्, रतिः प्रीतिर्यद्यपि तथाप्यत्र रतिः क्रीडा रमु क्रीडायामिति धातुपाठात् प्रार्थ्यम् । अक्रूरे दासार्पितकृपा 'अप्यङ्घ्रिमूल' इति श्लोके पञ्चत्रिंशाध्याये 'मयि दया उत्पत्स्यत' इति सुबोधिन्यां कृपा सा दासार्पिता, 'प्रणतवत्सल' इत्यस्य 'नतिमात्रेणैव कृपा अभिव्यक्ता भवती'ति सुबोधिन्यां च कृपा सा दासार्पिता पञ्चचत्वारिंशाध्यायेऽक्रूरभवनं कृष्णः सहरामोद्धवः प्रभुः । किञ्चिच्चिकीर्षया प्रागादक्रूरप्रियकाम्यये'ति वाक्ये प्रभुपदादुक्ता । 'सर्वेषां हि स्वामी सेवकगृहेऽपि सेवकसंमाननार्थं गच्छती'ति सुबोधिन्यां श्रुतदेवे दासार्पितकृपा । उत्तरार्धे सप्तत्रिंशाध्याये मैथिलस्य गृहवासमात्रं श्रुतदेवस्य तु सन्मार्गोपदेश इति तं विहाय श्रुतदेवोपादानम् । तत्र कृपा तु 'अद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपुरुष' इत्यस्य सुबोधिन्यां दर्शनं चक्षुषाद्यैव शास्त्रतस्तु यः शक्तिभिः सङ्गा आत्मसत्तया प्रविष्टः स कीदृश इति मनोरथ एव स्थितः, न तु कदाचिद्दृष्टः, अद्यैव परं दृष्ट इति तद्दर्शनं तु बुद्ध्या बुद्धिमानयं पदार्थाञ्जानातीति प्रत्ययात्सा च कृपयैव भाष्यप्रामाण्याद् अतः श्रुतदेवे दर्शनानु- मितबुद्ध्द्यनुमिता कृपा या सा दासार्पिता । 'स त्वं शाधि स्वभृत्यान्नः किं देव करवाम ते । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्द्वानक्षिगोचर' इत्यत्र सुबोधिन्यां दासत्वात् स्वामिकार्यमेव कर्तव्यमिति । अत आज्ञापयेत्यर्थ इति कथनात् 'देवाः क्षेत्राणी'त्यादिवाक्यादर्चार्चनेऽधिकारो मामूदिति तु न सूच्यते गृहिणोपसंहाराधिकरणभाष्यविरोधाद् अतो ज्ञानिनि कृपामात्रमक्षरोत्तमदर्शनजनकबुद्धिजनकं प्रार्थनीयं प्रार्थ्यन्ते पुष्टिमक्ताक्रूरदृष्टान्तेन पुष्टिमक्ते कृपा पूर्वं प्रार्थिता भाष्यमर्यादार्थं कृपया विज्ञानं 'बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी'ति भगवद्वाक्यात् तेन दर्शनमिति । विदुरे दासार्पितकृपा तृतीयस्कन्धे चतुर्विंश्याये 'इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते'रित्यत्रोत्तमधिकारिणि विदुरे यथा यथा यस्मिन्नवसरे भगवान्युद्घादिलीलया स्वस्मिन्कृपां कृतवान् एवं विदुरोपि उद्धवं प्रति भगवत्कृपाकार्यं कथयति स्मेति सुबोधिन्यां कृपा या सा दासार्पिता । 'विष्णोर्मूत्यः खमृताथकृतश्वरन्ती'ति उद्धवं प्रति विदुरवाक्यात् । परमाधिकारिणि भगवद्दर्शनजनकबुद्धिजनिका कृपा प्रार्थिता । उद्धवे दासार्पितकृपा पूर्णकरीत्या स्पष्टा एकादशे च स्पष्टा भगवत्प्रवर्तितपथप्रचारसुविचारके भगवद्दर्शन- जनकबुद्धिजनिका कृपा या सा प्रार्थिता । 'भक्त्या जानाति चाव्यय'मिति श्रुतौ भक्त्या ज्ञानकरणत्वेन हेतुत्वेन चोक्

ुवाच । कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ... कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि'रित्येकोनत्रिंशाध्याये" Yes! It is quoting Śrīmad Bhāgavatam 11.29.11: "कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः" Now, look at the actual print of this book (probably a pothi/grantha reprint from Chowkhamba or similar): Did the typesetter print: "कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि" or something garbled? Look at: का र ये द् गी त Then: Is that नृ? Wait, look at the letter: It has a top loop? Wait! Could it be: नृ - त्या - द्यै - र् ? Let's see: if it's नृत्याद्यैर्: नृ has a top bar, then the curve of न, then ृ at bottom. Then त्या has त् + य + ा. Then द्यैर् has द्य + ै + र्. Wait, look at the glyphs: Is the first one 'नृ'? Look at the top of that letter: there is a loop above the line? No, that's the bottom of line 30's letter! Look directly above it in