अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१७ भाष्यप्रकाशः। ब्रह्मवाक्यत्वे लिङ्गमित्यर्थः । देवोपासनवदिति । देवोपासने उपास्यवदिति पाठः प्रतिभाति । सप्तम्यर्थे वा वतिः । ननूभयत्र कल्पनातोऽस्य पूर्वपक्षरीत्यैव निर्णयोऽस्तु । विशेषाभावादित्यत रश्मिः। मीश्वरं प्रयच्छन्तीत्यर्थः दाण्धातोः यच्छादेशः । ददति । प्रकृतमुच्यतेऽधुना । प्रातरादिलादिपदेन माध्यंदिनं सवनं तृतीयं सवनं च । तथाचापीतन्न तथत्रयममृतमित्यादि छान्दोग्ये तद्याकृतम् । स य एतदिति व्याक्रियते । स विस्तारकः य इति याजकः एतदिति गन्तृ एवं गन्तुः अमृतमानन्द- रूपं वेद जानाति छन्दसि लुङ्लङ्लिटः धात्वर्थानां संबन्धे सर्वकालेभ्येते वा स्युरित्यनेन लडर्थे लिट् । वसूनामेव गन्ता तेषु । एकं इन् । 'इण्भीति' कन् गन्ता तत्तत्साधारणस्य वेदस्य सर्वात्मभाववत् । भूत्वा सतां कृत्वाऽग्निनैवेत्यादि व्याख्यातम् । स यावदिति स विस्तारकः । यावत् वा प्रापणे अ. प. अ. प्रथमान्ताद्वतिः प्रापकः आदित्यः अक्लिष्टकर्मा लवनकर्मी विनाशकर्तृ- कर्माः । अपरं न पतत्यनेनेत्यपत्यं ण्यत् ह्रस्वभावश्छान्दसः पुंनाम्नि नरके अनेन न पतन्तीति तत्परिमाणं यस्य तद्धिता इति बहुवचनेनान्येऽनुक्ता अपि तद्धिता ज्ञापिताः तेन डावतुः यावदिति वा । पुरस्तादिति पूर्वस्मिन् सप्तमीलक्षातिः बस्नाति चेति पुरादयः पूर्वपूरणे भ्वा. प. से. पूर्वति बन् पूरक इत्यर्थः । उदक्शब्दः । कर्ता एता तृच् गन्ता आदित्यः स च मध्विति बोध्यम् । पश्चादिति अपरस्मिन् पश्चादित्यनेनापरस्य सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तस्य निपातः । अवरमवरीणाति रीङ् स्रवणे क्या. प. अ. ड. यद्वा रा. आदानेऽवराति अव धातोरर्थकर्दन् सन्मार्गवर्तिनः आ. व्यापकान् कृत्वा यथाधिकारं ददातीत्यपरं परं ब्रह्म तस्मिन् ण्यन्दकर्तेत्यादि पूर्वोक्तमन्वेति पश्चि- मांशे वा. यु. प. से. पश्यति पश्चात् बाहुलकावातृप्रत्ययः । 'लोशूना नूः' नकारलोपः पूरके सिद्धस्तृन्दकर्तृन् विनाशयति अक्षिमागें । अस्तमिति अस्यते अनु क्षेपे दि. प. से. फलप्रदः ऐता गन्ता तस्य वसूनां वा स गन्ता । तावदिति तत्परिमाणमस्य डावतुः तद्धितः विस्तारकं परि- माणम् । आधिपत्यमिति पातीति पतिः पातेर्डतिः पतावित्यधिपति तस्य भावः आधिपत्यम् । अधिकाररूपप्रयुक्तत्वम् । स्वं खन इन्द्रे शब्दकर्तुः वसूनां मध्ये शब्दकर्तुरित्यन्वयः । आ. व्यापकं राज्यं राज्ञो भावः । पर्यता । परिपूरकः एता एष्यति अद्यतनकालो विवक्षितः इत्यर्थः । अमृतदानं स एतदेव रूपमभिसंविशतीत्यमृतदानं वस्वा''''''वा तरोक्तं गृह्यते यद्वा वसवः प्रातःसवनं प्रयच्छन्तीत्यमृतदानं (वस्वादीति सर्वापत्तिस्त्वेवं ) भाष्यार्थमाहुः अत इत्यादि । अत्र छान्दोग्ये पञ्चमे प्रपाठके स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनेव मुखेनेत्यादिना येषूपसंवादिवाक्ये- नाप्यपत्तिः वेदार्थत्वेन नित्यसंयोगार्थं वसव आध्यासिकाः आधिदैविकानां भगवदवयवत्वात् उपास्यत्वात् । एवं च शब्देन प्रमितसोपजीव्यब्रह्मबृहद्रूपस्वार्थस्याभ्यन्तरं विनाऽनुपपद्यमानस्योपपद्य- तेऽवान्तरमुपास्याधिदैविकवपुरूपं 'यो वह्नेः स तं भजेत्' इति वाक्यात् भगवद्वपुर्वत्सविशिष्टम् । सोऽयमपरोक्षः । तस्य कल्पना तया उपास्या अतिरिक्ताः । सर्वापत्तिलक्षणार्थप्रत्ययेन शब्देन वा प्रमितस्य स्वार्थस्यां विनाऽनुपपद्यमानस्योपपद्यतेऽवान्तरकल्पना । ननु च कं प्रति उक्तेरियमुपास्या व्यतिरिक्ताः सम्पद्येतेति चेत् पुराणवासनाऽऽढ्यान् प्रति उक्तेरेषा इत्यवोचाम । नहीत्यादीति । जीवेति 'विस्तारः सर्ववपुंविराडिन्द्रियफलसमूहः यः सः। इदमेव दृष्ट्वा तर्पणमेव । इति पाठ इति उपासना परे ऽध्यायपाठ्या प्रकारान्तरमाहुः सप्तम्यर्थे इति । मधूपासनापरत्वे तदुपपत्तिलभ्योत्सन्नासङ्गोच्छाद्यायसर्वभावान्यभावार्थी- 737

एवाधिदैविकः । न वा पूर्वकल्पेन निर्णयः । तथा सति तेषामभावादनुपा- स्यत्वम् । अनित्यता च वेदस्य स्यात् । तस्माद् देवानामध्यधिकार इति शब्दबलविचार एव युक्त इति सिद्धम् ॥ ३३ ॥ इति प्रथमाध्याये तृतीयपादे अष्टमं तदुपर्यप्यधिकरणम् ॥ ८ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ इदानीं शूद्रस्याधिकारो निराक्रियते । यथा कर्मणि न तथा निष्पादकत्वेऽपि भाष्यप्रकाशः। आहुः न वेत्यादि । अनित्यतेति एतेषामेवोपास्यत्वे अनित्यतेत्यर्थः । एवमत्र देवादीनामपि कर्माद्यधिकारस्थापनेन तेषामपि हृद्यङ्गुष्ठमात्ररूपेण स्थितिरित्यपि साधितम् ॥ ३३ ॥ इति अष्टमं तदुपर्यप्यधिकरणम् ॥ ८ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ अनुप्रसङ्गरूपां संगतिं बोधयितुमाहुः इदानीमित्यादि । जैमिन्यनभिप्रेते देवाधिकारे स्थापिते तद्वदत्र शूद्राधिकारोऽपि संभाव्यत इत्याशङ्कायां स निराक्रियत इत्यर्थः । ननूपनयनाभावेन वैदिककर्मादावनधिकारस्य तस्मिन् सिद्धत्वात् संभावनेव कुत इति चेन्न । ब्रह्मविद्याया उपनयनानपेक्षत्वात् । वैश्वानरवि- द्यायां तान्हायमुपनीयैवैतदुवाचेति श्रावणात् । नच तत्र प्राचीनशालादीनां ब्राह्मणत्वेन तस्योत्सर्ग- सिद्धत्वाद् वैशेषिकस्यैव तत्रानपेक्षा, न त्वौत्सर्गिकस्येति वाच्यम् । तथा सति तस्य प्रतिनियत- वर्णोचितशास्त्रीयसंस्कारत्वे पर्यवसानात् सम्बूत्रे च तदुचितस्य तस्य सत्त्वेनेवाधिकारसिद्धेः । रश्मिः। तिरिक्तो भवतु इति भावः । देवोपासने इव योऽर्थः प्रतीयते स भगवदंशः यद्वा प्रथमान्ताद्वतिः योज्यत्वं देवानामुपासनं उपास्योपासकव्यतिरिक्तं तद्वत्प्रतीयते उपासकादिराध्यात्मिकः आधिदैविक इति 'यस्तु आध्यात्मिकः प्रोक्तः सोऽसावेवाधिदैविकः' इति वाक्यात् ब्रह्मण एतादृक्त्वात् । न न वेत्यादीति पूर्वकल्पः पूर्वपक्षः । तेषामिति उपासकानामभावात् उपासकलनिरूपितोपास्यत्वाभाव इति भाष्यार्थः । ननु शंकरभाष्ये योगिवद्देवानामुपास्योपासकत्वं रूपान्तरग्रहणेनोपपादितमेवेत्यत आहुः भाष्ये निल- तेत्याशयेनाहुः एतेषामिति । अनित्यसंयोगापत्त्यादनित्यतेति भावः ॥ ३३ ॥ इति अष्टममधिकरणम् ॥ ८ ॥ शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि ॥ ३४ ॥ अन्विति तेन पूर्वाधिकरणे प्रसङ्गसंगतिर्बोधिता । पूर्वत्र मनुष्याधिकारविचारेण स्मृते देवाधिकारे विचारिते जैमि- न्यनभिप्रेते प्रसङ्गसंगतिः देवाधिकारेण स्मृते तदेवात्र शूद्राधिकारनिराकरणे उपेक्षानर्हत्वादुत्प्र- सङ्गः । शूद्राधिकार इति जैमिन्यनभिप्रेतः । तस्मिन्निति अपशूद्राधिकरणे षष्ठस्य प्रथमे पादे । शान् हेति छान्दोग्यसप्तमप्रपाठकेति । तान् प्राचीनशालादीन् । केकयराजोवाच । वैशेषिकेति छान्दोग्यटीकाप्रकाशकत्वात् विशेषेण संसृष्टस्य नमस्काररूपोपनयनस्य । औत्सर्गिकस्येति षोडश संस्कारान्तर्गतस्योपनयनस्य । तथा सतीति उपनयनस्य नमस्काररूपत्वे प्रकारे सति 'उपनीय' इत्यस्य टीकायां पादयोः पतनमकारयित्वेत्यर्थात् । तस्येति वैशेषिकस्य । प्रतीति । ननु प्रतिवर्णो- चितेति वक्तव्ये नियतपदमधिकमिति चेन्न शूद्रेषु सञ्चरग्रहणार्थं नियतपदस्यावश्यकत्वात् । प्रतिनियता वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा इत्येवं तेषामुचिता ये शास्त्रीयाः संस्कारास्तत्त्वे । सम्बूत्रे

· भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७३९ याजयेत् सा हि तस्येष्टिरिति श्रुतेर्निषादस्थपतिवच्छूद्रस्येति लिङ्गाद् दोहादौ च शूद्रस्याधिकारः । एवमिहापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्याधिकार इति तन्निरा- करणार्थमिदमधिकरणमारभ्यते । एवं श्रूयते । जानश्रुतिर्ह पौत्रायण इत्यत्र हंसवाक्यश्रवणानन्तरं सयुग्वानं रयिक्वस्य समीपं गतः जानश्रुतिः पौत्रायण रयिकैमानि षट्‌शतानि गवांमित्या- भाष्यप्रकाशः। अथ तस्य सामर्थ्यार्थित्वयोरभावः शङ्क्यः । विद्यायां बौद्धसामर्थ्यस्यैवापेक्षणात् । तस्य च प्राक्तनपु- ण्येनैव सिद्धेः । 'भावयेच्चतुरो वर्णान्' इति पुराणभाषणविधानात् तच्छ्रवणेऽर्थित्वस्यापि सिद्धेः । तर्हि विद्याभाव एव बाधकोऽस्त्विति चेत् तत्राहः यथेत्यादि । संवर्गविद्यायां कथमधिकार इति शङ्

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण दिया गया है:

७४० श्रीमद्व्याससूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३४ विना देवतां पृष्टः प्रत्युवाच । अह हारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्वित्यादिना जानश्रुतिं शूद्रशब्देन संबोध्य, पुनश्च, शूद्राऽनेन मुखनेत्युक्त्वा संवर्गविद्यामुप- विष्टवान् । अतोऽत्र विद्यायां जातिशूद्रस्याप्यधिकार इत्याशङ्क्य परिहरति । नात्र शूद्रशब्दो जातिशूद्रवाची । किंतु मत्सरयुक्तस्त्वमत्र नाधिकारीति तथा संबो- धनम् । तदाह । शुक् शोकः, अस्य जानश्रुतेः समजति । तत्र हेतुः । तदना- दरश्रवणात् । तस्माद्धंसावनादरस्य श्रवणात् । कंवर एनमेतत्सतं सयुग्वान- मिव रयिकमात्थेति स्वापकर्षश्रवणात् । किम्ततो यद्येवमत आह तदाद्रवणात् । तत् तदनन्तरम् आद्रवणात् । शुचमनु आद्रवतीति शूद्रः । परोक्षवादार्थं दीर्घः भाष्यप्रकाशः। व्याकुर्वन्ति । मुखेनेति द्वारेण । सूत्रमवतार्य व्याकुर्वन्ति । अत इत्यादि । कं वर एनमेतदित्यादि । कं वर। कम् उ अरे एनं राजानमेतावत्कर्मकर्तारं सन्तं सयुग्वानं रयिक- मिवात्थेत्यर्थः । शुचमन्वित्यादि । अत्र दीर्घः पृषोदरादित्वाद् वर्णान्तरलोपस्याप्युपलक्षकः । रश्मिः। दिवान्योतिराततं तन्मा प्रसांक्षीः । तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति तमु परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्तं५ सयुग्वानमिव रैक मात्थेति योनुकथं५ सयुग्वा रैक इति । यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्ये- वमेनं५ सर्वं तदमिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति य स्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः उपशुश्रावेति । श्रद्धयादेयो हि श्रद्धापुरःसरमेव ब्राह्मणेभ्यो देयमसौति णिनिः । बहु प्रचुरं दातुं शीलमस्येति बहुदायी । भोजनार्थं बहु पाक्यमस्यास्तीति बहुपाक्यः । कचिद्देशे आस बभूव स ह सर्वतः सर्वासु दिक्षु आवसथान् वसतिस्थानानि मापथांचकार कारितवान् शम्बितवान्वा । सर्वत एव सर्वावसथेभ्येव मे मम अन्नमत्सन्तीति लोका इत्यभिप्रायवान् विशिष्टान्नदानफलं दर्श- यितुमाह अथ हेति अथ एवं सति ह कस्मिंश्चिद्धर्मकाले निशायां हर्म्यतलस्थे राजनि हंसा रात्रौ दर्शनगोचरे निपेतुः गतवन्तः । तत् तस्मिन् काले पृष्ठतः पतन्नेको हंसोऽग्रतः पतन्तं हंसं होहोऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष इत्यादरेण संबोध्य मा प्रसांक्षीस्तेन ज्योतिषा सह संबन्धं मा कार्षीः तत्र हेतुः तज्ज्यो- तिस्त्वां त्वां मा प्रधाक्षीः छान्दसत्वान्मध्यमः मा कार्षीद् दहनं । तमुपर अग्रगामी हंसः कं उ वरे इतिच्छेदः । अरे हंस एनं प्राणिमात्रं कमु सन्तं केन माहात्म्येन युक्तं सन्तं जानन् त्वं एतत्पूर्वोक्तं वचनमात्थ कमिव रैकमिव रैकतुल्यत्वेनोक्तवानसि । कीदृशं रैकं सयुग्वानं कथं केन प्रकारेण यो रयिको वर्तते इति एनं रैकं । तत्र दृष्टान्तः यथा कृतायेति ईयते प्राप्यते जयोऽनेनेत्यायः इणो धातो- र्कर्तरि च कारके संज्ञायामिति सूत्रेण घमन्तमिदं .रूपमक्षवाचकं द्यूतसमये वराटकगणनायां यत्र चत्वारोवक्षिप्यन्ते स प्रकृतायः यत्र त्रयः स त्रेतायः यत्र द्वौ द्वापरः यत्रैकः स कलिनामा यथा लोके कृतो नामा यः अक्षः द्यूतसमये प्रसिद्धश्चतुरङ्गः तस विजिताय विजयोर्थ इतरे अपरेवा न्यूना अक्षास्त्यङ्गद्व्यङ्गैकाङ्गाः क्रमेण त्रेताद्वापरकलिनामानः संयन्ति तत्रान्तर्भवन्ति न्यूनसंख्याया अधिक- संख्यायामन्तर्भूतत्वादिति । यस्तदिति यद्ज्ञेयं स रैको वेद तद्ज्ञेयं योऽन्योपि वेद तस्यानेपि सर्वं सर्वप्रजाभिर्जातधर्मफलमन्तर्भवतीति । स भयेति स एवं भूतो विद्वान् मया एतदेवं रैक्वमुक्तस्तद्वत्सन् नीय उक्त इत्यर्थः । इति शब्दो हंसवाक्यसमाप्त्यर्थः । प्रकृतमुच्यते शुचेवेति क्षत्रबोधकशब्देन । 740

? No. Look at: प ल्मorक्ष्मorल्ल? Wait, could it be प्रभाते सह? No, the first letter is clearly प, not प्र. Look at प- plainप. Second letter: has a vertical line, something attached... wait, look at क्ष्मinसूक्ष्म? Could it be पक्ष्मते सह? That makes no sense. Wait! What about पल्यङ्कते? No. Wait, let's look at the letter: Could it be प र् य ङ्के? Let's compare the र्with other words: inपूर्वं(line 15), the repha is a curve above. In this word, is there a repha? Yes, at the top there is a curve! Then below it,य? No, it looks like लwith something. Wait, what if it'sपर्यङ्के? Wait, what is after पर्यङ्के? Is there a letter? It looks like पर्यङ्केthenऽथ? Wait, पर्यङ्केऽथ सह संजिहान एव? Look at पर्यङ्केऽथ: प र्य ङ्के ऽ थ-> wait, that looks like:प र्य ङ्के

[Header] ७५२ श्रीमद्वल्लभाचार्यभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३४

अस्य धिक्कारवचनमनर्थकं स्यात् । युक्तञ्चायमर्थो ब्रह्मविदः सर्वज्ञतेति । तस्य मात्सर्यनिराकरणं वा संबोधनफलम् । तस्माच्छुचं प्रत्याद्रवणादेव शूद्रपदप्रयोगो न जातिशूद्रवाची ॥ ३४ ॥

भाष्यप्रकाशः। चेत्यादि । ननु स्वस्य सर्वज्ञत्वख्यापनार्थं प्रपञ्चधिक्कारवचनमपि ब्रह्मविदोऽनुचितमित्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः तस्य मात्सर्यैत्यादि । एवञ्चेके मत्सरस्यातिदोषत्वं ज्ञात्वा तं स त्यजेत् तदुपाख्यानं श्रुत्वान्योऽपि त्यजेदित्येतदर्थं तथा वचनमतो नानुचितमित्यर्थः । तस्मादिति । गमकेन योगेपोद्बलने रूढेरकिञ्चित्करत्वात् ॥ ३४ ॥

रश्मिः । इत्यादिना संवर्गविद्यामुपदिष्टवानित्यर्थः । संवृङ्क्ते सर्वान् ग्रसतीति संवर्गो वायुः प्राणश्च । प्रकृते

जातिमपि बोधयिष्यतीति कुतस्तदनादर इत्यत आहेत्यर्थः । क्षत्तृप्रभृ-

Line 12: तय इति । बहुपाक्यत्वावसथकरणब्राह्मणभोजनक्षत्तारः । बहुपाक्यत्वादीनां धर्मिहे धनवति (Wait, let's look at "धर्मिहे" vs "धर्मिणि" in L12: "धर्मि" then what? It is definitely 'णि' with broken printing or 'हे'? Look at "णि" in L10: "जानश्रुति", L12: "धर्मिणि". In "धर्मिणि", the ण has two vertical strokes and a loop, here it has a loop to the left and a vertical stroke, then an i-matra? Wait, look at "धर्मिणि": ध + र्मि + णि -> the letter is णि! Let's look at the dot under or mark: it's "धर्मिणि" or "धर्मिहे"? Wait, in Sanskrit: "बहुपाक्यत्वादीनां धर्मिणि धनवति शूद्रे कदाचित् संभवेऽपि" = although these qualities are possible in a Shudra who is rich (dhani-shudra dharmini)... Wait, could it be "धर्मिणि"? In Devanagari typography, if a piece of type is damaged, 'णि' can look like 'हे'. But is it printed 'णि'

७४४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३५ तथापि संवर्गविद्यायां शूद्रस्यैवाधिकारं मन्वानस्य निराकरणार्थं हेतुमाह उत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् । अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसे- निमित्युत्तरत्र ब्राह्मणक्षत्रियौ तौ निर्दिश्येते । कक्षा सेना यस्येति । कक्षसेन- स्यापत्यं काक्षसेनिरिति । अस्य व्याख्यानं, चैत्ररथ इति । चित्रा रथा यस्य तस्यापत्यं, तेन चैत्ररथेन । कक्षारूपा रथा इति । व्याख्यानम् । एतेन वै चित्ररथं भाष्यप्रकाशः । हीनान्यवर्णकन्यायाः प्रथमतः संग्रहे सवर्णहानेर्भलन्दनोपाख्याने सिद्धत्वाद्विप्रस्यप्रथमविवा- हस्यान्यत्राप्रसिद्धेरेतत्कन्याग्रहणेन दूष्यतायां रयिके तादृशमाहात्म्यासंगत्यापत्तेरिति । ननु हंसवाक्यस्य धर्मिष्ठत्त्वादिमात्रबोधकत्वं, न तु क्षत्रियासाधारण्यमिति शङ्कायां सूत्रशेषमवता- रयन्ति तथापीत्यादि । एवं ग्रहिलवादेन तथा मन्वानं निराकर्तुं हेतुमाहेत्यर्थः । उत्तरत्रेति उपसंहारवाक्ये । कथं तत्र क्षत्रियत्वावगतिरित्यत आहुः कक्षा सेनेत्यादि । तेन चैत्ररथे- नेति क्षत्रियत्वावगतिरिति शेषः । काक्षसेनिपदस्य कथं चित्ररथपदव्याख्यानत्वमित्यत आहुः कक्षारूपा इत्यादि । 'कक्षः स्यादन्तरीयेऽस्त्री पश्चाद्वस्त्रलपल्लवे । स्पर्धापदे च दोर्मूले' इति कोषे स्पर्धास्थानं कक्षापदेनोच्यते । तथाच चित्रत्वात् स्पर्धास्थानरूपा रथा इति हेतोः कक्षापदं चित्र- पदव्याख्यानम् । सेनापदं च रथपदव्याख्यानमित्यर्थः । एवं क्लेशेन व्याख्याने किं बीजमित्या- काङ्क्षायां लिङ्गपदं विवृण्वन्ति एतेनेत्यादि । इदं च छन्दोगानां द्विरात्रे श्रूयते । एतेन वै चैत्र- रथं कापेया अयाजयँस्तमेकाकिनमन्नाद्यस्याध्यक्षमकुरुवँस्तस्माच्चैत्ररथो नामैकः क्षत्रपतिर्जायत इति । तथाच समानान्वयानां समानान्वया एव याजका भवन्तीति प्रायेण दृष्टम् । अतः कापेयसं- रश्मिः । हीनान्येति हीनः क्षत्रियादन्यवर्णस्तस्य कन्यायाः । भलन्दनेति अत एव मनुः— 'हीनजातिं स्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः । कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम्' ॥ इति तृतीयाध्याये । धर्मिष्ठेति आदिपदेन ज्ञानित्वम् । क्षत्रियेति क्षत्रियत्वावगतावन्वयसाधारण्यरहितं प्रामाण्यम् । एवमिति एवं सत्यपीत्यर्थः । उपेति तथा चोत्तरत्रोपसंहारवाक्ये चैत्ररथेन हेतुना ब्राह्मणक्षत्रिययो- र्लिङ्गात् क्षत्रियत्वावगतिरित्यर्थः । कक्षा सेनेत्यादीति कक्षसेन इत्यत्र कक्षापदस्य छांदसं पुंस्त्वम् । काक्षसेनिरित्यत्रात इञ् । क्षत्रियेति । ननु तेन चैत्ररथेन कक्षारूपा रथा इति व्याख्यानमिति कुतो नान्त्रय इति चेन्न चैत्ररथपदस्य सौत्रानुवादत्वेन कक्षेत्यादिकस्य सूत्रान्तःपातप्रसङ्गात् । न चास्तु सूत्रान्तःपातः क्षत्रियत्वावगतेः चकारार्थोपदेशादुत्तरत्र चैत्ररथेन कक्षारूपा रथा इति व्याख्यानं ब्राह्मण- क्षत्रियौ लिङ्गादिति व्याख्यास्यते इति वाच्यं गौरवात् । क्षत्रियत्वावगतेश्चोपदेशात् उत्तरत्र चैत्ररथेन हेतुना लिङ्गाच्चेत्येवं लाघवात् । चित्रपदव्याख्यानमिति स्पर्धास्थानं कक्षापदार्थः । तथाश्वतरी । चित्रा अश्वतरीयुक्ता रथा यस्य 'रथस्त्वश्वतरीयुक्तश्चित्र इत्यभिधीयते' इति ब्रह्मपुराणात् । कोषेति कोषशब्दो मूर्धन्यषकारान्तोमरकोषे । एतेनेति । द्विरात्रेण । अन्येऽर्थाः स्पष्टाः अन्यत्र । तथा चेति श्रुतिद्वयस्य भाष्यीयत्वेन कक्षा सेना यस्येति व्याकरणस्य भाष्यीयत्वेपि प्राशस्त्ये प्रकारे च । समानः एकयाज्ययाजकभावः अन्वयः संबन्धरूपो येषाम् । अत इति श्रुतिद्वयस्य भाष्यीयत्वेन प्राशस्त्यात् । 744

कापेया अयाजयन्निति । शौनकश्च कापेयो याजकः । याज्यश्च चित्ररथस्य पुत्रः काक्षसेनिरिति । ब्रह्मचारी ब्रह्मवित् । इमौ तु संवर्गविद्योपासकौ । प्राणाय हि भाष्यप्रकाशः । बन्धात् काक्षसेनिचैत्ररथ इति तथेत्यर्थः । परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्ष इत्यादेस्तात्पर्यमाह । ब्रह्मचारीत्यादि । इमौ शौनकाभिप्रतारिणौ संवर्गविद्योपासकौ । संवर्गस्त्वधिदेवतं वायुरध्यात्मं रश्मिः । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद्व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥ इत्युक्तेषु व्याकरणादिषु सिद्धपदस्य कापेयस्य शौनकत्वेन श्रीभागवते प्रसिद्धपदस्य सांनिध्यात् । तथेति जानश्रुतेः काक्षसेनिरूपचैत्ररथस्य क्षत्रियत्वेन प्रकारेणावगतिरित्यर्थः । काक्षसेनिचैत्ररथः इति कोषव्याकरणाभ्यां कक्षा सेनेत्यादि भाष्ये सिद्धति । वि

७४६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३५ भाष्यप्रकाशः । प्राणः । यतो हेतोः प्राणाय भिक्षा । अन्नस्य प्राणभोगार्थत्वात् । तदयं ब्रह्मचारी जानाति न वेति संदिश्य न ददतुः । ततो— 'महात्मनश्चतुरो देव एकः कः सो जगार भुवनस्य गोपाः । तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन् बहुधा वसन्तम्' ॥ इति ब्रह्मचार्युक्तः श्लोकः । 'आत्मा देवानां जनिता प्रजानाऽ हिरण्यदंष्ट्रो बभसो न सूरिः । महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्ति' ॥ इति कापेयोक्तेर्हेतुभावपि श्लोकौ भगवतः प्रजापतिरूपबोधकत्वात् परंपरया भगवत्संब- न्धिनौ । श्लोकार्थस्तु, महात्मनो माहात्म्ययुक्तान्, चतुरश्चतुःसंख्याकान् अग्निसूर्यचन्द्रायरूपान् देवान् वायुरूपेण, वाक्चक्षुःश्रोत्रमनोरूपान् प्राणान् प्राणरूपेण यो देव एकः कः प्रजापतिः सो जगार ग्रसितवान् । भुवनस्य भूतोद्भवस्थानस्य भूरादिलोकस्य गोपा रक्षकः । हे कापेय तं मर्त्या मरणधर्माणो विवेकशून्या नाभिपश्यन्ति न जानन्ति । हे अभिप्रतारिन्, बहुधा अध्यात्माधिदै- वताधिभूतप्रकारैर्वसन्तमिति । द्वितीयश्लोके तु, हिरण्यदंष्ट्र इति, अमृतदंष्ट्रः । बभसो भक्षणशीलः । न सूरिः, न विद्यतेऽन्यः सूरिर्यस्मात् सः । अनद्यमानोऽन्यैरभक्ष्यमाणः । यद् यस्माद् अनन्नम् अविद्यागादिरूपमत्ति भक्षयति तस्मान्महामहिम इत्येवं वयं जानीम इति । तथाचेयं परंपरिता रश्मिः । यदाप उच्छुष्यति वायुमेवापियन्ति वायुह्रैवैतान् संवृङ्क्ते इत्यधिदैवतम्, अथाध्यात्मं प्राणो वा व संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणऽश्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान् सर्वान् संवृङ्क्ते इति तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणं प्राणेष्विति श्रुत्युक्तः । संवर्ग इत्यस्य संवृङ्क्ते इति व्युत्पत्तिः । उद्वायति उद्वासनं करोति शाम्यति । अप्येति अपि एति संवृङ्क्ते ग्रसति । दैवतेषु अधिदैवतम् । अव्ययीभावः । आत्मसु अध्यात्मम् । प्राणायेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म यत इति । हेत्वर्थः । प्राणेति निरन्नस्य प्राणा विपद्यन्त इति । अन्नस्य प्राणार्थत्वमध्यस्तजीवार्यम् । प्राणा इति प्राणभोगो जीवस्य । ब्रह्मचारीति भाष्यं विवृण्वन्ति तदयमिति । जानातीति ब्रह्मवित्त्वाज्जानातीति हेतोः वा विकल्पं न संदिश्य तत्संवर्गविद्यामग्रं वा न ददतुः । ननु प्राञ्जलार्थपरित्याग इति चेन्न दुरूहत्वात् । यथा 'एषोऽर्जुनावेषधरः किरीटी जित्वा वयं नेष्यति चाद्य गावः' इत्यत्र श्लोके प्राञ्जलार्थो वयं जित्वा गावो नेष्यतीति तथाप्यन्वयाभावात् तमद्य रक्ष यं जित्वा यः युष्माकं गा नेष्यतीति दुरूहान्वयस्तद्वत् । अथ वा तत्संवर्गविद्योपासनां ब्रह्मचारी ब्रह्मवित्त्वात्संजानाति संवर्ग- विद्योपासनासमये विमिक्ष इति न जानातीति संदिश्य तथापि क्लिष्टम् । ननु संवर्गविद्यायां वायुर्मुख्य इत्यधिदैवतमित्यधिदैवतत्वात् प्राणो गौणः अध्यात्मत्वात् ततश्च वायवे हि भिक्षेति वक्तव्ये प्राणाय भिक्षेति भाष्यं कुतः इति चेन्न । वायोरन्न वायोरग्निरग्नेरापः इति श्रुत्युक्तकार्यवायोः ग्रहणापेक्षयाऽध्यात्ममिलनेनात्मसंबन्धिप्राणस्य मुख्यत्वात् । उभाविति भाष्यं व्याचक्षुः तत इति । एकादशाक्षरी जातिः वायुरूपेण प्राणरूपेणेति संवर्गविद्यायां स्पष्टम् । परंपरितेति । यदि तु कं इति प्रश्ने न चतुरुरुक्ते । हिरण्यदंष्ट्रः बभसः इति हिरण्मयवपुषि भगवति अपेक्षितगोचरि भगवति 746

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७४७ भिक्षा । तस्मात्न ददतुः । उभावपि श्लोकौ भगवतः । तेन प्रकृतेऽप्येतौ गुरुशिष्यौ ब्राह्मणक्षत्रियावेवेति गम्यते । तस्मान्न जातिशूद्रः संवर्गविद्यायामधिकारी ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ इदानीं शूद्रस्य क्वचिदपि ब्रह्मविद्यायामधिकारलेशोऽपि कल्प्येत । तन्नु नास्ति । सर्वत्र संस्कारपरामर्शात् । उपनयनसंस्कारः सर्वत्र परामृश्यते । तं होप- निन्ये अधीहि भगव इति होपससाद । तान् हानुपनीयैत्यादि प्रदेशेषूपनयन- पूर्वकमेव विद्यादानं प्रतीयते शूद्रस्य तु, तदभावाभिलापात् । चतुर्थ एकजातिस्तु शूद्र इति, न शूद्रे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हतीति शूद्रस्य संस्कारनिषेधात् । चकारान्न शूद्राय मतिं दद्यादिति निषेधः ॥ ३६ ॥ भाष्यप्रकाशः । ब्रह्मविद्या, न तु साक्षात् । तेन सिद्धमाहुः । तेनेत्यादि । उत्तरस्मिन् वाक्यशेषे । संवर्गविद्यो- पासकयोर्ब्राह्मणक्षत्रिययोरेवोक्तत्वेन प्रकृते तथेत्यर्थः । फलितमाहुः तस्मादित्यादि । तथाच परंपराविद्यायामपि यत्र नाधिकारस्तत्र साक्षाद्विद्यायां किं वाच्यमिति भावः ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६॥ ननु, 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- माख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति जैमिनिना श्रुत्यपेक्षया लिङ्गादीनां दौर्बल्यस्य साधितत्वात् तत्रापि क्लिष्टानां तेषां सुतरां तथात्वाच्छ्रुतैवाधिकारः शूद्रस्यादर्तव्यम् इत्याशङ्कायां सूत्रं पठित्वार्थमाहुः इदानीमित्यादि । बुद्धिस्थायां शङ्कायाम्, अधीहि भगव इति होपस- सादेति सनत्कुमारनारदसंवादस्थं प्रतीकम् । तत्र च, यद्वेत्थ तेन मोपसीदेत्यामन्त्रणे, ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमिति वेदाध्ययनलिङ्गादेवोपनयनसंस्कारप्राप्तिः । तान् हानुपनी- यैवेति वैश्वानरविद्यायामपि प्राचीनशालादीनां षण्णां महाश्रोत्रियत्वलिङ्गादेव तत्प्राप्तिः । निषेधस्तु रश्मिः । च न चतुर्थोक्ते । तदा न परंपरिता । तदा महात्मनश्चतुरोऽशनं पश्यन्ति । स्वगतद्वैतापत्तिमाशङ्क्याह देव एक इति 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इति श्रुतेः । अग्रे स्पष्टम् । द्वितीये यदनद्ब्रह्मेति भगवल्लिङ्गं 'अनञ्ब्रह्मन्व्योमिचाकशीति श्रुतेः । महान्तं महत्तत्त्वम् । ननु संवर्गविद्यायामुक्तहेतोरनिरूपणस्य को हेतुरिति चेच्छृणु ब्रह्मचारिणो वाक्यत्वात्तस्य च ब्रह्मज्ञत्वात् ॥ ३५ ॥ संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ तेषामिति शुगस्य तदाद्रवणात् सूच्यते हीति वाक्यम् । उत्तरो वाक्यशेषः । तत्र ब्राह्मणक्षत्रियलिङ्गं च । एतेषामुपपादितानाम् । श्रुत्येति अह हारेत्वा शूद्र इति श्रुत्या । इदानीमिति अस्मिन् काले दानीं च । अस्माकमित्यर्थस्तदर्थ उक्तः । यद्वेत्थेति नारदं प्रति सनत्कुमारवाक्यम् । उपसीदेति लोट् आमन्त्रणे तच्च कामचारानुज्ञा अध्येमि स्मराम्यहमिति नारदोक्तिः । उपनयनेति 'अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत' इत्यादि श्रुतेः । वैश्वानरेति छान्दोग्ये पञ्चमप्रपाठकेऽस्ति । तानिति प्राचीनशालादीन् । ननु अनुपनीयैति सम्ब- न्धवदनमिति कथं तस्यासिद्धिरिति चेत्तत्राहुः निषेध इति । विशेषेण गृह्यते ये प्राचीनशालादयस्ते वैशेषिकाः वैशेषिकोऽयम् वैशेषिकस्येति सामान्ये नपुंसकमेकवचनं यद्वा टीकायामुक्तमुप समीपेऽनीय पावचो 747

?: "न शूद्रे पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हति । नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनम् ॥" (Manu 10.126). And "भक्ष्याभक्ष्याविभागकृतं न शूद्रायेति चतुर्थाध्यायस्था मनुस्मृतिः" - Manu 4.? Wait, look at "मनोर्दशमाध्यायस्थे" or "मनोर्दशमाध्यायस्ये": Let's look at the character: it looks like 'स्थे' or 'स्ये'? In 'दशमाध्यायस्थे', there is a 'स्' and a 'थ' or 'य'? Compare with 'स्य' in 'तन्मते शक्त्यभावात्' (line 20) and 'अध्यायस्य': Wait, in line 20 'तन्मते शक्त्यभावात्': 'क्त्य' has clear 'य'. In line 21 'मनोर्दशमाध्यायस्थे': the letter has two loops vertically, like 'स्थ'! Wait, but is there an anusvara? "मनोर्दशमाध्यायस्थे" (locative: in the 10th chapter of Manu). Wait, what is "स्मृती"? "इति स्मृती मनोर्दशमाध्यायस्थे" - wait, "इति स्मृती"? Or "इति स्मृतिः"? Look at "स्मृती": it has a dirgha 'ी'! But

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७४९ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च ॥ ३८ ॥ दूरेऽधिकारचिन्ता । वेदस्य श्रवणमध्ययनमर्थज्ञानं त्रयमपि तस्य प्रतिषिद्धम् । तत्सन्निधावन्यस्य च । अथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्र- प्रतिपूरणमिति । यद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रः । तस्माच्छूद्रसामीप्ये नाध्येतव्य- मिति । उदाहरणे जिह्वाच्छेदो, धारणे शरीरभेद इति । दोहादौ शूद्रसंबन्धे मन्त्राणामभाव एव । स्मृतिप्रयुक्तापि वेदार्थे न शूद्राधिकार इत्याह स्मृतेश्च ॥ 'वेदाक्षरवि- चारेण शूद्रः पतति तत्क्षणादिति । चकारस्त्वधिकरणसंपूर्णत्वद्योतकः । स्मार्त्त- पौराणिकज्ञानादौ तु कारणविशेषेण शूद्रयोनिगतानां महतामधिकारः । तत्रापि न कर्मजातिशूद्राणाम् । तस्मान्नास्ति वैदिके कश्चिद

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

७५० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ९ सू० ३८ भाष्यप्रकाशः। 'आसक्तौ भगवान्नैव शापं दापयति क्वचित् । अहंकारेऽथवा लोके तन्मार्गस्थापनाय हि' ॥ इत्युक्तरीतिकेन शापादिना कारणविशेषेण शूद्रयोनिगतानां महतां विदुरवेदवादोदासी- सुतसदृशां फलमुखोऽधिकारः। तादृशामेव तत्र कृतार्थत्वस्मरणात् । तत्र शूद्रयोनिगतत्वेऽपि न कर्मजातिशूद्राणाम् । 'अत्रापि वेदनिन्दायामधर्मकरणात् तथा । नरके न भवेत् पातः किंतु हीनेषु जायते' ॥ इत्युक्तरीतिकेन कर्मणा जातिशूद्राणां न फलमुखोऽधिकार इति । ज्ञानादावित्यादिपदेन, 'जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्' ॥ इत्येतेषां संग्रहः । विदुरादीनां तीर्थयात्रादिदर्शनात् । इतरेषां त्वेतानि निषिद्धान्येव । अत एवेदानीन्तनानां तत्कर्तॄणां कामक्रोधादय एव दृश्यन्ते, न तूपशम इति । एतदधिकरणद्वयं प्रासङ्गिकम् । रश्मिः। ज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति इति शंकरभाष्यम् । तत्र अनुष्ठानमधिकम् । अधिकरणेति न चानुक्तस्याधिकरणसंपूर्णत्वस्य वाचकश्चकार इति शङ्क्यम् । स्मृतिसमुच्चयवाचकत्वेन तस्यार्थस्य व्यञ्जनया द्योतत्त्वात् । स्मार्तपौराणिकज्ञानादाविति भाष्ये स्मार्तानां पौराणिकानां ज्ञानादाविति षष्ठीतत्पुरुषमित्याहुः बुद्धिमतामपि स्मार्तानां पौराणिकानां च । आसक्ताविति । पुष्टिप्रवाहमर्यादास्था कारिका । अन्यासक्तौ सत्याम् । यथा नलकुबरमणिग्रीवादेः । क्वचिदिति यत्रासक्त्यौत्कण्ठ्यं तत्र काले देशे वा । एवमहंकारे यथा चित्रकेतुपरीक्षितोः इन्द्रद्युम्नादौ। उभयाभावे कथं शाप इत्याशङ्क्याहुः लोक इत्यादि । यद्येवं न कुर्यात्तदा लोके मक्ताद्याविर्भावाभावात् मर्यादादिमार्गा न भवेयुः तथा सति लोकोच्छित्तिः स्यादतो लोकसंग्रहार्थं तथाकरणम् । अत्र गमकमाहुः हीति । 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्त- देवेतरो जनः' इति वाक्येन तथा निश्चयात् तत्रेति पुराणादौ तृतीयस्कन्धे मैत्रेय उवाच 'यत्त्वयानन्यभावेन गृहीतो हरिरीश्वरः' इति विदुरम् । विवृण्वन्ति स्म अत्रापीति इयं शास्त्रार्थ प्रकरणे । प्रव्रज्येति संन्यासः । अत्र शूद्रपदं कर्मजातिशूद्रपरमित्याहुः विदुरेति । इतरेषामिति कर्मजातिशूद्राणाम् । फलेति । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो व्यासश्चक्रे सात्वतसंहिताम्' ॥ इति । 'तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताऽभयम्' ॥ इति वाक्येोफलबलत्वात् । तेनेति शूद्रेष्वपि शापशूद्रकर्मजातिशूद्रयोर्भेदेन । अथेदमिति अत्रापि पूर्वमिदं विचार्यते अत्र मनुस्मृतय उपन्यस्ताः । तास्तु श्रौतधर्मबोधकश्रुतिबाधिताः किं च सत्ययुगे प्रचारिता त्रेतादावव्याप्ता । अपि च वसिष्ठहारीतब्यासपराशरभरद्वाजकश्यपप्रणीताः सात्विक्यः । याज्ञवल्क्यात्रितित्तिरिदक्षकत्यायनविष्णुप्रणीता राजस्यः । गौतमबृहस्पतिसंवर्तयम- 750

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७५१ रश्मिः । शङ्खोशनःप्रणीतास्तामस्यः स्मृतयः । द्वादशस्मृतयो मुक्तिस्वर्गदाः शुभाश्च षट् निरयप्रदाः सात्त्विक- पद्मपुराणोक्ता तास्वगणिता चेति शूद्राणां विद्याधिकारः स्मार्तस्तु स्यान्न स्याद्वेति । स्यात् । मनुस्मृतेः सर्वसंमतत्वेपि दोषाणामुक्तत्वात् व्यवहारमयूखेस्वा अभिप्रायवर्णनाच्चेति प्राप्तेऽभिधीयते । भाष्योक्तत्वान्मनुस्मृतेर्मुख्यत्वं श्रुतिबाधितत्वं नास्ति गेहस्थानीयत्वेन निबन्ध उक्तेः । शरीरस्थानीय- श्रौतधर्मस्य गृहोपस्करस्थानीयः पौराणधर्मः । तदुक्तम्— 'श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे यस्ते उल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञाच्छेदी मद्रोही मद्भक्तोपि न मे प्रियः' ॥ इति । सत्ययुगे प्रचारितत्वमपि । 'कृते तु मानवो धर्मस्त्रेतायां गौतमः स्मृतः । द्वापरे शङ्खलिखितः कलौ पाराशरः स्मृतः' ॥ इति । पराशरस्मृतेरुक्तम् । सा तु युगह्रासानुरूपतः । 'न कश्चिद्वेदकर्ता च वेदं स्मृत्वा चतुर्मुखः । तथैव धर्मं स्मरति मनुः कल्पान्तराऽन्तरे' ॥ 'अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे नॄणां युगधर्मानुसारतः' ॥ 'तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमेवाहुः दानमेकं कलौ युगे' ॥ अग्रे । 'कृते तु मानवा धर्माः' इति पाराशरस्मरणात् । टीकायां तु माधवाचार्याः । तर्हि त्रेतादिषु तपो नाद्रियेत कृतज्ञानयज्ञदानानि नाद्रियेरन् इति चेन्न । इतरव्यावृत्तिरूपायाः परिसंख्याया अत्र विव- क्षितत्वात् । न खल्विदानीं कश्चित् अनुष्ठानविधिर्वक्तुमुपक्रान्तः येन विधिशेषः परिसंख्या शङ्क्येत भविष्यति तु षट्कर्माभिरत इत्यादिना तदुपक्रमः । युगसामर्थ्यं केवलमत्र निरूप्यते, यथा वसन्ते पुष्पप्राचुर्यं ग्रीष्मे संतापबाहुल्यम् । इत्यादि ऋतुसामर्थ्यं तथा कृतादिसामर्थ्येन तप आदिप्राचुर्यमि- त्याहुः अतो न मनुस्मृतिस्त्रेतादावव्याप्ता तास्वगणितेत्यसिद्धम् । भृगुप्रोक्तत्वेन तैत्तिरत्वात्तद्- राजसेष्वस्यास्तैत्तिरपदेन गणनात् । तैत्तिरपदं त्वेवं स्मर्यते । 'याज्ञवल्क्यं च आत्रेयं तैत्तिरं दक्षमेव च । कात्यायनं वैष्णवं च राजसाः स्वर्गदाः शुभाः' ॥ इति पाठे । न च तैत्तिरपदेन भृगुप्रोक्ते मानाभावः । मानमस्ति यथाह पैठीनसिः— 'तेषां मन्वङ्गिरोव्यासः गौतमायुशनोयमाः । वसिष्ठदक्षसंवर्तशातातपपराशराः ॥ विष्ण्वापस्तम्बहारीताः शङ्खः कात्यायनो भृगुः । प्रचेता नारदो योगी बोधायनपितामहौ ॥ सुमन्तुः कश्यपो बभ्रुः पैठीनो व्यास एव च । सत्यव्रतो भरद्वाजो गार्ग्यः कार्ष्णाजिनिस्तथा' ॥ ९५ ब्र० सू० २० 751

रश्मिः । 'जापालिर्जमदग्निश्च लौगाक्षिर्मह्वसंभवः । इति धर्मप्रणेतारः षड्विंशदृषयस्तथा' ॥ इत्यत्र भृगोः प्रमाविषयत्वात् । षड्विंशदृषय इति न परिसंख्या तथासति वत्स मरीचिदेवल- पारस्करप्रभृतीनां धर्मशास्त्रप्रणेतृत्वं न स्यात् इति माधवाचार्याः । वयं तु परिसंख्याम् । तदज्ञाने सार्वभौम्यमिति निबन्धात् । पुराणे च परिसंख्या दृश्यते । तथाहि पद्मपुराणे गुणत्रयकथने पुराणान्युक्त्वा 'तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋषिभिस्त्रिगुणात्मिकाः । सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाः शुभदर्शने ॥ वासिष्ठं चैव हारीतं व्यासं पाराशरं तथा । भारद्वाजं काश्यपं च सात्त्विका मुक्तिदाः शुभाः ॥ याज्ञवल्क्यं च आत्रेयं तैत्तिरं दाक्षमेव च । कात्यायनं वैष्णवं च राजसाः स्वर्गदाः शुभाः ॥ गौतमं बार्हस्पत्यं च सांवर्तं च यमस्मृतम् । शाङ्खं चौशनसं देवि तामसा निरयप्रदाः ॥ किमत्र बहुनोक्तेन पुराणेषु स्मृतिष्वपि । तामसा नरकायैव वर्जयेत्तान् विचक्षणः' ॥ इति पार्वतीं प्रति शिवः । ननु तर्हि राजसस्मृत्यपेक्षया सात्त्विकस्मृतिर्ज्यायसीति चेन्न शुभदत्वे समाने स्वर्गपदस्यात्मसुखवाचकत्वस्वीकारात् । 'यन्न दुःखेन' इति वाक्यशेषात्तत्र शक्तिः । तेन मनुस्मृतेरभिप्रायवर्णनमसंगतम् । नन्वष्टादशस्मृतिनिर्णायकत्वेनास्या उत्कर्षात् अंशतः आत्माश्रय इति चेन्न, मानवे नवमाध्याये— 'उदितोयं विस्तरतो मिथो विवदमानयोः । अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहारस्य निर्णयः' ॥ इति स्मृतेष्टीकायां अष्टादशसु ऋणादानादिव्यवहारेषु मिथः परस्परं विवदमानयोरर्थि- प्रत्यर्थिनोः कार्यनिर्णयो विस्तरेणोक्त इत्यर्थात् । अष्टादशसु स्मृतिमार्गेष्विति अर्थाभावात् । तदज्ञाने सार्वभौम्यमिति निबन्धे सर्वपदेन स्मृतीनामपि संग्रहेऽष्टादशमार्गपदेनाष्टादशस्मृतिमार्गग्रहणसंभवः श्याचार्यमार्गे तर्हि मनुस्मृतौ कुत आग्रहः सर्वाद्यत्वात् मेषजत्वाच्च सर्वाद्यत्वे वाराहपुराणम् । मन्वाद्याः स्मारका इति न च पुराणे वासिष्ठं चैव हारीतमिति पठितत्वात् वसिष्ठादिस्मृतिरिति शङ्क्यम् । वाराहवाक्यस्य वाक्यशेषत्वेन सर्वा संग्राह प्रवृत्तत्वात् मनोराद्या वसिष्ठादिस्मृतयः मनुराद्यो यासां दाक्षकात्यायनादीनामन्येषां च ताश्च मन्वाद्या मन्वाद्याश्च मन्वाद्याश्च मन्वाद्याः इति समासात् । न च मनुरादिर्यासामिति सोस्तु प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । अष्टादशसु मार्गेषु निर्णय इत्युक्तेः । न च तर्हि पाठक्रमानादरे कः क्रम इति वाच्यम् । ईश्वरवराहाज्ञया पुराणे ज्ञातः क्रमः प्रधानक्रमः । तेन क्रमेण योगाङ्गानां धर्माङ्गानां स्मृतीनां क्रम आश्रियते स मुख्यः क्रमः स चात्रेति । न च प्रधानत्वं नास्ति फलसंबन्धाभावादिति शङ्क्यम् । पुराणफलस्य सत्त्वात् । न चाष्टादशस्मृतिमार्गव्यतिरिक्तस्मृतीनां का गतिरिति चेच्छृणु वराह एव ।

अथ प्रसङ्गादिदं विचार्यते । शूद्रादयः सर्वं भारतं पुराणं च पठेयुर्न वेति । तत्र, 'भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः । दृश्यते यत्र वै धर्मः स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत' ॥ इति प्रथमस्कन्धे, 'विप्रोऽधीत्यामुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्रः शुद्ध्येत पातकात्' ॥ इति द्वादशस्कन्धे च धर्मदर्शनश्रीभागवताध्ययनयोर्बोधनात् । 'तस्माद् भारत सर्वात्मा' इत्यामन्त्रणेच्छायां सर्वसाधारण्येन कीर्तनविधानाच्च सर्वमेव भारतं पुराणं च सर्वे पठेयुरित्येवं प्राप्ते । अभिधीयते । ब्रह्मज्ञानमार्गाङ्गव्यतिरिक्तमेव पठनीयम् । धर्मब्रह्मणोरतीन्द्रियत्वेन प्रथम- वाक्ये दृश्येत्यस्यार्थस्य ग्रहीतुमशक्यतया धर्मादिशब्दज्ञानमात्रार्थकत्वेन पाठाप्रापकत्वात् । द्वितीयेऽप्यधीत्येत्यस्य स्मरणाध्ययनसाधारण्यात् स्मृत्वा गुरुमुखाद्वा गृहीत्वेत्यर्थेन तथात्वात् । नच स्वाध्यायमब्राह्मणश्रुतौ, प्राङ्कासीनः स्वाध्यायमधीयीतेत्यादौ केवलोच्चारणेऽपि तथा प्रयोगात् तत्रातिरिति वाच्यम् । विनिगमनाविरहात् । न चेतः पूर्वं, य एतां श्रावयेदिति सर्वां संहितां पठन्नश्नन् प्रयत् इति पाठं च प्रक्रम्य, विप्रोऽधीत्येति श्लोककथनादुपक्रम एव विनिगमकोऽ- स्त्विति वाच्यम् । तत्रापि श्रावणाद्युत्तरमेतत्कथनेनाध्ययनशब्दमहिम्ना च श्रावणौचित्ये सिद्धे, 'वेदार्थोक्तानुसारेण मन्वाद्याः स्मारकाः स्मृताः । तेषां वै स्मृतयो नाना धर्मनिर्णायका भुवि' ॥ इत्याद्युक्तातिरिक्तानां नानानाम्नां नानानामकधर्मनिर्णायकत्वात् । भेषजत्वे श्रुतिः यथन्मनुर्वै यत्किंचिदवदत्तद्भेषजं भेषजताया इति छान्दोग्यब्राह्मण इति टीकाकृत् । माधवटीकायां पराशरस्मृतेः यत्किंच मनुरवदत्तद्भेषजमिति श्रुतिर्मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यादिति विधाय तद्विधिस्तावकत्वेन यद्वै किंच मनुरवददित्यस्याः पाठात्स्वार्थे तात्पर्याभावात् इति गणितम् । तस्य विधेरयमर्थः । इष्टिविकृतरूपे सोमारौद्रे चरौ अतिदेशतः प्राप्तासु सामिधेनीषु मध्ये प्रक्षेप्यौ धाय्यासंज्ञकौ द्वौ यौ मन्त्रौ तौ मानव्यौ कर्तव्यौविति । ननु तत्र मनुपदस्य स्मृतिकर्तृमनुवाचकत्वेऽनित्यसंयोगात्पतित आधिदैविकमनु- वाचकत्वमतः स्मृतौ मनुपदेन प्रत्यभिज्ञाभावात् मनुस्मृतेः कुतो भेषजत्वमिति चेन्न । श्रुतीर्दृष्ट्वा मनु- स्मृतिं चकारेत्यनुवादरूपत्वेन यथाकथंचित् प्रत्यभिज्ञासत्त्वात् । प्रकृतमनुसर्यतेऽस्माभिः । अथेति पुराणविषये निरूपिते स्मृतस्य भारतविषयस्योपेक्षानर्हत्वात् । धर्मेति धर्मदर्शनं प्रथमवाक्ये भारतरूपे । अभीति महतामधिकार इति भाष्ये विस्तरोऽभिधीयते । धर्मेति भावार्थपादभाष्ये धर्मातीन्द्रियता । ब्रह्मवस्तु विशेषणानास्कन्दितेन्द्रियातिक्रान्तता । धर्मस्यापि 'धर्मो यस्यां मदात्मकः' इति वाक्यात् । ननु पाठाभावे कथं शाब्दं ज्ञानं पदजन्यपदार्थोपस्थितेरभावादित्यतः । द्वितीयेप्येतत्सोपपादकमाहुः द्वितीय इति । पाठो ह्युच्चारणं तस्य श्रवणस्मरणयोर्निर्वाहकत्वं मुक्तिभक्तिजनकत्वं चेति शाब्दज्ञान- मात्रार्थत्वं नास्ति तर्हि पाठव्यतिरेकेन केनापि शाब्दज्ञानकारणेन भाव्यमित्यत आहुः स्मृत्वेति । सेवा च स्मरणाध्ययनाभ्यां शाब्दज्ञानमिति भावः । न च स्मरणनिर्वाहकपाठप्रसिरिति शङ्क्यम् । तस्य स्मरणमार्गं तस्योदाहरणत्वात् । तथा प्रेति । अधीयीत इत्यध्ययनप्रकारकरूपप्रयोगात्पाठासिः । विनिगमनेति । अधीयीत इत्यस्य स्मरेदित्यर्थस्यापि संभवात् । श्रावणादिति 'य एवं श्रावयेन्नित्यं

• there is NO ā-kāra on म! It is "रामतापानीय"! Let's look at line 17: "नारायणरामतापानीयनृसिंहतापनीयरूपाः" Wait, 'म' has no vertical line after it, 'ता' has a vertical line! So it is "नारायणरामतापानीय" (not रामा). Wait, look at line 22: "रामतापानीयश्रुत्युक्तः" - here too, it is 'रामतापानीय'! In line 17: "नारायणरामतापानीयनृसिंहतापनीयरूपाः" - yes, रामतापानीय!

Line 18: शैषिकोण् । तेषां नारायणाष्टाक्षरमन्त्रः ॐ नमो नारायणमिति मन्त्रोपासको वैकुण्ठं भगवल्लोकं Wait, look at "शैषिकोण्": 'शै' 'षि' 'को' 'ण्' । Yes, शैषिकोण् ।

Line 19: गमिष्यति इति श्रुत्युक्तः ।

Line 20: 'जीववाची नमो राम चात्मारामेति गीयते ।

Line 21: तदात्मिका या चतुर्थी तथा मायेति गीयते' ॥ इति ।

Line 22: रामतापानीयश्रुत्युक्तः पञ्चाक्षरः नमो रामायेति समेती

भाष्यप्रकाशः। 'स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रौ शूद्रे विधीयते । ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत भगवान् स्वयम्' ॥ इत्याद्यनुशासनिकपर्वा दौ तदनुज्ञादर्शनेनैतेषां च तदभावेनैतद्दृष्टान्तस्यात्र वक्तुमशक्य- त्वात् । किंच द्वितीयस्कन्धे श्रीशुकैः 'श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्च' इति श्रवणात् तृतीयं स्मरणमुक्तम् । प्रथमे सूतेनापि, 'श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च' इति तथोक्तम् । एवं प्रकृतेऽपि श्रवणपठनफलकथनोत्तरं स्मरणस्यापि तद् वाच्यम् । अन्यथाऽऽकाङ्क्षान्तरोदयप्रसङ्गात् । अतः सादेश्यादप्यधीत्येति पदं स्मरणार्थकमवसीयते । यत्तु 'ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः । वैश्यः पठन् विट्पतिः स्याच्छूद्रः सत्तमतामियात्' ॥ इति चतुर्थस्कन्धीयम् । तत्तु पृथुचरितमुपक्रम्य पठितत्वात् प्रकरणावरुद्धमिति न तेन सर्वपाठः प्रापयितुं शक्यते । नच 'पठेच्च नियमं कृत्वा श्रीमद्भागवतमादरात्' इति निबन्धे श्रीम- दाचार्यैरुक्तत्वात् सर्वं पठनीयमिति शङ्क्यम् । तत्रापि तदंशत्यागे बाधकाभावात् । अन्यथा 'यौपनिषदं ज्ञानं श्रीमद्भागवतमेव वा । वर्णिनामेव तद्धि स्यात् स्त्रीशूद्राणां ततोऽन्यथा' ॥ इति तृतीयस्कन्धीयनिबन्धवाक्यस्य, 'भागवतज्ञानमपि त्रैवर्णिकानामेव । उपासनायाः प्राधान्यात् । यदेव भगवता ब्रह्मणे प्रोच्यते, तत् त्रैवर्णिकानामेवेति ज्ञातव्यम्' इति तत्प्रकाशा- ग्रन्थस्य च विरोधापत्तेः । नचैकादशस्कन्धेऽपि, 'एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य संग्रहः' इति रश्मिः। फलात् । न च पौराणब्रह्मज्ञानादेः स्त्रीशूद्रेण पुराणादिवत्प्राप्तिः बाधकाभावादिति शङ्क्यम् । भावबोधेऽङ्गत्वेन स्त्रीत्वात् । तदुक्तं सर्वनिर्णये—न च ब्रह्मज्ञानमन्तरेण पुराणपठनं व्यर्थमिति वाच्यम् । व्यर्थत्वे भगवतो गुह्यजन्मनामावस्य हेतुत्वात् । 'यस्मिन् मे पावनमङ्ग कर्म' इत्युपक्रम्य 'धन्यां गिरं तां विसृजाञ्ज धीरः' इति वाक्यात् । अधीत्येत्यत्र नेङ् अध्ययने भ. आ. अनिटो रूपम् । किं तु इङ् स्मरणे अ. प. अनिटः तस्माच्च पाठप्रापकत्वमित्याहुः किं चेति । तथोक्तमिति ध्यै चिन्तायां भ्वा. प. अ. चिती स्मृत्यां चु. प. से. 'अचो यत्' । श्रवणकीर्तनस्मरणप्रकारेणोक्तम् । श्रवणपठनेति । फलबोधके वाक्ये उक्ते तदिति फलम् । आकाङ्क्षेति सादेश्यात्स्मरणाकाङ्क्षा ततोऽन्या फलबोधाकाङ्क्षाऽऽकाङ्क्षान्तरं तस्योदयप्रसङ्गात् । सादेश्यादिति स्मरणसमानस्तृतीयो देशः तस्य भावात् । सादेश्यं यथासंख्यरूपम् । तेन यथासंख्यपाठरूपदेशसामान्येन श्रवणदेशे श्रवणं कीर्तनदेशे कीर्तनं स्मरणदेशे अधीत्येति स्मरणम् । न तु पाठः । यथा समिधो यजतीत्यादिः । समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्त्वित्यादि च । समिधः समिधो अग्न इत्यादिपञ्चमन्त्राणां यथासंख्यपाठरूपदेशसामान्येन प्रथमप्रयाजस्य समिधो यजतीत्युक्तस्य प्रथमो मन्त्रोऽङ्गे द्वितीये द्वितीयः इत्येवमङ्गत्वं बोधयति इति तथा । सर्वपाठ इति पृथुचरितव्यतिरिक्तसर्वपाठः । उपासनेति भागवत- ज्ञानमित्युक्ते मनोव्यापारविशेषः प्रतीयते 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्धीर्भीरित्ये- तत्तत्सर्वं मन एव' इत्यत्र मनोवृत्तित्वात् । उपासनायाश्च मनोव्यापारविशेषरूपाया ग्रहणं न तु

कथनाच्चतुःश्लोकीतुल्यतयोपदेशस्य तत्रापि सत्त्वात् तत्राप्यनधिकारः शङ्क्यः । तदग्रे, 'नैतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम्' ॥ 'एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम्' ॥ इति कथनात् कर्मज्ञानादिमिश्रतयोपदेशाच्च तादृशां श्रावणे बाधकाभावेन तत्र तेषां श्रवणा- धिकारस्य सिद्धेः । अन्यथा तद्विरोधापत्तेश्च । नचामयेच्छायां तदर्थं कीर्तनस्य विरोधः शङ्क्यः । तत्र भगवत एव कथनाच्छ्रीभागवतपदाभावाच्चोक्तैकदेशातिरिक्तभागवतकीर्तनादपि तत्परिहार- सिद्धेः । पुरुषोत्तमसहस्रनामपाठस्यापि फलोक्तिप्रसङ्गे, 'सहस्रं यैस्तु पठितैः पठितं स्याच्छुकामृ- तात्' । इत्याचार्याणां वाक्यात् तस्मादपि तत्सिद्धेश्च । ये पुनरेतानि वाक्यान्याश्रित्य स्वस्यापि पाठाधिकारं शूद्रा आपादयन्ति, तेषां मात्सर्यादिदोषग्रासेन श्रीभागवतोक्तधर्मेष्वप्यनधिकारः । 'धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सताम्' इति वाक्यात् । किं पुनः पाठे । एतेनैव गीतापाठो व्याख्यातः । तत्राप्यध्यायसमाप्तौ, उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायामिति दर्शनात् । तस्मादुक्ता- तिरिक्तमेव शूद्रैः पठनीयम् । न तु श्रावणीयं, पाठनीयं वा । विध्यभावादिति निष्कर्षः ॥ ३८ ॥ इति नवमं शुगस्येत्यधिकरणम् ॥ ९ ॥

उपसमीपे स्थित्वा यथायोग्यकरणरूपायाः ज्ञानपदेनाप्रतीतेः । एवं च ज्ञानस्य प्राधान्यात् विशेष्यत्वात् । चतुःश्लोकीति तत्र ब्रह्मवादस्य सुबोधिन्यां करणात्तत्तुल्यत्वम् । तत्रापीति एकादशस्कन्धे एकोनत्रिंशे श्रीभगवानुवाचोद्धवं प्रति । 'कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि' इत्यादि । तेनोक्ते । ननु ब्रह्मवादसंग्रहातिरिक्तं शूद्रयोषिद्भ्यो ब्रूयादित्यर्थो यद्वा दोषविहीनायेत्येवमादिभ्यो ब्रूयात् शृण्वन्तीनां शूद्रयोषितां भक्तिः स्यादित्येवमर्थ इति न भक्तिः स्याच्छूद्रयोषितामित्यस्याप्रयोजकत्वमिति चेत्तत्राहुः कर्मेति 'कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि' इति कर्म । तद्धीति भक्तिः स्याच्छूद्रयोषितामित्यस्य विरोधापत्तेः । न च एतादृश एव ब्रह्मवाद इति शङ्क्यम् । तत्राधिकारस्तर्हि वर्तत एव । तदर्थमिति अभयार्थम् । कीर्तनस्य पाठरूपस्य शूद्रयोषित्सु सहानवस्थानाम् । तत्रेति तस्माद्भारत सर्वात्मेति