चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

582 चक्रदत्त — ६४. विषाधिकारमु.

स्युः कीटलूता व्रणापहाः. 18. अगारधूम मञ्जिष्ठा रजनीलवणोत्तमैः, लेपो जय त्याखुविषं कर्णिकाणांश्च पानतः. 19.

तेल्लतेगड कोडिसेपालवित्तुलु मधुकमु पसपु म्रानिपसपु मञ्जिष्ठवर्गमु समस्तलवणमुलु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु वीटिनि चूर्णमुचेसि तेनेतो नाकिनचु अञ्जनमु मर्दनमु मुन्नगु रीतुल नुपयोगिञ्चिननु व्यर्थमुगाक विषवेगमुलनु शान्तिनोन्दिञ्चुनु. विषमुनु त्रागिन वांति चेयिंपवलयुनु. कण्ठस्थितमैनचो लेपनसेचनादुलఁ जेयुनदि. कपित्थमुनु मांसमुनु कलकंड तेनेतोसेविंप वलयुनु. पक्वाशयमु नन्दुन्नचो पिप्पळ्लु पसपु म्रानिपसपु मञ्जिष्ठ वीटिनि समभागमुलनु गोपित्तमुलोनूरि त्रागवलयुनु. पसपु सैन्धवलवणमु तेनेनेय्यि वीटिनित्रागिनचो काल्चिन तेगनఱकिन मूलपुविषमुलुनु नशिञ्चुनु. रागियौक्कगानि बंगारुयौक्कगानि चूर्णमुलों चक्केरनु तेनेनु गलिपि नाकिन संयोगजमुलगु विषमुलु हरिञ्चुनु. अंकोटमूलमुनु कषायमुचेसि तेनेतो त्रागवलेनु. नल्लमद्दिनुद्दि गोरिंटलशुनमु पालवृक्षपु बेरडुलु वीटिचेक्कलनु चूर्णमुचेसि कषायकल्कमुलनुजेसि सेविञ्चिन लूताविषमुलु नशिञ्चुनु.

❧ वृश्चिकादिविषमुलु. ❧

श्लो. यः कासमर्दनपत्रं वदने प्रक्षिप्य कर्णे फूत्कारं, मनुज्यो ददाति शीघ्रं जयति विषं वृश्चिकानां सः. 20.

दंशे भ्रमेण विधिना वृश्चिकविषहृ त्त्युच्चैरपदगुडिका, पुरधूपपूर्व मर्कच्छद किण्व पिष्ट्या कृतो लेपः. 21.

जीरकस्य कृतिः कल्को घृतसैन्धवसंयुक्तः, सुभोष्णो वृश्चिकार्तानां सुलेपो वेदनापहः. 22.

अमलाफूर्णं दंशे कंटकं च त दुद्धरेत्, करणे विषजे लेपा स्स्वणिज्जकरसोद्भवा. 23.

कुंकुमकुनटीकर्कट हारीतालैः कुसुंभसम्मिलितैः, कृतगुडिकाभ्रामगतो विदष्टगोधामरट विषजित्. 24.

अंकोटपत्रधूमो मीनविषं झटिति निघुटयेच्छृंगी, गोधासरटीविषमिव आलेपेन कुटजकपालिजटा. 25.

कनकोदुंबरफलमिव तंडुलजलपिष्टं पीत मपहरति, कनकदलद्रव घृत गुड दुग्धपलैकं शुनां गरलम्. 26.

लेप इव भेकगरलं शिरीषबीजैः स्नुहीपयस्सिक्तैः, हरति गरलं त्व्सृह मशित्रांकोटजटाकुष्ठ

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 583

సమ్మిలితా. 27. మరిచమహౌషధవాలక నాగాహ్వైరస్థి కావిషే లేపః, లాలావిష మపనయతో మూలే మిలితే పటోలనీలికయోః. 28.

కాసమర్దనపు ఆకును (కసివెంద) ఆకును నోటిలో బెట్టికొని చెవిలో నూదిన తేలువిషములు శాంతించును. భ్రమచేతం గుట్టేనేని మణిశిలను నూరి లేపనచేసిన విషములు హరించును. జీవకట్టను కల్కముచేసి తేనెసైంధవలవణములను కలిపి యిచ్చిన వృశ్చికపీడలు నశించును. లేనిచో కుట్టినచోట ఉసిరికను రుద్దినను ముంటితో కుట్టినను మంచిది. కుంకుమపువ్వు మణిశిలదంతి హరిదళము నీటిని నూరి మాత్రచేసి గాయముచుట్టును త్రిప్పినచో బల్లిమున్నగువాని విషములు హరించును. అంగోటపత్ర పుధూమము చేపవిషమును పోగొట్టును. ఉమ్మెత్త మేడిఫలములను కడుగుతో నూరి ఉమ్మెత్తరసము నేయి, బెల్లము పాలు కలిపి ఒకపలము త్రాగిన శూకవిషములు నశించును.

❧ సోమవల్కాదికషాయములు. ❧

శ్లో. సోమవల్కోశ్వకర్ణశ్చ గోజిహ్వాహంసపాద్యపి, రజన్యౌ గైరికం లేపో నఖదంతవిషాపహః. 29. వచాహింగువిడంగాని సైంధవం గజపిప్పలీ, పాఠాప్రతివిషాహ్వేయం కాశ్యపేన వినిర్మితమ్. 30. దశాంగ మగదం పీత్వా సర్వకీటవిషం జయేత్, కీటదష్టక్రియా స్సర్వాః సమానాః స్యుర్జలౌకసామ్. 31. పృక్కాప్లవస్థౌణేయ కాశ్మీశైలేయరోచనాశగరం, ధ్యామకం కుంకుమః మాంసీ సురసా గైలా లకుష్ఠున్నుం. 32. బృహతీశిరీషపుష్ప శ్రీవేష్టక పద్మ చారటీవిశాలాః, సు రదారు పద్మ కేళర, శారవక మనఃశిలాకాంత్యః. 33. జాత్యర్కపుష్పస ర్షప రజనీద్వయ హింగుపిప్పలీ ద్రాక్షాః, జలముద్గపర్ణీ మధుక మదన క మధ సింధువారా శ్చ, సంపాక లోధ్రొమయూరక గంధఫలీలాంగ లీ విడంగాః. 34. పుష్యే నముద్ధృత్య సమం పిష్టా గుడికా విధేయా స్సువ్యః, సర్వవిషాఘ్నో జలకృద్విషసంజీవనో జ్వరనిహంతా. 35. పే యవిలేపనధారణ ధూమగ్రహణై ర్గ్రహస్థస్య, భూతవిషుజం త్వలక్ష్మీ కార్మణమూత్రాగ్న్యశన్యరీ హన్యాత్. 36. దుస్స్వప్నస్త్రీదోషాన్ కాలమరణాంబుచారభయం, ధనధాన్య కార్యసిద్ధి శ్రీపుష్టిగర్వాయుద్వర్ధ నో ధన్యః, మృతసంజీవన ఏవ ప్రాగమృతా ద్బ్రహ్మణాభిహితః. 37.

584 चक्रदत्त—౬౫. रसायनाधिकारमु.

वेलिचंद्र अश्वकर्णवृक्षमु पसपु म्रानिपसपु वीनिनिनूरि लेपनचेसिन नखदंतविषमुलु नशिंचुनु. वस इंगुव वायुविडंगमु सैंधवलवणमु एनुगु पिप्पलि विषबोद्दि अतिवस शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्ळु इय्यवि त्रागिन समस्तकीटालनू बोगोट्टुनु. ईदशांगपु औषधमु सर्वकीटकमुल विषमुनुఁ बोगोट्टुनु.

इट्लु चक्रदत्तयंदु विषाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.

---

౬౫. रसायनाधिकारमु.

रसायनप्रकारमु.

श्लो. यज्जराव्याधि विध्वंसि भेषजं त द्रसायनं, पूर्वे
वयसि मध्ये वा शुद्धदेहः समाचरेत्. 1. नाविशुद्धशरीरस्य
युक्तो रसायनो विधिः, नाभाति वाससि म्लिष्टेरंगयोग इवार्पितः. 2.
गुडेन मधुना शुंठ्या कृष्णया लवणेन वा, द्वेद्वे खाद
न्सदा पथ्या जीवे द्वर्षशतं सुखी. 3. सिंधूत्थ शर्कराशुंठी कणा
मधुगुडैः क्रमात्, वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणैषिणा. 4.
त्रैफलेनायसीं पत्रीं कल्केना लेपये न्नवां, त महो
रात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम्. 5. प्रभूतस्नेह मशनं जी
र्णे तस्मि न्प्रयोजयेत्. अजरोरुकनाभ्यासा जीवे च्चापि समाः
शतं. 6.

मुसलितनमु व्याधिनि पोगोट्टेडिदानिनि रसायनमन्दुरु. प्रथमावस्थलो कानि मध्यावस्थलोगानि शुद्धशरीरुఁडै मनुजुडु दीनिनिचेयवलयुनु. शुद्धशरीरि कानि वानिकि रसायनमुनु ब्रयोगिंपरादु. बेल्लमु तेने शोंठि पिप्पळ्ळु उप्पु वीटिलो देनितोनैननोक दानितोटि करक्कायलनु तिनेडि मनुष्युఁडु नुरुवर्षमुलु जीविंचुनु. सैंधवलवणमु कंडचक्केर शोंठि पिप्पळ्ळु तेने बेल्लमुनु वर्षादि ऋतुवुलंदु रसायनमु वंटिगुणमुनु कोरेडिवाडु सेविंपवलयुनु. त्रैफलरसमुतो लोहपत्रिनि नूऱि दिनरात्रुलंतयुनु तेनितो नीटितो लेपनचेसिनचो मंचिदि. जीर्णिंचिन पिम्मट चाल स्नेहयुक्तमगु भोजनमुनु पेट्टिंपवलयुनु. वीनि नाभ्यसिंचुटवलन मुदुसलितनमु लेक नुरुवर्षमुलु जीविंपఁगलडु.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 585

❦ త్రిఫలారసాయనము ❦

శ్లో.

पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीः क्षौद्रसर्पिषा ।
रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत् ।
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च ॥ ७ ॥
पिप्पल्‍यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ।
प्रयोज्या मधुसंमिश्रा रसायनगुणैषिणा ॥ ८ ॥
जेतुं कासं क्षयं श्वासं शोषं हिक्कां गलामयम् ।
अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम् ॥ ९ ॥
वैस्वर्यं पीनसं शोफं गुल्मं वातबलासकम् ।
जरणान्तेऽभयामेकां प्राग्भक्ते द्वे विभीतके ॥ १० ॥
भुक्त्वा तु मधुसर्पिर्भ्यां चत्वार्याममलकानि च ।
प्रयोजयेत् समामेकां त्रिफलाया रसायनम् ।
जीवेद् वर्षशतं पूर्णमजरोऽव्याधिरेव च ॥ ११ ॥

తాత్పర్యము:
అయిదుఎన్నిది లేక ఏను పదిపిప్పళ్లను తేనెతోను నేతితోను రసాయనగుణమును కోరువాడు ఒక వత్సరము సేవింపవలయును. ప్రొద్దుటిపూట భోజనమునకు ముందు మూడేసి కాయలను మోదుగక్షారముతో భావనచేసి నేతితోవేయించి తేనెగలిపిసేవింపవలయును. దగ్గు క్షయ శ్వాసము వాపు ఎక్కిళ్లుగరోగము మూలరోగము గ్రహణీరోగము పాండురోగము విషమజ్వరము స్వరభేదము పీనస శోష గుల్మము వాతము కఫము నశించును. భోజనమైనపిమ్మట ఒకకరక్కాయను భోజనముకు వెనుక రెండు తాడికాయలను నాల్గు ఉసిరికకాయలను తేనె నేతులతో తీసికొనవలయును. దీని నొకసంవత్సరము సేవింపవలయును. ఇట్టివాఁడు ముసలితనము రోగము లేక నూరేండ్లు జీవించును.

---

❦ మందూకపర్ణ్యాదిరసాయనము ❦

శ్లో.

मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ।
रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥ १२ ॥
आयुःप्रदान्यामयनाशकानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि ।
मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्याविशेषेण तु शङ्खपुष्पी ॥ १३ ॥
पीताश्वगन्धा पయसार्थमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा ।
कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथाम्बुवृष्टिः ॥ १४ ॥
धात्रीतिलान्भृङ्गरजोविमिश्रान् ये भक्षयेयुर्मनुजाः क्रमेण ।
ते कृष्णकेशा विमलेन्द्रियाश्च निर्व्याधयो वर्षशतं भवेयुः ॥ १५ ॥

---

74

586 చక్రదత్త—౬౧. రసాయనాధికారము.

దుండిగపురసమును మధుకచూర్ణమును పాలతో ప్రయోగింపవలయును. ముల్లంగిరసము తిప్పతీగెరసములతో శంఖపుష్పీకల్కమును చేసి ప్రయోగింపవలయును. నేతితో తైలముతో లేక వేడినీటితో సేవించిన కృశశరీరము పుష్టమగును. ఉసిరిక తిలలు గుంటకలగరచూర్ణము వీటిని కలిపి క్రమముగా సేవించువాఁడు నల్లని కురులు గలిగి స్వచ్ఛములగు నింద్రియములు కలవాడై వ్యాధిరహితుడై నూరేండ్లు జీవించును.

☛ వృద్ధదారక చూర్ణము. ☚

శ్లో. వృద్ధదారకమూలాని శ్లక్ష్ణచూర్ణాని కారయేత్, శతావర్యా
రసేనైవ సప్తరాత్రాణి భావయేత్. 16. అక్షమాత్రం తు తచ్చూర్ణం సర్పిషా
సహ భోజయేత్, మాసమాత్రోపయోగేన మతిమాన్ జాయతే నరః. 17.
మేధావీ స్మృతిమాంశ్చైవ వలీపలితవర్జితః, హస్తికర్ణరజః ఖాదేత్ర్ప
భాత ఉత్థాయ సర్పిషా. 18. యథేష్టాహారాచారోఽపి సహస్రాయుర్భవే
న్నరః, మేధావీ బలవాన్కామీ స్త్రీశతాని వ్రజత్యసౌ. 19. మధు
నా త్వశ్వవేగః స్యాద్బలిష్ఠః స్త్రీసహస్రగః, మంత్రశ్చాయం ప్ర
యోక్తవ్యో భిషజా చాభిమంత్రణే. 20. “ఓం నమో మహావినాయ
కాయ అమృతం రక్ష రక్ష మమ ఫలసిద్ధిం దేహి రుద్రవచనేన స్వాహా.”

వృద్ధదారకపు వేళ్లను చక్కగా పొడిచేసి శతావరిరసముతో నేడురాత్రులు భావనచేసి అక్షమాత్రమును నేతితో నెలరోజులు సేవించినచో బుద్ధిమంతుఁడగును. మేధావియును స్మృతిమంతుఁడును తలనెఱుపులేనివాఁడుగను అగును. ప్రొద్దున లేచి ఆడుదపు చూర్ణమును నేతితోగాని హస్తికందచూర్ణమును గాని తిని మనోవాంఛితమగుభోజనముఁ జేసినచో వేయేండ్లు ఆయుష్కుఁడగును. ఉత్తమబుద్ధి గలవాఁడుగను, బలిష్ఠుఁడుగను కామిగను అగును. తేనెతో కలిపి త్రాగినగుఱ్ఱమువంటి వేగముకలవాఁడుగను అధికమగు బలము కలవాఁడుగను వేలస్త్రీలతో భోగించువాఁడుగ నగును. వైద్యుడు నభిమంత్రించుటలో ఓంనమో మహావినాయకాయ యను మంత్రము నుపయోగింపవలెను.

---

☛ ఉసిరిక తిప్పతీగెలచూర్ణము. ☚

శ్లో. ధాత్రీచూర్ణస్య కర్షం స్వరసపరిగతం క్షౌద్రసర్పిఃసమాం
శం, కృష్ణామానీసితాప్తా ప్రసృతయుత మిదం స్థాపితం భస్మరాశౌ. 21.
వర్షాంతే తత్సుమశ్న న్భవతి విఫలితో రూపవర్ణప్రభావై, ర్గిర్వాణాధీ

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 587

వృద్ధిర్మేధా స్మృతిర్బలవచన స్థైర్యసత్త్వ రుపేతః 22. గూడూచ్యాపా
మార్గవిడంగశంఖినీ వచాభయాకుష్ఠ శతావరీసమా, ఘృతేన లీఢా
ప్రకరోతి మానవం త్రిభి ర్దినైః శ్లోకసహస్రధారిణం. 23.

ఉసిరిక చూర్ణము 64 పలములు ఉసిరిక రసములో కలిపి తేనెను నేతిని సమభాగములను కలిపి పాత్రలో వైచి అన్నములో నుంచి ఒక వర్షమువరకు సేవించుచున్న మనుజుఁడు రూపవర్ణప్రభావములు కలవాడై వ్యాధిరహితుఁ యుత్తమమగు ధారణావ స్మృతిని కలిగి యుండును. తిప్పతీగె ఉత్తరేణు వాయువిడంగములు శంఖిని వస కరక్కాయలు కొష్ఠు పిల్లిపీచర వీటిని సమభాగములను నేతిలో కలిపి సేవించిన మూడురోజులలో వేయిశ్లోకములు ధరించువాడగును.

---

బ్రాహ్మీఘృతము.

శ్లో. సమూలపత్ర మాదాయ బ్రాహ్మీం ప్రక్షాళ్య వారిణా,
ఉలూఖలే క్షుదయిత్వా రసం వస్త్రేణ గాలయేత్. 24.
రసే చతుర్గుణే తస్మి న్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్,
ఔషధాని తు పేష్యాణి తానీమాని ప్రదాపయేత్. 25.
హరిద్రామాలతీకుష్ఠం త్రివృతా సహరీతకీ,
ఏతేషాం పలికా న్భాగాన్ శేషాణాం కార్షికాణి తు. 26.
పిప్పల్యోథ విడంగాని సైంధవం శర్కరా వచా,
సర్వ మేత త్సమాలోడ్య శనైః మృద్వగ్నినా పచేత్. 27.
ఏత త్ప్రాశితమాత్రేణ వాగ్విశుద్ధి శ్చ జాయతే,
సప్తరాత్రప్రయోగేణ కిన్నరై స్సహ గీయతే. 28.
అర్ధమాసప్రయోగేణ సోమరాజీవపుర్భవేత్,
మాసమాత్రప్రయోగేణ శ్రుతమాత్రం తు ధారయేత్. 29.
హం త్యష్టాదశ కుష్ఠాని అర్శాంసి వివిధాని చ,
పంచగుల్మా న్ప్రమేహం శ్చ కాసం పంచవిధం జయేత్. 30.
వంధ్యానాం చైవ నారీణాం నరాణాం చాల్పరేతసాం,
ఘృతం సారస్వతం నామ బలవర్ణాగ్నివర్ధనం. 31.

ఆకులు వేళ్లతో బ్రాహ్మిని నీటితో కడిగి రోటిలో దంచి వడియగట్టి నాలుగు రెట్లు రసములో ఒక ప్రస్థము నేయిని పక్వము చేసి ఈ క్రింది యౌషధములను నూరి కలపవలయును. పసపు జాజికోష్ఠు తెల్లతెగడ కరక్కాయలు వీటిని ఒక్కొక్కపలము తక్కినవాటిని కర్షముచొప్పునను కలపవలయును. పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు సైంధవలవణము చక్కెర వస వీనిని కలిపి సన్ననిమంటపైని పక్వముచేసి తినిన వాగ్విశుద్ధికలుగును. ఏడు

588 చక్రదత్త — ౬౧. రసాయనాధికారము.

రాత్రులు నేవించిన కిన్నరులవంటి కంఠముకలుగును. పదునైదు రోజులు సేవించిన పుత్రఢుఁడగును. అష్టాదశకుష్ఠువులు మూలరోగములు పంచగుల్మములు ప్రమేహములు కాస లైదుతెఱఁగులును నశించును. గొడ్డుపోయిన స్త్రీలకును అల్పరేతస్కులగు పురుషులకును బలమును తేజమును ఆకలిని పెంచెడి ఘృతమియ్యది సారస్వతఘృతమనఁబడును.

—• ఉషఃపానము. •—

శ్లో. కాస శ్వాసాతిసారజ్వరపిటక కటీ కుష్ఠకోష్ఠప్రకారాన్, మూత్రాఘాతోదరార్శః శ్వయథుగలశిరఃకర్ణశూలాక్షిరోగాన్, యే చాన్యే వాతపిత్తక్షతజకఫకృతా వ్యాధయ స్సంతి జంతో స్తాంస్తా నభ్యాసయోగా దపనయతి పయః పీత మంతే నిశాయాః. 32. వ్యంగవలీపలితఘ్నం పీనస వైస్వర్య కాసశోధఘ్నం, రజనీక్షయేఽంబు నస్యం రసాయనం దృష్టిజననే చ. 34.

రాత్రియంతయు నుంచిన నీళ్ళను ప్రాతఃకాలము (అనగా తెల్లవారు జామున) త్రాగినచో దగ్గుశ్వాసము అతిసారము జ్వరము పిడకములు కటీరోగములు కుష్ఠులు మూత్రాఘాతములు ఉదరరోగములు మూలరోగములు క్షయరోగములు గలిత శిరములు చెవిపోటు కంటిరోగములు ఇంకను వాతపిత్తకఫ జనితములగు రోగములును నశించును.

—• లోహరసాయనపు రీతులు. •—

శ్లో. నాగార్జునో మునీంద్రః శశాస యల్లోహశాస్త్ర మతిగహనం, తస్యార్థస్య స్మృతయే వయ మేత ద్విశదాక్షరైర్బూమః. 35. మేనే మునిః స్వతంత్రే భూయః పాకం న పలపంచకా దర్వాక్, సుబహుప్రయోగదోషా దూర్ధ్వం న పలత్రయోదశకాత్. 36. తత్రాయసి పాచనీయే పంచ పలాదా త్రయోదశ పలకాంతే, లౌహో ద్విగుణా త్రిఫలా గ్రాహ్యా షడ్భిః పలై రధికా. 37. మారణపుటనస్థాలీపాకా స్త్రీఫలైకభాగసంపాచ్యాః, త్రిఫలాయా భాగద్వితయం గ్రహణీయం లౌహపాకార్థం. 38. సర్వత్రాయ స్పుటనాద్యర్థే కాంక్షేచ్ఛరావసంఖ్యాతం, ప్రతిపల మేవ త్రిగుణం పాథః క్వాథార్థ మాధేయం. 39. సప్తపలాదా భాగే పంచదశాంతేఽంభసాం శరావై శ్చ, ద్వ్యధికైకాదశకాంతై రధికం తద్వారి కర్తవ్యం. 40. తత్రాష్టమో వి

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 589

भागः शेषः क्वाथस्य यत्नतः स्थाप्यः, तेन हि मारणपुटनस्थालीपाका भविष्यन्ति. 41.

दुरवगाह मैनलोहशास्त्रमुनु नागार्जुनमुनीन्द्रुఁडु चेप्पेनु. दानि यर्थमुनु स्मृतिकै मेमु स्पष्टमुगा चेप्पुचुन्नामु. तनशास्त्रमुनन्दु अयिदु पलमुलकंटे पैन मऴल रॆंडवपाकमुनु ओप्पुकोनఁडय्यॆनु. सुबहुप्रयोगदोषमुवलन पदिपलमुलकंटे पैनि रॆंडवपाकमु नंगीकरिंपलॆदु. अयःपाचकमुनन्दु अयिदु पलमुलु मोदलुकोनि 13 पलमुलवऴकु लोहमुकंटेनु मूडुरॆट्लु त्रिफलमुलनु तीसिकोनवलयुनु. 6 पलमुलकुपैन अधिकमुगा मारणपुटनस्थालीपाकादुलनु त्रिफलमुललो नॊक भागमुतो चेयवलयुनु. लोहपाकमु कॊऴकु त्रिफलमुलनु रॆंडुपाळ्लु ग्रहिंप वलयुनु. (तक्किनदि सुगममु.)

लोहशुद्धिकरणमुलु.

श्लो. पाकार्थे तु त्रिफला भागद्वये शरावसंख्यातं,
प्रतिपलं बुसमं स्या दधिकं द्वाभ्यां शरावाभ्यां. 42.
तत्र चतुर्थोभागः शेषो निपुणेन यत्नतो ग्राह्यः,
अयसः पाकार्थत्वा त्स च सर्वस्मा त्प्रधानतमः. 43.
पाकार्थ मशक्तारे पंचपलादा त्रयोदशपलांते,
दृग्शरावद्वितयं पाद्दै रेकादिकै रधिकं. 44.
पंचपलाधिकमात्रौ तदभावे तदनुसारतो ग्राह्यं,
चतुरादिक मेकांतं शक्ता वधिकं त्रयोदशकात्. 45.
त्रिफलात्रिकटुक चित्रक कांतक्रामुक विडंगचूर्णानि,
अन्या न्यपि देयानि पलाशवृक्षस्य च बीजानि. 46.
जातीफलजातीको शैलां कक्कॊलक लवंगानां,
सितकृष्णजीरकयो रपि चूर्णा न्यायसः समानि स्युः. 47.
त्रिफलात्रिकटुविडंगा नियता अन्ये यथा प्रकृति,
कालायसदोषहृते र्जातिफलादे र्लवंगांतस्य. 48.
तेषः प्राप्त्यनुरूपः सर्व स्योपस्य चैकाद्व्यैः,
कांतक्रामुक मेकं निःशेषं दोष महहर त्ययसः. 49.
द्विगुण त्रिगुण चतुर्गुण माज्यं ग्राह्यं यथाप्रकृति,
यदि भेषजभूयस्त्वं स्तोकत्वं वापि चूर्णानां. 50.
अयसा साम्यं संख्या भूयोऽल्पत्वेन भूयोऽल्पा,
एवं धात्वनुसारा त्तत्कथि तौषधस्य बाधेन,
सर्वत्रैव विधेय स्तत्तत्कथित स्यौषध स्याहः. 51.

590 చక్రదత్త—౬౫. రసాయనాధికారము.

పాకముకొఱకు త్రిఫలముల రెండుభాగములలో ఒకశరావము చెప్పఁబడినది. ప్రతిపలమునకు నీరుసమానము. రెండుశరావములకంటె నెక్కువయుండిన నాలవభాగమును నేర్పుగా గ్రహింపవలయును. అయస్సు పాకము నిమిత్తమగుట వలన నయ్యది యన్నిటికంటెను ప్రధానము. పాకార్థమైనలోహసారమునకు అయిదు మొదలుకొని 13 పలములవఱకు పాలుగల రెండు మూకుళ్లుపోయవలయును. ఒక్కొక్కపాదమునకు నిట్లధికమగును. అయిదుపలములది మాత్ర. అయ్యది లేనిచో తదనుసారముగా గ్రహింపవలయును. కరక తాడి యుసిరిక త్రికటుక చిత్రమూలము తెల్లలొద్దుగ వాయువిడంగములు వీటిని చూర్ణము చేసి మోదుగ మాడను పొడిచేసి జాజికాయ జాపత్రి యలకులు లవంగము తెల్లజీలకఱ్ఱ నల్లజీలకఱ్ఱ వీటిని చూర్ణము చేసి లోహముతో సమముగా స్వీకరింపవలయును. కరకతాడియుసిరిక శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు వీటిఁ దప్పక తీసికొనవలయును. తక్కినవానిని ప్రకృత్యనుసారముగా గ్రహింపవలయును. జాజికాయమొదలులవంగము వఱకున్న యౌషధములు ఆయాదోషమును పోగొట్టి ప్రాప్త్యానుసారముగా ఫలమునిచ్చును. జాజికాయ తెల్లలొద్దుగ లోహదోషములను పోగొట్టును. ప్రకృత్యనుసారముగా రెండుమూడు నాలుగు రెట్లు కూడ నేతిని గ్రహింప వచ్చును. ఔషధ మెక్కువై చూర్ణము తక్కువైన లోహమును భస్మించేయ వలయును. ఇట్లు ధాత్వను సారముగా చెప్పనిస్థలముల నౌషధుల నూహించుకొననది.

కాంతాదిలోహమారణవిధులు.

శ్లో. కాంతాదిలౌహమారణవిధానసర్వస్వముచ్యతేతావత్,
యస్య కృతే తల్లోహం పక్తవ్యం తస్య శుభే దివసే. 52.
సమ్యదంగారక వాలితసతభూభాగే శివం సముభ్యర్చ్య,
వైదికవిధినా వహ్నిం నిధాయ హృత్వా౭౭హుతీ స్తత్ర. 53.
ధర్మాత్సిధ్యతి సర్వం శ్రేయ స్తద్ధర్మసిద్ధయేకిమపి,
శక్త్యనురూపం దద్యా ద్ద్విజాయ సంతోషిణేగుణినే. 54.
సంతోష్య కర్మకారం ప్రసాదపూగాది దానసంమానైః,
అథా తదశ్మసారం నిర్మల మేకాంతతః కుర్యాత్. 55.
తదనుకుఠారచ్ఛిన్న త్రిఫలాగిరికర్ణికాస్థిసంహారైః,
కరికర్ణచ్ఛదమూలకశతావరీకేశరాజాఖ్యైః. 56.
శాలించ మూలక కాశీ మూలాప్రావృజ్జ భృంగరాజై శ్చ
లిప్త్వా దగ్ధవ్యం తత్ దుష్టక్రియలోహకారేణ. 57.
చిరజలభావితనిర్మల శాలాంగారేణ పరిత ఆచ్ఛాద్య,
కుశలాధ్మాపిత భస్త్రా నవరత

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ५९१

मुक्तेन पवनेन. ५८. वह्ने र्बाह्यज्वाला बोद्धव्या जातु नैव कुञ्चिकया, मृल्लवण सलिलभाजा किन्तु स्वच्छाम्बुसंप्लुतया. ५९. द्रव्यान्तरसंयोगा त्स्वं शक्तिं भेषजानि मुञ्चन्ति, मलधूलिम त्सर्वं सर्वत्र विवर्जये त्त्तस्मात्. ६० संदंशेन गृहीत्वान्तः प्रज्वलिताग्निमध्य मुपनीय, गलति यथायथ मग्रे तथैव मृदु वर्धये nPort/न्निपुणः. ६१. तलनिहितोर्ध्वमुखाङ्कुशलग्नं त्रिफलाजले विनिक्षिप्य, निर्वापयेच्छेषं त्रिफलाम्बु रक्षे च्च. ६२. यल्लोहं न मृतं त त्पुन रपि पक्तव्य मुक्तमार्गेण, य न्न मृतं तथापि तत्त्यक्तव्यमु लोह मेव ततः. ६३. तदनु घसलौहपात्रे कालायसो मुद्गरेण संचूर्ण्य, दत्त्वा बहुशः सलिलं प्रक्षाल्याङ्गार मुद्धृत्य. ६४. तदयः केवल मग्नौ शुष्कीकृत्याथवा तपे पश्चात्, लौहशिलायां पिंष्ट्वा दसितेऽश्मसि वा तदप्राप्तौ. ६५.

तोलुत कान्तादिलोहमారణोपायमुलनु चेप्पुचुन्नामु:—लोहमुलु पाकमुचेयवलसिन शुभदिनमुनन्दु मट्टिनिप्पुगल भूभागमुनु क्रिन्दु शिवुनि पूजिञ्चि वैदिकविधितो अग्निनि पूजिम्पवलयुनु. पिम्मट आहुतुलनु वेल्चवलयुनु. धर्ममुवलन समस्तमुनु सिद्दिञ्चुनु. आधर्मसिद्धि कोऱकु अनिर्वाच्यमगु श्रेयस्सु चलयुनु. कावुन तमतमशक्तिननुसरिञ्चि सन्तोषियुनु गुणियुनगु ब्राह्मणुनकु ईयवलयुनु. प्रसादमु पूजाग्रमुलु ताम्बूलमुमुन्नगु वानिनिच्चि शिल्पिनि सन्तोष पॆट्ट वलयुनु. आपिम्मट लोहमुनु एकान्तमुगा निर्मलमुनु चेसि गॊड्डलितो नఱकि तॆच्चिन त्रिफलमुल गिरिकर्णिका बीजमुलु विष्णुकान्त आमुदपु आकुलु वेळ्ळु शतावरि गुण्टकलगराकु चॆఱकुवेळ्ळु वरः रुवुलौनि गुण्टकलगरा वीटिरसमु तोपूसि लोहमुनु दग्धमु चेयवलसिनदि. चिरकालमु नीटिलो भावनचेयबडिन बॊग्गुलतो नलुवैपुल नाच्छादनमुఁजेसि नेर्पुगा नूदि निप्पुलो ज्वालालु वॆलुपटिकिराकुण्डा स्वच्छमगु नुदकमुतो तडिपिन मट्टिलवणमु नीळ्लु वीटितो द्रव्यान्तर संयोगमुवलन नौषधुलु तमतमशक्तिनि वदलिपॆट्टुनु.

---

☙ स्थालीपाकविधिः. ❧

श्लो. अथ कृत्वा यो भाण्डे दत्त्वा त्रिफलाम्बुशेष मन्य द्वा प्रथमं स्थालीपाकं दद्या द्द्विवक्षया तदनु. ६६. गज

५९२ चक्रदत्त—६५. रसायनाधिकारमु.

कर्ण पत्रमूल शतावरी भृङ्ग केशराजरसैः, प्राग्वत्स्थालीपाकं कुर्यात्प्रत्येक मेकैकं वा. ६७.

तరువాత लोहपात्रमुलो त्रिफलाजलमुलनु तक्किन द्रव्यमुलनु चेर्चि स्थालीपाकमुनु चेयवलयुनु. आमुदपुआकुलु वेळ्ळु शतावरि गुण्टकलगर वीटि रसमुलतो प्रत्येकमुगा स्थालीपाकमुनु चेयवलयुनु.

❧ पुटपाकविधि. ❧

श्लो. हस्तप्रमाणवदनं, श्वभ्रं हस्तैकखातसममध्यं,
कृत्वा कटाहसदृशं, तत्र करीषं तुषं च काष्ठंच. ६८. अन्त-
र्घनतरमध्यं शुषिरं परिपूर्य दहनमायोज्य, पश्चादयस-
श्चूर्णं श्लक्ष्णं पंकोपमंकुर्यात्. ६९. त्रिफलांबुभृंग केशर शता-
वरीकंदमाणसहजरसैः, भल्लातक करिकर्ण च्छदमूल पुनर्नवास्य
रसैः. ७०. क्षिप्त्वाऽथ लोहपात्रे मार्द्दे वा लौहमार्र्दपात्रा-
भ्यां, तुल्याभ्यां पृष्ठे नाच्छाद्यान्ते रन्ध्र मాలిप्य. ७१.
त त्पुटपात्रं तत्र श्वभ्रज्वलने निधाय भूयोऽपि, काष्ठकरीष
तुषै स्तृणंचाच्छाद्याहर्निशं दहे त्प्राज्ञः. ७२. एवं नवभि-
र्मेषराजैस्तु पचे त्तदैव पुटपाकं, प्रत्येक मेक मेभि र्विलि-
प्तै र्वा त्रिचतुरा न्वारान्. ७३. प्रतिपुटनं तत्पिंष्यात् स्थाली-
पाकं विधाय तद्वैव, तादृशदिनं पिंष्या द्विगलद्रजसा तु यु-
ज्यते यत्र. ७४. तदयश्चूर्णं पिष्टं घृष्टं घनसूक्ष्मवाससि
श्लक्ष्णं, यदि रजसा सदृशं स्यात् केतक्यास्तर्हि तद्भद्रं. ७५. पुट-
ने स्थालीपाकेऽधिकृतपुरुषे स्वभावमनधिगमात्, कथित मपि हे-
य मावध मुचित मुपादेय मन्य दपि. ७६.

एटुचूचिननु मूरेडु वेडल्पु पोडुगु कलुगुनट्लु गंगाळमुवले त्रव्विन्दु पेड पोट्टु कट्टेइलु लोपल गट्टि रन्ध्रमुनुचेसि अग्निनि तगिल्चि लोहचूर्णमुनु पंकमुवलेनूरि त्रिफलमुलु कुरुवेरु गुण्टकलगर शतावरि मानिकंद गोरिण्ट वीटिरसमुतीसि जीडिवित्तुलु आमुदपु आकुलु वेळ्ळु गलिजेरु वीटिरसमुनुकूडा तीसि लोहपात्र मुलोगाने मट्टिकुण्डलोगाने वैचि चक्कगा मूसि युञ्चि सीलुचेसि दानिनि स्वच्छमगु निप्पुलो नूनिचि कट्टेलु पोट्टु पिडकलु मुन्नगुवानितो रात्रिं...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 598

దివసంబులు పుటపాకమును వైచి పిమ్మట నందలి యొక్కొక్కవస్తువును స్థాలీపాకమును చేసి తెగని రాతిపైని నూరి మొగలిరసముతో కలిపి సేవింపవలయును.

లోహపాకామృతసారములు.

శ్లో. అభ్యస్తకర్మనిధిభి ర్బాలకుశాగ్రీయబుద్ధిభి ర్లక్ష్మ్యం, లౌహస్య పాక మధునా నాగార్జునశిష్ట మభిదధ్మః 77.

లోహాదరుకూటతామ్రజకటాహే దృఢమ్నాఙ్గే ప్రణమ్య శవం, తదయః పచే దచపలః కాష్ఠేంధనేన వహ్నినా మృదునా 78.

నిక్షిప్య త్రిఫలాజల ముదితం య త్తద్ఘృతం చ దుగ్ధం చ, సంచాల్య లౌహమయ్యా దర్వ్యా లగ్నం సముత్పాట్య. 79.

మృదు మధ్య ఖరభావైః పాక స్త్రివిధోఽత్ర వక్ష్యతేపుంసాం, పిత్తసమీరణశ్లేష్మ ప్రకృతీనాం మధ్యమస్య సమః 80.

అభ్యక్తదర్విలోహం సుఖదుఃఖస్థలనయోగి మృదుమధ్యం, ఉజ్ఝితదర్వి ఖరం పరిభాషంతే కేచి దాచార్యాః 81.

అన్యే విహీనదర్వీప్ర లేప మాఖూత్కరాకృతిం బ్రువతే, మృదుమధ్య మర్దచూర్ణం సికతాపుంజోపమం తు ఖరం. 82.

త్రివిధోఽపి పాక ఈదృక్ సర్వేషాం గుణకృదేవ నతు విఫలః, ప్రకృతివిషయే చ సూక్ష్మో గుణదోషౌ జనయతీత్యల్పం. 83.

విజ్ఞాయ పాక మేవం ద్రా గవతార్య శీత క్షణా న్నియతః, విశ్రామ్య తత్ర లోహేత్రిఫలాదేః ప్రక్షిపే చ్చూర్ణం. 84.

యది కర్పూరప్రాప్తిర్భవతి తతో విగలితే తదుష్ణత్వే, చూర్ణీకృత మనురూపం క్షిపే న్న వా న యది తల్లాభః 85.

పక్వం తదశ్మసారం సుచిరప్లుతస్థిత్యభావిరూఢత్వే, గోదోహనాదిభాండే లౌహభాండాభావే సతి స్థాప్యం. 86.

యది తు పరిప్లుతిహేతోః ఘృతమీక్షే తాధికం తతోఽన్యస్మిన్, భాండే నిధాయ రక్షే ద్భ్యల్పపయోగో హ్యనేన మహాన్. 87.

అయసి విరూఢీభూతే స్నేహ స్త్రిఫలాఫ్లుతేన సమాప్లావ్యః, ఏత త్తతో గుణోత్తర మి త్యమునా స్నేహసీయం తత్. 88.

అత్యంతకఫప్రకృతే ర్భక్షణ మయసోఽమునైవ శంసంతి, కేవల మపీద మశితం జనయ త్యయసో గుణా న్నియతః 89.

చికిత్సావిధి నభ్యసించినవారలను కుశాగ్ర బుద్ధులు నగువారలగు వైద్యులు నాగార్జును ననుశిష్టునిచేతఁ దఱువబడిన లోహపాక విధిని చెప్పుచున్నాము: — లోహము విత్తరీ

75

594 चक्रदत्त—६५. रसायनाधिकारमु.

रागि पीतिकशायिललोगानि मट्टिपात्र लोगानि लोहमुनु वेसि ईशुनकु नमस्करिञ्चि कट्टेलतो सन्ननि मंटनु पॆट्टवलयुनु. अन्दुपैनि चॆप्पिन त्रिफलोदकमुलु नेयि पालुनु चेर्चि लोहपुगरिटॆతో कलियबॆट्टि गट्टिपडिनपिम्मट सेविञ्चिन पित्तवातकफप्रकृतुलगु मनुष्युलकु हितमुंगलिगिञ्चुनु. गरिटॆकु कऱचुकॊन्नलोहमु मृदुवुनु वेऱुपडिनदि अल्पमुनु नगुनु.

ईरीतिगा मूडुविधमुलगु पाकमुलुनु गुणमु निच्चुनु. इट्लु पाकमुनु गुर्तिञ्चि दिम्पिकॊन्नि निमिषमु लुञ्चि आलोहमुनन्दु त्रिफलादिचूर्णमुनु कलिपिव लॆनु कर्पूरमुनु वेयवलसिनचो आरिनपिम्मट वेयवलयुनु.

रॆण्डवपाक विधि.

श्लो. अथवा पक्तव्यविधिः संस्कृत्कृष्णाभ्रकचूर्ण मादाय, लौहचतुर्थांश समद्वित्रि चतुःपंचगुणभागान्. 90.

प्रक्षेप्यायः प्रग्वत् पचे दुभाभ्यां भवे दयो यावत्, तावन्नानुस्यैतैः स्या त्त्रिफलादिद्रव्यपरिमाणं. 91.

इद माप्यायिक मिदमतिपित्तनु दिद मेव कांतिबलजननं, स्तभ्नाति तृट् क्षुधौ तत् परम मधिकमात्रया युक्तं. 92.

पक्वयोग्यमुनुगा चेसि कृष्णाभ्रकचूर्णमुनु लोहमुनु रॆण्डुमूडु नालुगु भागमुलनु कलिपि पूर्वमुवलॆने लोहमुनु पक्वमुचेयवलयुनु. रॆण्डुविधुलनू पूर्वमुवलॆने पक्वमुचेय अन्तपरिमाणमुतोने त्रिफलादि द्रव्यमुलनु ग्रहिम्पवलयुनु. इय्यदि बलमुनु कलिगिञ्चुनु; पित्तमुनु पोगॊट्टुनु. कान्तिनि बलमुनु कलिगिञ्चुनु. ऎक्कुवगा निच्चिन आकलिदप्पुलु नशिञ्चुनु.

अभ्रकविधि.

श्लो. कृष्णाभ्रक मेकवपुः वज्राख्यं चैकपत्रकं कृत्वा, काष्ठमयोदूखलके चूर्णं मुसलेन कुर्वीत. 93.

भूयो दृषदि च पिष्टं वासःसूक्ष्मावकाशतलगलितं, मण्डूकपर्णिकायाः प्रचुररसे स्थापये त्त्रिदिनं. 94.

उद्धृत्याथद्रसा दथ पिंप्याद्वैमं तथान्यभक्तस्य, अक्षोदात्यंतामस्वच्छजलेन प्रयत्नॆन. 95.

मण्डूकपर्णिकायाः पूर्वं स्वरसेनालोडनं कुर्यात्, स्थालीपाकं पुटनं चाद्यै रपि भृंगराजाद्यैः. 96. तालादिपत्र

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 595

మధ్యే కృత్వా పిండం నిధాయ భస్త్రాగ్నౌ, తావ ద్దహే న్న యావల్లీ నో నిర్దగ్ధ్యతే సుచిరం. 97. నిర్వాపయేచ్చ దుగ్ధే దుగ్ధం ప్రక్షాల్య వారిణా తదను, పిష్ట్వా ఘుష్ట్వా వస్త్రైశ్చూర్ణం నిశ్చంద్రికం కుర్యాత్.

కృష్ణాభ్రకమును ఒక శరీరమును గాని వజ్రము నొక ఆకుగా గానిచేసి కొయ్య తొట్టిలో తోకటితో చూర్ణము చేయవలయును. పిమ్మట దానినే బండపైనినూరి వస్త్ర గాళితమును చేసి మందూక పర్ణ రసములో 3 దినములు భావన చేసి పిమ్మట హేమంతర్తు వునఁబుట్టినబియ్యపునీటితో చేర్చి త్రాగవలయును. స్థాలీపాక పుటపాకములను గుం టకలగరాకు సున్నగునానితోను మాత్రను చేసి కొలిమిలోఁబెట్టి లీనమై నిప్పు కనిపించ నంతవరకును దగ్ధము చేయవలయును. పాలలోఁ దడిపి పిమ్మట నీటితో కడిగి నూరి చూర్ణమును చేయవలయును.

౦ అభ్రకపు సమంత్రకమగువిధి. ౦

శ్లో. నానావిధరుక్ ఛాంత్యై పుష్ట్యై కాంత్యై శివం సమభ్య ర్చ్య, సువిశుద్ధేఽహని పుణ్యే తదమృతమాదాయ లౌహాఖ్యం. 99. దశకృష్ణల పరిమాణం శక్తివయోభేద మాకలయ్య పునః, ఇద మధి కం తదధికతరజయదేన న మాతృమోదకవత్. 100. సమమసృణా మలపాత్రే లౌహే లౌహేన మర్దయే ద్దృఢం భూయః, దత్వా మధ్వ నురూపం తదనుఘృతం యోజయే దధికం. 101. బంధం గృష్ణతి య థా మధ్యస్థభక్త్యేన పంక మవశింషేత్, ఇద మిహ దుష్టోపకరణ మేతద్దృష్టం తు మంత్రేణ. 102. స్వాహాంతేన విమర్దో భవతి షడంతే న లోహబలరక్షా, సనమస్కారేణ బలి ర్భక్షణ మయసో హేమామం తేన. 103. "ఓం అమృతోద్భవాయ స్వాహా, ఓం అమృతే హ్రీంఫట్ ఓం నమ శ్చండవజ్రపాణయే, మహాయక్ష సేనాధిపతయే, సురగురు విద్యా మహాబలాయ స్వాహా, ఓం అమృతే హ్రీం.

అనేకవిధములగు పీడలు శాంతించుటకును, పుష్టి కాంతి గలుగుటకును ముందు శివుని బూజించి పవిత్ర మగుదినమునందు లోహమను నాయమృతమును పదిరతు లు తీసికొని శక్తివయో భేదములను ఎచ్చు తగ్గులను గుర్తించి గట్టిదియును ముఱికిలేని దియునగు లోహపాత్రములో మాటిమాటికి చక్కఁగా మర్దింపవలయును. పిమ్మట తద

596 చక్రదత్త—౬౫. రసాయనాధికారము.

నూరుపనురా తేనెను ఘృతమునందు చేర్చవలయును. తేనె వేఱుపడక సుద్దయగునటులు మర్దన చేయవలయును. దుష్టోపకరణమగు దీనిని మంత్రముతో స్వాహా ఫట్ అనువఱకునుచ్చరించి లోహబలమును రక్షింపవలయును. హుంఅంతముగల మంత్రముతోలోహమును తినవలయును. మంత్రము ఓం అమృతోద్భవాయ అమృత హ్రీమ్. అని.

అభ్రకమును సేవించురీతులు.

శ్లో. జగ్ధ్వా తదమృతసారం నీరం వా క్షీర మే వానుపిబేత్,
కాంతక్రామక మమలం సంచార్య రసం పిబే న్నతు తత్. 104.
ఆచమ్య చ తాంబూలం లాభే ఘనసారసహిత ముపయోజ్యమ్,
నాత్యుపవిష్టో నాత్యుత్థభాషీ నాతిస్థిత స్తిష్ఠేత్. 105.
అత్యంతవాతశీతాతపయానస్నానవేగరోధాదీన్,
జహ్యాచ్చ దివానిద్రాసహితం చాకాలభుక్తం చ. 106.
వాతకృతిః పిత్తకృతిః సర్వా న్కట్వమ్లతిక్తక కషాయాన్,
తత్క్షణవినాశ హేతూన్ మైథునకోపశ్రమా న్దూరే. 107.
అశితం తదయః పశ్చా త్పతితు నవా పాటవం చద్ద ప్రథతాం,
ఆర్తిర్భవతి నవాంతరం గూజతి భోక్తవ్య మవ్యాజమ్. 108.

ఆ యమృతసారమును తినిన తరువాత పాలనుగాని నీటినిగాని త్రాగవలయును. కాంతమును క్రామకమును అమలరూపమును అనురసమును త్రాగరాదు. చమనముచేసి కర్పూరముతో తాంబూలమును నమలవలయును. ఎక్కువగా కూర్చుండరాదు. అతిగా మాటలాడరాదు. గాలి మిక్కిలియును, చలిగాలి ఎండ ప్రయాణము స్నానము వేగము నిర్బంధము మున్నగు వానిని వదలిపెట్టవలయును. పగలు నిద్రపోవుట అకాలమునందు భుజించుటయును మంచిదికాదు. వాతకారకములును తిక్తకారకములునగు కట్వమ్లతిక్తకషాయములను తత్క్షణమే నాశనమునకు కారణము లగు మైథునాదిక ర లను సేవింపరాదు. లోహసారమును సేవించినపిమ్మట పడరాదు. కపటమును చేయరాదు. బాధకలుగనిభోజనమును సేవింపవలయును.

అభ్రక సేవనమునకు పథ్యములు.

శ్లో. ప్రథమం పీత్వా దుగ్ధం శాల్యన్నం విశదసిద్ధ మక్లిన్నం,
ఘృతసంప్లుత మశ్నీయాత్ మాంసై ర్వైహంగమైః ప్రాయః. 109.
ఉత్తమ మూపరభూచర విష్కిరమాంసం తథాబ్జ మైనాది,
అన్యదపి జలచరాణాం పృథురోమాపేక్షయా జ్యాయః. 110. మాంసాలాభే

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 597

మత్స్యా అదోషలా స్థూలసద్గుణా గ్రాహ్యకాః, మద్గురారోహిత శకులా దగ్ధాః పలలా న్న నా శూనాః. 111. శృంగాటక ఫలకేశరు కదళీఫల తాల నారికేళాది, అన్య దపి యచ్చ వృష్యం మధురం పనసాదికం జ్యాయః. 112. కేజక తాడకరీరాన్ వార్తాకు పటోల ఫల దలసమ కాన్, ముద్గమసూరేక్షురసాన్ శంసంతి నిరామిషే ష్వేతాన్. 113. శాకం ప్ర హేయ మఖిలం స్తోకం రుచయే తు వాస్తుకం దద్యాత్, విహితనిషిద్ధా దన్య న్మధ్యమకోటిస్థితం విద్యాత్. 114. తప్తదుగ్ధాను పానం ప్రాయ స్సాగయతి బద్ధకోష్ఠస్య, అనుపతి మంబు యద్వా కోమ లఫలనారికేరస్య. 115.

మొదలపాలనుత్రాగి నిర్మలమును క్లిన్నమునైనవరియన్నమును నేతితో తినవలయు ను. పక్షిమాంసములతోను చేర్చుకొనవలయును. ఊషరములు భూచరములు నగు మేక ఇట్టియున్నగువానిమాంసమును జలచరములలో మత్స్యములకంటె తఱుచు మంచిది. మాంసము దొరకనిచో దోషరహితములు నుత్తమగుణాకారకములు నగు మత్స్యముల ను గ్రహింపవచ్చును. శృంగాటకఫలము కసేరు కదళీఫలము తాటిపండు కొబ్బరి కాయమున్నగు వృష్యపదార్థములను మధురములగు పనసాదులను సేవింపవలయును. క్రమకము తాడఫలము అడ్డసరంవంకాయ పొట్ల మున్నగు మాంసభక్షకులు కానివారికి హితకరములు. విహితనిషిద్ధములకంటే నితరములను మధ్యమములుగా గ్రహింపవలయు ను. కాచినపాలను త్రాగినను కోమలమగు నారికేళోదకములను త్రాగినను బద్ధకోష్ఠము లు నశించును.

---

౼ అభ్రక సేవనమునందు హ్రాసవృద్ధిరీతులు. ౼

శ్లో. యస్య న తథా సరతి సయవక్షారం జలం పిబేత్కోష్ణం,
కోష్ఠం త్రిఫలాక్వాథసనాథం క్షారం తతో ౭ప్యధికం. 116.

త్రీణి దినాని సమం స్యాదహ్నా చతుర్థే తు వర్ధయే త్క్రమశః,
యావ చ్చాష్టమ మాసం న వర్ధయే త్త్వనరితో ౭ప్యధికం. 117.

అణౌ రక్తి ద్వితయం ద్వితీయవృద్ధౌ తు రక్తికాత్రితయం,
రక్తిపంచకపంచక మత ఊర్ధ్వం వర్ధయే న్నియతం. 118.

వాత్సరికకల్పసతే ది నాని యావంతి వర్ధితం ప్రథమం,
తావంతి వర్షశేషే ప్రతిలోమం హ్రాసయే త్తదయః. 119.

తే ష్వష్టమాసకేషు ప్రాతర్భాక్షత్రయం సమశ్నీయాత్, సాయం

---

देवनागरी लिप्यन्तरणम् (Devanagari Transliteration)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५९७

मत्स्या अदोषला स्थूलसद्गुणा ग्राह्यकाः, मद्गुरारोहित शकुला दग्धाः पलला न्न ना शूनाः. १११. शृङ्गाटक फलकेशरु कदळीफल ताल नारिकेळादि, अन्य दपि यच्च वृष्यं मधुरं पनसादिकं ज्यायः. ११२. केजक ताडकरीरान् वार्त्ताकु पटोल फल दलसम कान्, मुद्गमसूरेक्षुरसान् शंसन्ति निरामिषे ष्चेतान्. ११३. शाकं प्र हेय मखिलं स्तोकं रुचये तु वास्तु कं दद्यात्, विहितनिषिद्धा दन्य न्मध्यमकोटिस्थितं विद्यात्. ११४. तप्तदुग्धानु पानं प्राय स्त्यागयति बद्धकोष्ठस्य, अनुपत्ति मम्बु यद्वा कोम लफलनारिकेरस्य. ११५.

मोदलपालनुत्रागि निर्मलमुनु क्लिन्नमुनैनवरियन्नमुनु नेतीतो तिनवलयु नु. पक्षिमांसमुलतोनु चेर्चुकोनवलयुनु. ऊषरमुलु भूचरमुलु नगु मेक इट्टियुन्नगुवानिमांसमुनु जलचरमुललो मत्स्यमुलकंटे तऴुचु मंचिदि. मांसमु दॊरकनिचो दोषरहितमुलु नुत्तमगुणाकारक मुलु नगु मत्स्यमुल नु ग्रहिंपवच्चुनु. शृङ्गाटकफलमु कसेरु कदळीफलमु ताटिपांडु कॊब्बरि कायमन्नगु वृष्यपदार्थमुलनु मधुरमुलगु पनसादुलनु सेविंपवलयुनु. क्रमकमु ताडफलमु अड्डसरंवंकाय पोट्ल मुन्नगु मांसभक्षकुलु कानिवारिकि हितकरमुलु. विहितनिषिद्धमुलकंटे नितरमुलनु मध्यममुलुगा ग्रहिंपवलयु नु. काचिनपालनु त्रागिननु कोमलमगु नारिकेळोदकमुलनु त्रागिननु बद्धकोष्ठमु लु नशिंचुनु.

---

౼ अभ्रक सेवनमुनन्दु ह्रासवृद्धिरीतुलु. ౼

श्लो. यस्य न तथा सरति सयवक्षारं जलं पिबेत्कोष्ठ्णं,
कोष्ठं त्रिफलाक्वाथसनाथं क्षारं ततो ऽप्यधिकं. ११६.

त्रीणि दिनानि समं स्यादह्ना चतुर्थे तु वर्धये त्क्रमशः,
याव च्चाष्टम मासं न वर्धये त्त्वनरितो ऽप्यधिकं. ११७.

अणौ रक्ति द्वितयं द्वितीयवृद्धौ तु रक्तिकात्रितयं,
रक्तिपंचकपंचक मत ऊर्ध्वं वर्धये न्नियतं. ११८.

वात्सरिककल्पसते दि नानि यावन्ति वर्धितं प्रथमं,
तावन्ति वर्षशेषे प्रतिलोमं ह्रासये त्तदयः. ११९.

ते ष्त्वष्टमासकेषु प्रातर्भाक्षत्रयं समश्नीयात्, सायं

598 चक्रदत्त — ६५. रसायनाधिकारमु.

च तावदह्नो मध्ये मासद्वयं शेषम् । 120 । एवं तदमृतमश्नन् कान्तिं लभते चिरस्थिरं देहः । सप्ताहत्रयमात्रात् सर्वरुजो हन्ति किं बहुना । 121 । आर्याभिरिह नवत्या सप्तविधानां यथावदाख्यातं, अमतिविपर्ययसंशयशून्यमनुष्ठानमुपनीतं । 122 । मुनिरचितशास्त्रपारगत्या सारं ततः समुद्धृत्य, निबबन्ध बान्धवानामुपकृतये कोऽपि षट्कर्मा । 123 । यत्र तत्रोद्भवं लोहं निःशेषं मारितं यदि, त्रिफलाह्योषसंयुक्तं भक्षयेद्वलिनाशनम् । 124 । सामान्याद् द्विगुणं चौण्ड्रं कलिङ्गोऽष्टगुणस्ततः, तस्माच्छतगुणं भद्रं भद्राद्वज्रं सहस्रधा । 125 । वज्रात् षष्टिगुणः पाण्डिर्नरविर्दशभिर्गुणैः, ततः कोटिसहस्रं वा अयस्कान्तं महागुणं । 126 । रसस्तस्ताम्रं द्विगुणं ताम्रात्कृत्स्नाष्टभागिकं द्विगुणं, पृथग्येषां शुद्धिस्ताम्रशुद्धिस्ततो द्विधा । 127 ।

---

[तेलुगु व्याख्या]

अन्त ऐक्कुवगा बाधकलुगनिवारु यवक्षारमुनु गोरु वेच्चनि वेडिनीळ्लनु त्रागवलयुनु. मूडुरोजुलु समानमुगा नौषधमुनु ग्रहिञ्चि नालवदिनमुनन्दु क्रममुगा वृद्धिचेयवलयुनु. एनिमिदिनेललवरकु निन्तकण्टे वृद्धिचेयरादु. तोलुत रेण्डुरत्तुलु, पिम्मट मूडु, अतुतरुवात दिनमुनकैकैदुरत्तुलु सेविम्पवलयुनु. संवत्सरमन्तयुनु औषधमुनु सेविम्पवलसेनेनि प्रारम्भमुन नेन्निरोजुलु वृद्धिఁ जेसिरो चिवఱकु अन्निदिनमुलु लोहमुनु संघटिम्पवलयुनु. आयॆन्निदिनॆलललो ప్రొద్దుట मूडुमाषमुलुनु सायङ्कालमु मध्याह्न मुलन्दु रेण्डुमाषमुलनु तिनवलॆनु. ईरीतिगा नामृतमुनुतिनिनचो कान्तिनि स्थिरमगु देहमुनु पोन्दुनु. इरुपदियॊक्क रोजुलु सेविञ्चिन समस्तगोगमुलु नशिञ्चुनु. ईयेडु विधुलनू यथाविधिगा 90 आर्यावृत्तमुलतो चेप्पिरि. मतिविपर्ययमु संशयमुनु लेनियनुष्ठानमुनु चेयवलेनु. मुनि रचिञ्चिन शास्त्रमुलनन्तसुणఱकु चदिवि अन्दलुसारमु तनबन्धुवुलयुपयोगमुनिमित्तमै यॊक ब्राह्मणुडु इट्लु निर्मिञ्चॆनु.

---

लोहसेवनमुन कनुपानादुलु

श्लो. पत्रीकृतस्य गन्धकयोगाद्वा मारणं तथा लवणैः, आत्तेध्मापितताम्रे निर्गुण्डीकल्ककञ्जिकनिमग्ने । 128 । यत्पत...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 599

ति गैरिकाभं तत्पिष्टं चार्धगन्धकं तदनु, पुटपाकेन विशुद्धं शु- द्धं स्या दभ्रकं तु पुनः. 129. हिलमोची मूलपिण्डे क्षिप्तं तदनु मार्दसम्पुटे लिप्ते, तीक्ष्णं दग्धं पिष्ट मम्लाम्भसा साधु चं- द्रकारहितं. 130. रेचितताम्रेण रसः स्वल्पशिलायां घृष्य पिण्डिका कार्या, उत्स्वेद्य गृहसलिलेन निर्गुण्डीकल्केऽस- कृच्छुद्धा. एत त्सिद्धं त्रितयं चूर्णितताम्रान्वितैः पृथ ग्भुं- क्तं. 131. पिप्पलि विडङ्गमरिचैः श्लक्ष्णं द्वित्रैमासिकं भक्ष्यं, शूलामॢ पित्तश्वयथु, ग्रहणीयक्ष्मादि कुक्षिरोगेशु, रसायनं महा देत त्परिहारो नियमतो नात्र. 132.

ఎచ్చటెచ్చటఁబుట్టిన లోహమునైనను నిశ్శేషముగా మరణచేసి త్రిఫలోదక- ములతో సేవింపవలయును. సామాన్యముగా రెండు రెట్లు జేండ్రములు ఎన్నిదిరెట్లు కొడిసెపాలవిత్తులు నూరు రెట్లు తుంగముస్తెలు వేయిరెట్లు వజ్రము అరువది గుణ- ములు పొందిన రవి పదిరెట్లు ఇంతకంటెను వేయిరెట్లు కాంతమును రసమునకంటె రాగి రెండురెట్లును రాగికంటె కృష్ణాభ్రకము రెండురెట్లును ప్రత్యేకముగా శుద్ధిచేసి చేర్ప- వలయును.

❧ ताम्रयोगमु. ❧

श्लो, तनुपत्रीकृतं ताम्रं नैपालं गन्धकं समं, दत्त्वा चोर्ध्व मधो मध्ये स्थालिकामध्यसंस्थितं. 134. कृत्वा स्वल्पविधा- नेनेन स्थालीमध्ये विधायच, शर्कराभक्तलेपेन लिप्त्वा सन्धिं तदू- र्ध्वतः. 135. वालुकापूरितस्थाल्यां पिहितायां पुनस्तथा, सुलि- प्तायां च यामैकमधो ज्वालां प्रदापयेत्. 136. तत आकृष्ट- ताम्रस्य मृतस्य त्विह योजना, अथकर्षं गन्धकस्य वह्निस्थंलौ- हपात्रगं. 137. शिलापुत्रेण संमर्द्य द्रुतं घृष्टं पुनःपुनः, कृत्वा देयं मृतं ताम्रं कर्षमानं ततः पुनः. 138. रसोऽम्ल- मधितः शुद्धस्तावन्मात्रः प्रदीयते, तत स्सधैवं संमर्द्य पुन राज्यं प्रदापयेत्. 139. अष्टबिन्दुक मात्रं च मर्दये न्मूर्च्छितं तथा, सर्वं स्या त्तस्य आकृष्य शिलापुत्रादिकं दृढं. 140. संहृत्या- लम्बुषरसप्रसृतेन विलोडितं, पुन स्सधैव वह्निस्थ लौहपात्रे विम

६०० चक्रदत्त — ६५. रसायनाधिकारमु.

र्धयेत्. 141. यावद्रसक्षयः पश्चा दाकृष्य संप्रपेषितं,
अलम्बुषरसे नैव गुडकं संप्रकल्पयेत्. 142. तत्पिण्डं वस्त्रवि-
स्तीर्णं पिण्डे त्रिकटुजे पुनः, वसनान्तर्हिते दत्त्वा नॊट्टलीं कारये-
द्बुधः. 143. तत स्तां नॊट्टलीं माज्यमग्नां कृत्वा विधारितां,
सूत्रेण डण्डसंलग्नां पाचये त्कुशलो भिषक्. 144. यदा
निष्पेनता चाज्ये फुटिता च दृढा भवेत्.

रागिनिरेकुलुगा चेसिन गन्धकसंयोगमुन गानि उप्पुतो गानि मारणमगुनु.
वानिलि कल्कमुनु गंजिनिपोसि गैरिकसमानमगु कांतिगलदानि नंदु मुंचि नूरी
अभ्रकमु गन्धकमुनु कलिपि पुटपाकमुतो शुद्धि चेयवलयुनु. पिम्मटु नाभिकमुनु
शुद्धिचेयवलयुनु. पिलमोचकपु वेर्ल मुद्दलोनुंचि गुड्डनुचुट्टि दग्धमु चेयवल-
युनु. पिम्मट पुल्लनि रसमुलोनूरिन चंद्रिकलु नशंचुनु. तरुवात रेचितिमुनु चे-
सिन रागितो चिन्न रातिपैनूरी मुद्दचेयवलयुनु. इत्ले मूडुनु सिद्धमु चेसि सग-
मुसगमु भागमुलनु कलिपि ताम्रमुकंटे वेलुपलु पवडलेनु. पिप्पळ्लु वायुविडं-
गमुलु मिरियमुलु वीटिनिनूरि रॆंडु मूडुमाषमु लंत तिनिन अम्लपित्तादुलगु
नखिलरोगमुलु नशंचुनु.

ताम्रभस्म पुट पाकविधिः

श्लो. तदा पक्वं त माक्रम्य पंचगुंजा तुलाप्लुतं.
145. त्रिकटु त्रिफलाचूर्णं तुल्यं प्रातः प्रयोजयेत्, तक्रं
स्या दनुपानं तु अम्लपित्तोच्छ्रये पुनः. 146. त्रिफलैव समा-
देया कोष्णं वारि पिबे दनु, सप्तमे दिवसे रक्तवृद्धि स्यान्नात्र
मासकं. 147. यावत्प्रयोग श्च तद्वै वापकर्षः पुनर्भवेत्.
योगोऽयं ग्रहणीयक्ष्मपित्तशूलाम्लपित्तहा. 148. रसायनं
चेतदिष्टं गुदकीलादिनाशनं, नचात्र परिहारोऽस्ति विहाराहारकर्मणि.

नेपाल ताम्रमुनु रेकुलुगाचेसि सममुगा गन्धकमुनु तेच्चिस्थालीकि
क्रिंदनुनु मीदनुनु सममुनुंचि चक्कर जॊन्नमुनु नूरी लेपन चेसि पिम्मट इसुकनु
पूरिंचि ओकजामुवरकु तगलंबॆट्टवलयुनु. पिम्मट मारणमु चेसिन ताम्रमु-
नु कलुपवलयुनु. पिम्मट मृतमैन ताम्रमुनंदु ओकतुलमु गंधकमुवैचि रा-
तितोनूरी मरला मृतताम्रमुनु चेर्पवलयुनु. पुल्लनि रसमुलॊ मथिंचिन रस-
मुनु कूड नंते चेर्पवलयुनु. पिम्मट अल्ले मर्दनचेसि नेतिनिकलिपि २२ दिबिंदुवुल

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 601

మాత్రను చేర్చి మర్దన చేయవలయును. పిమ్మట తీసి గట్టిరాతితో నూరి 2 పలములు లజ్జావంతిరసమును పోసి కలిపి పెట్టవలయును. ద్రవములేకుండునంతవరకు లజ్జావంతిరసమును పోయుచు మాత్రను కట్టి గుడ్డలోనుంచి త్రిఫలములపిండములోనుంచి పొట్లము కట్టి నేతితో తరిగి సూత్రమూలమున దండముపైనుంచి పక్వముచేయవలయును.

తామ్రసేవనము.

శ్లో. హేమాద్యా౭పి సూర్యసంతప్తాః స్రవంతి గిరిధాతవః,
జతాభం మృదుమృత్స్నాచ్ఛం యన్మలం తచ్ఛిలాజతు. 150.
అనమ్లం చకషాయం చ కటుపాకి శిలాజతు, నాత్యుష్ణశీతం ధాతుభ్యశ్చతుర్భ్య స్తస్య సంభవః. 151.
హేమ్నో౭థ రజతాత్తామ్రాద్వరం కృస్నాయసా దపి, మధురం చ సతిక్తం చ జపాపుష్పనిభం చ యత్. 152.
విపాకే కటుతిక్తం చ తత్సువర్ణస్య నిస్స్రవం, రాజితం కటుకం శ్వేతం స్వాదు శీతం విపచ్యతే. 153.
తామ్రాద్బర్హిణకంఠాభం తీక్ష్ణోష్ణం పచ్యతే కటు, యత్తు గుగ్గులుసంకాశం తిక్తకం లవణాన్వితం. 154.
విపాకే కటుశీతం చ సర్వశ్రేష్ఠం తదాయసం, గోమూత్రగంధిః సర్వేషాం సర్వకర్మసు యోగికః. 155.
రసాయనప్రయోగేషు పశ్చిమం తు విశిష్యతే.

పక్వమైనపిమ్మట తీసి విదురతులజౌషధమును సమముగా నేతిని కొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు చూర్ణముచేసి కలిపి ప్రాతఃకాలమునందు సేవించుచుండవలెను. ఆమ్లపిత్తాధిక్యమునందు మజ్జిగను అనుపానముచేసి కొనవలయును. త్రిఫలములను సమానముగా చేర్చి కొంచెము వెచ్చ జేసి త్రాగవలయును. విడవభోజన శక్తిని వృద్ధిచేయవలయును. ఇయ్యది గ్రహణి మున్నగు రోగములను పోగొట్టును.

శిలాజితు భేదాదులు.

శ్లో. యథాక్రమం వాతపిత్తే శ్లేష్మపిత్తే కఫే త్రిషు. 156.
విశేషేణ ప్రశస్యంతే మలా హేమాదిధాతుజాః, లౌహీకిట్టాయతే వహ్నౌ విధూమం దహ్యతే౭ంభసి. 157.
తృణాత్ర్యగ్రే కృతం సర్వ మధో గలతి తంతువత్, మలినం యద్భవేత్తచ్చ క్షాలయేత్కేవలాంభసా. 158.
శాహపాత్రేషు విధినా ఊర్ధ్వభూతం చ సంహరేత్, వాతపిత్తకఫఘ్నైస్తు నిర్యూహై స్తద్విభావితం. 159.
వీర్యోత్కర్షం పరం యాతి

---

76