अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

ो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न"? Wait, let's look at the word before "गोत्रे": य (ya) with ño? "यञो"? Wait, 4.1.106 is an apavada or extends something. Wait, look at line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" Wait, does it say "यञो" or "यूनि"? Look at the characters: य with anusvara/o-matra: य-ञो (yañor) or यूनो? It has a loop like ञ or न? Wait, look at line 18: "यूनश्च कुत्सायां". Here in line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" - wait, in Vritti to "मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः": "मधु बभ्रु इत्येताभ्यां गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति..." So "मधुभ्यां गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" or "यञो गोत्रे"? Wait, look at the letter: य (ya) - then a letter with loop - looks like 'ञो' (yañ-o). Wait, could it be "यञो"? No, in "गर्गादिभ्यो यञ्" (4.1.1

७१८ श्रीब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ८ सू० २९

अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकां विशेषोपपत्तिमाह । अत एव अस्मादेव हेतोर्वेदस्य नित्यत्वम् । सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येन । चकाराद् ब्रह्मतुल्यत्वम् । शब्दब्रह्म वेदपुरुष इत्यादिवा- क्यत्वम् । अस्यास्तु सृष्टेर्ब्रह्मोपादानस्य सर्वज्ञतया कथनं तन्माहात्म्यनिरूपणा- र्थम् । बन्धिका ह्येषा । मोचिका तु सा । अत एव ऋषीणामप्यत्र मोहः । निःश्व-

भाष्यप्रकाशः । स्मृतिं 'सर्वेषां स तु नामानि रूपाणि च पृथक् पृथक्' इत्यादिसमृतिरूपमनुमानं चोपन्यस्य शब्दनिमित्तिकां व्यक्त्युत्पत्तिमङ्गीकृत्य सूत्रं व्याचक्षते । तथा सति, समाननामरूपव्यक्त्यवस्थाना- वश्यकता स्यादित्यवधेयम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ सूत्रमवतारयन्ति साधिकामित्यादि । व्याकुर्वन्ति अत एवेत्यादि । अस्मादित्यस्य विवरणं, सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येनेति । ननु यदि वैदिकसृष्टिरेव तदा श्रुतौ, यतो वा इमानीत्यादिषु ब्रह्मण एवत्सृष्ट्युपादानत्वकथनं निष्प्र- योजनकं स्यादित्यत आहुः अस्या इत्यादि । ब्रह्मोपादानस्येति ब्रह्मरूपस्योपादानस्य । तन्माहात्म्यनिरूपणार्थमिति । तस्या वैदिक्याः सृष्टेः प्रकटसच्चिदानन्दरूपत्वब्रह्मधर्मसंपन्न- त्वादिरूपमाहात्म्यनिरूपणार्थम् । उभयोर्वैलक्षण्यं स्फुटीकुर्वन्ति बन्धिकेत्यादि स्मृत्यन्तरविरोध-

रश्मिः । पदेन च देवमनुष्यान् स्मृत्वा प्रजापतिरसृजेति आदिशब्देन इन्दव इति पितॄन् तिरः पवित्रमिति ग्रहानाश्रव इति स्तोत्रं विश्‍वानीति शस्त्रं अभिसौम्येत्यन्याः प्रजाः इति श्रुतिः । इमानि बीजानि पदानि । इत्यादीति । उत्तरार्धं तु 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे' इति । स इति महेश्वरः । व्यक्तीति अर्थेन नित्यसंबन्धाय देवादिव्यक्त्युत्पत्तिम् । अत्रेति यत्तु स्फोटोऽपि स तु भागवतीयद्वादशस्कन्धस्य । 'शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः' ॥ इति वाक्यविरुद्धम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकामिति नित्यत्वसाधिकां विशेषशामिकां उत्कृष्टां वा उपपत्तिं ब्रह्मतुल्यत्वरूपामाहेति भाष्यस्यार्थः । प्रकृते । व्याकुर्वन्तीति यत्तु शंक- राचार्यादयः पूर्वसूत्रकथितं वेदर्नित्यत्वमेतद् द्रढयतीत्याहुः तन्न पुनरुक्त्यापातादित्याशयेन प्रका- रान्तरेण व्याकुर्वन्तीत्यर्थः। विवरणमिति विभक्तिहेत्वर्थसाम्यादिति भावः । यद्वा करणमेव अस्मा- दतः प्रभावादेव सर्वप्रपञ्चे यथाऽऽविर्भावतिरोभावदर्शनेपि ब्रह्मत्वेन नित्यत्वं तद्वैलक्षण्यमाविर्भावादिर- हितं तेन रूपेण वेदस्य नित्यत्वं शब्दब्रह्मत्वेनाक्षरत्वा च ब्रह्मवन्नित्यत्वम् । इदमुक्तं भवति यथा जगज्जन्मादिकर्तृत्वं ब्रह्मलक्षणं तद्वत् आधिदैविकप्रपञ्चकर्तृत्वं शब्दब्रह्मलक्षणम् । इत्यादीष्विति । सूक्तानि जायन्ते छन्दांसि जज्ञिरे तस्मादित्यादिषु यत इति जन्माधिकरणविषयवाक्यम् । प्रकृतेति चारिणा शब्दब्रह्मादिपदवाच्यत्वम् । स्मृत्यन्तरेति जन्माद्यस्येति स्मृत्यविरोधो मोचकत्वमोहक- त्वयोः सहानवस्थानलक्षणत्वात् । 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वयंभूरिति शुश्रुम' इति स्मृतेः अन्यजन्मा- द्यस्य यतः इति वाक्यं स्मृत्यन्तरं तेन विरोधम् । यद्वा— 718

इत्यर्थः"! Yes, तत्प्राधान्यम् = अर्थप्राधान्यम्!

Let's re-check line 12-13: "तथापि तस्य जैमिनिनाऽनुक्तत्वात् । यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः व्यवहारभेदस्तु प्रसिद्ध एवेति तावपि तद्गतावित्यर्थः ।" Look at L12-13: "यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" Wait, is it "यत्तु कल्पितमतः" or "यत्तु कल्पितं ततः"? "यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" - look at the letters: य (ya) त्त् (ttu) क (ka) ल्पि (lpi) त (ta) म (ma) तः (taḥ) -> कल्पितमतः.

Let's check line 36: "९१ ब्र० सू० २०" or "११ ब्र० सू० २०"? Look at the numbers: "९१" or "११" or "१"? First digit: '९' or '१'? It looks like '९' or '१'. Then '१'. Then 'ब्र० सू० २०'. Wait, in BS 1.3.29, 29 is sometimes 20 in some counting or it's sheet number / adhyaya / pada: Wait, 1st Adhyaya, 3rd

काऽन्यविन्दैहस्थ्यवन्तः । तथा च पूर्वस्थितामेव वाचं सर्वे ज्ञातवन्त इति तात्पर्यार्थः । निःश्वसितेत्यादीति तथा चेश्वरात्मकत्वरूपं नित्यत्वं वेदस्य न तु तदुक्तमिति भावः । नन्व- स्त्वीश्वरस्य नित्यता कथं तादृशी तन्निःश्वासस्येत्यत आहुः तस्यापीति । तस्येति ईश्वरस्य । तथा च सिद्धान्ते साकारत्वात् तादृशी नित्यता सूपपद्येति भावः । लोकवेदेति पूर्वतन्त्रे प्रथमस्य तृती- यपादेऽस्ति । जैमिनिनेति । 'प्रयोगचोदनाभावादर्थैकत्वमविभागात्स्यात्' इत्यादिषु सूत्रेषु शब्दैक्यस्या- नुक्तत्वादित्यर्थः । तथाहि यन्माधवीयजैमिनिन्यायमालाविस्तरे अर्थैकत्वं पदैक्यमन्तरा न संभ- वतीति पदैक्यं तर्कयित्वा अर्थैकत्वं महता संरम्भेण साधितम् । तत्र पदैक्यमन्तराप्यर्थैकत्वं पर्या- येषु दृष्टमिति तन्मन्दमिति अतो लोकवेदाधिकरणस्य कल्पितत्वेनाप्रामाणिकत्वम् । किंचाकृत्य-

"? Wait! Look at line 10, first word: Letter 1: wait, look at line 10 again: Wait! Could it be: "वारणात्"? Wait, why did I think "चारणात्"? Let's check if "वारणात्" makes sense: If it says: "...तस्या अपि नित्यत्वाद् [अ]वारणात्"? Or "नित्यत्वात् [तद्]वारणात्"? Wait, if creation is Brahma-rupa, then creation is eternal. If creation is eternal, then the relation between word and its meaning (the created things) is also eternal! Because the Purvapaksha is: creation is anitya (non-eternal), therefore the relation between Vedic words and worldly objects is anitya (संबन्धानित्यत्व). So by showing that creation is also Brahma-rupa and therefore nitya, the objection of "संबन्धानित्यत्व" is WARNED OFF / REFUTED (वारणात्)! "संबन्धानित्यतेति [शङ्कायाः] वारणात् वेदस्य नित्यत्वमक्षुण्णमेवेत्यर्थः" ! YES! "वारणात्"! "वारणात् संबन्धानित्यतेति"! Wait, but why is there a hyphen after नित्यत्वात्? Wait, look at the end of line 9: Is that "नित्यत्वा-द्" with a hyphen? Or "नित्यत्वात्"? Wait, look at line

दार्थार्थम् । नन्वस्य प्रपञ्चस्यानुकारित्वेन वाच्यत्वेन वा लौकिक्यमानत्वे सृष्टि- प्रलययोर्विद्यमानत्वादनित्यसंयोगः प्राप्नोति तत्राह समाननामरूपत्वादावृत्ता- वप्यविरोधः । वस्तुतस्तु भगवद्रूपत्वादाविर्भावतिरोभावेच्छयैव तथात्वात्- इतिशङ्कापि । तथापि लोकबुद्ध्यनुसारेणावृत्तावपि समाननामरूपत्वात् । भाष्यप्रकाशः । अनुक्तेत्वादेः सूक्तनित्यताबोधकत्वाद्वागर्थबलविचारेण । एतद्विचारेणाशङ्कायाहुः नन्वि- त्यादि । समाधिं व्याकुर्वन्ति वस्तुत इत्यादि । तथात्वादिति अनित्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् । तथोक्तं विष्णुपुराणे प्रथमेंऽशे— 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराऽखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत्' ॥ इति । रश्मिः । 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२३ समुद्रे जलप्रक्षेपवत् । पुनरुपादाने तदेवेति निश्चयाभावेऽपि नामरूपयो- स्तुल्यत्वादन्यस्य भेदकस्याभावान्नानित्यसंयोगविरोधः । कुतः । दर्शनात् । दृश्यते हि तथा । वेधपितृमातृस्त्रीभर्तृशरीरगङ्गाविषु तदेवेदमिति व्यवहारस्य सिद्ध- भाष्यप्रकाशः । एतद्विकल्पचतुष्टयवद्वा । आविस्तिरोभावाभ्यां तथा विकल्पश्चेत्यर्थः । उभयथापि, न वास्तवनित्यत्वबाधः । आहुतावपीत्यस्य व्याख्यानं समुद्र इत्यादि । प्रक्षेपवदिति सप्तम्यर्थे वतिः । दर्शनं व्याकुर्वन्ति वेधेत्यादि तथा च नित्यप्रलयविचारे शरीरादेः प्रतिक्षण- मन्यान्यत्वेऽपि प्रवाहेक्येनैकस्मिन् शक्यतामभिमन्यत इति तत्तत्प्रवाह एव पदानां शक्तिः । स चानादिसृष्टिवादिनो मीमांसकस्य मतेऽप्यविच्छिन्नत्वात्सिद्धः । अतो यथा, अव्यतिरेकश्चार्थे-

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

त्वात् । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्, दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्ष- मथो सुवः' इति । स्मृतेश्च । 'सर्ववेदमयेनेदमात्मनाऽत्मात्मयोनिना । प्रजाः सृज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते ॥' इत्यादिविस्मृतेः । सर्वस्मृतेश्च 'ऋषीणां पूर्वचरितस्मरणं स्मृतिरुच्यते' इति । अतोऽर्थबलविचारेऽपि पदार्थानां नित्यत्वान्न वेदस्यानित्यसंबन्धः ॥ ३० ॥ भाष्यप्रकाशः । अनुपलब्धे इत्यत्र व्यवहाराव्यतिरेकेण प्रवाहनित्यतया धर्मे शब्दसंबन्धवद्ग्रहो, तथा वस्त्वन्तरे- ऽपीति नानित्यसंयोग इत्यर्थः । अविच्छेदे प्रमाणं दर्शयन्ति सूर्येत्यादि । सर्वासां स्मृतीनां कार्यं प्रवाहाविच्छेदसाधकत्वमित्यत आहुः ऋषीणामित्यादि । लक्षणार्थविचारादेवाविच्छेदावग- तिरित्यर्थ

कचिद्तृतीयप्रपाठक इति पठन्ति । भाष्ये । छत इति रश्मित्वेन 'प्रकाशाश्रयवद्वा" Wait! "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचित्तृतीयप्रपाठक"? Look at line 36: 'क' 'चि' 'द्' 'तृ' 'ती' 'य' 'प्र' 'पा' 'ठ' 'क' -> "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचित् तृतीयप्रपाठक"? It looks like "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचिद् तृतीयप्रपाठक" (कचिद् with no व, or small व under क: क्वचिद्). Then: "भाष्ये । छत इति" - wait, is that 'छत' or 'अत'? Or 'कृत' or 'तत'? In line 7 of Bhashya: "स्वतः सिद्धं च तेषां तन्मधु ।" Wait, does Bhashya have "स्वत इति"? Look at Bhashya line 7: "स्वतः सिद्धं च तेषां तन्मधु ।" So in line 36 of Rashmi: "स्वत इति"! Wait, line 36 shows: 'भा' 'ष्ये' । [space] 'स्वत' (or 'छत'?) 'इ' 'ति' Ah, the letter is 'स्वत'! 'स्व' looks a

यहाँ पृष्ठ पर दिए गए संस्कृत पाठ का देवनागरी में पंक्ति-वार लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

७२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३१ भाष्यप्रकाशः। त्वाविशेषान्मनुविद्यायामपि देवानाधिकारो वक्तव्यः । तत्रासौ वा आदित्यो देवमध्विति मधूत्वेनोपवर्ण्यमानस्यादित्यस्य विद्याविषयत्वादादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत । किंवात्रे आदि- त्याश्रितानि पञ्च रोहितादीन्यमृतान्यनुक्रम्य वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्याख्यान् पञ्च देवगणांस्त- दुपजीवकानुक्त्या, स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनेव मुखेने तदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यतीत्यादिना वस्वाद्युपजीव्यान्यमृतानि विजानतो वस्त्रादिरूपत्वप्राप्त्या स्वगणमुख्यामुखेन तृप्तिरुच्यते । सा चोपासनात् प्रागेव वस्त्रादिरूपेण वर्तमानानां पुनस्तत्प्राप्तिकथनात् प्राप्य- प्राप्योर्बेध वेतोरैक्यापस्याऽनुपपन्ना भवति । न च वस्त्रादिप्राप्या वेदांशान्ये कल्पयितुं शक्यन्ते। प्रमाणाभावात् । अधिकारानङ्गीकारे तु तेषामनुपासकत्वात् कृतार्थत्वाच्च न देवान्तरकल्पना । न च मास्तु मधुविद्याधिकारः । तावता ब्रह्मविद्याधिकारो न वारयितुं शक्यः । तेषां मोक्षा- र्थित्वात् तत्र बाधकाभावाच्चेति वाच्यम् । यतो ब्रह्मणोऽपि देवत्वम्, देवत्वेन च तस्याप्यु- पासकप्रमाणे प्रवेशेनोपासत्वप्राप्यत्वयोर्विघटनादिति । अत्र च मध्वादीत्यादिपदेन, अग्निः पादो रश्मिः। तेजस्त्वात्' इति सूत्रविषयत्वेन रश्म्यभेदात् स्वतः सिद्धम् । प्रकृते । अत्र इति असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य चौरैवेतिस्राग्रे । तिरश्चीनवंशोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाज्यः ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पम् ता अमृता आपस्ता वा एता ऋच एतमृग्वेदमभ्यतपंस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोऽजायत तद्वयक्षरत्तदादित्यमभि- तोऽश्रयत्तद्वा एतदादित्यस्य रोहित रूपमिति । तस्य देवतिर्यग्गतवतः मधुनः चौरैव तिरश्चीनवंशः तत्प्रसिद्धमधुन् इव चिन्तयेत् । अन्तरिक्षमपूपः । सवितृमध्वाश्रयत्वात् मरीचयः लक्षणया रश्मिसङ्घाः सविन्नाकृष्टाः भौमा आपः । पुत्रा इव मध्वपूपच्छिद्रभ्रमरबीजस्थानीयाः तस्य रसमध्वाश्रयस्य सवितुर्ये प्राचः पूर्वदिग्गता रश्मयः ता एवास्य मधुनायः प्रसिद्धमधुन इव मध्वाधारच्छिद्राणि तत्र ऋच एव ऋचचाः एव मधुकृतो भ्रमराः कुतः ऋचाचा हि सोमाहृत्यपोऽपूर्वरूपा आदाय लोहितं रूपं सवि- त्राश्रयं मधु कुर्वन्तीति मधुकृतः । ऋग्वेदः ऋग्ब्राह्मणभागः । तद्विहितं कर्म एव पुष्पं पुष्पस्थानीयं ताः प्रसिद्धाः कर्मणि प्रयुक्ताः अमृता आपः सोमाज्यपयोरूपाहुतयः अपूर्वीभूताः अत्र पुष्पाश्रयापस्था- नीया इत्यर्थः । ता वा एता भ्रमरस्थानीया ऋचः कर्मपुष्पेभ्यः आहुत्यपूर्वरूपरसमादातुकामाः ऋग्वेदं तद्विहितकर्मपुष्परूपमभ्यतपन् रसनिःस्रवार्थ व्यापारमकुर्वन् यथावत् कर्म निरवर्तयन्नित्यर्थः। ऋग्भिर्मत्रैः शस्त्राशस्त्रभावमुपगतैः क्रियमाणं कर्म रसनिवर्तकं भवति । पुष्पाणीव भ्रमरैराकृष्यमाणानि । रसान्मधुनिष्पत्तिमाह तस्याभितप्तस्येति । तस्य ऋग्वेदविहितकर्मपुष्पस्याभितप्तस्य ऋग्भ्रमरैर्निर्वर्ति- तस्य यशस्तेज आदि रसोऽजायत । यशो विश्रुतम् । तेजस्स्वगतं दीप्तिः । इन्द्रियं प्रसिद्धं वीर्यं सामर्थ्यम् । बलमन्नाद्यं अन्नं च तदन्नं च । रसो मध्वाख्योऽजायत उत्पन्नः । तद्वयक्षरदिति तच्चापि ब्रह्मास्तं मधु व्यक्षरत् विशेषेणोर्ध्वमक्षरत् अगमत् । तदादित्यमिति गत्वा च तन्मधु आदित्यमभितः पार्श्वतः आदित्यस्य पूर्वभागमश्रयत् । तद्वा एतदिति तद्वै तदेव पूर्वोक्तमेवैतत्प्रत्यक्षं मधु किं तत् यदेतद् उद्यत आदित्यस्य रोहितं रक्तरूपं दृश्यत इत्यर्थः । एवं अथ येऽस्य दक्षिणा रश्मयः ता एवास्य दक्षिणा मधुनाच्यः यजूंष्येवेत्यादिः आदित्यस्य शुक्लं रूपमिलन्ता श्रुतिः । एतामय येऽस्य प्रत्यचो रश्मयः ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः सामान्येवेत्यादिः आदित्यस्य कृष्णं 726

' इति कोशात् ।"

Line 24: "उपाद्यत्वं देवहविःप्रापकत्वं तदभिमुखा वै देवाः इत्यत्रात्रोपायत्वं सर्वात्मभाववत्त्वं साधारण-" Wait, "उपाद्यत्वं" or "उपायत्वं"? Look at the first word of line 24: उ (u) पा (pā) य (ya) or द्य (dya)? It has a loop on right: looks like 'उपायत्वं' or 'उपाद्यत्वं'? Wait, the next word in the sentence has 'हविःप्रापकत्वं... इत्यत्रात्रोपायत्वं'. Notice later in the same line: "इत्यत्रात्रोपायत्वं". Here it's clearly "उपायत्वं". The first word has a slightly smeared 'पा' or 'द्य': "उपायत्वं". Let's check if it's "उपायत्वं": yes, उपायत्वं देवहविःप्रापकत्वं.

Line 25: "देवपदसमभिव्याहारस्योपायत्वे हविःप्रापकत्वबोधकत्ववद्विशेषवसुपदसमभिव्याहारस्योपाये सर्वात्म-"

Line 26: "भाववत्त्वं बोधकत्वात् । न चान्यविषोपाय उपायत्वमन्यविधमिति वाच्यम् । आचार्यसूचकाग्निपद-" Wait, "नान

७२८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ किंच । तेषां सर्वेषामनधिकारः प्रत्यक्षत एव दृश्यते । सर्वे हि नक्षत्रा- दिरूपेण महाभोगवन्तो जगदवभासकत्वेन ज्योतिश्चक्रे दृश्यन्ते । अग्निः पुच्छस्य प्रथमं काण्डमित्यादिश्रुतेश्च । न हि तादृशां प्राप्तैश्वर्यवतां सर्वोपास्यानां मोक्षदातॄणां ज्ञानकर्मणोः कश्चनोपयोगोऽस्ति । तस्मादनधिकार एव देवाना- मित्येवं प्राप्ते ॥ ३२ ॥ उच्यते— भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । भावं देवानामधिकारस्य सद्भावम् । बादरायण आचार्यः । गौणसिद्धान्ताभावाय स्वनामग्रहणम् । किमार्थेन ज्ञानेन । तथा सति तुल्यत्वमत आह अस्ति हि । अस्ति वेदे, 'प्रजापतिरकामयत प्रजायेय' इति भाष्यप्रकाशः । ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२ ॥ अग्निः पुच्छस्येति श्रुतिस्तैत्तिरीयाणामारण्यके शिशुमारो- पासनेऽस्ति । शेषं निगदेन व्याख्यातम् ॥ ३२ ॥ भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ वेदे सत्त्वमुपपादयन्ति प्रजापतिरित्यादि । अयमर्थः । अयं हि भूतार्थवादो यस्यैवं विदुषोऽग्निहोत्रं जुह्वतीति विद्वाक्यशेषः । स यदि स्वार्थे रश्मिः । निवसन्ति स्म अत्र चेति । देवोपासनविधानं तु आदित्यस्य पादत्वेन संवर्गत्बेन ब्रह्मत्वेन च शंकरभाष्येन्वेता अपिपदेन यस्यादित्यः शरीरमिति श्रुत्युक्तोपासना सा च शरीरत्वेन । यावद्विद्यादीति अयं न्यायः साधनाध्याये तृतीयपादेऽस्ति 'यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम्' इति । मूल इति मूलं वसुनयाजयत् इति ब्रह्मविद्याधिकारकल्पने । तत्र मूले कुठारो मनुष्याणां याजकर्मत्वेनाङ्गीकारात् वसुसंज्ञाया भाविनीत्वं तत् फलम् । ब्रह्मविद्याधिकारं वदतःस्वहस्तच्छेदहानिः यथा कश्चिद्वृक्षारूढः स्वस्थितिमूलं शाखां कुठारेण छिन्दन् पतति । किं च देवाधिकारपोषिकायाः श्रुतेस्तात्पर्यामाह जैमिनिः वसुनिति मनुष्याणां यागानन्तरभाविनी वसुसंज्ञेति । मनुष्याणामधिकार- पोषिका श्रुतिरिति भावः । तस्मादित्यादीति । त

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२९ स एतमग्निहोत्रं मिथुनमपश्यत् । तद्युदिते सूर्येऽजुहोदिति' । देवा वै सत्रमा- सतेत्यादिभिः कर्माधिकारो निश्चितः । तद् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादि । तथेन्द्रप्रजापतिसंवादे, ब्रह्मा देवानामिति च । एवमेवंविधै- र्वाक्यैर्देवानामध्यधिकारोऽस्ति । यच्च च पुनर्दैवानां फलभोग एव प्रतीयते, न भाष्यप्रकाशः । प्रमाणं न स्यात्, तदा तादृशज्ञानेनान्यसाध्यमग्निहोत्रिणः प्रजारूपं फलमपि न स्यात् । अतोऽ- ग्निहोत्रद्रष्टृत्वं तद्धोतृत्वं चावश्यमभ्युपेयम् । न चात्र प्रजापतिरिति भाविनी संज्ञा वक्तुं शक्या । स्वतः पूर्वमन्यस्याभावात् । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्' इति श्रुतेः । एवं सिद्ध एकत्राधिकारे, देवा इत्यादिभिः कर्मणि, यो य इत्यादिभिर्ज्ञाने च देवानामतिलारो निश्चितः । एवमित्यादिकं रश्मिः । वज्रायमादित्यो ब्रह्मेत्यादेश इतिवद् विरुध्यति नाप्यनुवदते वायुर्वा व संवर्ग इतिवत् । किं तु पूर्वं जातमर्थं प्रकाशयति भूतार्थवादः । तथा च वार्तिकम्— 'विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः' ॥ इति । अत्र भाष्य आदिपदेन 'साध्या वा देवाः स्वर्गकामाः एतं षड्रात्रमपश्यन् तमाहरन् तेनायजन्त' इति संगृहीतव्या । अयमितिपदेन लङन्तपदघटितश्रुतितुष्टयपरामर्शात् द्वितीयायां विशेषमाहुः यस्यैवमिति द्वितीयस्य चतुर्थपादेस्ति । अग्निहोत्रविषये बह्वृचब्राह्मणं यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र यावज्जीवशब्दः कृत्स्नजीव[न]वाचकस्ततश्च तत्पुरुषधर्मं निमित्तीकृत्याग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते इति विद्वदविद्वत्साधारणोऽग्निहोत्रप्रयोगः । अत्र चाग्निहोत्रमिथुनमपश्यदिति भूतार्थवाद- स्तेनासद्रीयाः एवं विदुषो यावज्जीवमग्निहोत्रं प्रतीयन्त्यत्रेति विद्वदग्निहोत्रप्रयोगः तत्र विद्वद्वाक्यशेषा- पेक्षास्ति । ननु विद्वदविद्वत्साधारणप्रयोगो वैधः 'विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत्' इति वाक्यसिद्धश्वेति भूतार्थवादेन कथं विकल्प्यते इति चेत्तत्राहुः स यदीति स भूतार्थवादः । न स्यादिति । न च काकतालीयन्यायेन फलमस्तु इति वाच्यम् । निर्बन्धोनामप्रवृत्त्यापत्तेः । विदुष इति वाक्यं तु विदुषः सकलकर्मसिद्धिमाह न तु विद्वदविद्वत्साधारणप्रयोगम् । अन्यस्येति मनुष्यत्ववत्संज्ञाकारणस्य वसुनिक्षेपेव प्रजापतित्वान्यस्य । एवमिति एवं पूर्वोक्तप्रकारोणासौ वा 'आदित्यो देवमधु' इत्यादीति न्यायादिलन्तभाष्योक्तवृत्तान्त एकत्र देवा इत्यादिभिः कर्माधिकारे सिद्धे । बोध्यवं । एवं पूर्वपक्षे पूर्वसूत्रोक्तदोषद्वयं ज्ञानकर्माधिकाराभावरूपमुद्भूतम् । द्वितीयसूत्रोक्तं दोषमुद्धर्तुमाहुः एवमितीति । एवं प्रकारो यत्र एवमेवंविधैर्वाक्यैर्देवानामध्यधिकारोऽस्तीति भाष्ये तत्रापि यस्य यत्र चेति भाष्यस्य तद्भाष्यं स्फुटार्थम् । करणं भाष्ये कृतिः । अधीति असौ वा आदित्त इत्यस्यार्थं उक्तो भगवदिच्छ्या ये लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका इति 'ये धातुशब्दाः' इति पन्नापठम्मनात्सर्वेन्तरमुच्यते सिद्धान्ते परं तु भगवदिच्छयैव सिद्धान्ते, अन्यार्थे इच्छाभावात् । ननु पत्रावलम्बने कर्मकाण्डश्रुत्युल्लेखात् कर्मकाण्डविषयेऽस्तु न तु ज्ञानकाण्डेपीति चेन्न तत्र 'विचारो मोगरूढितः' इति पूर्वमीमांसाकारिकाया योगरूढेः 'तत्रैवाशौ वेदराशेः' इत्यत्रैवकारेण रूढेर्व्यवच्छेदात् । वेदान्तानामपि वेदत्वमतो योगमात्रं वेदान्त इत्येवकारपर्यालोचनलब्धम् । अतोऽस्यां कुत्राधिकारः सर्ववत्तच्च इलग्नां उच्चन्ते । असाविति यद् यज्ञाने असुन् वप्ता । वै भातीति । या भवि-

७३० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम्। [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ११ रश्मिः। गन्धवनयोरनिद् अ.प.डैः। गन्ता गन्धयिता, गन्ध अर्दने चुरादिः भर्द गतियाचनयोः भ्वा.प.से.अर्द हिंसायां चुरादिः आ.से.याचिता बाळलीलादौ हिंसिता वा दैत्यानाम् । आदित्य इति दितिः दाप् लबने किच् घुमास्थेतीत्त्वम् । न दितिरदितिः द्वैधीकरणकर्त्री विनाशकर्त्री लुञ् छेदने क्यादिः उ.से.खिदिर् द्वैधीकरणे रु.उ.अ.नक्त विनाशे चुरादिः प.से.अत्र नकतीति कर्तरि डैडभौ अदितेरपत्यादि- रादित्यः 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदान्ण्यः' सर्वममृतमप्रियत इति बृहदारण्यकात् । अत्ता गन्ता गन्धयिता च द्वैधीकरणकर्म्या विनाशकर्म्या अपत्यं पातकर्तृ विनाशकरणं पत्ऌ पतनेण्यत्। पतु गतौ भ्वादिः प. सेटो विसर्गलोपः। देवानां क्रीडादिकर्तॄणां मधुः गमनकर्तृ विनाशकरणमिति पातकर्तृविनाशकरण- मित्यस्यार्थः। ण्यविधानेन 'ऋहलोर्ण्यत्' इति सूत्रेण ण्यडुङ्स्वभावश्छान्दसः पुंनाम्नो नरकात्त्रायत इति पुत्र इति प्राचां पर्यायवादात्। पुत्रपर्यायश्चापत्यशब्दः। 'मनेर्धश्छन्दसि' इत्युसिर्धश्च अवबोधकर्ता अव- क्षरणादौ वुष अवगमने। तस्येति तनु विस्तारे विस्तारकस्य स्तूञ् आच्छादने इद ऊर्जने ऊर्ज बलप्राण- नयोः द्यौः द्योतन्तेऽसामिति द्यौर्गौवत् बाहुलकाद् युतेर्दोः लौकिकशब्दोधिकरणव्युत्पत्तेरेणादितु पञ्चमा- ध्यायान्ते 'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे' इति कारिकां प्रक्षिप्योक्तत्वात् । यु अभिगमने द्यौति डौरलौकिकः 'ये धातुशब्दा यत्रार्थे उपदेशे प्रकीर्तिताः' इतिवाक्यात् अ.प.अनिद् श्रीविनाशाय गन्ता तस्य एव, इण् गतौ अ.प.अ. 'इणशीभ्यां वन्' आवेडयनमित्यर्थः । तिरश्चीनवंशः तरणं तु प्लवनतरणयोः भ्वा.प.से.असुन् क्वचिदपवादविषये प्रीतिर् प्लवनं मुद्र गतौ इत्यस्य रूपम् । पुराणाद् गतिः फलं तस्मै [प्रेवृ सेवने भ्वा.आ.से.अङ्गविकारस्तस्मै] अचीनः विभाषां बेरिति खः वर्णलोपः । अञ्जु गतिपूजनयोः अच इत्येके, पूजनाय अञ्च गमनाच्चेत्युभयोर्यतस्य न रूपं अव्यक्तसम्बन्ध प्रकरणेऽनुपयोगात् भ्वा.उ.सेद् वंशः वंशसम्बन्दिर्बचनं टुवम उद्रीर्णं भ्वादिः प.से. 'हृभृवमिव्यध्यः शक्' वमति वम्यते वा वंशः। उत् उडू शब्दे किप् तुक्, शब्दात् गिरणं विज्ञानं तस्य कर्तृ गृ विज्ञाने चुरा.आ.से.विज्ञानस्य कारणं दैवीसंपत्तस्य कर्तृ विज्ञानस्य कृतजन्यत्वात् । गिरणं न सेचनं तथाहि गु.सेचने म्वादिः प.अ.सिचिर क्षरणे विच क्षरणे तु.उ.अ । क्षर संचलने भ्वादिः प. । चल कंपने म्वा.प.से.कपि चलने म्वा.भा.सेद्व इत्यन्योन्याश्रयात् नापि चल विलसन इत्यस्य तु.प.से.उस केप- क्रीडयोः भ्वा.प.से.लिप आलिङ्गने दि.आ.अ.लिगि गतौ म्वादिः प.सेद्, इत्यस्यैवाकार्यार्थगमनेऽजन्य- त्वात् । उदीर्णान्वयाच्च गौरवाच्च । नापि लिगु चित्रीकरणे जु.प.से.प्रयोजनाभावात् । अथ क्षिप दाहे म्वा.प.सेट्ः असंभवात् । नापि क्षिप संक्षेपे इत्यस्य क्षेपश्चि आत्लाभायस् । द्यर्थ चुरा.प.सेद् । क्रीडार्थ उच्यते, क्रीड विहारे म्वा.प.से.संभवति अप्रयोजकत्वात्। नापि चठ भूताविलस्य चुरा.प.सेट्। अप्रयोजकत्वात् । अतो गृ विज्ञान इत्यस्य रूपं उदीर्ण इत्यत्रात्र । अत्र 'उच्योर्ग्रः' इति सूत्रेण यन्मु तु न धातुपाठकृताकृतत्वात् । अन्तरिक्षमपूप इति पात्रादृग्भिम्योरन्तरीक्ष्यते ईक्ष दर्शने कर्मणि यन् छान्दसं ह्रस्वत्वम् । अन्तरीक्ष्यते नक्षत्रजालं जगद्वास्मिन् इत्यधिकरणव्युत्पत्तिस्तु नोक्ता । लुट्य वभो बाधप्रसङ्गात् । लौकिकत्वाच्च । दृशिर् प्रेक्षणे इति दर्शनं प्रेक्षणं ज्ञेयम् । पूबू पवने क्यादि- रूपयपदी सेट् पूनाति पूयते पूपः न पूपोऽपूपः नभ्समासः । अन्तः अतिबन्धने म्हा.प.से. बाहुलकादरन् प्रातः पुनरितिवत् । अत सातत्यगमने भरन् । पण स्तुतौ अर उकारश्चास । अन्तरशब्धं मध्यकैः कामक्रोधादिभििरीक्ष्यते यः पदार्थः सोन्तरिक्षम् । रूपप्रपञ्चः सोपपो न पुनातीत्यर्थः। अभोजकनमित्यर्थः । व्यासवासुधायां प्रकारान्तरव्यव्ययवर्गं तन्मथ्यवाचकशब्ताशब्दा औशिकम्। 730

किं चाङ्गुलादौ भ्वा. प. सेट् इसिमृग्रिण्वामीति तन्। मरीचयः पुत्राः इति प्रियन्ते कामादय एषु सुरूणिभ्वामीथिः पुन्नाम्नो नरकात्त्रायन्त इति पुत्राः भक्तिज्ञानादिप्रतिपादका वेदा नामप्रपञ्चरूपाः पुषो हस्वश्चेति सूत्रात् पूञ् पवने क्यादि यु.सेट् डन् पुनात्यनेन पुंनाम्नो नरकादिति मतो देवत्वाद्वा पाठत्वाद्वा तस्य विस्तारकस्य ये देवाः पूजादिकर्तारः । प्राञ्चः प्र.पूरका गन्तारः अञ्चे क्किन् ऋत्विगादिना रश्मयो व्यापकाः अभोतेरश चेति मिः अश्नुवत इति रश्मयोत्र मुक्ताः त एवेति वक्तव्ये ता एवेति विधेयलिङ्गं विस्तारका एवायनं कर्तरि ल्युः । अस्य इदि परमैश्वर्ये परमैश्वर्यवतः । प्राञ्च इति प्राञ्चति ऋत्विगादिना किन् । अञ्जु गतिपूजनयोः पूजादिकर्म्यः । भ्वा.प.से.प्रपूरिका गन्ध्र्यः मधुनाड्याः इति ज्ञानकर्तुः नल गन्धे णल बन्धे भ्वा.प.से.नालयति पचाद्यच् डलयोरेकत्वं हलविकारः गौरादिः गौरादित्वात् ङीष् । गन्ध्र्यः याच्याकर्म्यः गत्वा याचिका इति यावत् । गन्ध अर्दने चूर्णे गति- याचनयोरिति बन्धार्थकधातुस्तु टवर्ग्यादिस्त्वर्गादितो निर्बलः, नाड्य इत्यत्र तवर्गपञ्चमादित्वाच्छान्दसः। ऋच एव मधुकृत इति। मद्योर्ज्ञानकर्तुः भक्तिज्ञानादिभ्यः कृतः कृती छेदने द्वैधीकारिकाः ऋचानोरथेन क्रीडाप्राकट्यात् क्रीडाया अद्वैतविरुद्धत्वात् । गोप्यो गावो ऋच इति कृष्णोपनिषदः । 'वने वृन्दावने क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सह' इति श्रुतेः, तथा च फलाध्यायभाष्यम् । अचलत्वं चापेक्ष्येति सूत्रस्य ऽलीलाविष्करणमनाविष्करणं चापि तदिच्छयैवेत्याहेति डुकृञ् करणे वा किप् तुक् भक्तिज्ञानादीनां कर्तृ कर्म्यः । अयमर्थः—'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थः' इति श्रीभागवतैकादशस्कन्धाज्ज्ञानं स्वयं प्रकाशं वैकुण्ठात्मकं द्वितीयस्कन्धनवमाध्यायसुबोधिन्युक्तं विद्वन्मण्डनोक्तं च तत्र गोप्यो गावो ऋग्रूपाः सन्त्येवात्र तु बीजरूपा अपि । ऋचस्तु ऋच स्तुतौ संस्तुताश्चित्यपि तुदा. प.सेट् ऋच्यन्ते स्तूयन्ते ब्रह्मात्मदेवाद्य आमिरिति ऋचः किप् । ऋचो ऽयनं उत्तरदेशसंयोगानुकूलो व्यापारः, न च गुणे गुणानङ्गीकार इति शङ्क्यमन्यमतत्वात् ऋचां 'वेदा यथा मूर्त्तिधराश्चितुष्ठे' इति वाक्यात् मूर्त्तिसत्त्वात्। ये हि सुपां सुलुकिति सुः एवकारार्थाय अनेन हेतुना मधुकृत इत्यर्थः । ऋग्वेद एव पुष्पमिति ज्ञातव्यो ज्ञानकर्तव अयनेन स्ववृत्त्या विकासकर्ता पुष्प विकासे पचाद्यच् पुष्यति दि.प.सेट् काश शब्दे भ्वा.प.से.तस्य न रूपं एकदेशान्वयापत्तेः किं तु काश दीप्तावित्यस्य दिवा.आ.सेटो रूपं काश्यत इत्यर्थः । पुष पुष्टौ । चुरा.प.सेट् कष्पश्लिष्यति सप्तस्वगावाच्च रूपं, पुष विभागे दि.प.सेटोपि न रूपं षट्त्वाहित्वात् । पुष पुष्टौ भ्वा.क्र्या.प.से.दि.प.अ.एतेषां न रूपमात्माश्रयात् । ता अमृता आप इति ता विस्तारिकाः अमृता न मृतं मरणमस्यांस्त्यन् अपामवान्तरप्रलयाश्रयत्वात् । प्राणत्वापोमय- त्वात् 'आपोमयः प्राणः' इति श्रुतेः साधुरापोमय इति व्यासपासूत्रायास् । आपः आप्नुवन्ति व्याप्यन्ते वा आप्लृ व्याप्तौ स्वा.प.अ. किप् । ता वा इति ता विस्तारिका वै वान्ति वैः वा गतिगन्धनयोः गन्ध्र्यः गन्धवित्र्यः । एता इति एतैस्तुद् चेलादिस्तुद् । गन्ध्र्यः ऋचः इति स्तुतिकर्म्यः । पतन्ति गन्तारं ऋग्वेदं पूर्वव्याख्यातम् । अभ्यतपन् मयामावाद्यातपन् विचारितवन्तः निष्पन्नांश्वावात् निष्पन्ने निष्पाद्यपर्यासु तप आलोचन इत्यस्य ग्रहणात् । लोचु दर्शने भ्वा.भा.से.करणे ल्युट् ऽसत्वात्रिगुण्त्वादेव । याज पूजकर्मणीतिवत् क्रियते कर्मेति व्युत्पत्तेः भाव्युत्पत्तेः कचित्ज्ञानविचार- योरकत्वात् । तप संतापे भ्वा.प.अ. तप ऐश्वर्ये दि.भा.अ-तप दाहे चुरा.भा.से.एतेषां न रूपं निष्पन्नेऽ- ग्रहणात् । तस्येति । विस्तारकस्यामृतत्त्वाद्गवाय विचारितस्य । यश इति अश्नुते व्याप्नोति 'यशेतेऽनेने दुरु इति बाहुल व्यापकेत्येवम् । तेज इति तिज निशाने तेजयति निष्पन्नेनेन वा तेजः

७३२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ रश्मिः । बसून् ज्ञानि तेजने भ्वा.उ. । इन्द्रियमिति इदि परमैश्वर्ये इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गमिन्द्रियमित्यादिना घन् निपातितः वीर्यमिति वीर विक्रान्तौ चु.प.से.पचाद्यच् तत्र साधुरिति यत् नचो यद्वा । अना- नाद्यमिति टीकायां वर्णलोपः अन्र्नाथं अद भक्षणे क्त-प्रत्ययः ऋहलोर्ण्यत् भक्षितमदनीयं च । रस इति रस आस्वादने चुराद्यदन्तः कर्मणि घञ् स्वाद आस्वादने भ्वा.आ.से. । अजायत इति जनि प्रादुर्भावे दि.आ.से.एतानि रसान्तानि पूरकाणि व्यापकानि । दृ भये भयसंयुक्तानि सत्तावन्ति कृतानि परं वेदसहितलेनाधिदैविकानि कृतान्युत्पादितानि । तद्वैदिति तद्विस्तारक आदित्यः अम्बव- त्वाद्विलस । विभ्रजनादिकर्ता अहरत् । क्षर संचलने भ्वादि.प. चल विलसने.लस श्लेषणक्रीडयोः श्लिष आलिङ्गने लिगि गतौ समगच्छत् । क्रीड विहारे विभ्रजनादिकर्ता सम् अहरत् । तदादित्यमिति तदित्युक्तार्थः यन्न आदिः आदित्यमुत्कार्यमाश्रयत् असेवेत विसृ गतौ दि.प.से अगच्छत् अनुवृत्तिं कृतवान् इति यावत् । अनुवृत्तिः सेवापदार्थ इति सुबोधिन्यां प्रथमस्कन्धस्य । कुत इत्यत आह अभित इति भीविनाशाद्धेतोः । तद्वा इति तद्वै एतत् यत् एतत् आदित्यस्येति षण्णां पदानामुक्ता अर्थाः । रोहितं रूपमिति रुह जन्मनि भ्वा.प.अ.रोहति प्रादुर्भवति बहेरश्च लोवेति तन् । रूपमिति रूप रूपकरणे इति चुरादेरूपं तथाप्यात्माश्रयात् रूप विमोहने दि.प.से.अच्.अन्येषामपीति दीर्घः यद्वा रु शब्दे अ.प.से.रूयते आविष्क्रियते रूपं रूप्यशिखेति पप्रत्ययो दीर्घश्च निपातितः । अतो नात्माश्रयः । एवं पञ्चामृतानि निरूपितानि तत्र प्रथमामृतं ये जीवन्ति तानाह तद्यत्प्रथमममृतमिति तद् विस्तारकं यद् याजकं प्रथते प्रथ विस्तारे प्रथ प्रख्याने च भ्वादिः आ.से. प्रथेरमन् स्या प्रक्रमने कब वाक्यप्रबन्धे वाक्यानां प्रपूरकं बन्धनस्य कर्तृ बन्ध संयमने चु.प.से.यम उपरमे भ्वा.प.से.उप उक्तार्थ रम क्रीडायां क्रीड विहारे विहारो विहरणं तस्य कर्तृ यत्तु यम परिवेषणे चु.प.से. परि.पूरकं विषृ सेचने भ्वा.प.से.सिचिर् क्षरणे क्षर संचलने चल विलसने लस श्लेषक्रीडयोः श्लिष आलिङ्गने लिगि गतौ तदा तु बन्धनस्य कत्र्रित्यस्य गमनस्य कत्र्रित्यर्थः । यदपि विष्लृ व्याप्तौ अ.जुहो.उ.अ.श्री प्रजनकान्तिग्लासनासादनेषु आप्लृ व्याप्तौ व्यापनस्य कत्र्रि निबन्धनस्य कत्र्रित्यसार्थः । स तु आसा- दनंशेऽवोपसर्गस्य सत्त्वात् तदर्थसंनिवेशे । यदपि विप्र वियोगे क्या.प.से.श्री प्रजनादिषु युजिर् योगे रु.उ.अ.तत्र योगो युज समाधौ दि.आ.अनिट्.सम् आ दुधाञ् धारणपोषणयोः पुष पुष्टौ चुरादिः प.से.पुषेः पुष्ट्यर्थे आत्माश्रयः । पुष इत्यस्य प्रसक्तिर्नास्ति पष्ट्यादित्वात् तत्र धारणपोषणयोरित्यत्र पुनरुक्तिप्रसङ्गः । यदि च धूञ् धारण इत्यस्याग्रहणे धृङ् अवध्वंसने भ्वा.आ.अ.धृङ् खाने तु.भा.अ. एतयोर्ग्रहणे न पुनरुक्तिप्रसङ्गः इत्युच्येत तदा तु वाक्यानामित्येनानेनान्वयः । नापि धून् भरणे इत्यस्य भ्वा.प.से.नापि धृ कौटिल्ये भ्वा.प.अ. वाक्यानामित्येनानेनान्वयः यदपि योगो युज संपर्के चु.प.सेट् पृच इर्च संपर्के रु.उ.प.से. वाक्यानां प्र.पूरकं संपर्कस्य कत्र्रिति वाक्यानां प्रपूरकं बन्धनस्य कत्र्रित्यस्यार्थः संभवति । अमृतमिति न म्रियतेऽनेन । तन्निरूक्त्यां किंवेत्तितन् । अग्रे श्रुतिः तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न देवा अश्नन्ति न पिबन्ति एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्तीति । तत् विस्तारकं वातेर्लिङ्वेति सूत्रेण वा गतिगन्धनयो- र्दिदिन् । वि.वसवः वस निवासे भ्वा.प.से. वसन्तीति वसवः 'शृस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिक्षिपिभ्यश्चि- न्वञ्ज' इत्युः । देवा उपजीवन्ति दृष्टेषु क्रीडाविहारैर्जीवन्ति । जीव प्राणधारणे भ्वा.प.से.प्राणं धारयन्ति । अग्निना अगि गतौ अङ्गतीलग्निः गं आचार्येण मुखेन खन् अवदारणे भ्वा.उ.से.अ.मखौ 732

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७३३ करणं, तत्रापि तेषामधिकारोऽङ्गीकर्तव्यः । हि युक्तोऽयमर्थः । एते हि वसव आधिदैविकभगवदवयवभूताः । अनशनात् । अन्यथा वसुत्वादिविरोधः । भाष्यप्रकाशः। स्फुटार्थम् । तत्र बाधकस्य सत्त्वात् कथं युक्त इत्यत आहुः एते हीत्यादि । साधकं हेतुमुक्त्वा बाधकं तर्कमाहुः अन्यथेत्यादि । अतिरिक्तानङ्गीकारे पूर्वपक्षोक्तरीत्या वसुत्वादिविरोधः । रश्मिः । डित् खनेर्मुद चोदात्त इति सूत्रेणान् अल् च डित्त्वात् । धातोर्मुद स चोदात्तः इति वृत्तिः खन्यते खनति वा तन्मुखं प्रथमममृतमाचार्यो वा अस्मदीयः वसुशिराचार्याः खन्यन्ते पूर्वं पश्चादुपजीवन्ति इति तेन हेतुना । इदमुक्तं भवति-अव रक्षणप्रवेशतुष्टिकान्तिगतिक्रीडादीप्तिप्रीत्यवगमसाम्यर्थ्य- याचनश्रवणहिंसेच्छाद्व्याप्तिलिङ्गनावाप्तिदहनभावेषु भ्वा.प.सेट् एभ्यः दारुं भयं तत्कर्ता ह भये भ्वा.प.से.अवदारणार्थकखनतिना । नाश्नन्ति अश भोजने क्र्या.प.से. भोजनविनाशं कुर्वन्ति पानस्य गमनस्य विनाशं कुर्वन्ति पा पाने भ्वा.प.अ., पा रक्षणे अ.प.अ., रक्ष पालने भ्वा.प.से., पल रक्षाय चु.प.से. अन्योन्याश्रयभियैतं विहाय पल गतौ भ्वा.प.सेटो ग्रहणम् । एतदिति गन्तृ एव इण् गतौ इण्शीभ्यां वन्निति वन् । अयनममृतं न म्रियतेऽनेन । दृष्ट्वा दृशिर् प्रेक्षणे । तृप्यन्ति तृप प्रीतौ दि.प.वेट् प्रीञ् तुष्टिकान्त्योः क्रय.उ.अ. कामयन्ते च । कमु कान्तौ भ्वा.आ.से. कमेर्णिङ् स्वार्थे । त इति विस्तारकाः । एतद्वन्तु एव अयनं तेन । रूपं व्याख्यातं मी विनाशाय प्र पूरकं रूपं पूरकः सन्वा सम् विशन्ति एतत्साङ्गनुरूपात् रूपकरणकर्तुः उच्छब्दकर्तारो यन्ति गच्छन्तीत्यर्थः । देवान्तर्गता द्योतन्ते तेषां तृप्तीच्छयोरुक्तेः पूरकत्वविषयिणी अभिसंवेशविषयिणी उद्यनविषयिणी चेच्छासत्त्वाद् भक्त्यांधिकारोऽङ्गीकर्तव्य इत्यर्थः । बाधकस्येति अनुपासकस्वरूपस्य कृतार्थस्वरूपस्य च । एते हीत्यादीति वस्त्रादिपञ्चगणसंख्याः । 'वसवश्चाष्ट संख्याताः षट्त्रिंशत्तुषिता मताः । अभास्वराश्चतुःषष्टिर्वार्ता पञ्चाशदूनकाः ॥ महाराजिकानामानो द्वे शते विंशतिस्तथा । साध्या द्वादश विख्याता रुद्राश्चैकादश स्मृताः' ॥ इति । पञ्चातिरिक्तानां यथासंभवं पञ्चस्वान्तर्भावः पञ्चमप्रपाठके पञ्चविधदेवोक्तेः । आधिभौतिकानां खखनमङ्गीहिन्द्र प्रक्षिते मा इवीपीत्यत्र । तर्कं व्याकुर्वन्ति सा अतीति । अतिरिक्तत्वेन प्रकारेणान- ङ्गीकारे यद्यतिरिक्ता न स्युराधिभौतिकादिषु न वसेयुरित्यन्यथाज्ञानं तर्कः । ननु 'विरोधः कर्मणीति चेन्न' इति सूत्रशंकरभाष्येऽतिरिक्ताङ्गीकारोऽस्तीति चेत्तत्राहुः पूर्वेति । मध्वादिसूत्रोक्तपूर्वपक्षरी- त्यातिरिक्तत्वेन प्रकारेणानङ्गीकारे वसुत्वेति वक्ष्यमाणरीत्या तु हेतुर्वसुत्वादिविरोधः । ज्ञानेना- दित्यत्वप्राप्तेः प्राप्तत्वात् । अत्र तु वसूनामेवैको भूत्वेति श्रूयते । यद्वा । अन्यथा अनाधिदैविकत्वे प्रकारे वसतीति व्युत्पत्त्या निवासकर्तृत्वस्यादिपदेन 'वासवं सामाभिगायति' इत्यत्र 'सास्य देवता' इति सूत्रेण देवतायैश्वर्य्याविरोधः । वसवो देवता यस्य साम्न इति वासवमित्यस्य व्युत्पत्तेः । यद्वा तथेति छान्दोग्ये चतुर्थप्रपाठके ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्धस्तां प्रातःसवन ५ रुद्राणां माध्यन्दिन५- सवनमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनं क्व बर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्ताह १. कम्यन्ताधिकरणम् ।

७३४ श्रीमच्छ्रुतसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ यद्वसूनां प्रातःसवनमित्यादिवत् । न हि जीवविशेषा दृष्ट्वा तृप्यन्ति । भाष्यप्रकाशः । तत्र दृष्टान्तः यद्वसूनामित्यादि । यथा तत्र यजमानाय वस्वादयोऽधिकारिणो वासवादि- सामगानेन प्रातरादिसवनानि प्रयच्छन्ति, तथात्राऽप्यमृतदानमेवोच्येत, न तु वस्वादिभावोऽपि । अतोऽत्र हेतुर्वस्वादिभावावापार्थतया उपासा अतिरिक्ता अङ्गीकार्या इत्यर्थः । अनशनसैर- रश्मिः। विभात् कथं कुर्यादथ विद्वान् कुर्यात् पुरा प्रातरनुवाकसोपाकरणाज्जप्यनेन गार्हपत्यसोदङ्मुख उप- विश्य स वासव सामभिगायति लो ३ कद्वारमपा वा ३ र्णू ३३ पश्येम त्वा वयꣳरा ३३३३३ हु ३ आ २३२ जा ३ यो ३ आ ३१११ इत्यथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकं मे यजमा- नायविदेषा वै यजमानस्य लोके एतास्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वो- त्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातः सवनꣳ प्रयच्छन्तीति श्रुत्या यजमानायेत्यादिः । तथा चेति छान्दोग्ये पञ्चमे प्रपाठके तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्तीत्युपक्रम्य स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशन्ति एतस्माद्रूपादुदेति स याव- दादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्यꣳ स्वाराज्यं पर्येतेति श्रुत्या । वस्वा- दीत्यादिपदेन रुद्राणामेवैको भूत्वा, आदित्यानामेवैको भूत्वा मरुतामेवैको भूत्वा साध्यानामेवैको भूत्वेति श्रुतिचतुष्टयम् । श्रुत्यर्थस्तु सङ्गादिनो वदन्ति सद् ग्रन्थेति भाष्यात् । वद् व्यक्तायां वाचि वि-प्रजननादिकर्त्री वी प्रजननकान्तिगलसनासादनेषु वातेर्द्धिति वातेर्वा रूपम् । देवानां शक्ताः अज गतिक्षेपणयोः भ्वा. प. से. अजिशिभ्यां फः इति फः । गन्त्री क्षेपिका च क्षिप प्रेरणे प्रा पूरणे इण् गतौ कम्पने च अ. भा. से. कपि चलने भ्वा. आ. से. शठ श्लथ- सने व्यन् श्लेष्मक्रीड्योः ष्णि चालिङ्गने षिगि गतौ क्रीड विहारे हृञ् हरणे । खम्यापारैर्या- पिका सती गन्त्री विहर्त्री च । तस्यां वाचि । वदिः वच भाषणे अ. प. अ. उच्यते वक्ति वा शङ्कु किम्यचीलादिना किपृहीचौ भाष व्यक्तावाचि भ्वा आ. से. भाषणरूपायाम् । तथा च वदन्ती- तस्य खव्यापारैरर्थव्यापकं गन्तुं विहर्तुं च भाषणं कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्वसूनामिति यत् षष्ठ्या लुक् याजकानां वसूनां वसतां प्रातः प्राततीति प्र. पूरकः सततगतिकर्ता । सवनं षु प्रसवैश्वर्ययोः भ्वा. प. अ. प्र. पूरकनैश्वर्याश्रयश्च । रुद्राणां स्वेदिकः सम्भ्रसं द्रवती हु गतौ म्वादेराकृतिगणत्वात् । रोदयति रोदेर्ण्यिङ्लुङ् चेति रफ स्तस्तेषां देवानां माध्यंदिनं मां ध्यायति ध्यै चिन्तायां 'आतोऽनुप' इति कः मञ् तदेव माध्यं महा मह पूजायां भ्वा. प. से. मह्यते अग्याद्यन्येति यन् प्रज्ञापनं माध्यम् । दिनमिति दीयते क्षीणं भवति करोति दीङ् क्षये दि. आ. अ. इनसित्रिदीड् इति नक् क्षयकर्तृ येषामित्युप- क्रम्य 'हरिण्ये तङ्गनं शनेः' इति वाक्यं 'तच्चिन्तावाच्यं निभृतो न वेद' इति प्रयोजनं 'भूरिनिष्ठा तथा चान्ये तुच्छमाजो हरिप्रियाः' इति मूलादक्षरद्वारेण क्षयद्वारा भक्तिर्म प्रयोजनं सवनमुक्तमर्थम् । आदित्यानामदितेरपत्यानां चकोरेणाहादकानां चदि आह्लादे चन्दते अन्येभ्योऽपीति डः विशेष्यं नित्यं प्रवेचने तु. प. अ. 'बभ्रुपषिटकभिष्टविथिभ्यः कन्' सर्वनामसंज्ञोपदम् । चकारेणाह्लादकानां देवानां तृतीयसवनम् अप्राणां पूरणं सवनम् । मेः संप्रसारणं चेति मेः संप्रसारणं तीव्रमलचन्ध् । षण् कुटिलायां गतौ भ्वा. प. से. । केति कै शब्दे भ्वा. प. अ. क्रावतेर्द्विनिः किन् कञ्चिदिति च किण्वेह अहन्मन्तारिणोऽडा जातू पचे मलट् काति किमः केलादेशः सादति शकिकरणञ्चेत्यधस्तरी 734

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ७३५ तस्मादिदं ब्रह्मप्रकरणमेव। योऽपि देवोपासनवत् प्रतीयते स भगवदंश भाष्यप्रकाशः। तस्मात्कल्पे युक्तिमाहुः न हीत्यादि। नन्वेवन्मात्रे किं बीजमत आहुः तस्मादित्यादि। उपास्येदमेव रश्मिः। बर्हि विखारके यजमानस पूजादिकर्तुः। लोक इति लोकृ दर्शने रश्चिर् प्रेक्षणे प्रा पूरणे ईक्ष दर्शने ज्ञानशक्त्यादिलोकः शब्दकर्तरि। शब्द आविष्कारे व्यापके प्रादुर्भूते काले ज्ञानशक्त्यादीत्युक्तम्। 'कालात्मा भगवान् जातः' इति ज्ञापयितुं तथा 'कलाभिः पञ्चदशभिः सपञ्चस्थापकैः स्तुतिः' इति सुबो- धिन्याः। एति इण् किप् इतिः लोक इति एता मन्त्रप्रातः कर्ता। स इति स विखारकः यः पूजादि- कर्ता। तद्विखारकं न विद्यात् जानीयात् कथं नाम शब्दकर्तृ प्रकारेण कुर्यात्। अथेति अर्थयते अर्थ

७३६ श्रीमच्छङ्करभाष्याम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० ३३ रङ्गितः । तु विश्वः 'अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपे च मनोहरे' इति चोन्तरकर्मणीति विसर्गरहितपाठो यदा तदा सुब्लोपः । 'अन्तः मध्ये तथा प्रान्ते स्वकियार्थे विचेतसि' इति विश्वः । पश्चात्तच् विसर्गसहिते । सामस्त्य- रूपमाह लोकेति । ज्ञानभक्त्यादिर्लोकः द्वारं च दृ वरणे द्वारयति द्वार्यते वा पचाद्यच् वृञ् वरणे स्वा. उ. से. अपा वार्ष्णिः इति । अप आप्लृ व्याप्तौ क्विप् आपः कर्मास्यायां रसो न्दुद चेति नुद् । असुन् अपाः । सकारवर्णलोपः । अप् आ आप्लृ व्याप्तौ वेरपृः प्रपञ्चनीयः व्यापक इत्यर्थः । वार्ष्णिं वृषु सेचनसंघातवधेषु भ्वा. प. से. विकरणव्यत्ययः भुः गुणः लोण्मध्यमपुरुषकवचनम् । प्लुतस्तु विचार्यमाणानां वाक्यानां टेः प्लुतः इति वैदिकप्रक्रियायाः वकारस्य यद्वा प्रतिश्रवणे चेति सूत्रे वाक्यस्य टेः प्लुतोऽभ्युपगमे प्रतिज्ञाने वाभि- मुख्ये चेति वृत्त्याऽऽभिमुख्ये शु इत्यस्य टित्वात् । णकारस्य तु 'गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम्' इति सूत्रेण बाहुलकात् हेव्यापक 'अनुदात्तमभिपूजितयोः' इति सूत्रेणाभिपूजितवाक्ये प्लुतो वा । वच संयमने चु. प. से. यम उपरमे इत्यादि ज्ञेयं गत्वा याचस्व । पद्येम त्वा त्वां हे व्यापक । हिंसकं विरद्दे । 'शुष्पसिम्भा मदिङ्' शुष हिंसायां भ्वा. प. से. अस भुवि असु क्षेपे दि. प. से. असु ग्लादानदीप्तिषु भ्वा. उ. से. वयं नित्यक्रीडायां सप्तादिकर्तारः असु क्षेप इत्यस्यापि रूपम् । भू सत्तायां क्विप् भेरन्न इत्यापृक्छ् । रा राजृ दीप्तौ भ्वा. आ. से. राजते कनिन्वृयुषीति कनिन्प्रत्ययः । हु हूयते हु दानादनयोः बाहुलकान्मः कुममस् तुङ् अलुकि हुम् । आ व्याप्तिः क्विप् व्यापकं वा आ 'व्यत्यहिताश्च' इति वैदिक- प्रक्रियासूत्रान्वध्ये अव्ययग्रहणम् । त्वां राजानं सुपौ डा । हु दानादानाभ्याम् । औत नाभ्यापकं नो इति यः अ इति छेदः याजकः अस् विष्णुस् आब्यापकमिति एता । अथ । अर्च्यते अर्चयित्वा साम जुहोतीत्यर्थः । नम इति णम प्रह्वत्वे भ्वा. प. से. असुन् प्रह्वत्वं हृ कौटिल्ये भ्वा. प. अ. अस् डौकित्यते त्वनन्तसापि प्रभास्यानयोरिति वैदिकप्रक्रियासूत्रेण प्रश्ने अगमाडैपूर्वा ऋन् ग्रामाञ्चेनिलन्वे- म्योपीति डः । अमये अगि गतौ अङ्गति पृथिवीति प्रथते प्रथ विस्तारे भ्वा. आ. से. प्रथ प्रख्यानेति रूपं तदेव प्रथेः ष्विवन् संप्रसारणम् । पित्वान्नीड् । तस्यां क्षिते निवसते क्षि निवासगत्योः तु. प. अ. सन्निधेषणम् लोकं अभिज्ञानात्मकं यजमानाय विन्द लभस्व एष गन्ता 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुतेः तस्य लोको ज्ञानादिः नै वाति दैः यजमाननिक्षेपणं याच्कस्य यजमानस्य एतास्मि अहं सप्तादिकर्ता यजमानः । परस्तादिति परा वख्यातिः परस्यां दिशि अन्यमात्रं कालेऽमाधिरिति कालयुक्तौ स्वार्थे वस्तातिः 'विभाषा परावराभ्याम्' इति सूत्रेण दिक्सूत्रेभ्यः सप्तमीपञ्च मीप्रथमान्यो दिक्सदेशकालेभ्यस्तातिरिति सूत्रमनुवर्ततेऽत्र । ननु पृ पालनपूरणयोरिति पूरके काल इति तुर्फ कृतो दिशीति उच्यते दिक्कालौ नेश्वरादतिरिच्येते इति पदार्थखण्डनमण्डने शिरोमणिरितीश्वर- णुक्कालशरीरत्वादितीति । आकाणशरीरं ब्रह्मेति श्रुतेः सूत्रस्य लौकिकत्वाद्धालौकिके वाक्यशेषितम् । पाक्तनपूरणकर्तरि । अगेति परमेश्वर्यवति । इरि परमेश्वर्ये इत्यलेदम् । नाक्षुष इति । नाक्षुषौ तृष हिंसायाम् । भ्वा. प. से. विष् तृष्यते तृपति वा जुह्व—नाक्षुः नाक्षुषी अततीला डम् नाक्षुषकाधुङ् । तद्धितः । सादेति षद सासादने भ्वा. आ. से. सादतेनेन अन्नप्लवः पृषोदरादित्वात्स हः दुहु बाहुयते अनेन वा डा प्लवः अभिज्ञानादिः अपजहीति जपः चापु व्याप्तौ जहि । परिचम्भिहि ष्टुर्भ स्तम्भं च यं परी च इति सूत्रेन परिहन्म्वतेऽनेनेति करणे चप् पश्चादेशः परी हन्तरेव स्यात्. करणे षड्भ्यश्चादेक इति ष्टुकिः भ्वाभ्या प्रपञ्चादिवा । हवीति यज्ञा डका उद् शब्दः कर्त्ता-विस्तृतिः । ङ्ग्य- विनिर्मुक्ते वर्ति नि ग्राप्य करोति तस्मा इति विस्तारमथ । इतस्तः पश्चात्तः प्राक्तं शुक्तं व्यत्ययस्तत्त्वात्- 736