दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३५० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

क्षणम् इन्दुशकलसुन्दरललाटम् इन्द्रनीलशिलाकाररम्यालकपङ्क्ति द्विगु- णकुण्डलितम्लाननालीकनालललितलम्बश्रवणपाशयुगलमाननकमलम् , अनतिभङ्गुरी बहुलः पर्यन्तेऽप्यकपिलरुचिरायामवानेकैकनिसर्गसमः स्नि- ग्धनीलो गन्धग्राही च मूर्धजकलापः । सेयमाकृतिर्न व्यभिचरति शीलम् आसज्जति च मे हृदयमस्यामेव । तत्परीक्ष्यैनामुद्वहेयम् । अविमृश्यका- रिणां हि नियतमनेकाः पतन्त्यनुशयपरम्पराः' इति ।

भागास्तैर्भासुरे उज्ज्वले मधुरे मनोहरे धीरसंञ्चारे अचञ्चलब्यापारे अत एव मन्थरे मन्दे आयते दीर्घे ईक्षणे नेत्रे यत्र तथाभूतं तथा इन्दुशकलमर्धचन्द्रस्तद्वत् सुन्दरं ललाटमलिकं यत्र तादृशं तथा इन्द्रनीलशिला नीलकान्तमणिस्तदाकारा तत्सदृशी रम्या रमणीया अलकपंक्तिः चूर्णकुन्तलश्रेणिर्यत्र तथाभूतं तथा द्विगुणं द्विरावृत्तं यथा तथा कुण्डलितेन कुण्डलीकृतेन म्लानेन ईषन्मलिनेन नालीक- नालेन पद्मवृन्तेन ललितं सुन्दरं लम्बं लम्बमानं श्रवणपाशयोः कर्णपाशयोः युगलं द्वयं यत्र तादृशमस्या आननकमलम् । अनतिभङ्गुरः नातिकुटिलः । बहुलः सान्द्रः । पर्यन्ते प्रान्तभागेऽपि । अकपिलरुचिः अपिङ्गलकान्तिः । आया- मवान् दैर्घ्ययुक्तः । एकैकेति-एकैकं प्रत्येकं निसर्गेण स्वभावेन समस्तुल्यः तथा स्निग्धो मसृणो नीलः कृष्णश्च । गन्धग्राही सौगन्ध्ययुक्तः । मूर्धजकलापः केश- पाशः । सा तादृशी । इयं दृश्यमाना । आकृतिः स्वरूपम् । व्यभिचरति विसं- वदति विपर्यासयतीत्यर्थः । शीलं स्वभावम् । आकृतेरनुरूपः स्वभावो भविष्यतीति भावः । आसज्जति-लगति । अस्यां कन्यायाम् । तत्-तस्मात् । परीक्ष्य अशेषतो विमृश्य । एनां कन्याम् । उद्वहेयम् परिणेष्यामीत्यर्थः । यतः अविमृश्यकारिणां हठकारिणाम् । नियतमवश्यम् अनुशयपरम्पराः पश्चात्तापाः । पतन्ति भव- न्तीत्यर्थः ।

और मन्द गतिसे सुशोभित इसके विशाल नेत्र हैं। अर्धचन्द्रके तुल्य इसका ललाट है। नीलकान्तमणिसे मनोहर इसकी केशश्रेणी है। द्विगुणित कुण्डलीकृत, ईषन्मलिन कमलोंसे सुशोभित एवं लम्बमान दोनों कानोंसे परिपूर्ण इसका मुखपद्म है। कुछ टेढ़ा तथा सान्द्र अपिङ्गल कान्तिवान एवं दीर्घ और स्वभावसे ही प्रत्येक स्निग्ध तथा नील द्युतिवाले और सुगन्धिशाली इसके केशकलाप हैं। ऐसी आकृतिवाली स्वभावसे भी बुरी- नहीं होती हैं । भली होती है । मेरा हृदय इस कन्यापर आसक्त हो रहा है। अतः इसकी परीक्षा कर इससे परिणय करना चाहिए । अविचारियोंको पीछे अनेकों तरहके पश्चात्ताप करने पड़ते हैं ।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५१ ( ३० ) स्निग्धदृष्टिराचष्ट—‘भद्रे, कच्चिदस्ति कौशलं शालिप्रस्थेना- नेन संपन्नमाहारमस्मानभ्यवहारयितुम्' इति । ततस्तया वृद्धदासी साकू- तमालोकिता। तस्य हस्तात्प्रस्थमात्रं धान्यमादाय क्वचिदलिन्दोद्देशे सुसि- क्तसंमृष्टे दत्तपादशौचमुपावेशयत् । सा कन्या तान्गन्धशालीन्संक्षुद्य मा- त्रया विशोष्यातपे मुहुर्मुहुः परिवर्त्य स्थिरसमायां भूमौ नालीपृष्ठेन मृदु- मृदु घट्टयन्ती तुषैरखण्डैस्तण्डुलान्पृथक्चकार । जगद च धात्रीम्—'मातः एभिस्तुषैरर्थिनो भूषणमृजाक्रियाक्षमैः स्वर्णकाराः । तेभ्य इमान्दत्त्वा (३०) स्निग्धदृष्टिः स्नेहपूर्णनयनः । आचष्ट आख्यातवान् शक्तिकुमार इति शेषः । भद्रे कल्याणि । कच्चिदिति प्रश्ने । अनेन मत्करस्थेन शालिप्रस्थेन धान्यराशिना सम्पन्नं सम्पादितमाहारं भोज्यम् अभ्यवहारयितुं भोजयितुं मामिति शेषः कौशलं नैपुण्यमस्ति किमिति प्रश्नः । ततः प्रश्नानन्तरम् । तया कन्यया । साकूतं साभिप्रायम् । आलोकिता दृष्टा । तस्य शक्तिकुमारस्य । आदाय गृहीत्वा । अलिन्दोद्देशे-द्वारोपान्तप्रदेशे । सुसिक्तसंमृष्टे-सुसिक्तो जलेनाद्रीकृतः संमृष्टः शुद्धीकृतस्तादृशे दत्तेति-दत्तमर्पितं पादशौचं पादप्रक्षालनार्थजलं यस्मै तम् । तादृशं शक्तिकुमारमुपावेशयत् । उपवेशितवती वृद्धदासीति शेषः । गन्धशालीन्- गन्धयुक्तान् व्रीहीन् । संक्षुद्य कुट्टयित्वा । मात्रया अंशेन-कियत्परिमाणेनेत्यर्थः । विशोष्य नीरसीकृत्य । आतपे सूर्यकिरणे । परिवर्त्य इतस्ततः सञ्चाल्य । स्थिरस- मायां स्थिरायां कठिनायां समायामबन्धुरायाञ्च । नालीपृष्ठेन मुसलविशेषेण । मृदु मृदु मन्दंमन्दम् । घट्टयन्ती मर्द्दयन्ती । अखण्डैः अभग्नैस्तुषैः धान्यत्वग्भिः । पृथक् चकार तण्डुलान् सम्पादयामास । धात्रीं तां वृद्धदासीम् । एभिरित्यादि- भूषणानामलंकाराणां मृजाक्रियायां परिष्करणे क्षमैः समर्थैरेभिस्तुषैः स्वर्ण- काराः भूषणनिर्मातारः अर्थिनः प्रार्थिनः । अलङ्कारशोधनार्थं स्वर्णकारास्तुषान् ( ३० ) ऐसा सोचकर उस शक्तिकुमार ने प्रेमपूर्ण दृष्टि से उस कन्या से कहा 'हे- कल्याणि ! मेरे समीप एक प्रस्थ परिमाण धान्यराशि है, क्या आपमें इन धान्यों को पकाकर मुझ खिला देने का नैपुण्य है ? इस प्रश्न पर उस कन्या ने अपनी वृद्धा उपमाता को साभिप्राय देखा । तब धात्री ने उस शक्तिकुमार से प्रस्थ परिमाण धान्य ले लिया तथा अपने द्वार के समीप ( दहलीज ) में एक जगह जल छिड़ककर, एवं उस जगह को पवित्र बनाकर उस अतिथिको हाथ-पांव धोने के जल को देकर वहीं बैठा दिया । फिर उस कन्या ने उस सुगन्धित धान्यों को लेकर कूट डाला और थोड़ी देर तक उन्हें धूप में फैलाकर इधर-उधर चलाकर सुखा डाला । पुनः ओखली में धरकर हल्के हाथों द्वारा मूसल से कूट Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३५२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां लब्धाभिः काकिणीभिः स्थिरतराण्यनत्यार्द्राणि नातिशुष्काणि काष्ठानि मितंपचां स्थालीमुभे शरावे चाहर' इति । (३१) तथाकृते तया तांस्तण्डुलाननतिनिम्नोत्तानविस्तीर्णकुक्षौ क- कुभोल्लूखले लोहपत्रवेष्टितमुखेन समशरीरेण विभाव्यमानमध्यतानवेन व्यायतेन गुरुणा खादिरेण मुसलेन चतुरललितक्षेपोत्क्षेपणायासितभुज गृह्णन्तीति प्रसिद्धिः । तेभ्यः स्वर्णकारेभ्यः । इमान्-तुषान् । लब्धाभिः तन्मूल्य- स्वेन प्राप्ताभिः । काकिणीभिः कपर्दिकाभिः । स्थिरतराणि-सारवन्ति । अनत्या- र्द्राणि अनतिसरसानि । किञ्चिदाद्राणि काष्ठानि मन्दं मन्दं ज्वलन्तीति भावः । नातिशुष्काणि-अतिशुष्ककाष्ठानां शीघ्रदाहभयादनतिनीरसानि । काष्ठानि इन्ध- नानि । मितम्पचां मितं स्वल्पं पचतीति मितनखे चेति खश् । स्वल्पपाचिनीमि- त्यर्थः । स्थालीं पाकपात्रम् । उभे शरावे-वर्धमानकद्वयम् । मृत्पात्रयुग्ममिति शेषः । आहर आनय । (३१) तथाकृते कथनानुसारेण अनुष्ठिते, तत्तद्द्रव्ये आनीते सतीत्यर्थः । तया धात्र्या । अनतीति-अनतिनिम्नो नातिनम्रः उत्तानः ऊर्ध्वमुखो विस्तीर्णश्च कुक्षिरभ्यन्तरभागो यस्य तादृशे । ककुभोल्लूखले-ककुभेन अर्जुनवृक्षेण निर्मिते उलूखले तण्डुलोत्पादकयन्त्रविशेषे लोहपत्रेति-लोहपत्रेण पत्राकारलोहेन वेष्टितं मुखमग्रभागो यस्यं तेन । समशरीरेण तुल्यावयवेन । विभाव्येति-विभाव्यमानं अनुभूयमानं मध्ये मध्यभागे तानवं तनुत्वं कृशत्वमिति यावत्, यस्य तेन । व्यायतेन दीर्घेण । गुरुणा स्थूलेन । खादिरेण खादिरकाष्ठनिर्मितेन । एतत्सर्वं मुसलेनेत्यस्य विशेषणम् । मुसलेन दण्डविशेषेण । चतुरति-चतुरं चपलं ललितं दिया । खड़े-खड़े (साबित) चावलके दाने अलग कर डाले और टूटे हुए अलग कर डाले तथा भूसी अलग कर दी । ततः अपनी धात्रीसे बोली-'हे अम्ब ! यह भूसी सुनारोंको बेंच दीजिये । क्योंकि वे लोग इससे अपने गहने साफ करते हैं, अतः खरीद लेंगे इस भूसीके बदले उनसे जो कौड़ी (द्रव्य) प्राप्त होवे उससे न बहुत गीली तथा न बहुत सूखी लकड़ी (ईंधनके लिये) और स्वल्पपाचिनी हंडिया एवं दो मिट्टीके ढक्कन ले आइए ।' (३१) वृद्धा उपधात्रीद्वारा उपयुक्त व्यापार सम्पादित होनेपर उस कन्याने उन चावलोंको कुछ गहिरी और ऊर्ध्वमुखवाली ककुभकी (अर्जुन वृक्षकी) बड़ी ओखलीमें रख दिया । फिर जिस मूसलमें मुखके ऊपर लोहेकी सामी लगी थी तथा जो बीचमें क्षीण था और ऊपर नीचे सम अवयवी था, जो खदिरकी लकड़ीका बना था । जो लम्बा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५३ मसकृदङ्गुलीभिरुद्द्धृत्योद्धृत्यावहृत्यशूर्पशोधितकणकिंशारुकांस्तण्डुलान- सकृदद्भिः प्रक्षाल्य कथितपञ्चगुणे जले दत्तचुल्लीपूजा प्राक्षिपत् । प्रश्ल- थावयवेषु प्रस्फुरत्सु तण्डुलेषु मुकुलावस्थामतिवर्तमानैषु संक्षिप्यानलमु- पहितमुखपिधानयास्थाल्यान्नमण्डमगालयत् । दर्व्या चावघट्य मात्रया परिवर्त्य समपक्वेषु सिक्थेषु ताम् स्थालीमधोमुखीमवातिष्ठिपत् । इन्ध- नान्यन्तःसाराण्यम्भसा समभ्युक्ष्य प्रशमिताग्नीनि कृष्णाङ्गारीकृत्य तद्- यत् क्षेपणं अधःपातनमुत्क्षेपणमूर्ध्वोत्तोलनं ताभ्यामायासितौ क्लेशि- तौ भुजौ यत्र तद्यथा तथा। असकृत् वारं वारम् । उद्धृत्योद्धृत्य-सञ्चाल्य । अवहत्य संपिष्य । शूर्पेति-शूर्पेण शोधिता दूरीकृताः कणाः क्षुद्रावयवाः किँशा- रुकाः शस्यशूकानि च येषां तान्-तथाभूतान् तण्डुलान् । असकृत्पुनः पुनः । अद्भिर्जलैः। कथितेति-कथिते उष्णीकृते पञ्चगुणे तण्डुलापेक्षया पञ्चगुणाधिके । दत्तचुल्लीपूजा-दत्ता अर्पिता चुल्लीपूजा महानसपूजा यया सा। प्राक्षिपत् निक्षि- प्तवती । प्रश्लथेति-प्रश्लथाः शिथिलाः क्लिन्ना इति यावत् अवयवा येषां तेषु । प्रस्फुरत्सु-स्पन्दमानेषु । मुकुलावस्थां कठिनभावमतिवर्तमानेषु अतिक्रामत्सु । संक्षिप्य-मन्दीकृत्य । उपहितेति-उपहितं स्थापितं मुखे विधानमाच्छादनं यस्या- स्तया तादृश्या स्थाल्या अन्नमण्डमन्नरसम् अगालयत् निरकासयत् । दर्भ्या खजाकया हस्ताकृतिलोहादिदण्डेनेत्यर्थः । अवघट्य आलोढ्य । मात्रया अंशेन । परिवर्त्य ऊर्ध्वाधोभावेन सञ्चाल्य । समपक्वेषु समानक्लिन्नेषु । सिक्थेषु भक्तेषु अवातिष्ठिपत्-अवस्थापयामास । इन्धनानि काष्ठानि । अन्तःसाराणि अदग्धन्त- राणि । समभ्युक्ष्य आर्दीकृत्य । प्रशमिताग्नीनि-निर्वापितानलानि । एतादृशानि काष्ठानि कृष्णाङ्गारीकृत्य अङ्गारान् सम्पाद्य । तदर्थिभ्यः अङ्गारक्रेतृभ्यः । प्राहि- और भारी भी था । उस मूसलसे उस चावलोंको चपल और ललित कुटान (अधः- पतन, ऊर्ध्वतोलन) से बार-बार क्लेशित हाथोंसे-चलते हुए उन्हें विदारित किया । तत्पश्चात् सूपसे उन्हें पछोरकर कन्ना खुद्दीको (कण, शस्यशूकोंको) अलग कर चावलोंको खूब धोया । और चावलसे पचगुने तप्त जलमें चूल्हेकी पूजाकर चावल छोड़ दिया । अर्थात् गरम पचगुने जलमें चावलको डाल दिया ताकि पक जायँ । जब चावल पकते हुए ऊपरको उठे और मुकुलावस्था (कोमलावस्था) चूर जानेकी दशाको प्राप्त हुए तब उसने अग्निको मन्दकर चावलकी हड़ियापर ढक्कन ढाँककर चावलके माड़को हड़ियासे पीसकर निकाल दिया । करछुल्ली द्वारा उन चावलोंको नीचे ऊपर चलाकर उस हड़ियाको अधोमुखी कर रख दिया। और आगको पानीसे शान्त (बुझाकर) कोयलेको उनके ग्राहकोंको बेचवा दिया। उन कोयलोंके बदले प्राप्त कौड़ियोंको Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां र्थिभ्यः प्राहिणोत् । 'एभिर्लब्धाः काकिणीर्दत्त्वा शाकं घृतं दधि तैलमाम- लकं चिञ्चाफलं च यथालाभमानय' इति । ( ३२ ) तथानुष्ठिते च तया द्वित्रानुपदंशानुपपाद्य तदन्नमण्डमार्द्रवा- लुकोपहितनवशरावगतमति मृदुना तालवृन्तान लेन शीतलीकृत्य सलव- णसंभारं दत्ताङ्गारधूपवासं च संपाद्य, तदप्यामलकं श्लक्ष्णपिष्टमुत्पलग- न्धि कृत्वा धात्रीमुखेन स्नानाय तमचोदयत् । तया च स्नानशुद्धया दत्त- तैलामलकः क्रमेण सस्नौ । स्नातः सिक्तमृष्टे कुट्टिमे फलकमारुह्य पाण्डुह- णोत्-अङ्गारार्थिसकाशे विक्रयार्थमङ्गारान् प्रेरितवतीत्यर्थः । एभिरङ्गारैः । लब्धाः विक्रयलब्धाः । काकिणीः कपर्दिकाः । दत्त्वा समर्प्य-तद्विनिमयेन । चिंचाफलं तिन्तिडीफलम् । यथालाभं ताभिः काकिणीभिर्यावल्लभ्यं तावदित्यर्थः । ( ३२ ) तथा धात्र्या । द्वित्रान् द्वित्रिप्रकारान् । उपदंशान्-व्यञ्जनानि । उपपाद्य सम्पाद्य पक्त्वेति यावत् । आर्द्वेति-आर्द्रवालुकाभिः सरससिकताभिः उप- हितं युक्तं यन्नवशरावं तत्र गतं स्थितमिति तदन्नमण्डमित्यस्य विशेषणम् । अतिमृदुना मन्दसञ्चारितेन । शीतलीकृत्य-अनुष्णीकृत्य तदन्नमण्डमिति शेषः । तथा सलवणसंभारं-लवणाद्युपकरणद्रव्यसहितं तथा दत्तः अङ्गारधूपस्य हिङ्ग्वा- दिधूमस्य वासः सौगन्ध्यं यत्र तत् । तथा सम्पाद्य कृत्वा । तदपि आमलकं यद्- ङ्गारविनिमयेनानीतमित्यर्थः । श्लक्ष्णपिष्टं सम्यक्तया पिष्टम् । तथा उत्पलगन्धि पद्मगन्धयुक्तम् । धात्रीमुखेन धात्रीं संप्रेष्य । स्नानाय-स्नानं कर्तुम् । तं शक्ति- कुमारम् । अचोदयत् प्रेषितवती । स्नानशुद्धया स्वयं स्नानं कृत्वा तया कन्यया । दत्तेति-दत्तमर्पितं तैलामलकं च यस्मै तादृशः स शक्तिकुमार इति शेषः । सस्नौ स्नातवान् । सिक्त मृष्टे आदौ सिक्तं जलेनाद्रीकृतं पश्चात् मृष्टं शोधितं तस्मि- न् । कुट्टिमे बद्धभूमौ गृहाभ्यन्तरे इत्यर्थः । फलकं पीठम् । आरुह्य तत्रोपविश्य । (धात्रीको) देकर उस कन्याने शाक, घृत, दही, तेल, आंवला, इमली, आदि चीजें जो द्रव्यसे मिल सकीं उतनी मंगा लीं।' ( ३१ ) उस वृद्धाद्वारा उपर्युक्त चीजें लायी जानेपर कई तरहके शाक बना दिये । उस रखे हुए अन्नके माढ़को जो सरस बालूके नवीन पात्रमें धरा हुआ था, पंखेकी धीमी हवासे ठंडा कर दिया । उसमें फिर नमक आदि मिलाकर हींग जीरे आदिसे वघार दिया । उस आंवले आदिको भी पीसकर कमलकी सुगन्धिसे परिपूर्ण कर दिया । और इन चीजोंके तैयार हो जानेपर उस कन्याने अपनी धात्री मुखसे उस अतिथिको स्नान करनेके लिये कहला दिया। उस कन्याने स्वयं भी स्नान कर उस अतिथिको तेल, आंवला

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५५

रितस्य त्रिभागशेषलूनस्याङ्गणकदलीपलाशस्योपरि दत्तशरावद्वयमार्द्रम- भिमृशन्नतिष्ठत् । सा तु तां पेयामेवाग्रे समुपाहरत् । पीत्वा चापनीताध्व- क्लमः प्रहृष्टः प्रक्लिन्नसकलग़ात्रः स्थितोऽभूत् । ततस्तस्य शाल्योदनस्य दर्वीद्वयं दत्त्वा सर्पिर्मात्रां सूपमुपदंशं चोपजहार । (३३) इमं च दध्ना च त्रिजातकावचूर्णितेन सुरभिशीतलाभ्यां च

पाण्डुहरितस्य-ईषत्पक्वस्य । त्रिभागेति-त्रयो भागा अंशाः शेषा अवशिष्टा यस्मिन् कर्म्मणि तद् यथा तथा लूनस्य छिन्नस्य । अङ्गणेति-अङ्गणे गृहचत्वरे या कदली रम्भावृक्षः तस्याः पलाशस्य पत्रस्य । आर्द्रं जलक्षालितम् । दत्तं भोजनार्थमर्पितं यत् शरावद्वयं तद् अभिमृशन् हस्तेन स्पृशन् । सा कन्या। पेयां ससिक्यां मण्डमित्यर्थः । पेया सिक्तसमन्वितेति वैद्यकशास्त्रम् । अग्रे आदौ । समुपाहरत् परिवेषितवती । अपनीताध्वक्लमः-दूरीकृतमार्गश्रमः । प्रहृष्टः पानेन तुष्टः । प्रक्लिन्नसकलगात्रः-उष्णमण्डपानात् स्वेदव्याप्तनिखिलावयवः । तस्य पूर्वं- पाचितस्य । शाल्योदनस्य तण्डुलभक्तस्य । दर्वीद्वयं दर्वीद्वयपरिमाणम् । सर्पि- र्मात्रां स्वल्पं घृतम् । सूपं पक्वद्विदलम् । उपदशं व्यञ्जनम् शाकादीति यावत् । उपजहार-अर्पितवती । (२३) इमं शक्तिकुमारम् । त्रिजातकेति-त्रिजातकं सुगन्धिद्रव्यविशेषः- त्रिकटु वा तेनावचूर्णितमालोडितं तेन तादृशेन दध्ना। सुरभिशीतलाभ्यां सुग-

आदि अर्पित किया जिन्हें उसने देहमें मर्दनकर स्नान किया। स्नानकर उसने अपनी देह पोंछकर घरके भीतर प्रवेश किया। वहाँपर उसे उसने काष्ठासन (पीढ़ा) पर बैठाया। फिर आंगनमें उत्पन्न हुए पके केलेके पत्तोंको तीन भागोंमें तोड़ लायी अर्थात् पत्तेका एक एक चौथाई भाग छोड़ दिया। उन पत्तोंके ऊपर जल छिड़क उसने उन मिट्टीके पात्रोंमें रखे हुए माड़को हाथसे स्पर्शित करते हुए परोसना आरम्भ किया और परोसकर उस पेय पदार्थ (माड़) को अतिथिके आगे धर दिया [वैद्यकके अनुसार पेय पदार्थ कुछ उष्ण होना चाहिये।] उस माड़को पीनेसे अतिथिका सारा मार्गश्रम दूर हो गया और उसके शरीरके सारे अवयव रोमांचित हो गये, चित्त प्रफुल्लित हो गया। तदनन्तर उसने उस अतिथिको पके चावल दो कलछुल पत्तेपर परोस दिये। एवं थोड़ा घी, दाल, शाकादि भी परोस दिया। (३३) इस रीतिसे उस कन्याने उस अतिथिको, त्रिकटु अथवा त्रिजातकी सुगन्धिसे युक्त पदार्थ, दही, सुगन्धित और शीतल काञ्जी (एक पीनेवाली वस्तु) तथा मट्ठा परोसा जिससे उस अतिथिने खूब भोजन किया। वह अतिथि इन उपकरणोंसे पदार्थोंसे-इतना

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३५६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां कालशेयकाञ्जिकाभ्यां शेषमन्नमभोजयत् । सशेष एवान्धस्यसावतृप्यत् । अयाचत च पानीयम् । अथ नवभृङ्गारसंभृतागुरुधूपधूपितमभिनवपाट- लाकुसुमवासितमुत्फुल्लोत्पलग्रथितसौरभं वारि नालीधारात्मना पातयांब- भूव । सोऽपि मुखोपहितशरावेण हिमशिशिरकणकरालितारुणायमाना- क्षिपद्मा धारारवाभिनन्दितश्रवणः स्पर्शसुखोद्भिन्नरोमाञ्चकर्कशकपोलः परिमलप्रवालोत्पीडफुल्लघ्राणरन्ध्रो माधुर्यप्रकर्षावर्जितरसनेन्द्रियस्तदच्छं पानीयमाकण्ठं पपौ । न्धिभ्यामनुष्णाभ्यां च । कालशेयं तक्रं काञ्जिकाग्लद्रव्यविशेषः-ताभ्याम् । शेषमवशिष्टम् । सशेषे किञ्चिदवशिष्टे । अन्धसि अन्ने । असौ शक्तिकुमारः । अतृप्यत् तृप्तोऽभवत् । नवभृङ्गारेति-नवे नूतने शृंगारे जलपात्रविशेषे सम्भृतं पूरितं तथा अगुरुधूपेन गन्धद्रव्यविशेषेण धूपितं सुगन्धीकृतं अभिनवैः प्रत्यग्र- विकसितैः पाटलाकुसुमैर्वासितं सुरभीकृतं तथा उत्फुल्लैर्विकसितैरुत्पलैः ग्रथितं सम्पादितं सौरभं सौगन्ध्यं यस्य तत् । वारि विशेषणमेतत् । भृङ्गारस्य जलनिर्ग- मनमार्गो नाली तस्या धारात्मना धारारूपेण । पातयाम्बभूव निःक्षिप्तवती। सोऽपि शक्तिकुमारोऽपि । मुखेति-मुखे स्ववदने उपहितो लग्नो यः शरावस्तेन । मुखलग्नशरावे जलं पातितवतीत्यर्थः । हिमशिशिरेत्यादि-हिमवत् तुषारवत् शिशिरैः शीतलैः कणैर्जलविन्दुभिः करालितानि व्याप्तानि अरुणायमानानि रक्तीभूतानि अक्षिपद्मानि नेत्ररोमाणि यस्य तादृशस्तथा धारारवेण जलपतन- शब्देन अभिनन्दिते मुदिते श्रवणे कर्णौ यस्य तादृशस्तथा जलस्पर्शसुखेन उद्भि- न्नैः प्रादुर्भूतैः रोमाञ्चैः रोमविकारैः कर्कशौ अमसृणौ कपोलौ गण्डौ यस्य तथाभूतस्तथा परिमलस्य सौरभस्य यः प्रवालोत्पीडः लक्षणया विस्तारस्तेन फुल्ले विकसिते आमोदिते इत्यर्थः घ्राणरन्ध्रे नासाविवरे यस्य तादृशस्तथा माधुर्यस्य भोज्यस्वादस्य प्रकर्षेणाधिक्येन आवर्जितं वशीभूतं रसनेन्द्रियं जिह्वा यस्य तादृशः शक्तिकुमारः । अच्छं निर्मलम् । आकण्ठं कण्ठं यावत् । प्रसन्न हुआ कि उसने पेटभर खाकर भी कुछ थोड़ा अन्न छोड़ दिया-अर्थात् उसकी उतने प्रस्थ परिमाण चावलोंसे खूब तृप्ति हो गयी । ततः उस अतिथिने पानी मांगा । तब उसने अगुरु और पाटल कुसुमोंसे सुवासित शीतल जल नये घड़ेसे निकालकर करोआकी टोंटीसे देना शुरू किया । वह अतिथि अपने मुंहमें मिट्टीके वर्त्तनको लगाकर पानी पीने लगा और वह कन्या उस पात्रमें करोआसे पानी डालने लगी । तदनन्तर जलके शीतल स्पर्श सुखके अनुभवसे रोमाञ्चित होकर उसके कपोल प्रदेश कर्कश हो गये । नासिकाके छेद भी सुवासित पदार्थके संसर्गसे प्रमुदित हो उठे।

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५७ (३४) शिरःकम्पसंज्ञावारिता च पुनरपरकरकेणाचमनमदत्त कन्या । वृद्धया तु तदुच्छिष्टमपोह्य हरितगोमयोपलिप्ते कुट्टिमे स्वमेवोत्तरीयकर्पटं व्यविधाय क्षणमशेत । परितुष्टश्च विधिवदुपयम्य कन्यां निन्ये । नीत्वैत- दनपेक्षः कामपि गणिकामवरोधमकरोत् । तामप्यसौ प्रियसखीमिवोपा- चरत् । पतिं च दैवतमिव मुक्ततन्द्रा पर्यचरत् । गृहकार्याणि चाहीनमन्व- तिष्ठत् । परिजनं दाक्षिण्यनिधिरात्माधीनमकरोत् । तद्गुणवशीकृतश्च ( ३४ ) शिरःकम्पेति-शिरसः कम्पेन धूननेन या संज्ञा सङ्केतस्तया । वारिता निषिद्धा कन्या अपरकरकेण अन्यभृङ्गारेण आचमनं मुखप्रक्षालनार्थं जलम् । वृद्धया धात्र्या । अपोह्य दूरीकृत्य । हरितगोमयोपलिप्ते प्रत्यग्रगोमयसंमृष्टे । स्वमेव स्वकीयमेव । उत्तरीयकर्पटं उत्तरीयवस्त्रम् । व्यवधाय आस्तीर्य । अशेत निद्रां कृतवान् । विधिवत्-स्वजात्युक्तविधिना । उपयम्य परिणीय । निन्ये स्वगृहं नीत- वान् । एतदनपेक्षः एतस्यां कन्यायामनपेक्षः अपेक्षारहित-एतामनादृत्येत्यर्थः । गणिकां वेश्याम् । अवरोधं पत्नीम् । तां गणिकाम् । असौ कन्या । प्रियसखीमिव स्वसहचर्या तुल्यम् । उपाचरत्-व्यवहृतवती । दैवतमिव देवतावत् । मुक्ततन्द्रा- आलस्यरहिता । पर्यचरत् असेवत । अहीनं सुचारु सम्यगिति यावत् । अन्व- तिष्ठत् सम्पादयामास । दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्त्तनं तस्य निधिराधारः-दाक्षिण्य- परायणेत्यर्थः । आत्माधीनं स्ववशीभूतम् । तद्गुणेति-तस्या गुणेन वशीकृत आ- शीतल जलके माधुर्याधिक्यसे जिह्वा तृप्त हो गयी । इस प्रकारके सुवासित स्वच्छ और शीतल जलको उस अतिथिने कण्ठतक पी लिया । ( ३४ ) जब उस अतिथिने, जो अपने मुखमें मिट्टीके पात्रको लगाकर जल पी रहा था और कन्या उस पात्रमें जल गिरा रही थी, अपने शिरको हिलाकर उसे रोका, तब उस कन्याने दूसरे हाथसे दूसरे वरतनसे उसे हाथ धोनेको जल दिया । उसकी धात्रीने उसकी जूठनको हटाकर वहांकी पृथिवीको हरे गोबर से लीप दिया । फिर उस अति- थिने अपने उत्तरीय ( दुपट्टे ) को बिछा दिया और कुछ देरतक सो गया । इस रीतिकी अतिथि-सेवापर मुग्ध होकर मैंने उस कन्याके साथ यथाशास्त्र विवाह किया और उसको अपने साथ ले आया । ले आने के पश्चात् उस कन्याकी उपेक्षा करके उस शक्तिकुमारने एक वेश्याको पत्नीरूपमें लाकर अपने घरमें बैठा दिया । उस वेश्या के साथ भी उस कन्याने अपनी प्रिय सखी के समान सद्व्यवहार करना प्रारम्भ कर दिया । पतिकी ( इतने अपराधपर भी ) अपने देवताके तुल्य आलस्यहीना होकर सेवा करती थी । घरेलू धन्धोंको सुचारुरूपेण किया करती थी । दाक्षिण्यपरायणा होकर सभी परिजनोंको Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३५८ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां भर्ता सर्वमेव कुटुम्बं तदायत्तमेव कृत्वा तदेकाधीनजीवितशरीरस्त्रिवर्गं निर्विवेश । तद्ब्रवीमि—‘गृहिणः प्रियहिताय दारगुणाः’ इति । ( ३५ ) ततस्तेनानुयुक्तो निम्बवतीवृत्तमाख्यातवान्—‘अस्ति सौरा- ष्ट्रेषु वलभी नाम नगरी। तस्यां गृहगुप्तनाम्नो गुह्यकेन्द्रतुल्यविभवस्य ना- विकपतेर्दुहिता रत्नवती नाम । तां किल मधुमत्याः समुपागम्य बलभद्रो नाम सार्थवाहपुत्रः पर्यणैषीत् । तयापि नववध्वा रहसि रभसविघ्नितसु- रतसुखो झटिति द्वेषमल्पेतरं बबन्ध । न तां पुनर्द्रष्टुमिष्टवान् । तद्गृहा- गमनमपि सुहृद्वाक्यशतातिवर्ती लज्जया परिजहार । तां च दुर्भगां तदा- यत्तीकृतः। कुटुम्बं परिवारम् । तदायत्तं तस्या अधीनम् । तदेकेति-तस्या एकस्या अधीनमायत्तं जीवितं प्राणाः शरीरञ्च यस्य तादृशः। त्रिवर्गं धर्मार्थकामान् । निर्विवेश बुभुजे । तत् तस्मात् । ब्रवीमि कथयामि । गृहिणो गृहस्थस्य । प्रियहि- ताय प्रियं हितञ्च कर्त्तम् । दारगुणाः पत्नीगुणा इति । (३५) ततः गोमिनीवृत्तान्तश्रवणानन्तरम् । तेन ब्रह्मराक्षसेन । अनुयुक्तः पृष्टः। आख्यातवान् अहमिति शेषः । तस्यां वलभ्याम् । गुह्यकेति-गुह्यकानां यक्षाणामिन्द्रो राजा कुबेरस्तेन तुल्यो विभवो धनं यस्य तादृशस्य । नाविकपतेः पोतवणिजामधिपतेः। तां रत्नवतीम् । मधुमत्याः तदाख्यनगरात् । सार्थवाह- पुत्रः वणिक्तनयः। पर्यणैषीत् ऊढवान् । तया पूर्वोक्तया । नववध्वा नवोढया । रभसेति-रभसेन वेगेन बलात्कारेणेति यावत् विघ्नितं व्याहतं सुरतसुखं यस्य सः । मुग्धा सा बलात्कारेण रन्तुं नानुमोदितवतीति भावः । अल्पेतरं अत्यधिकम् । बबन्ध दधार । तद्गृहागमनं रत्नवतीगेहगमनम् । सुहृद्वाक्येति-सुहृदां मित्राणां वशमें कर लिया । उस पतिपरायणाके गुणोंपर मुग्ध होकर उसके पतिने सम्पूर्ण कुटुम्बका भार उसपर सौंप दिया और उसीके अधीन स्वयं भी होकर धर्म, अर्थ, कामसुखों को भोगने लगा। अतः कहता हूं कि ‘गृहस्थोंके प्रियको गुणवती स्त्री कर सकती है ।' ( ३५ ) इसके पश्चात् उस ब्रह्मराक्षस द्वारा पूछे जाने पर मैंने निम्बवतीके चरितको सुनाना प्रारम्भ किया-‘सौराष्ट्र प्रदेशमें वलभी नामकी एक पुरी है। इस पुरीमें राज- राज कुबेरके समान धनवान् जहाज़के व्यापारियोंका एक मुखिया रहता था। जिसकी एक रत्नवती नामकी पुत्री थी । उस कन्याके साथ, मधुमती नामकी नगरी से आये हुए एक बलभद्र नामक वैश्यपुत्रने विवाह कर लिया। उस नवविवाहिता स्त्रीके साथ एकान्तमें जब वह बलभद्र रतिक्रीड़ा करने चला, तो नवीना होनेसे उसने रतिक्रीड़ामें कुछ विघ्न किया । उस अल्प अपराधने बृहद् रूप धारण कर लिया । यहां तक कि

षष्ठोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३५६

प्रभृत्यैव 'नेयं रत्नवती, निम्बवती चेयम्' इति स्वजनः परिजनश्च परिबभूव । ( ३६ ) गते च कस्मिंश्चित्कालान्तरे सा त्वनुतप्यमाना 'का मे गतिः' इति विमृशन्ती कामपि वृद्धप्रव्राजिकां मातृस्थानीयां देवशेषकुसुमैरुप- स्थितामपश्यत् । तस्याः पुरो रहसि सकरुणं रुरोद । तयाप्यश्रुमुख्या बहु- प्रकारमनुनीय रुदितकारणं पृष्टा त्रपमाणापि कार्यगौरवात्कथञ्चिदब्रवीत्- 'अम्ब, किं ब्रवीमि, दौर्भाग्यं नाम जीवन्मरणमेवाङ्गनानाम्, विशेषतश्च

वाक्यशतमतिवर्त्तते अतिक्रामतीति तथा। सुहृद्वाक्यमशृण्वन्नित्यर्थः। परिजहार तत्याज । दुर्भगां दौर्भाग्यवतीं भर्तुरप्रियामित्यर्थः । तदाप्रभृति-तद्दिनादारभ्य । स्वजनः आत्मीयवर्गः परिबभूव तिरश्चकार । ( ३६ ) सा निम्बवती । अनुतप्यमाना अनुतापं भजन्ती । विमृशन्ती विचा- रयन्ती । मातृस्थानीयां मातृतुल्याम् । वृद्धप्रव्राजिकां स्थविरसंन्यासिनीम् । देव- शेषकुसुमैः निर्माल्यपुष्पैरुपलक्षिताम् । उपस्थितां तत्रागताम् । तस्याः वृद्धप्रव्राजि- कायाः । पुरः अग्रे । रुरोद विललाप । तया प्रव्राजिकया । अश्रुमुख्या बाष्पपूर्णवद- नया । अनुनीय सान्त्वयित्वा । रुदितकारणं रोदनहेतुम् । पृष्टा सा निम्बवती । त्रप- माणा लज्जावती । कार्यगौरवात् स्वप्रयोजनस्यावश्यवक्तव्यत्वात् । कथञ्चित् केनापि प्रकारेण । जीवन्मरणं मृत्युतुल्यम् । तस्य दौर्भाग्यस्य । उदाहरणभूता दृष्टान्त-

वह वैश्यपुत्र बलभद्र उस रत्नवतीको देखना भी नहीं पसन्द करता था । उस वैश्यपुत्रने उस रत्नवती के घर पर आना जाना भी छोड़ दिया और मित्रोंके सैकड़ों बार समझाने पर भी धृष्टतासे उनकी बातें न सुनता था । फिर उस मन्दभाग्या रत्नवतीको परिजन और स्वजन सभी घृणाकी दृष्टिसे देखने लगे और कहने लगे कि 'यह रत्नवती नहीं, अपितु निम्बवती है।' ( ३६ ) कुछ समय बीतनेके पश्चात् सन्तप्ता वह रत्नवती 'अब मेरी क्या दशा होगी' ऐसा विचार करती हुई एक वृद्धा संन्यासिनीसे मिली जो देवताओंके चढ़े फूलोंको लिये हुए वहांपर आयी थी । उस संन्यासिनीके आगे वह रत्नवती करुणस्वरसे विलाप करने लगी । उस रोती हुई संन्यासिनीने इसे बहुत तरहसे समझाकर रोनेका कारण पूछा । लज्जान्वित होकर उस रत्नवतीने आवश्यक बात समझकर उस संन्या- सिनीसे कहा—'हे माता ! क्या कहूँ, महिलाओंको दुर्भाग्यसे रहना जीतेजी मरनेके तुल्य है, प्रधानतः कुलवतियोंके लिये तो और भी । उन्हीं कुलवतियोंके उदाहरणमें मैं एक हूँ । माता आदि प्रमुख जन तथा जातिके लोग मेरा तिरस्कार करते हैं । अतः

३६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

कुलवधूनाम् । तस्याहमस्म्युदाहरणभूता । मातृप्रमुखोऽपि ज्ञातिवर्गो माम- वज्ञयैव पश्यति । तेन सुदृष्टां मां कुरु । न चेत्त्यजेयमद्यैव निष्प्रयोजना- न्प्राणान् । आविश्रामाच्च मे रहस्यं न श्राव्यम्' इति पादयोः पपात । (३७) सैनामुत्थाप्योद्वाष्पोवाच - 'वत्से माध्यवस्यः साहसम् । इयमस्मि त्वन्निदेशवर्तिनी । यावति मयोपयोगस्तावति भवाम्यनन्याधी- ना । यद्येवासि निर्विण्णा तपश्चर त्वं मदधिष्ठिता पारलौकिकाय कल्या- णाय । नन्वयमुदर्कः प्राक्तनस्य दुष्कृतस्य, यदनेनाकारेणेदृशेन शीलेन स्वरूपा । मातृप्रमुखः जनन्यादिः । अवज्ञयैव अनादरेणैव । यदा जनन्यपि मामु- पेक्षते तदा का कथाऽन्येषामिति भावः । तेन ज्ञातृवर्गेण स्वभर्त्रा वा । सुदृष्टां सौम- नस्येनावलोकिताम् । यथाहं पत्युर्ज्ञातृवर्गस्य च वल्लभा भवेयं तथा विधेहीति भावः न चेत्-अन्यथा । यदि तथा न करिष्यसीत्यर्थः । त्यजेयं त्यक्ष्यामि । निष्प्र- योजनान् अकिञ्चित्करान् । आविरामात्-यावत्कालपर्यन्तं मे विरामः प्राणत्यागो नभवेत्तावत् । रहस्यं गोप्यम् । न श्राव्यं न कस्यापि पुरतः श्रावणीयं न कथनी- यमिति यावत् । पादयोः प्रव्राजिकायाश्चरणयोः । (३७) सा प्रव्राजिका । एनां निम्ब्रुवतीम् । उद्बाष्पा उद्गताश्रुः । मा अध्य- वस्यः मा कार्षीः । अधि-अवपूर्वक सो धातोलँङि रूपमडागमाभावश्च मा योगात् । साहसं प्राणत्यागरूपं साहसुकर्म । इयम्-अहम् । त्वन्निदेशवर्तिनी-तवाज्ञाका- रिणी । यत्त्वं वदिष्यसि तदेव करिष्यामीत्यर्थः । यावति यत्पर्यन्ते प्रजोजने इति शेषः । मयोपयोगः-मदुपयोगित्वम् । तावति तत्पर्यन्ते । अनन्याधीना-अन्यस्या- धीना न भवतीति तथा । स्वन्मात्राधीनेति भावः । निर्विण्णा-विरागवती । तप- श्चर तपस्यां कुरु । मदधिष्ठिता-मयोपदिष्टा । पारलौकिकाय-परलोके भवं पार- लौकिकं तस्मै । कल्याणाय मङ्गलार्थम् । अयं एतादृशः । उदर्कः परिणामः । प्राक्त- नस्य-पूर्वजन्मकृतस्य । दुष्कृतस्य पापस्य । अनेन-एतादृशेन । आकारेण स्वरू- अपनी कृपादृष्टि मुझपर डालें, अन्यथा मै इन निष्फल प्राणोंको त्याग दूँगी । मैं मरनेतक अपने रहस्य ( गुप्त ) बातोंको न सुनाऊंगी।' ऐसा कहकर वह संन्यासिनीके पैरों पड़ गयी । (३७) उस संन्यासिनीने उसे उठाकर अपनी आँखोंमें आँसू भरकर कहा-हे पुत्री ! ऐसा आत्महत्यारूपी साहसका कार्य मत करो। यह मैं तुम्हारी आज्ञाकारिणी हूँ। जब तक तुम्हारा कार्य मेरे द्वारा हो सकेगा तबतक मैं तुम्हारे अधीन हूँ ! यदि तुम्हें विराग ही उत्पन्न हो गया है, तो तुम परलोकके कल्याण प्राप्त्यर्थ मेरे साथ मेरे

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६१ जात्या चैवंभूतया समनुगता सती अकस्मादेव भर्तृद्वेष्यतां गतासि। यदि कश्चिदस्त्युपायः पतिद्रोहप्रतिक्रियायै दर्शयामुम्, मातर्हि ते पटीयसी' इति। ( ३८ ) अथासौ कथञ्चित्क्षणमधोमुखी ध्यात्वा दीर्घोष्णश्वासपूर्व- मवोचत्—'भगवति, पतिरेकदैवतं वनितानाम्, विशेषतः कुलजानाम्। अतस्तच्छुश्रूषणाभ्युपायहेतुभूतं किंचिदाचरणीयम्। अस्त्यस्मत्प्रातिवेश्यो वणिगभिजनेन विभवेन राजान्तरङ्गभावेन च सर्वपौरानतीत्य वर्तते। तस्य कन्या कनकवती नाम मत्समानरूपावयवा ममातिस्निग्धा सखी। पेण। शीलेन स्वभावेन। जात्या वंशेन। समनुगता युक्ता। भर्तृद्वेष्यतां पत्युरप्रि- यताम्। पतिद्रोहप्रतिक्रियायै भर्तृद्वेष्यता दूरीकरणाय। अमुम् उपायम्। मति- र्बुद्धिः। पटीयसी-अतिनिपुणा। (३८) असौ रत्नवती। दीर्घोष्णश्वासपूर्वं-दीर्घमुष्णञ्च निःश्वस्य। एकदैवतं एकमात्रदेवता। वनितानां स्त्रीणाम्। कुलजानां सत्कुलोत्पन्नानाम्। तच्छुश्रूषणेति- तस्य पत्युः शुश्रूषणस्य सेवनस्य यः अभ्युपायस्तस्य हेतुभूतं कारणभूतम् येन मे पतिशुश्रूषा भवेदिति भावः। आचरणीयं विधातव्यम् त्वयेति शेषः। अस्मत्प्रा- तिवेश्यः अस्माकं प्रतिवेशी। अभिजनेन वंशेन। विभवेन धनेन। राजान्तरङ्गभा- वेन-राजवल्लभतया। अतीत्य-अतिक्रम्य। तस्य प्रतिवेशिनः। मत्समानेति मया सामानं तुल्यं रूपं सौन्दर्यमवयवमङ्गञ्च यस्याः सा। अतिस्निग्धा अतिशयस्नेह- शालिनी। तया कनकवत्या। तद्धिमानहर्म्यतले तस्याः सौधकुट्टिमे। ततोऽपि कथनानुसार तप करो। निश्चय ही यह तुम्हारे प्राचीन पापोंके फल हैं कि इतनी सुन्दर आकृति, अच्छा स्वभाव, अच्छी जाति प्राप्त करके भी पतिकी सहसा अप्रिया हो गई हो। यदि पतिके द्रोहको दूर करनेका कोई यत्न होवे तो मुझसे कहो, क्योंकि तुम्हारी बुद्धि प्रखर है। (३८) तत्पश्चात् रत्नवती कुछ देरतक नीचे मुंह करके विचार करने लगी और फिर लम्बी और गरम सांस खींचकर बोली—'हे भगवति ! स्त्रियोंको केवल एक पतिही परमेश्वर हैं। प्रधानतः कुलवतियोंके अधिकरूपेण। अतः ऐसा कोई उपाय करना चाहिये जिससे मेरे पतिकी मुझसे सेवा हो सके। एक वैश्य मेरा पड़ोसी है जो वंशसे, धनसे और राजाका पार्श्ववर्ती होनेसे सभी नगरवासियोंसे बढ़ चढ़कर है। उस वैश्यकी एक पुत्री कनकवती नामकी है जो मेरे अनुरूप अंगवाली है तथा मेरी घनिष्ठ सहचरी भी है। उसके साथ गगनचुम्बी गृहकी छतपर उससे द्विगुणित सजकर विहार करूंगी। आप Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

३६२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां तया सह तद्विमानहर्म्यतले ततोऽपि द्विगुणमण्डिता विहरिष्यामि। त्वया तु तन्मातृप्रार्थनं सकरुणमभिधाय मत्पतिरेतद्गृहं कथञ्चनानेयः। समी- पगते च युष्मासु क्रीडामत्ता नाम कन्दुकं भ्रंशयेयम्। अथ तमादाय तस्य हस्ते दत्त्वा वक्ष्यसि— 'पुत्र, तवेयं भार्योसखी निधिपतिदत्तस्य सर्वश्रेष्ठि- मुख्यस्य कन्या कनकवती नाम। त्वामियमनवस्थो निष्करुणश्चेति रत्न- वतीनिमित्तमत्यर्थं निन्दति । तदेष कन्दुको विपक्षधनं प्रत्यर्पणीयम्' इति । स तथोक्तो नियतमुन्मुखीभूय तामेव प्रियसखीं मन्यमानो मा बद्धाञ्जलिं याचमानायै मह्यं भूयस्त्वत्प्रार्थितः साभिलाषमर्पयिष्यति । 'तेन रन्ध्रे- कनकवत्यपेक्षयापि। द्विगुणमण्डिता-समधिकविभूषिता। त्वया-परिव्राजिकया। तन्मातृप्रार्थनं तस्याः कनकवत्या मातुर्जनन्याः प्रार्थनं याचनम् । कनकवत्या जननी त्वां द्रष्टुमिच्छतीति सकरुणमभिधाय तमुक्त्वा। एतद्गृहं कनकवतीगेहम् । कथञ्चन-येन केनापि प्रकारेण । आनेयः आनेतव्यः । समीपगते निकटवर्तिनि मत्पत्याविति शेषः। युष्मासु युष्माकमुपरि । क्रीडामत्ता नाम-क्रीडोन्मादिनीव भूत्वा । भ्रंशयेयं पातयिष्यामि । तं कन्दुकम् । तस्य मत्पत्युर्बलभद्रस्य । इयं कनकवती । अनवस्थः अव्यवस्थः चञ्चलमतिरित्यर्थः । तत्तस्मात् । विपक्षधनं विरोधिजनद्रव्यम् । स बलभद्रः । तथा तेन प्रकारेण कथितः । नियतमवश्यम् । उन्मुखीभूय ऊर्ध्वमुखो भूत्वा । मां तामेव प्रियसखीं कनकवतीं मन्यमानः जानन् । याचमानायैकन्दुकं प्रार्थयमानायै । भूयः पुनरपि । त्वत्प्रार्थितः त्वया याचितः । साभिलाषं सस्पृहम् । रन्ध्रेण व्याजेन । उपश्लिष्य आलिङ्ग्य । रागममुरागम् । उसकी (कनकवती की) मातासे करुणापूर्वक प्रार्थना करके मेरे पतिको (कनकवतीकी माता तुम्हें देखना चाहती हैं) किसी प्रकार उस मेरी सखीके घरपर ले आना। जब आप लोग कनकवतीके गृहके समीप आ जायंगी तब मैं आप लोगोंके ऊपर क्रीड़ोन्मत्ताके समान गेंद फेंक दूंगी (गिरा दूंगी)। आप उस गेंदको लेकर मेरे पतिके हाथमें देकर कहियेगा—"हे पुत्र ! सब वणिकोंमें श्रेष्ठ निधिपति नामक सेठकी पुत्री यह कनकवती तुम्हारी पत्नीकी सखी है। यह कनकवती निष्करुण, चंचल स्वभाववाली होनेके कारण तुम्हारी रत्नवतीके प्रेमके बहाने बड़ी निन्दा करती है। अतः इस विपक्षी धनको (गेंदको) उसे वापस कर दीजिये।' इस प्रकारसे कथन करनेपर वह अवश्य ऊपरकी ओर मुख करके मुझे कनकवती समझकर देखेगा। तब मैं बद्धाञ्जली होकर उससे गेंद फेरनेकी प्रार्थना करूंगी और आप भी उससे गेंद फेरनेको कहेंगी तो वह सस्पृह होकर मुझे गेंद दे देगा। फिर मैं उसका व्याज (कपट) के साथ आलिंगन करूंगी एवं प्रेमको

षष्ठोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६३ णोपश्लिष्य रागमुरुज्वलीकृत्य यथासौ कृतसंकेतो देशान्तरमादाय मां गमिष्यति तथोपपादनीयम्' इति । ( ३६ ) हर्षाभ्युपेतया चानया तथैव संपादितम् । अथैतां कनकव- तीति वृद्धतापसीविप्रलब्धो बलभद्रः सरत्नसाराभरणामादाय निशि नीर- न्ध्रे तमसि प्रावसत् । सा तु तापसी वार्त्तामापादयत्—'मन्देन मया नि- र्निमित्तमुपेक्षिता रत्नवती, श्वशुरौ च परिभूतौ, सुहृदश्चातिवर्तिताः । तद्- त्रैव संसृष्टो जीवितुं जिह्रेमीति बलभद्रः पूर्वेद्युर्मामकथयत् । नूनमसौ तेन उज्ज्वलीकृत्य-वर्धयित्वा । असौ बलभद्रः । कृतसंकेतः-दत्तेङ्गितः । उपपादनीयं विधेयम् । (४१) हर्षेति-हर्षेणानन्देन अभ्युपेतया तथास्त्विति स्वीकृतया । अनया प्रव्रा- जिकया । एतां रत्नवतीं कनकवतीति कृत्वा वृद्धतापसीविप्रलब्धः वृद्धप्रव्राजिका- प्रतारितः । सरत्नसाराभरणांम्-रत्नालङ्काराद्युत्कृष्टधनसहिताम् । नीरन्ध्रे तमसि- गाढान्धकारे । प्रावसत्-देशान्तरमगच्छत् । वार्त्तामापादयत्-वक्ष्यमाणरूपां कथां प्राचारयत् । कीदृशीमित्याह-इत्यन्तेन । मन्देन मूढेन । मया-बलभद्रेण । निर्नि- मित्तं निष्कारणम् । उपेक्षिता त्यक्ता । श्वशुरौ-श्वश्रूश्च श्वशुरश्चेत्येकशेषः । परिभूतौ तिरस्कृतौ । अवमानिताविति यावत् । अतिवर्त्तिताः अतिक्रान्ताः तेषां वचनमपि मयोपेक्षितमिति भावः । अत्रैव अस्मिन्नेव नगरे । संसृष्टः श्वशुरादिभिः सङ्गतः । जिह्रेमि लज्जे । पूर्वेद्युः गतदिवसे । मां वृद्धतापसीमित्यर्थः । नूनं निश्चितम् । असौ रत्नवती । तेन बलभद्रेण । नीता देशान्तरमिति शेषः । व्यक्तिः प्रकाशः एतद्वृ- त्तान्तप्रकटनमिति यावत् । अचिरात् शीघ्रम् । इत्यन्ता वार्त्ता तापस्या प्रचा- बढ़ाकर उसे देशान्तर चलनेके लिय संकेत करूंगी तथा जिस रीतिसे वह मुझे लेकर अन्य देशमें भाग चले ऐसे प्रयत्नोंको करूंगी । (३९) आनन्दके साथ संन्यासिनी द्वारा वह कार्य मेरे कथनानुसार सम्पादित कर दिया गया । तदनन्तर संन्यासिनी द्वारा वंचित होकर वह बलभद्र रत्नवतीको ही कनकवती समझकर मणि, सुवर्ण आदिसे युक्त होकर गाढान्धकारवाली आधी रातमें वहांसे अन्य देशको चला गया । उस संन्यासिनी द्वारा लोगोंमें बात प्रचारित हुई कि उस बलभद्रने कल मुझसे कहा—'हे अम्ब ! निष्कारणही मुझ मूर्खजनके द्वारा रत्नवती उपेक्षिता हुई । श्वसुर-सास आदि भी तिरस्कृत हुए । मित्रोंकी भी सम्मतियां न मानीं । अतः अब यहां इन लोगोंके संग मुझे रहनेमें लज्जा आती है।' इस कारणसे वही वलभद्र अपनी स्त्री रत्नवतीको साथ लेकर परदेश चला गया है । यह बात शीघ्र ही प्रकाशित भी २४ द० कु० उ०

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३६४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

नीता व्यक्तिश्वाचिराद्भविष्यति' इति । तच्छ्रुत्वा तद्बान्धवास्तदन्वेषणं प्रति शिथिलयतनास्तस्थुः । रत्नवती तु मार्गे कांचित्पण्यदासीं संगृह्य तयोह्य- मानपाथेयाद्युपस्करा खेटकपुरमगमत् । (४०) अमुत्र च व्यवहारकुशलो बलभद्रः स्वल्पेनैव मूलेन महद्धन- मुपार्जयत् । पौराग्रगण्यश्चासीत् । परिजनश्च भूयानर्थवशात्समाजगाम । ततस्तां प्रथमदासीम् 'न कर्म करोषि, दृष्टं मुष्णासि, अप्रियं ब्रवीषि' इति परुषमुक्त्वा बह्वताडयत् । चेटी तु प्रसादकालोपाख्यातरहस्यस्य वृत्तान्तै- कदेशमात्तरोषा निर्बिभेद । तच्छ्रुत्वा लुब्धेन तु दण्डवाहिना पौरवृद्धसं-

रिता । तद्बान्धवाः रत्नवत्याः पित्रादयः । तदन्वेषणं प्रति रत्नवत्याः अनुसन्धान- विषये । शिथिलयतनाः मन्दचेष्टाः । पण्यदासीम्-पण्यं गृहीत्वा या दासी भवति सा ताम् । तया दास्या । उह्यमानेति-उह्यमानः नीयमानः पाथेयाद्युपस्करो भोजनादि- सामग्री यस्याः सा । खेटकपुरं तन्नामकनगरम् । (४०) अमुत्र खेटकनगरे । व्यवहारकुशलः वाणिज्यनिपुणः । मूलेन मूलध- नेन पौराग्रगण्यः-पौराणां नागरिकाणामग्रगण्यः श्रेष्ठः । परिजनः सेवकादिः । भूयान् बहुसंख्यकः । अर्थवशात् धनप्रभावात् । प्रथमदासीं पण्यक्रीताम् । दृष्टं प्रत्यक्षीभूतं वस्तु । मुष्णासि चोरयसि । परुषं कर्कशवचनम् । अताडयत्-अतर्ज्ज- यत् । प्रसादेति-प्रसादकाले रत्नवत्याः प्रसन्नतासमये आख्यातं कथितं यद्रहस्यं गोप्यं वस्तु तस्य । वृत्तान्तस्य रत्नवतीकथितस्य चरितस्यैकदेशं नतु समग्रम् । आत्तरोषा सकोपा । निर्बिभेद प्रकाशितवती । दण्डवाहिना दण्डाधिकारिणा ।

हो जायगी। इसमें सन्देह नहीं है। ऐसी बातें सुनकर रत्नवतीके पिता आदि उसके अन्वेषण करनेमें ढिलाई करने लगे । रत्नवतीने मार्गमें एक नौकरानीको द्रव्यसे खरीद लिया और उसीसे अपने भोजन आदिकी वस्तु को ढुलवाती हुई खेटकपुरमें पहुँची। (४०) उस खेटकपुरमें व्यापारकुशल बलभद्रने थोड़े मूलधनसे विशाल सम्पत्ति अर्जित की । उस नगरका प्रधान नागरिक बन गया धनके कारण उसके बहुतसे नौकर- चाकर हो गये। इसके बाद रत्नवतीने खरीदी हुई प्रथम नौकरानीको कठोर कठोर शब्द सुनाने प्रारम्भ किये-'तुम काम नहीं करती हो, प्रत्यक्ष वस्तुको चुरा लेती हो, कटु भाषण करती हो इत्यादि' और ऐसी झिड़कियां देकर उसे कठोर ताड़ना देने लगी। उस नौकरानीने क्रोधके कारण उन सभी गुप्त रहस्योंको प्रकाशित कर दिया जो गुप्त रहस्य अंशमात्रमें रत्नवती द्वारा प्रसन्नताके समय सुनाये गये थे । नौकरानी द्वारा प्रसिद्ध की हुई इन बातोंको जानकर लोभी दण्डविधायकोंने नगरमें बसनेवाले बूढ़ोंसे

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

[ षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६५ निघौ निधिपतिदत्तस्य कन्यां कनकवतीं मोषेणापहृत्यास्मत्पुरे निवसत्येष दुर्मतिर्बलभद्रः । तस्य सर्वस्वहरणं न भवद्भिः प्रतिबन्धनीयम्' इति नित- रामभर्त्सयंत् । ( ४१ ) भीतं च बलभद्रमभिजगाद रत्नवती—'न भेतव्यम् । ब्रूहि, नैयं निधिपतिदत्तकन्या कनकवती । वलभ्यामेव गृहगुप्तदुहिता रत्नवती नामेयं दत्ता पितृभ्यां मया च न्यायोढा । न चेत्प्रतीथ प्रणिधिं प्रहिणुतास्याः बन्धुपार्श्वम्' इति । बलभद्रस्तुतथोक्त्वा श्रेणीप्रातिभाव्येन तावदवातिष्ठत यावत्तत्पुरलेख्यलब्धवृत्तान्तो गृहगुप्तः खेटकपुरमागत्य सह जामात्रा दुहि तरमतिप्रीतः प्रत्यनैषीत् । तथा दृष्ट्वा रत्नवतीं कनकवतीति भावयतस्तस्यैव पौरैति-पौरेषु नागरिकेषु ये वृद्धास्तेषां समीपे । मोषेण चौर्येण । प्रतिबन्धनीयं व्याहन्तव्यम्-मया तस्य सर्वस्वहरणरूपो दण्डो विधास्यते तत्र भवद्भिविरुद्धैर्न भवितव्यमित्याशयः । अभर्त्सयंत-अतर्जयंत बलभद्र इति शेषः । (४१) मया बलभद्रेण । न्यायोढा न्यायेन विधिना ऊढा विवाहिता । प्र- तीथ-विश्वसिथ यूयमिति शेषः । प्रणिधिं गूढचरम् । प्रहिणुत-प्रेषयत । अस्या रत्नवत्याः । बन्धुपार्श्वं पित्रादेः सकाशम् । तथा-रत्नवत्या यथोक्तं तेन प्रकारेण । श्रेणीप्रातिभाव्येन-श्रेण्याः स्वजातीयवणिवर्गस्य प्रतिभूत्वेन प्रतिनिधित्वेनेति यावत् । तत्पुरेति-तत्पुरस्य वलभीनगरस्य लेख्येन पत्रेण लब्धो वृत्तान्तो येन पूछा कि 'यह बलभद्र दुर्बुद्धिवाला है। निधिपतिकी पुत्री कनकवतीको चुराकर लाया है और इसी खेटकपुरमें रहता है। अतः उसकी सब सम्पत्ति नष्ट होनेमें आप लोग जरा भी प्रतिबन्ध न करें। और ऐसा कहकर उन लोगोंने उसे खूब डरवाया। (४१) भयान्वित बलभद्रको देखकर रत्नवतीने कहा-'भय मत करिये, उन दंडविधायकोंके प्रति जाकर कहिये कि यह निधिपतिदत्तकी पुत्री कनकवती नहीं है। वलभी नगरके गृहगुप्तकी पुत्री रत्नवती नामकी यह महिला है और इसका विवाह इसके माता-पिता आदिने मेरे साथ किया है। यदि आप लोगोंको विश्वास नहीं है तो आप अपने गुप्तचरोंको इसके माता-पिता आदिके समीप भेजकर पूछताछ करा लें। इन बातोंपर सहमत होकर दंडाधिकारियोंने उसे अन्य वणिकोंकी जमानतपर उसी नगरमें रहने दिया तथा वलभी नगरसे लिखित वृत्तान्त भी इस विषयमें मंगवाया। सूचना पाकर गृहगुप्त भी खेटकपुरमें आया और जामाताके साथ अपनी पुत्रीको अति स्नेहके सहित लिवा ले गया। इस रीतिसे कनकवतीको रत्नवती माननेवाले उस बलभद्रके द्वारा

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ३६६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां बलभद्रस्यातिवल्लभा जाता। तदब्रवीमि-'कामो नाम सङ्कल्पः' इति। (४२) तदनन्तरमसौ नितम्बवतीवृत्तान्तमप्राक्षीत्। सोऽहमब्रवम्- 'अस्ति शूरसेनेषु मथुरा नाम नगरी। तत्र कश्चित्कुलपुत्रः कलासु गणि- कासु चातिरक्तः मित्रार्थं स्वभुजमात्रनिर्व्यूढानेककलहः, कलहकण्टक इति कर्कशैरभिख्यापिताख्यः प्रत्यवात्सीत्। स चैकदा कस्याचिदागन्तोरिश्चित्रका- रस्य हस्ते चित्रपटं ददर्श। तत्र काचिदालेख्यगता युवतिरालोकमात्रेणैव कलहकण्टकस्य कामातुरं चेतश्चकार। स च तमब्रवीत्—'भद्र, विरुद्धमि- वैतत्प्रतिभाति यतः कुलजादुर्लभं वपुः, आभिजात्यशंसिनी च नग्नता, सः । प्रत्यनैषीत् स्वगृहं नीतवान् । आवयतः सन्मसानस्य । अतिवल्लभा अतिप्रिया। (४२) असौ ब्रह्मराक्षसः । सोऽहं-मित्रगुप्तः । शूरसेनेषु तदाख्यदेशेषु । तत्र मथुरायाम् । कुलपुत्रः-सत्कुलोत्पन्नः । कलासु-नृत्यगीतादिषु । गणिकासु वेश्यासु अतिरक्तः-अतिशयासक्तः । मित्रार्थं सुहृन्निमित्तम् । स्वभुजेति-स्वभुजमात्रेण बाहुबलेनैव निर्व्यूढः कृतः अनेकैः बहुभिर्जनैः सह कलहो विवादो येनासौ । कल- हकण्टक इति नाम्ना ख्यात इत्यर्थः । कर्कशैः-कठिनहृदयैः । अभिख्यापिताख्यः- कृतनामधेयः । प्रत्यवात्सीत्-प्रतिवसतिस्म । सः कुलपुत्रः । आगन्तोः देशान्तरा- दागतस्य । तत्र चित्रपटे । आलेख्यगता चित्रस्थिता । आलोकमात्रेण-दर्शनमात्रेण चेतः चित्तम् । स कुलपुत्रः । तं चित्रकारम् । विरुद्धं असदृशम् । प्रतिभाति दृश्यते। कुलजादुर्लभं गणिकासुलभमित्यर्थः । आभिजात्यशंसिनी-कौलीन्यसूचिका । नग्नता वह रत्नवती अति प्रेमपूर्वक चाही जाने लगी। इसी कारणसे कहता हूँ कि 'काम क्या है ? संकल्प है'। (४२) तदनन्तर उस ब्रह्मराक्षस द्वारा नितम्बवतीका वृत्तान्त पूछा गया। जिसके उत्तरमें मैने कहा—'शूरसेन प्रदेशमें एक मथुरा नामकी नगरी है। उस नगरीमें रहने वाला कोई एक उत्तम कुलोत्पन्न युवक नृत्यगीत आदि कलाओंमें तथा वेश्याओंमें बहुत आसक्त था। वह अपने मित्रोंके लिए अपनी भुजाओंके द्वारा अनेक प्रकारके उपद्रव- विवाद आदि अनेक जनोंके साथ करता था। जिस कारण उस नगरके कर्कशोंने (कठिन पुरुषोंने) उसका नाम ही 'कलहकण्टक' रख दिया था। उसने एक दिन किसी दूसरे देशसे आये हुए रंगारीव (चित्रकार के हाथमें एक चित्रपट देखा। उस चित्रमें चित्रित युवतीको देखते ही कलहकण्टकके मनमें कामदेवने आघात कर दिया। उसने उस चित्रकारसे कहा—'हे सौम्य ! यह बात प्रतिकूल मालूम होती है कि इस चित्रगता युवतीका शरीर कुलांगनाओंसे प्रतिकूल है। अर्थात् वेश्याओंके समान है। कुलीनता Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६७ पाण्डुरा च मुखच्छविः, अनतिपरिभुक्तसुभगा च तनुः, प्रौढतानुविद्धा च दृष्टिः । न चैषा प्रोषितभर्तृका, प्रवासचिह्नस्य वेण्यादेरदर्शनात् । लघ्म चैतद्दक्षिणापार्श्ववर्ति । तदियं वृद्धस्य कस्यचिद्वणिजो नातिपुंस्त्वस्य यथार्हसंभोगालाभपीडिता गृहिणी त्वयातिकौशलाद्यथादृष्टमालिखिता भवितुमर्हति' इति । ( ४३ ) स तमभिप्रशस्याशंसत् — 'सत्यमिदम् । अवन्तिपुर्यामुज्जयि- न्यामनन्तकीर्तिनाम्नः सार्थवाहस्य भार्या यथार्थनामा नितम्बवती नामैषा विनीतता । पाण्डुरा शुभ्रा । मुखच्छविः मुखकान्तिः । अनतीति-नातिपरिभुक्ता स्वल्पपरिभुक्ता अतएव सुभगा मनोहारिणी । प्रौढतेति-प्रौढतया प्रागल्भ्येन अनु- विद्धा युक्ता-उत्तीर्णबालभावतया अचञ्चला । प्रोषितभर्तृका-प्रोषितः प्रवासङ्गतः भर्त्ता यस्याः सा । कार्यान्तरवशाद् यस्या दूरदेशं गतः पतिः । तदनागमदुःखार्त्ता सा स्यात्प्रोषितभर्तृकेति तल्लक्षणम् । अदर्शनादभावात् । यथा लघ्म चिह्नं नखक्ष- तरूपम् । तत्-तस्मादनुमीयते । नातिपुंस्त्वस्य शिथिलपुरुषत्वस्य । यथार्हेति-यथा- र्हस्य तदुचितस्य संभोगस्यालाभेन अप्राप्त्या पीडिता दुःखिता । गृहिणी भार्या । त्वया चित्रकारेण । अतिकौशलात्-नैपुण्यातिशयात् । यथादृष्टं-यथा दृष्टा तथैव । ( ४३ ) सः चित्रकारः । तं कुलपुत्रम् । अभिप्रशस्य प्रशंसां कृत्वा । अशंसत् अकथयत् । इदं त्वया यद् यत् कथितम् । यथार्थनाम-नितम्बस्य पृथुत्वान्नितम्ब- सूचित करनेवाली इसमें नम्रता है । इसके मुखकी कान्ति शुभ्र है । इसकी मनोहारिणी देह स्वल्पभोगित है । इसकी दृष्टि प्रौढत्त्वको वेध चुकी है अर्थात् अचञ्चल है । यह प्रोषितभर्तृका भी ( परदेश गये हुए पतिकी पत्नी ) नहीं है क्योंकि प्रवासमें गये हुए पतिकी स्त्रीके चिह्न, एक वेणी आदि, उसमें नहीं दिखायी देते हैं । इसके दाहिने हाथमें नखक्षत दीखता है जिससे ज्ञात होता है कि यह किसी वृद्ध वैश्यकी वनिता है । जो वृद्ध वैश्यके द्वारा कामेच्छा पूर्ण नहीं प्राप्त कर सकती है अर्थात् पौरुषहीन होनेसे वह ठीक-ठीक सम्भोग नहीं कर सकता, अत एव यह रमणी, सम्भोगक्रीड़ाकी यथोचित प्राप्तिसे वंचित दीखती है । मुझे तो ऐसा ज्ञात होता है कि तुमने ( चित्रकारने ) जैसी इसकी आकृति देखी है ठीक वैसी ही फोटो अपने नैपुण्यसे खींच ली है—चित्रमें चित्रित कर दी है ।' ( ४३ ) उस चित्रकारने, उस कलङ्ककंटककी प्रशंसाकर कहा—'यह बात सत्य है । अवन्तिका नगरी ( उज्जायिनी ) में बसनेवाले सार्थवाह अनन्तकीर्ति नामक व्यक्तिकी पत्नी यह नितम्बवती अनुरूप नामको धारण करनेवाली है । इसके सौन्दर्यगुणको देखकर

३६८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां सौन्दर्यविस्मितेन मयैवमालिखिता' इति । स तदैवोन्मनायमानस्तद्दर्श- नाय परिव्राजोज्जयिनीम् । भार्गवो नाम भूत्वा भिक्षानिभेन तद्गृहं प्रविश्य तां ददर्श । दृष्ट्वा चात्यारूढमन्मथो निर्गत्य पौरमुख्येभ्यः श्मशा- नरक्षामयाचत । अलभत च । तत्र लब्धैश्च शवावगुण्ठनपटादिभिः काम- प्यर्हन्तिकां नाम श्रमणिकामुपासाञ्चक्रे । तन्मुखेन च नितम्बवतीमुपांशु मन्त्रयामास । सा चैनां निर्भर्त्सयन्ती प्रत्याचचक्षे । (४४) श्रमणिकामुखाच्च दुष्करशीलभ्रंशां कुलस्त्रियमुपलभ्य रहसि दूतिकामशिक्षयत्-'भूयोऽप्युपतिष्ठ सार्थवाहभार्याम् । ब्रूहि चोपह्वरे वतीति तन्नाम यथार्थमिति भावः । सौन्दर्यविस्मितेन-तत्सौन्दर्यमवलोक्याश्चर्या- न्वितेन । सः कुलपुत्रः उन्मनायमानः उत्कण्ठितः । तद्दर्शनाय तस्या नितम्बवत्या दर्शनार्थम् । परिवव्राज जगाम। भार्गवः दैवज्ञः 'भार्गवौ शुक्रदैवज्ञावि'ति वैजयन्ती। नामेत्यलीके । भिक्षानिभेन-भिक्षाच्छलेन । तद्गृहं नितम्बवतीमन्दिरम् । अत्या- रूढमन्मथः-प्रवृद्धमदनः । श्मशानरक्षां श्मशानरक्षकताम् । तत्र-श्मशाने । शवे- ति-शवानां मृतानां यानि अवगुण्ठनपटादीनि शववेष्टनवस्त्रादीनि तैः । श्रमणिकां बौद्धप्रव्राजिकाम् । उपासांचक्रे सिषेवे । तन्मुखेन-श्रमणिकामुखेन । उपांशु निर्जने । मन्त्रयामास-प्रलोभयामास । सा नितम्बवती । एनां श्रमणिकाम् । प्रत्याचचक्षे- प्रत्याख्यातवती । (४४) दुष्करेति-दुष्करोऽशक्यः शीलस्य चारित्रस्य भ्रंशो नाशो यस्या- म्तादृशीम् । कुलस्त्रियं-कुलवधूम । उपलभ्य ज्ञात्वा । भूयोऽपि पुनरपि । उपतिष्ठ म आश्चर्य्यान्वित हो गया और यह चित्र मेने चित्रित किया' । वह कलहकण्टक उसी समय उत्कण्ठित चित्तसे उस नितम्बवतीके दर्शनार्थ उज्जैन चला गया । भार्गव नामक दैवज्ञ बनकर भिक्षाके बहाने वह नितम्बवतीके घरमें गया और उसको देखा । उसे देखकर अतिकाम आतुर होकर वह कलहकंटक वहांसे निकल आया और नगरीके मुख्य-मुख्य लोगोंसे श्मशानरक्षककी नौकरी मांगी । नौकरी प्राप्त भी कर ली । वहां श्मशानपर मिलनेवाले मृतकोंके कफन आदिसे उसने एक बौद्ध संन्यासिनीको अपने अनुकूल कर लिया । उसी संन्यासिनीके द्वारा उसने एकान्तमें नितम्बवतीके प्रति सन्देश कहलाया । परन्तु उस नितम्बवतीने उस संन्यासिनीको फटकार दिया । (४४) उस संन्यासिनीके मुखसे यह जानकर (कि यह् नितम्बवती कुलांगना है और) कुलांगनाओं द्वारा सुचरित्रका नाश होना कठिन है । फिर से एकान्तमें उसने उस संन्यासिनी से कहा-'हे संन्यासिनी ! तुम फिर एक बार सार्थवाहकी भार्या नितम्बवतीके

षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६६ संसारदोषदर्शनात्समाधिमास्थाय मुमुक्षमाणो मादृशो जनः कुलवधूनां शीलपातने घटत इति क्व घटते । एतदपि त्वामप्युदारया समृद्ध्या रूपे- णातिमानुषेण प्रथमेन वयसोपपन्नां किमितरनारीसुलभं चापलं स्पृष्टं न वेति परीक्षा कृता । तुष्टास्मि तथैवमदुष्टभावतया । त्वामिदानीमुत्पन्ना- पत्यां द्रष्टुमिच्छामि । भर्ता तु भवत्याः केनचिद्दुग्रहेणाधिष्ठितः पाण्डुरोग- दुर्बलो भोगे चासमर्थः स्थितोऽभूत् । न च शक्यं तस्य विघ्नमप्रतिकृत्या पत्यमस्माल्लब्धुम् । अतः प्रसीद । वृक्षवाटिकामेकाकिनी प्रविश्य मदुप- नीतस्य कस्यचिन्मन्त्रवादिनश्छन्नमेव हस्ते चरणमर्पयित्वा तदभिमन्त्रि- गच्छ । सार्थवाहभार्यां नितम्बवतीम् । उपह्वरे-निर्जने । संसारदोषदर्शनात्-संसा- रासारतावलोकनात् । समाधिं योगम् । आस्थाय-आश्रित्य । मुमुक्षमाणः-मुक्ति- मिच्छन् । मादृशः-मत्सदृशो मुमुक्षुः । शीलपातने चरित्रभ्रंशने । घटते यतते । क्व घटते-कथं सम्भवति । एतदपि-यत्तन्मुखेन त्वामकथयत् तदपि । उदारया सम- धिकया समृद्धया सम्पदा । अतिमानुषेण अलौकिकेन रूपेण सौन्दर्येण । प्रथमेन वयसा यौवनेन उपपन्नां युक्ताम् । त्वामपीत्यस्य विशेषणम् । इतरनारी- सुलभम्-अन्यस्त्रीसदृशम् । चापलं चञ्चलता । अदुष्टभावतया-शोभनस्वभाव- तया तवेति शेषः । उत्पन्नापत्यां जातसन्तानाम् । ग्रहेणाधिष्ठितः-दुष्टग्रहेणा- क्रान्तः । पाण्डुरोगेण रोगविशेषेण दुर्बलः शक्तिहीनः । भोगे विषयोपभोगे । तस्य भर्तुः । विघ्नं ग्रहजनितं दोषम् । अप्रतिकृत्य-प्रतीकारमकृत्वा । अपत्यं सन्ता- नम् । अस्मात् भर्तृसकाशात् । मदुपनीतस्य मया उपनीतस्य । मन्त्रवादिनः मन्त्र- ज्ञस्य । छन्नं गुप्तम् । चरणं स्वकीयं पदम् । तदभिमन्त्रितेन-तन्मन्त्रपूतेन चर- समीप जाओ तथा एकान्त में उससे कहो कि सांसारिक असारताके कारणको ज्ञातकर मैं समाधि लगाकर मुक्तिकी इच्छा कर रही हूँ । क्या मेरी जैसी मुक्तिकी इच्छुकाएं संन्यासिनियां कुलांगनाओंके सुचरित्रको नष्ट करनेका उपाय कर सकती हैं ! यह सम्भव कैसे हो सकता है ? मैंने यह जाननेकी चेष्टारूपमें तुम्हारी परीक्षा की थी कि तुम्हारी नयी जवानीकी अवस्था है और तुम अलौकिक सुन्दरी हो, खूब पैसेवाली हो, अतः तुममें अन्य अंगनाओंकी तरह चञ्चलता भी है कि नहीं । परन्तु यह जानकर परम प्रसन्न हूँ कि तुममें असतीत्वके दुर्गुण नहीं हैं । अब मैं तुम्हें सन्तानवती देखना चाहती हूँ । तुम्हारे पति किसी दुष्टग्रहसे आक्रान्त हैं । पाण्डुरोगसे शक्तिहीन होकर विषय करनेमें असमर्थ हैं । अतः अपने पतिके रोगको दूर किये बिना या ग्रहदोषका निवारण किये बिना आपके पतिसे आपका सन्तान नहीं हो सकती है । अतः प्रसन्न हो । वृक्षवाटिका में अकेली चलो और मेरेद्वारा बुलाये हुए एक मन्त्रशास्त्रीके हाथमें गुप्त रूपसे Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu