अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

७३४ श्रीमच्छ्रुतसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ यद्वसूनां प्रातःसवनमित्यादिवत् । न हि जीवविशेषा दृष्ट्वा तृप्यन्ति । भाष्यप्रकाशः । तत्र दृष्टान्तः यद्वसूनामित्यादि । यथा तत्र यजमानाय वस्वादयोऽधिकारिणो वासवादि- सामगानेन प्रातरादिसवनानि प्रयच्छन्ति, तथात्राऽप्यमृतदानमेवोच्येत, न तु वस्वादिभावोऽपि । अतोऽत्र हेतुर्वस्वादिभावावापार्थतया उपासा अतिरिक्ता अङ्गीकार्या इत्यर्थः । अनशनसैर- रश्मिः। विभात् कथं कुर्यादथ विद्वान् कुर्यात् पुरा प्रातरनुवाकसोपाकरणाज्जप्यनेन गार्हपत्यसोदङ्मुख उप- विश्य स वासव सामभिगायति लो ३ कद्वारमपा वा ३ र्णू ३३ पश्येम त्वा वयꣳरा ३३३३३ हु ३ आ २३२ जा ३ यो ३ आ ३१११ इत्यथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकं मे यजमा- नायविदेषा वै यजमानस्य लोके एतास्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वो- त्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातः सवनꣳ प्रयच्छन्तीति श्रुत्या यजमानायेत्यादिः । तथा चेति छान्दोग्ये पञ्चमे प्रपाठके तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्तीत्युपक्रम्य स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशन्ति एतस्माद्रूपादुदेति स याव- दादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्यꣳ स्वाराज्यं पर्येतेति श्रुत्या । वस्वा- दीत्यादिपदेन रुद्राणामेवैको भूत्वा, आदित्यानामेवैको भूत्वा मरुतामेवैको भूत्वा साध्यानामेवैको भूत्वेति श्रुतिचतुष्टयम् । श्रुत्यर्थस्तु सङ्गादिनो वदन्ति सद् ग्रन्थेति भाष्यात् । वद् व्यक्तायां वाचि वि-प्रजननादिकर्त्री वी प्रजननकान्तिगलसनासादनेषु वातेर्द्धिति वातेर्वा रूपम् । देवानां शक्ताः अज गतिक्षेपणयोः भ्वा. प. से. अजिशिभ्यां फः इति फः । गन्त्री क्षेपिका च क्षिप प्रेरणे प्रा पूरणे इण् गतौ कम्पने च अ. भा. से. कपि चलने भ्वा. आ. से. शठ श्लथ- सने व्यन् श्लेष्मक्रीड्योः ष्णि चालिङ्गने षिगि गतौ क्रीड विहारे हृञ् हरणे । खम्यापारैर्या- पिका सती गन्त्री विहर्त्री च । तस्यां वाचि । वदिः वच भाषणे अ. प. अ. उच्यते वक्ति वा शङ्कु किम्यचीलादिना किपृहीचौ भाष व्यक्तावाचि भ्वा आ. से. भाषणरूपायाम् । तथा च वदन्ती- तस्य खव्यापारैरर्थव्यापकं गन्तुं विहर्तुं च भाषणं कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्वसूनामिति यत् षष्ठ्या लुक् याजकानां वसूनां वसतां प्रातः प्राततीति प्र. पूरकः सततगतिकर्ता । सवनं षु प्रसवैश्वर्ययोः भ्वा. प. अ. प्र. पूरकनैश्वर्याश्रयश्च । रुद्राणां स्वेदिकः सम्भ्रसं द्रवती हु गतौ म्वादेराकृतिगणत्वात् । रोदयति रोदेर्ण्यिङ्लुङ् चेति रफ स्तस्तेषां देवानां माध्यंदिनं मां ध्यायति ध्यै चिन्तायां 'आतोऽनुप' इति कः मञ् तदेव माध्यं महा मह पूजायां भ्वा. प. से. मह्यते अग्याद्यन्येति यन् प्रज्ञापनं माध्यम् । दिनमिति दीयते क्षीणं भवति करोति दीङ् क्षये दि. आ. अ. इनसित्रिदीड् इति नक् क्षयकर्तृ येषामित्युप- क्रम्य 'हरिण्ये तङ्गनं शनेः' इति वाक्यं 'तच्चिन्तावाच्यं निभृतो न वेद' इति प्रयोजनं 'भूरिनिष्ठा तथा चान्ये तुच्छमाजो हरिप्रियाः' इति मूलादक्षरद्वारेण क्षयद्वारा भक्तिर्म प्रयोजनं सवनमुक्तमर्थम् । आदित्यानामदितेरपत्यानां चकोरेणाहादकानां चदि आह्लादे चन्दते अन्येभ्योऽपीति डः विशेष्यं नित्यं प्रवेचने तु. प. अ. 'बभ्रुपषिटकभिष्टविथिभ्यः कन्' सर्वनामसंज्ञोपदम् । चकारेणाह्लादकानां देवानां तृतीयसवनम् अप्राणां पूरणं सवनम् । मेः संप्रसारणं चेति मेः संप्रसारणं तीव्रमलचन्ध् । षण् कुटिलायां गतौ भ्वा. प. से. । केति कै शब्दे भ्वा. प. अ. क्रावतेर्द्विनिः किन् कञ्चिदिति च किण्वेह अहन्मन्तारिणोऽडा जातू पचे मलट् काति किमः केलादेशः सादति शकिकरणञ्चेत्यधस्तरी 734

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ७३५ तस्मादिदं ब्रह्मप्रकरणमेव। योऽपि देवोपासनवत् प्रतीयते स भगवदंश भाष्यप्रकाशः। तस्मात्कल्पे युक्तिमाहुः न हीत्यादि। नन्वेवन्मात्रे किं बीजमत आहुः तस्मादित्यादि। उपास्येदमेव रश्मिः। बर्हि विखारके यजमानस पूजादिकर्तुः। लोक इति लोकृ दर्शने रश्चिर् प्रेक्षणे प्रा पूरणे ईक्ष दर्शने ज्ञानशक्त्यादिलोकः शब्दकर्तरि। शब्द आविष्कारे व्यापके प्रादुर्भूते काले ज्ञानशक्त्यादीत्युक्तम्। 'कालात्मा भगवान् जातः' इति ज्ञापयितुं तथा 'कलाभिः पञ्चदशभिः सपञ्चस्थापकैः स्तुतिः' इति सुबो- धिन्याः। एति इण् किप् इतिः लोक इति एता मन्त्रप्रातः कर्ता। स इति स विखारकः यः पूजादि- कर्ता। तद्विखारकं न विद्यात् जानीयात् कथं नाम शब्दकर्तृ प्रकारेण कुर्यात्। अथेति अर्थयते अर्थ

७३६ श्रीमच्छङ्करभाष्याम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ रङ्गितः । तु विश्वः 'अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपे च मनोहरे' इति चोन्तरकर्मणीति विसर्गरहितपाठो यदा तदा सुब्लोपः । 'अन्तः मध्ये तथा प्रान्ते स्वकियार्थे विचेतसि' इति विश्वः । पश्चात्तच् विसर्गसहिते । सामस्त्य- रूपमाह लोकेति । ज्ञानभक्त्यादिर्लोकः द्वारं च दृ वरणे द्वारयति द्वार्यते वा पचाद्यच् वृञ् वरणे स्वा. उ. से. अपा वार्ष्णिः इति । अप आप्लृ व्याप्तौ क्विप् आपः कर्मास्यायां रसो न्दुद चेति नुद् । असुन् अपाः । सकारवर्णलोपः । अप् आ आप्लृ व्याप्तौ वेरपृः प्रपञ्चनीयः व्यापक इत्यर्थः । वार्ष्णिं वृषु सेचनसंघातवधेषु भ्वा. प. से. विकरणव्यत्ययः भुः गुणः लोण्मध्यमपुरुषकवचनम् । प्लुतस्तु विचार्यमाणानां वाक्यानां टेः प्लुतः इति वैदिकप्रक्रियायाः वकारस्य यद्वा प्रतिश्रवणे चेति सूत्रे वाक्यस्य टेः प्लुतोऽभ्युपगमे प्रतिज्ञाने वाभि- मुख्ये चेति वृत्त्याऽऽभिमुख्ये शु इत्यस्य टित्वात् । णकारस्य तु 'गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम्' इति सूत्रेण बाहुलकात् हेव्यापक 'अनुदात्तमभिपूजितयोः' इति सूत्रेणाभिपूजितवाक्ये प्लुतो वा । वच संयमने चु. प. से. यम उपरमे इत्यादि ज्ञेयं गत्वा याचस्व । पद्येम त्वा त्वां हे व्यापक । हिंसकं विरद्दे । 'शुष्पसिम्भा मदिङ्' शुष हिंसायां भ्वा. प. से. अस भुवि असु क्षेपे दि. प. से. असु ग्लादानदीप्तिषु भ्वा. उ. से. वयं नित्यक्रीडायां सप्तादिकर्तारः असु क्षेप इत्यस्यापि रूपम् । भू सत्तायां क्विप् भेरन्न इत्यापृक्छ् । रा राजृ दीप्तौ भ्वा. आ. से. राजते कनिन्वृयुषीति कनिन्प्रत्ययः । हु हूयते हु दानादनयोः बाहुलकान्मः कुममस् तुङ् अलुकि हुम् । आ व्याप्तिः क्विप् व्यापकं वा आ 'व्यत्यहिताश्च' इति वैदिक- प्रक्रियासूत्रान्वध्ये अव्ययग्रहणम् । त्वां राजानं सुपौ डा । हु दानादानाभ्याम् । औत नाभ्यापकं नो इति यः अ इति छेदः याजकः अस् विष्णुस् आब्यापकमिति एता । अथ । अर्च्यते अर्चयित्वा साम जुहोतीत्यर्थः । नम इति णम प्रह्वत्वे भ्वा. प. से. असुन् प्रह्वत्वं हृ कौटिल्ये भ्वा. प. अ. अस् डौकित्यते त्वनन्तसापि प्रभास्यानयोरिति वैदिकप्रक्रियासूत्रेण प्रश्ने अगमाडैपूर्वा ऋन् ग्रामाञ्चेनिलन्वे- म्योपीति डः । अमये अगि गतौ अङ्गति पृथिवीति प्रथते प्रथ विस्तारे भ्वा. आ. से. प्रथ प्रख्यानेति रूपं तदेव प्रथेः ष्विवन् संप्रसारणम् । पित्वान्नीड् । तस्यां क्षिते निवसते क्षि निवासगत्योः तु. प. अ. सन्निधेषणम् लोकं अभिज्ञानात्मकं यजमानाय विन्द लभस्व एष गन्ता 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुतेः तस्य लोको ज्ञानादिः नै वाति दैः यजमाननिक्षेपणं याच्कस्य यजमानस्य एतास्मि अहं सप्तादिकर्ता यजमानः । परस्तादिति परा वख्यातिः परस्यां दिशि अन्यमात्रं कालेऽमाधिरिति कालयुक्तौ स्वार्थे वस्तातिः 'विभाषा परावराभ्याम्' इति सूत्रेण दिक्सूत्रेभ्यः सप्तमीपञ्च मीप्रथमान्यो दिक्सदेशकालेभ्यस्तातिरिति सूत्रमनुवर्ततेऽत्र । ननु पृ पालनपूरणयोरिति पूरके काल इति तुर्फ कृतो दिशीति उच्यते दिक्कालौ नेश्वरादतिरिच्येते इति पदार्थखण्डनमण्डने शिरोमणिरितीश्वर- णुक्कालशरीरत्वादितीति । आकाणशरीरं ब्रह्मेति श्रुतेः सूत्रस्य लौकिकत्वाद्धालौकिके वाक्यशेषितम् । पाक्तनपूरणकर्तरि । अगेति परमेश्वर्यवति । इरि परमेश्वर्ये इत्यलेदम् । नाक्षुष इति । नाक्षुषौ तृष हिंसायाम् । भ्वा. प. से. विष् तृष्यते तृपति वा जुह्व—नाक्षुः नाक्षुषी अततीला डम् नाक्षुषकाधुङ् । तद्धितः । सादेति षद सासादने भ्वा. आ. से. सादतेनेन अन्नप्लवः पृषोदरादित्वात्स हः दुहु बाहुयते अनेन वा डा प्लवः अभिज्ञानादिः अपजहीति जपः चापु व्याप्तौ जहि । परिचम्भिहि ष्टुर्भ स्तम्भं च यं परी च इति सूत्रेन परिहन्म्वतेऽनेनेति करणे चप् पश्चादेशः परी हन्तरेव स्यात्. करणे षड्भ्यश्चादेक इति ष्टुकिः भ्वाभ्या प्रपञ्चादिवा । हवीति यज्ञा डका उद् शब्दः कर्त्ता-विस्तृतिः । ङ्ग्य- विनिर्मुक्ते वर्ति नि ग्राप्य करोति तस्मा इति विस्तारमथ । इतस्तः पश्चात्तः प्राक्तं शुक्तं व्यत्ययस्तत्त्वात्- 736

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१७ भाष्यप्रकाशः। ब्रह्मवाक्यत्वे लिङ्गमित्यर्थः । देवोपासनवदिति । देवोपासने उपास्यवदिति पाठः प्रतिभाति । सप्तम्यर्थे वा वतिः । ननूभयत्र कल्पनातोऽस्य पूर्वपक्षरीत्यैव निर्णयोऽस्तु । विशेषाभावादित्यत रश्मिः। मीश्वरं प्रयच्छन्तीत्यर्थः दाण्धातोः यच्छादेशः । ददति । प्रकृतमुच्यतेऽधुना । प्रातरादिलादिपदेन माध्यंदिनं सवनं तृतीयं सवनं च । तथाचापीतन्न तथत्रयममृतमित्यादि छान्दोग्ये तद्याकृतम् । स य एतदिति व्याक्रियते । स विस्तारकः य इति याजकः एतदिति गन्तृ एवं गन्तुः अमृतमानन्द- रूपं वेद जानाति छन्दसि लुङ्लङ्लिटः धात्वर्थानां संबन्धे सर्वकालेभ्येते वा स्युरित्यनेन लडर्थे लिट् । वसूनामेव गन्ता तेषु । एकं इन् । 'इण्भीति' कन् गन्ता तत्तत्साधारणस्य वेदस्य सर्वात्मभाववत् । भूत्वा सतां कृत्वाऽग्निनैवेत्यादि व्याख्यातम् । स यावदिति स विस्तारकः । यावत् वा प्रापणे अ. प. अ. प्रथमान्ताद्वतिः प्रापकः आदित्यः अक्लिष्टकर्मा लवनकर्मी विनाशकर्तृ- कर्माः । अपरं न पतत्यनेनेत्यपत्यं ण्यत् ह्रस्वभावश्छान्दसः पुंनाम्नि नरके अनेन न पतन्तीति तत्परिमाणं यस्य तद्धिता इति बहुवचनेनान्येऽनुक्ता अपि तद्धिता ज्ञापिताः तेन डावतुः यावदिति वा । पुरस्तादिति पूर्वस्मिन् सप्तमीलक्षातिः बस्नाति चेति पुरादयः पूर्वपूरणे भ्वा. प. से. पूर्वति बन् पूरक इत्यर्थः । उदक्शब्दः । कर्ता एता तृच् गन्ता आदित्यः स च मध्विति बोध्यम् । पश्चादिति अपरस्मिन् पश्चादित्यनेनापरस्य सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तस्य निपातः । अवरमवरीणाति रीङ् स्रवणे क्या. प. अ. ड. यद्वा रा. आदानेऽवराति अव धातोरर्थकर्दन् सन्मार्गवर्तिनः आ. व्यापकान् कृत्वा यथाधिकारं ददातीत्यपरं परं ब्रह्म तस्मिन् ण्यन्दकर्तेत्यादि पूर्वोक्तमन्वेति पश्चि- मांशे वा. यु. प. से. पश्यति पश्चात् बाहुलकावातृप्रत्ययः । 'लोशूना नूः' नकारलोपः पूरके सिद्धस्तृन्दकर्तृन् विनाशयति अक्षिमागें । अस्तमिति अस्यते अनु क्षेपे दि. प. से. फलप्रदः ऐता गन्ता तस्य वसूनां वा स गन्ता । तावदिति तत्परिमाणमस्य डावतुः तद्धितः विस्तारकं परि- माणम् । आधिपत्यमिति पातीति पतिः पातेर्डतिः पतावित्यधिपति तस्य भावः आधिपत्यम् । अधिकाररूपप्रयुक्तत्वम् । स्वं खन इन्द्रे शब्दकर्तुः वसूनां मध्ये शब्दकर्तुरित्यन्वयः । आ. व्यापकं राज्यं राज्ञो भावः । पर्यता । परिपूरकः एता एष्यति अद्यतनकालो विवक्षितः इत्यर्थः । अमृतदानं स एतदेव रूपमभिसंविशतीत्यमृतदानं वस्वा''''''वा तरोक्तं गृह्यते यद्वा वसवः प्रातःसवनं प्रयच्छन्तीत्यमृतदानं (वस्वादीति सर्वापत्तिस्त्वेवं ) भाष्यार्थमाहुः अत इत्यादि । अत्र छान्दोग्ये पञ्चमे प्रपाठके स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनेव मुखेनेत्यादिना येषूपसंवादिवाक्ये- नाप्यपत्तिः वेदार्थत्वेन नित्यसंयोगार्थं वसव आध्यासिकाः आधिदैविकानां भगवदवयवत्वात् उपास्यत्वात् । एवं च शब्देन प्रमितसोपजीव्यब्रह्मबृहद्रूपस्वार्थस्याभ्यन्तरं विनाऽनुपपद्यमानस्योपपद्य- तेऽवान्तरमुपास्याधिदैविकवपुरूपं 'यो वह्नेः स तं भजेत्' इति वाक्यात् भगवद्वपुर्वत्सविशिष्टम् । सोऽयमपरोक्षः । तस्य कल्पना तया उपास्या अतिरिक्ताः । सर्वापत्तिलक्षणार्थप्रत्ययेन शब्देन वा प्रमितस्य स्वार्थस्यां विनाऽनुपपद्यमानस्योपपद्यतेऽवान्तरकल्पना । ननु च कं प्रति उक्तेरियमुपास्या व्यतिरिक्ताः सम्पद्येतेति चेत् पुराणवासनाऽऽढ्यान् प्रति उक्तेरेषा इत्यवोचाम । नहीत्यादीति । जीवेति 'विस्तारः सर्ववपुंविराडिन्द्रियफलसमूहः यः सः। इदमेव दृष्ट्वा तर्पणमेव । इति पाठ इति उपासना परे ऽध्यायपाठ्या प्रकारान्तरमाहुः सप्तम्यर्थे इति । मधूपासनापरत्वे तदुपपत्तिलभ्योत्सन्नासङ्गोच्छाद्यायसर्वभावान्यभावार्थी- 737

एवाधिदैविकः । न वा पूर्वकल्पेन निर्णयः । तथा सति तेषामभावादनुपा- स्यत्वम् । अनित्यता च वेदस्य स्यात् । तस्माद् देवानामध्यधिकार इति शब्दबलविचार एव युक्त इति सिद्धम् ॥ ३३ ॥ इति प्रथमाध्याये तृतीयपादे अष्टमं तदुपर्यप्यधिकरणम् ॥ ८ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ इदानीं शूद्रस्याधिकारो निराक्रियते । यथा कर्मणि न तथा निष्पादकत्वेऽपि भाष्यप्रकाशः। आहुः न वेत्यादि । अनित्यतेति एतेषामेवोपास्यत्वे अनित्यतेत्यर्थः । एवमत्र देवादीनामपि कर्माद्यधिकारस्थापनेन तेषामपि हृद्यङ्गुष्ठमात्ररूपेण स्थितिरित्यपि साधितम् ॥ ३३ ॥ इति अष्टमं तदुपर्यप्यधिकरणम् ॥ ८ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ अनुप्रसङ्गरूपां संगतिं बोधयितुमाहुः इदानीमित्यादि । जैमिन्यनभिप्रेते देवाधिकारे स्थापिते तद्वदत्र शूद्राधिकारोऽपि संभाव्यत इत्याशङ्कायां स निराक्रियत इत्यर्थः । ननूपनयनाभावेन वैदिककर्मादावनधिकारस्य तस्मिन् सिद्धत्वात् संभावनेव कुत इति चेन्न । ब्रह्मविद्याया उपनयनानपेक्षत्वात् । वैश्वानरवि- द्यायां तान्हायमुपनीयैवैतदुवाचेति श्रावणात् । नच तत्र प्राचीनशालादीनां ब्राह्मणत्वेन तस्योत्सर्ग- सिद्धत्वाद् वैशेषिकस्यैव तत्रानपेक्षा, न त्वौत्सर्गिकस्येति वाच्यम् । तथा सति तस्य प्रतिनियत- वर्णोचितशास्त्रीयसंस्कारत्वे पर्यवसानात् सम्बूत्रे च तदुचितस्य तस्य सत्त्वेनेवाधिकारसिद्धेः । रश्मिः। तिरिक्तो भवतु इति भावः । देवोपासने इव योऽर्थः प्रतीयते स भगवदंशः यद्वा प्रथमान्ताद्वतिः योज्यत्वं देवानामुपासनं उपास्योपासकव्यतिरिक्तं तद्वत्प्रतीयते उपासकादिराध्यात्मिकः आधिदैविक इति 'यस्तु आध्यात्मिकः प्रोक्तः सोऽसावेवाधिदैविकः' इति वाक्यात् ब्रह्मण एतादृक्त्वात् । न न वेत्यादीति पूर्वकल्पः पूर्वपक्षः । तेषामिति उपासकानामभावात् उपासकलनिरूपितोपास्यत्वाभाव इति भाष्यार्थः । ननु शंकरभाष्ये योगिवद्देवानामुपास्योपासकत्वं रूपान्तरग्रहणेनोपपादितमेवेत्यत आहुः भाष्ये निल- तेत्याशयेनाहुः एतेषामिति । अनित्यसंयोगापत्त्यादनित्यतेति भावः ॥ ३३ ॥ इति अष्टममधिकरणम् ॥ ८ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ अन्विति तेन पूर्वाधिकरणे प्रसङ्गसंगतिर्बोधिता । पूर्वत्र मनुष्याधिकारविचारेण स्मृते देवाधिकारे विचारिते जैमि- न्यनभिप्रेते प्रसङ्गसंगतिः देवाधिकारेण स्मृते तदेवात्र शूद्राधिकारनिराकरणे उपेक्षानर्हत्वादुत्प्र- सङ्गः । शूद्राधिकार इति जैमिन्यनभिप्रेतः । तस्मिन्निति अपशूद्राधिकरणे षष्ठस्य प्रथमे पादे । शान् हेति छान्दोग्यसप्तमप्रपाठकेति । तान् प्राचीनशालादीन् । केकयराजोवाच । वैशेषिकेति छान्दोग्यटीकाप्रकाशकत्वात् विशेषेण संसृष्टस्य नमस्काररूपोपनयनस्य । औत्सर्गिकस्येति षोडश संस्कारान्तर्गतस्योपनयनस्य । तथा सतीति उपनयनस्य नमस्काररूपत्वे प्रकारे सति 'उपनीय' इत्यस्य टीकायां पादयोः पतनमकारयित्वेत्यर्थात् । तस्येति वैशेषिकस्य । प्रतीति । ननु प्रतिवर्णो- चितेति वक्तव्ये नियतपदमधिकमिति चेन्न शूद्रेषु सञ्चरग्रहणार्थं नियतपदस्यावश्यकत्वात् । प्रतिनियता वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा इत्येवं तेषामुचिता ये शास्त्रीयाः संस्कारास्तत्त्वे । सम्बूत्रे

· भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७३९ याजयेत् सा हि तस्येष्टिरिति श्रुतेर्निषादस्थपतिवच्छूद्रस्येति लिङ्गाद् दोहादौ च शूद्रस्याधिकारः । एवमिहापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्याधिकार इति तन्निरा- करणार्थमिदमधिकरणमारभ्यते । एवं श्रूयते । जानश्रुतिर्ह पौत्रायण इत्यत्र हंसवाक्यश्रवणानन्तरं सयुग्वानं रयिक्वस्य समीपं गतः जानश्रुतिः पौत्रायण रयिकैमानि षट्‌शतानि गवांमित्या- भाष्यप्रकाशः। अथ तस्य सामर्थ्यार्थित्वयोरभावः शङ्क्यः । विद्यायां बौद्धसामर्थ्यस्यैवापेक्षणात् । तस्य च प्राक्तनपु- ण्येनैव सिद्धेः । 'भावयेच्चतुरो वर्णान्' इति पुराणभाषणविधानात् तच्छ्रवणेऽर्थित्वस्यापि सिद्धेः । तर्हि विद्याभाव एव बाधकोऽस्त्विति चेत् तत्राहः यथेत्यादि । संवर्गविद्यायां कथमधिकार इति शङ्

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

७४० श्रीमद्व्याससूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३४ विना देवतां पृष्टः प्रत्युवाच । अह हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्वित्यादिना जानश्रुतिं शूद्रशब्देन संबोध्य, पुनश्च, शूद्राऽनेन मुखनेत्युक्त्वा संवर्गविद्यामुप- विष्टवान् । अतोऽत्र विद्यायां जातिशूद्रस्याप्यधिकार इत्याशङ्क्य परिहरति । नात्र शूद्रशब्दो जातिशूद्रवाची । किंतु मत्सरयुक्तस्त्वमत्र नाधिकारीति तथा संबो- धनम् । तदाह । शुक् शोकः, अस्य जानश्रुतेः समजति । तत्र हेतुः । तदना- दरश्रवणात् । तस्माद्धंसावनादरस्य श्रवणात् । कंवर एनमेतत्सतं सयुग्वान- मिव रयिकमात्थेति स्वापकर्षश्रवणात् । किम्ततो यद्येवमत आह तदाद्रवणात् । तत् तदनन्तरम् आद्रवणात् । शुचमनु आद्रवतीति शूद्रः । परोक्षवादार्थं दीर्घः भाष्यप्रकाशः। व्याकुर्वन्ति । मुखेनेति द्वारेण । सूत्रमवतार्य व्याकुर्वन्ति । अत इत्यादि । कं वर एनमेतदित्यादि । कं वर। कम् उ अरे एनं राजानमेतावत्कर्मकर्तारं सन्तं सयुग्वानं रयिक- मिवात्थेत्यर्थः । शुचमन्वित्यादि । अत्र दीर्घः पृषोदरादित्वाद् वर्णान्तरलोपस्याप्युपलक्षकः । रश्मिः। दिवान्योतिराततं तन्मा प्रसांक्षीः । तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति तमु परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्तं५ सयुग्वानमिव रैक मात्थेति योनुकथं५ सयुग्वा रैक इति । यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्ये- वमेनं५ सर्वं तदमिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति य स्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः उपशुश्रावेति । श्रद्धयादेयो हि श्रद्धापुरःसरमेव ब्राह्मणेभ्यो देयमसौति णिनिः । बहु प्रचुरं दातुं शीलमस्येति बहुदायी । भोजनार्थं बहु पाक्यमस्यास्तीति बहुपाक्यः । कचिद्देशे आस बभूव स ह सर्वतः सर्वासु दिक्षु आवसथान् वसतिस्थानानि मापथांचकार कारितवान् शम्बितवान्वा । सर्वत एव सर्वावसथेभ्येव मे मम अन्नमत्सन्तीति लोका इत्यभिप्रायवान् विशिष्टान्नदानफलं दर्श- यितुमाह अथ हेति अथ एवं सति ह कस्मिंश्चिद्धर्मकाले निशायां हर्म्यतलस्थे राजनि हंसा रात्रौ दर्शनगोचरे निपेतुः गतवन्तः । तत् तस्मिन् काले पृष्ठतः पतन्नेको हंसोऽग्रतः पतन्तं हंसं होहोऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष इत्यादरेण संबोध्य मा प्रसांक्षीस्तेन ज्योतिषा सह संबन्धं मा कार्षीः तत्र हेतुः तज्ज्यो- तिस्त्वां त्वां मा प्रधाक्षीः छान्दसत्वान्मध्यमः मा कार्षीद् दहनं । तमुपर अग्रगामी हंसः कं उ वरे इतिच्छेदः । अरे हंस एनं प्राणिमात्रं कमु सन्तं केन माहात्म्येन युक्तं सन्तं जानन् त्वं एतत्पूर्वोक्तं वचनमात्थ कमिव रैकमिव रैकतुल्यत्वेनोक्तवानसि । कीदृशं रैकं सयुग्वानं कथं केन प्रकारेण यो रयिको वर्तते इति एनं रैकं । तत्र दृष्टान्तः यथा कृतायेति ईयते प्राप्यते जयोऽनेनेत्यायः इणो धातो- र्कर्तरि च कारके संज्ञायामिति सूत्रेण घमन्तमिदं .रूपमक्षवाचकं द्यूतसमये वराटकगणनायां यत्र चत्वारोवक्षिप्यन्ते स प्रकृतायः यत्र त्रयः स त्रेतायः यत्र द्वौ द्वापरः यत्रैकः स कलिनामा यथा लोके कृतो नामा यः अक्षः द्यूतसमये प्रसिद्धश्चतुरङ्गः तस विजिताय विजयोर्थ इतरे अपरेवा न्यूना अक्षास्त्यङ्गद्व्यङ्गैकाङ्गाः क्रमेण त्रेताद्वापरकलिनामानः संयन्ति तत्रान्तर्भवन्ति न्यूनसंख्याया अधिक- संख्यायामन्तर्भूतत्वादिति । यस्तदिति यद्ज्ञेयं स रैको वेद तद्ज्ञेयं योऽन्योपि वेद तस्यानेपि सर्वं सर्वप्रजाभिर्जातधर्मफलमन्तर्भवतीति । स भयेति स एवं भूतो विद्वान् मया एतदेवं रैक्वमुक्तस्तद्वत्सन् नीय उक्त इत्यर्थः । इति शब्दो हंसवाक्यसमाप्त्यर्थः । प्रकृतमुच्यते शुचेवेति क्षत्रबोधकशब्देन । 740

? No. Look at: प ल्मorक्ष्मorल्ल? Wait, could it be प्रभाते सह? No, the first letter is clearly प, not प्र. Look at प- plainप. Second letter: has a vertical line, something attached... wait, look at क्ष्मinसूक्ष्म? Could it be पक्ष्मते सह? That makes no sense. Wait! What about पल्यङ्कते? No. Wait, let's look at the letter: Could it be प र् य ङ्के? Let's compare the र्with other words: inपूर्वं(line 15), the repha is a curve above. In this word, is there a repha? Yes, at the top there is a curve! Then below it,य? No, it looks like लwith something. Wait, what if it'sपर्यङ्के? Wait, what is after पर्यङ्के? Is there a letter? It looks like पर्यङ्केthenऽथ? Wait, पर्यङ्केऽथ सह संजिहान एव? Look at पर्यङ्केऽथ: प र्य ङ्के ऽ थ-> wait, that looks like:प र्य ङ्के

[Header] ७५२ श्रीमद्वल्लभाचार्यभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३४

अस्य धिक्कारवचनमनर्थकं स्यात् । युक्तञ्चायमर्थो ब्रह्मविदः सर्वज्ञतेति । तस्य मात्सर्यनिराकरणं वा संबोधनफलम् । तस्माच्छुचं प्रत्याद्रवणादेव शूद्रपदप्रयोगो न जातिशूद्रवाची ॥ ३४ ॥

भाष्यप्रकाशः। चेत्यादि । ननु स्वस्य सर्वज्ञत्वख्यापनार्थं प्रपञ्चधिक्कारवचनमपि ब्रह्मविदोऽनुचितमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः तस्य मात्सर्यैत्यादि । एवञ्चेके मत्सरस्यातिदोषत्वं ज्ञात्वा तं स त्यजेत् तदुपाख्यानं श्रुत्वान्योऽपि त्यजेदित्येतदर्थं तथा वचनमतो नानुचितमित्यर्थः । तस्मादिति । गमकेन योगेपोद्बलने रूढेरकिञ्चित्करत्वात् ॥ ३४ ॥

रश्मिः । इत्यादिना संवर्गविद्यामुपदिष्टवानित्यर्थः । संवृङ्क्ते सर्वान् ग्रसतीति संवर्गो वायुः प्राणश्च । प्रकृते

जातिमपि बोधयिष्यतीति कुतस्तदनादर इत्यत आहेत्यर्थः । क्षत्तृप्रभृ-

Line 12: तय इति । बहुपाक्यत्वावसथकरणब्राह्मणभोजनक्षत्तारः । बहुपाक्यत्वादीनां धर्मिहे धनवति (Wait, let's look at "धर्मिहे" vs "धर्मिणि" in L12: "धर्मि" then what? It is definitely 'णि' with broken printing or 'हे'? Look at "णि" in L10: "जानश्रुति", L12: "धर्मिणि". In "धर्मिणि", the ण has two vertical strokes and a loop, here it has a loop to the left and a vertical stroke, then an i-matra? Wait, look at "धर्मिणि": ध + र्मि + णि -> the letter is णि! Let's look at the dot under or mark: it's "धर्मिणि" or "धर्मिहे"? Wait, in Sanskrit: "बहुपाक्यत्वादीनां धर्मिणि धनवति शूद्रे कदाचित् संभवेऽपि" = although these qualities are possible in a Shudra who is rich (dhani-shudra dharmini)... Wait, could it be "धर्मिणि"? In Devanagari typography, if a piece of type is damaged, 'णि' can look like 'हे'. But is it printed 'णि'

७४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३५ तथापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्यैवाधिकारं मन्वानस्य निराकरणार्थं हेतुमाह उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसे- निमित्युत्तरत्र ब्राह्मणक्षत्रियौ तौ निर्दिश्येते । कक्षा सेना यस्येति । कक्षसेन- स्यापत्यं काक्षसेनिरिति । अस्य व्याख्यानं, चैत्ररथ इति । चित्रा रथा यस्य तस्यापत्यं, तेन चैत्ररथेन । कक्षारूपा रथा इति । व्याख्यानम् । एतेन वै चित्ररथं भाष्यप्रकाशः । हीनान्यवर्णकन्यायाः प्रथमतः संग्रहे सवर्णहानेर्भलन्दनोपाख्याने सिद्धत्वाद्विप्रस्यप्रथमविवा- हस्यान्यत्राप्रसिद्धेरेतत्कन्याग्रहणेन दूष्यतायां रयिके तादृशमाहात्म्यासंगत्यापत्तेरिति । ननु हंसवाक्यस्य धर्मिष्ठत्त्वादिमात्रबोधकत्वं, न तु क्षत्रियासाधारण्यमिति शङ्कायां सूत्रशेषमवता- रयन्ति तथापीत्यादि । एवं ग्रहिलवादेन तथा मन्वानं निराकर्तुं हेतुमाहेत्यर्थः । उत्तरत्रेति उपसंहारवाक्ये । कथं तत्र क्षत्रियत्वावगतिरित्यत आहुः कक्षा सेनेत्यादि । तेन चैत्ररथे- नेति क्षत्रियत्वावगतिरिति शेषः । काक्षसेनिपदस्य कथं चित्ररथपदव्याख्यानत्वमित्यत आहुः कक्षारूपा इत्यादि । 'कक्षः स्यादन्तरीयेऽस्त्री पश्चाद्वस्त्रलपल्लवे । स्पर्धापदे च दोर्मूले' इति कोषे स्पर्धास्थानं कक्षापदेनोच्यते । तथाच चित्रत्वात् स्पर्धास्थानरूपा रथा इति हेतोः कक्षापदं चित्र- पदव्याख्यानम् । सेनापदं च रथपदव्याख्यानमित्यर्थः । एवं क्लेशेन व्याख्याने किं बीजमित्या- काङ्क्षायां लिङ्गपदं विवृण्वन्ति एतेनेत्यादि । इदं च छन्दोगानां द्विरात्रे श्रूयते । एतेन वै चैत्र- रथं कापेया अयाजयँस्तमेकाकिनमन्नाद्यस्याध्यक्षमकुरुवँस्तस्माच्चैत्ररथो नामैकः क्षत्रपतिर्जायत इति । तथाच समानान्वयानां समानान्वया एव याजका भवन्तीति प्रायेण दृष्टम् । अतः कापेयसं- रश्मिः । हीनान्येति हीनः क्षत्रियादन्यवर्णस्तस्य कन्यायाः । भलन्दनेति अत एव मनुः— 'हीनजातिं स्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः । कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम्' ॥ इति तृतीयाध्याये । धर्मिष्ठेति आदिपदेन ज्ञानित्वम् । क्षत्रियेति क्षत्रियत्वावगतावन्वयसाधारण्यरहितं प्रामाण्यम् । एवमिति एवं सत्यपीत्यर्थः । उपेति तथा चोत्तरत्रोपसंहारवाक्ये चैत्ररथेन हेतुना ब्राह्मणक्षत्रिययो- र्लिङ्गात् क्षत्रियत्वावगतिरित्यर्थः । कक्षा सेनेत्यादीति कक्षसेन इत्यत्र कक्षापदस्य छांदसं पुंस्त्वम् । काक्षसेनिरित्यत्रात इञ् । क्षत्रियेति । ननु तेन चैत्ररथेन कक्षारूपा रथा इति व्याख्यानमिति कुतो नान्त्रय इति चेन्न चैत्ररथपदस्य सौत्रानुवादत्वेन कक्षेत्यादिकस्य सूत्रान्तःपातप्रसङ्गात् । न चास्तु सूत्रान्तःपातः क्षत्रियत्वावगतेः चकारार्थोपदेशादुत्तरत्र चैत्ररथेन कक्षारूपा रथा इति व्याख्यानं ब्राह्मण- क्षत्रियौ लिङ्गादिति व्याख्यास्यते इति वाच्यं गौरवात् । क्षत्रियत्वावगतेश्चोपदेशात् उत्तरत्र चैत्ररथेन हेतुना लिङ्गाच्चेत्येवं लाघवात् । चित्रपदव्याख्यानमिति स्पर्धास्थानं कक्षापदार्थः । तथाश्वतरी । चित्रा अश्वतरीयुक्ता रथा यस्य 'रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते' इति ब्रह्मपुराणात् । कोषेति कोषशब्दो मूर्धन्यषकारान्तोमरकोषे । एतेनेति । द्विरात्रेण । अन्येऽर्थाः स्पष्टाः अन्यत्र । तथा चेति श्रुतिद्वयस्य भाष्यीयत्वेन कक्षा सेना यस्येति व्याकरणस्य भाष्यीयत्वेपि प्राशस्त्ये प्रकारे च । समानः एकयाज्ययाजकभावः अन्वयः संबन्धरूपो येषाम् । अत इति श्रुतिद्वयस्य भाष्यीयत्वेन प्राशस्त्यात् । 744

कापेया अयाजयन्निति । शौनकश्च कापेयो याजकः । याज्यश्च चित्ररथस्य पुत्रः काक्षसेनिरिति । ब्रह्मचारी ब्रह्मवित् । इमौ तु संवर्गविद्योपासकौ । प्राणाय हि भाष्यप्रकाशः । बन्धात् काक्षसेनिचैत्ररथ इति तथेत्यर्थः । परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्ष इत्यादेस्तात्पर्यमाह । ब्रह्मचारीत्यादि । इमौ शौनकाभिप्रतारिणौ संवर्गविद्योपासकौ । संवर्गस्त्वधिदेवतं वायुरध्यात्मं रश्मिः । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद्व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥ इत्युक्तेषु व्याकरणादिषु सिद्धपदस्य कापेयस्य शौनकत्वेन श्रीभागवते प्रसिद्धपदस्य सांनिध्यात् । तथेति जानश्रुतेः काक्षसेनिरूपचैत्ररथस्य क्षत्रियत्वेन प्रकारेणावगतिरित्यर्थः । काक्षसेनिचैत्ररथः इति कोषव्याकरणाभ्यां कक्षा सेनेत्यादि भाष्ये सिद्धति । वि

७४६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३५ भाष्यप्रकाशः । प्राणः । यतो हेतोः प्राणाय भिक्षा । अन्नस्य प्राणभोगार्थत्वात् । तदयं ब्रह्मचारी जानाति न वेति संदिश्य न ददतुः । ततो— 'महात्मनश्चतुरो देव एकः कः सो जगार भुवनस्य गोपाः । तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन् बहुधा वसन्तम्' ॥ इति ब्रह्मचार्युक्तः श्लोकः । 'आत्मा देवानां जनिता प्रजानाऽ हिरण्यदंष्ट्रो बभसो न सूरिः । महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्ति' ॥ इति कापेयोक्तेर्हेतुभावपि श्लोकौ भगवतः प्रजापतिरूपबोधकत्वात् परंपरया भगवत्संब- न्धिनौ । श्लोकार्थस्तु, महात्मनो माहात्म्ययुक्तान्, चतुरश्चतुःसंख्याकान् अग्निसूर्यचन्द्रायरूपान् देवान् वायुरूपेण, वाक्चक्षुःश्रोत्रमनोरूपान् प्राणान् प्राणरूपेण यो देव एकः कः प्रजापतिः सो जगार ग्रसितवान् । भुवनस्य भूतोद्भवस्थानस्य भूरादिलोकस्य गोपा रक्षकः । हे कापेय तं मर्त्या मरणधर्माणो विवेकशून्या नाभिपश्यन्ति न जानन्ति । हे अभिप्रतारिन्, बहुधा अध्यात्माधिदै- वताधिभूतप्रकारैर्वसन्तमिति । द्वितीयश्लोके तु, हिरण्यदंष्ट्र इति, अमृतदंष्ट्रः । बभसो भक्षणशीलः । न सूरिः, न विद्यतेऽन्यः सूरिर्यस्मात् सः । अनद्यमानोऽन्यैरभक्ष्यमाणः । यद् यस्माद् अनन्नम् अविद्यागादिरूपमत्ति भक्षयति तस्मान्महामहिम इत्येवं वयं जानीम इति । तथाचेयं परंपरिता रश्मिः । यदाप उच्छुष्यति वायुमेवापियन्ति वायुह्रैवैतान् संवृङ्क्ते इत्यधिदैवतम्, अथाध्यात्मं प्राणो वा व संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणऽश्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान् सर्वान् संवृङ्क्ते इति तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणं प्राणेष्विति श्रुत्युक्तः । संवर्ग इत्यस्य संवृङ्क्ते इति व्युत्पत्तिः । उद्वायति उद्वासनं करोति शाम्यति । अप्येति अपि एति संवृङ्क्ते ग्रसति । दैवतेषु अधिदैवतम् । अव्ययीभावः । आत्मसु अध्यात्मम् । प्राणायेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यत इति । हेत्वर्थः । प्राणेति निरन्नस्य प्राणा विपद्यन्त इति । अन्नस्य प्राणार्थत्वमध्यस्तजीवार्यम् । प्राणा इति प्राणभोगो जीवस्य । ब्रह्मचारीति भाष्यं विवृण्वन्ति तदयमिति । जानातीति ब्रह्मवित्त्वाज्जानातीति हेतोः वा विकल्पं न संदिश्य तत्संवर्गविद्यामग्रं वा न ददतुः । ननु प्राञ्जलार्थपरित्याग इति चेन्न दुरूहत्वात् । यथा 'एषोऽर्जुनावेषधरः किरीटी जित्वा वयं नेष्यति चाद्य गावः' इत्यत्र श्लोके प्राञ्जलार्थो वयं जित्वा गावो नेष्यतीति तथाप्यन्वयाभावात् तमद्य रक्ष यं जित्वा यः युष्माकं गा नेष्यतीति दुरूहान्वयस्तद्वत् । अथ वा तत्संवर्गविद्योपासनां ब्रह्मचारी ब्रह्मवित्त्वात्संजानाति संवर्ग- विद्योपासनासमये विमिक्ष इति न जानातीति संदिश्य तथापि क्लिष्टम् । ननु संवर्गविद्यायां वायुर्मुख्य इत्यधिदैवतमित्यधिदैवतत्वात् प्राणो गौणः अध्यात्मत्वात् ततश्च वायवे हि भिक्षेति वक्तव्ये प्राणाय भिक्षेति भाष्यं कुतः इति चेन्न । वायोरन्न वायोरग्निरग्नेरापः इति श्रुत्युक्तकार्यवायोः ग्रहणापेक्षयाऽध्यात्ममिलनेनात्मसंबन्धिप्राणस्य मुख्यत्वात् । उभाविति भाष्यं व्याचक्षुः तत इति । एकादशाक्षरी जातिः वायुरूपेण प्राणरूपेणेति संवर्गविद्यायां स्पष्टम् । परंपरितेति । यदि तु कं इति प्रश्ने न चतुरुरुक्ते । हिरण्यदंष्ट्रः बभसः इति हिरण्मयवपुषि भगवति अपेक्षितगोचरि भगवति 746

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७४७ भिक्षा । तस्मात्न ददतुः । उभावपि श्लोकौ भगवतः । तेन प्रकृतेऽप्येतौ गुरुशिष्यौ ब्राह्मणक्षत्रियावेवेति गम्यते । तस्मान्न जातिशूद्रः संवर्गविद्यायामधिकारी ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ इदानीं शूद्रस्य क्वचिदपि ब्रह्मविद्यायामधिकारलेशोऽपि कल्प्येत । तन्नु नास्ति । सर्वत्र संस्कारपरामर्शात् । उपनयनसंस्कारः सर्वत्र परामृश्यते । तं होप- निन्ये अधीहि भगव इति होपससाद । तान् हानुपनीयैत्यादि प्रदेशेषूपनयन- पूर्वकमेव विद्यादानं प्रतीयते शूद्रस्य तु, तदभावाभिलापात् । चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्र इति, न शूद्रे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हतीति शूद्रस्य संस्कारनिषेधात् । चकारान्न शूद्राय मतिं दद्यादिति निषेधः ॥ ३६ ॥ भाष्यप्रकाशः । ब्रह्मविद्या, न तु साक्षात् । तेन सिद्धमाहुः । तेनेत्यादि । उत्तरस्मिन् वाक्यशेषे । संवर्गविद्यो- पासकयोर्ब्राह्मणक्षत्रिययोरेवोक्तत्वेन प्रकृते तथेत्यर्थः । फलितमाहुः तस्मादित्यादि । तथाच परंपराविद्यायामपि यत्र नाधिकारस्तत्र साक्षाद्विद्यायां किं वाच्यमिति भावः ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६॥ ननु, 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- माख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति जैमिनिना श्रुत्यपेक्षया लिङ्गादीनां दौर्बल्यस्य साधितत्वात् तत्रापि क्लिष्टानां तेषां सुतरां तथात्वाच्छ्रुतैवाधिकारः शूद्रस्यादर्तव्यम् इत्याशङ्कायां सूत्रं पठित्वार्थमाहुः इदानीमित्यादि । बुद्धिस्थायां शङ्कायाम्, अधीहि भगव इति होपस- सादेति सनत्कुमारनारदसंवादस्थं प्रतीकम् । तत्र च, यद्वेत्थ तेन मोपसीदेत्यामन्त्रणे, ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमिति वेदाध्ययनलिङ्गादेवोपनयनसंस्कारप्राप्तिः । तान् हानुपनी- यैवेति वैश्वानरविद्यायामपि प्राचीनशालादीनां षण्णां महाश्रोत्रियत्वलिङ्गादेव तत्प्राप्तिः । निषेधस्तु रश्मिः । च न चतुर्थोक्ते । तदा न परंपरिता । तदा महात्मनश्चतुरोऽशनं पश्यन्ति । स्वगतद्वैतापत्तिमाशङ्क्याह देव एक इति 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतेः । अग्रे स्पष्टम् । द्वितीये यदनद्ब्रह्मेति भगवल्लिङ्गं 'अनञ्ब्रह्मन्व्योमिचाकशीति श्रुतेः । महान्तं महत्तत्त्वम् । ननु संवर्गविद्यायामुक्तहेतोरनिरूपणस्य को हेतुरिति चेच्छृणु ब्रह्मचारिणो वाक्यत्वात्तस्य च ब्रह्मज्ञत्वात् ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ तेषामिति शुगस्य तदाद्रवणात् सूच्यते हीति वाक्यम् । उत्तरो वाक्यशेषः । तत्र ब्राह्मणक्षत्रियलिङ्गं च । एतेषामुपपादितानाम् । श्रुत्येति अह हारेत्वा शूद्र इति श्रुत्या । इदानीमिति अस्मिन् काले दानीं च । अस्माकमित्यर्थस्तदर्थ उक्तः । यद्वेत्थेति नारदं प्रति सनत्कुमारवाक्यम् । उपसीदेति लोट् आमन्त्रणे तच्च कामचारानुज्ञा अध्येमि स्मराम्यहमिति नारदोक्तिः । उपनयनेति 'अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यादि श्रुतेः । वैश्वानरेति छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाठकेऽस्ति । तानिति प्राचीनशालादीन् । ननु अनुपनीयैति सम्ब- न्धवदनमिति कथं तस्यासिद्धिरिति चेत्तत्राहुः निषेध इति । विशेषेण गृह्यते ये प्राचीनशालादयस्ते वैशेषिकाः वैशेषिकोऽयम् वैशेषिकस्येति सामान्ये नपुंसकमेकवचनं यद्वा टीकायामुक्तमुप समीपेऽनीय पावचो 747

?: "न शूद्रे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हति । नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम् ॥" (Manu 10.126). And "भक्ष्याभक्ष्याविभागकृतं न शूद्रायेति चतुर्थाध्यायस्था मनुस्मृतिः" - Manu 4.? Wait, look at "मनोर्दशमाध्यायस्थे" or "मनोर्दशमाध्यायस्ये": Let's look at the character: it looks like 'स्थे' or 'स्ये'? In 'दशमाध्यायस्थे', there is a 'स्' and a 'थ' or 'य'? Compare with 'स्य' in 'तन्मते शक्त्यभावात्' (line 20) and 'अध्यायस्य': Wait, in line 20 'तन्मते शक्त्यभावात्': 'क्त्य' has clear 'य'. In line 21 'मनोर्दशमाध्यायस्थे': the letter has two loops vertically, like 'स्थ'! Wait, but is there an anusvara? "मनोर्दशमाध्यायस्थे" (locative: in the 10th chapter of Manu). Wait, what is "स्मृती"? "इति स्मृती मनोर्दशमाध्यायस्थे" - wait, "इति स्मृती"? Or "इति स्मृतिः"? Look at "स्मृती": it has a dirgha 'ी'! But

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७४९ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥ दूरेऽधिकारचिन्ता । वेदस्य श्रवणमध्ययनमर्थज्ञानं त्रयमपि तस्य प्रतिषिद्धम् । तत्सन्निधावन्यस्य च । अथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्र- प्रतिपूरणमिति । यद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रः । तस्माच्छूद्रसामीप्ये नाध्येतव्य- मिति । उदाहरणे जिह्वाच्छेदो, धारणे शरीरभेद इति । दोहादौ शूद्रसंबन्धे मन्त्राणामभाव एव । स्मृतिप्रयुक्तापि वेदार्थे न शूद्राधिकार इत्याह स्मृतेश्च ॥ 'वेदाक्षरवि- चारेण शूद्रः पतति तत्क्षणादिति । चकारस्त्वधिकरणसंपूर्णत्वद्योतकः । स्मार्त्त- पौराणिकज्ञानादौ तु कारणविशेषेण शूद्रयोनिगतानां महतामधिकारः । तत्रापि न कर्मजातिशूद्राणाम् । तस्मान्नास्ति वैदिके कश्चिद

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

७५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३८ भाष्यप्रकाशः। 'आसक्तौ भगवान्नैव शापं दापयति क्वचित् । अहंकारेऽथवा लोके तन्मार्गस्थापनाय हि' ॥ इत्युक्तरीतिकेन शापादिना कारणविशेषेण शूद्रयोनिगतानां महतां विदुरवेदवादोदासी- सुतसदृशां फलमुखोऽधिकारः। तादृशामेव तत्र कृतार्थत्वस्मरणात् । तत्र शूद्रयोनिगतत्वेऽपि न कर्मजातिशूद्राणाम् । 'अत्रापि वेदनिन्दायामधर्मकरणात् तथा । नरके न भवेत् पातः किंतु हीनेषु जायते' ॥ इत्युक्तरीतिकेन कर्मणा जातिशूद्राणां न फलमुखोऽधिकार इति । ज्ञानादावित्यादिपदेन, 'जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्' ॥ इत्येतेषां संग्रहः । विदुरादीनां तीर्थयात्रादिदर्शनात् । इतरेषां त्वेतानि निषिद्धान्येव । अत एवेदानीन्तनानां तत्कर्तॄणां कामक्रोधादय एव दृश्यन्ते, न तूपशम इति । एतदधिकरणद्वयं प्रासङ्गिकम् । रश्मिः। ज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति इति शंकरभाष्यम् । तत्र अनुष्ठानमधिकम् । अधिकरणेति न चानुक्तस्याधिकरणसंपूर्णत्वस्य वाचकश्चकार इति शङ्क्यम् । स्मृतिसमुच्चयवाचकत्वेन तस्यार्थस्य व्यञ्जनया द्योतत्त्वात् । स्मार्तपौराणिकज्ञानादाविति भाष्ये स्मार्तानां पौराणिकानां ज्ञानादाविति षष्ठीतत्पुरुषमित्याहुः बुद्धिमतामपि स्मार्तानां पौराणिकानां च । आसक्ताविति । पुष्टिप्रवाहमर्यादास्था कारिका । अन्यासक्तौ सत्याम् । यथा नलकुबरमणिग्रीवादेः । क्वचिदिति यत्रासक्त्यौत्कण्ठ्यं तत्र काले देशे वा । एवमहंकारे यथा चित्रकेतुपरीक्षितोः इन्द्रद्युम्नादौ। उभयाभावे कथं शाप इत्याशङ्क्याहुः लोक इत्यादि । यद्येवं न कुर्यात्तदा लोके मक्ताद्याविर्भावाभावात् मर्यादादिमार्गा न भवेयुः तथा सति लोकोच्छित्तिः स्यादतो लोकसंग्रहार्थं तथाकरणम् । अत्र गमकमाहुः हीति । 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्त- देवेतरो जनः' इति वाक्येन तथा निश्चयात् तत्रेति पुराणादौ तृतीयस्कन्धे मैत्रेय उवाच 'यत्त्वयानन्यभावेन गृहीतो हरिरीश्वरः' इति विदुरम् । विवृण्वन्ति स्म अत्रापीति इयं शास्त्रार्थ प्रकरणे । प्रव्रज्येति संन्यासः । अत्र शूद्रपदं कर्मजातिशूद्रपरमित्याहुः विदुरेति । इतरेषामिति कर्मजातिशूद्राणाम् । फलेति । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो व्यासश्चक्रे सात्वतसंहिताम्' ॥ इति । 'तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताऽभयम्' ॥ इति वाक्येोफलबलत्वात् । तेनेति शूद्रेष्वपि शापशूद्रकर्मजातिशूद्रयोर्भेदेन । अथेदमिति अत्रापि पूर्वमिदं विचार्यते अत्र मनुस्मृतय उपन्यस्ताः । तास्तु श्रौतधर्मबोधकश्रुतिबाधिताः किं च सत्ययुगे प्रचारिता त्रेतादावव्याप्ता । अपि च वसिष्ठहारीतब्यासपराशरभरद्वाजकश्यपप्रणीताः सात्विक्यः । याज्ञवल्क्यात्रितित्तिरिदक्षकत्यायनविष्णुप्रणीता राजस्यः । गौतमबृहस्पतिसंवर्तयम- 750

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७५१ रश्मिः । शङ्खोशनःप्रणीतास्तामस्यः स्मृतयः । द्वादशस्मृतयो मुक्तिस्वर्गदाः शुभाश्च षट् निरयप्रदाः सात्त्विक- पद्मपुराणोक्ता तास्वगणिता चेति शूद्राणां विद्याधिकारः स्मार्तस्तु स्यान्न स्याद्वेति । स्यात् । मनुस्मृतेः सर्वसंमतत्वेपि दोषाणामुक्तत्वात् व्यवहारमयूखेस्वा अभिप्रायवर्णनाच्चेति प्राप्तेऽभिधीयते । भाष्योक्तत्वान्मनुस्मृतेर्मुख्यत्वं श्रुतिबाधितत्वं नास्ति गेहस्थानीयत्वेन निबन्ध उक्तेः । शरीरस्थानीय- श्रौतधर्मस्य गृहोपस्करस्थानीयः पौराणधर्मः । तदुक्तम्— 'श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे यस्ते उल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञाच्छेदी मद्रोही मद्भक्तोपि न मे प्रियः' ॥ इति । सत्ययुगे प्रचारितत्वमपि । 'कृते तु मानवो धर्मस्त्रेतायां गौतमः स्मृतः । द्वापरे शङ्खलिखितः कलौ पाराशरः स्मृतः' ॥ इति । पराशरस्मृतेरुक्तम् । सा तु युगह्रासानुरूपतः । 'न कश्चिद्वेदकर्ता च वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः । तथैव धर्मं स्मरति मनुः कल्पान्तराऽन्तरे' ॥ 'अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे नॄणां युगधर्मानुसारतः' ॥ 'तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुः दानमेकं कलौ युगे' ॥ अग्रे । 'कृते तु मानवा धर्माः' इति पाराशरस्मरणात् । टीकायां तु माधवाचार्याः । तर्हि त्रेतादिषु तपो नाद्रियेत कृतज्ञानयज्ञदानानि नाद्रियेरन् इति चेन्न । इतरव्यावृत्तिरूपायाः परिसंख्याया अत्र विव- क्षितत्वात् । न खल्विदानीं कश्चित् अनुष्ठानविधिर्वक्तुमुपक्रान्तः येन विधिशेषः परिसंख्या शङ्क्येत भविष्यति तु षट्कर्माभिरत इत्यादिना तदुपक्रमः । युगसामर्थ्यं केवलमत्र निरूप्यते, यथा वसन्ते पुष्पप्राचुर्यं ग्रीष्मे संतापबाहुल्यम् । इत्यादि ऋतुसामर्थ्यं तथा कृतादिसामर्थ्येन तप आदिप्राचुर्यमि- त्याहुः अतो न मनुस्मृतिस्त्रेतादावव्याप्ता तास्वगणितेत्यसिद्धम् । भृगुप्रोक्तत्वेन तैत्तिरत्वात्तद्- राजसेष्वस्यास्तैत्तिरपदेन गणनात् । तैत्तिरपदं त्वेवं स्मर्यते । 'याज्ञवल्क्यं च आत्रेयं तैत्तिरं दक्षमेव च । कात्यायनं वैष्णवं च राजसाः स्वर्गदाः शुभाः' ॥ इति पाठे । न च तैत्तिरपदेन भृगुप्रोक्ते मानाभावः । मानमस्ति यथाह पैठीनसिः— 'तेषां मन्वङ्गिरोव्यासः गौतमायुशनोयमाः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥ विष्ण्वापस्तम्बहारीताः शङ्खः कात्यायनो भृगुः । प्रचेता नारदो योगी बोधायनपितामहौ ॥ सुमन्तुः कश्यपो बभ्रुः पैठीनो व्यास एव च । सत्यव्रतो भरद्वाजो गार्ग्यः कार्ष्णाजिनिस्तथा' ॥ ९५ ब्र० सू० २० 751

रश्मिः । 'जापालिर्जमदग्निश्च लौगाक्षिर्मह्वसंभवः । इति धर्मप्रणेतारः षड्विंशदृषयस्तथा' ॥ इत्यत्र भृगोः प्रमाविषयत्वात् । षड्विंशदृषय इति न परिसंख्या तथासति वत्स मरीचिदेवल- पारस्करप्रभृतीनां धर्मशास्त्रप्रणेतृत्वं न स्यात् इति माधवाचार्याः । वयं तु परिसंख्याम् । तदज्ञाने सार्वभौम्यमिति निबन्धात् । पुराणे च परिसंख्या दृश्यते । तथाहि पद्मपुराणे गुणत्रयकथने पुराणान्युक्त्वा 'तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋषिभिस्त्रिगुणात्मिकाः । सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाः शुभदर्शने ॥ वासिष्ठं चैव हारीतं व्यासं पाराशरं तथा । भारद्वाजं काश्यपं च सात्त्विका मुक्तिदाः शुभाः ॥ याज्ञवल्क्यं च आत्रेयं तैत्तिरं दाक्षमेव च । कात्यायनं वैष्णवं च राजसाः स्वर्गदाः शुभाः ॥ गौतमं बार्हस्पत्यं च सांवर्तं च यमस्मृतम् । शाङ्खं चौशनसं देवि तामसा निरयप्रदाः ॥ किमत्र बहुनोक्तेन पुराणेषु स्मृतिष्वपि । तामसा नरकायैव वर्जयेत्तान् विचक्षणः' ॥ इति पार्वतीं प्रति शिवः । ननु तर्हि राजसस्मृत्यपेक्षया सात्त्विकस्मृतिर्ज्यायसीति चेन्न शुभदत्वे समाने स्वर्गपदस्यात्मसुखवाचकत्वस्वीकारात् । 'यन्न दुःखेन' इति वाक्यशेषात्तत्र शक्तिः । तेन मनुस्मृतेरभिप्रायवर्णनमसंगतम् । नन्वष्टादशस्मृतिनिर्णायकत्वेनास्या उत्कर्षात् अंशतः आत्माश्रय इति चेन्न, मानवे नवमाध्याये— 'उदितोयं विस्तरतो मिथो विवदमानयोः । अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः' ॥ इति स्मृतेष्टीकायां अष्टादशसु ऋणादानादिव्यवहारेषु मिथः परस्परं विवदमानयोरर्थि- प्रत्यर्थिनोः कार्यनिर्णयो विस्तरेणोक्त इत्यर्थात् । अष्टादशसु स्मृतिमार्गेष्विति अर्थाभावात् । तदज्ञाने सार्वभौम्यमिति निबन्धे सर्वपदेन स्मृतीनामपि संग्रहेऽष्टादशमार्गपदेनाष्टादशस्मृतिमार्गग्रहणसंभवः श्याचार्यमार्गे तर्हि मनुस्मृतौ कुत आग्रहः सर्वाद्यत्वात् मेषजत्वाच्च सर्वाद्यत्वे वाराहपुराणम् । मन्वाद्याः स्मारका इति न च पुराणे वासिष्ठं चैव हारीतमिति पठितत्वात् वसिष्ठादिस्मृतिरिति शङ्क्यम् । वाराहवाक्यस्य वाक्यशेषत्वेन सर्वा संग्राह प्रवृत्तत्वात् मनोराद्या वसिष्ठादिस्मृतयः मनुराद्यो यासां दाक्षकात्यायनादीनामन्येषां च ताश्च मन्वाद्या मन्वाद्याश्च मन्वाद्याश्च मन्वाद्याः इति समासात् । न च मनुरादिर्यासामिति सोस्तु प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । अष्टादशसु मार्गेषु निर्णय इत्युक्तेः । न च तर्हि पाठक्रमानादरे कः क्रम इति वाच्यम् । ईश्वरवराहाज्ञया पुराणे ज्ञातः क्रमः प्रधानक्रमः । तेन क्रमेण योगाङ्गानां धर्माङ्गानां स्मृतीनां क्रम आश्रियते स मुख्यः क्रमः स चात्रेति । न च प्रधानत्वं नास्ति फलसंबन्धाभावादिति शङ्क्यम् । पुराणफलस्य सत्त्वात् । न चाष्टादशस्मृतिमार्गव्यतिरिक्तस्मृतीनां का गतिरिति चेच्छृणु वराह एव ।

अथ प्रसङ्गादिदं विचार्यते । शूद्रादयः सर्वं भारतं पुराणं च पठेयुर्न वेति । तत्र, 'भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः । दृश्यते यत्र वै धर्मः स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत' ॥ इति प्रथमस्कन्धे, 'विप्रोऽधीत्यामुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्रः शुद्ध्येत पातकात्' ॥ इति द्वादशस्कन्धे च धर्मदर्शनश्रीभागवताध्ययनयोर्बोधनात् । 'तस्माद् भारत सर्वात्मा' इत्यामन्त्रणेच्छायां सर्वसाधारण्येन कीर्तनविधानाच्च सर्वमेव भारतं पुराणं च सर्वे पठेयुरित्येवं प्राप्ते । अभिधीयते । ब्रह्मज्ञानमार्गाङ्गव्यतिरिक्तमेव पठनीयम् । धर्मब्रह्मणोरतीन्द्रियत्वेन प्रथम- वाक्ये दृश्येत्यस्यार्थस्य ग्रहीतुमशक्यतया धर्मादिशब्दज्ञानमात्रार्थकत्वेन पाठाप्रापकत्वात् । द्वितीयेऽप्यधीत्येत्यस्य स्मरणाध्ययनसाधारण्यात् स्मृत्वा गुरुमुखाद्वा गृहीत्वेत्यर्थेन तथात्वात् । नच स्वाध्यायमब्राह्मणश्रुतौ, प्राङ्कासीनः स्वाध्यायमधीयीतेत्यादौ केवलोच्चारणेऽपि तथा प्रयोगात् तत्रातिरिति वाच्यम् । विनिगमनाविरहात् । न चेतः पूर्वं, य एतां श्रावयेदिति सर्वां संहितां पठन्नश्नन् प्रयत् इति पाठं च प्रक्रम्य, विप्रोऽधीत्येति श्लोककथनादुपक्रम एव विनिगमकोऽ- स्त्विति वाच्यम् । तत्रापि श्रावणाद्युत्तरमेतत्कथनेनाध्ययनशब्दमहिम्ना च श्रावणौचित्ये सिद्धे, 'वेदार्थोक्तानुसारेण मन्वाद्याः स्मारकाः स्मृताः । तेषां वै स्मृतयो नाना धर्मनिर्णायका भुवि' ॥ इत्याद्युक्तातिरिक्तानां नानानाम्नां नानानामकधर्मनिर्णायकत्वात् । भेषजत्वे श्रुतिः यथन्मनुर्वै यत्किंचिदवदत्तद्भेषजं भेषजताया इति छान्दोग्यब्राह्मण इति टीकाकृत् । माधवटीकायां पराशरस्मृतेः यत्किंच मनुरवदत्तद्भेषजमिति श्रुतिर्मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यादिति विधाय तद्विधिस्तावकत्वेन यद्वै किंच मनुरवददित्यस्याः पाठात्स्वार्थे तात्पर्याभावात् इति गणितम् । तस्य विधेरयमर्थः । इष्टिविकृतरूपे सोमारौद्रे चरौ अतिदेशतः प्राप्तासु सामिधेनीषु मध्ये प्रक्षेप्यौ धाय्यासंज्ञकौ द्वौ यौ मन्त्रौ तौ मानव्यौ कर्तव्यौविति । ननु तत्र मनुपदस्य स्मृतिकर्तृमनुवाचकत्वेऽनित्यसंयोगात्पतित आधिदैविकमनु- वाचकत्वमतः स्मृतौ मनुपदेन प्रत्यभिज्ञाभावात् मनुस्मृतेः कुतो भेषजत्वमिति चेन्न । श्रुतीर्दृष्ट्वा मनु- स्मृतिं चकारेत्यनुवादरूपत्वेन यथाकथंचित् प्रत्यभिज्ञासत्त्वात् । प्रकृतमनुसर्यतेऽस्माभिः । अथेति पुराणविषये निरूपिते स्मृतस्य भारतविषयस्योपेक्षानर्हत्वात् । धर्मेति धर्मदर्शनं प्रथमवाक्ये भारतरूपे । अभीति महतामधिकार इति भाष्ये विस्तरोऽभिधीयते । धर्मेति भावार्थपादभाष्ये धर्मातीन्द्रियता । ब्रह्मवस्तु विशेषणानास्कन्दितेन्द्रियातिक्रान्तता । धर्मस्यापि 'धर्मो यस्यां मदात्मकः' इति वाक्यात् । ननु पाठाभावे कथं शाब्दं ज्ञानं पदजन्यपदार्थोपस्थितेरभावादित्यतः । द्वितीयेप्येतत्सोपपादकमाहुः द्वितीय इति । पाठो ह्युच्चारणं तस्य श्रवणस्मरणयोर्निर्वाहकत्वं मुक्तिभक्तिजनकत्वं चेति शाब्दज्ञान- मात्रार्थत्वं नास्ति तर्हि पाठव्यतिरेकेन केनापि शाब्दज्ञानकारणेन भाव्यमित्यत आहुः स्मृत्वेति । सेवा च स्मरणाध्ययनाभ्यां शाब्दज्ञानमिति भावः । न च स्मरणनिर्वाहकपाठप्रसिरिति शङ्क्यम् । तस्य स्मरणमार्गं तस्योदाहरणत्वात् । तथा प्रेति । अधीयीत इत्यध्ययनप्रकारकरूपप्रयोगात्पाठासिः । विनिगमनेति । अधीयीत इत्यस्य स्मरेदित्यर्थस्यापि संभवात् । श्रावणादिति 'य एवं श्रावयेन्नित्यं