३ सुपाठः पृ. पं. मिश्रितं तु मिश्रितं ५० १८ केशवर्धनं केशवर्धनकरं ,, ,, दन्तानाबद्धमूलांश्च दन्तानबद्धमूलांश्च ५२ १ शिरीषाङ्गितुले शिरीषाङ्गे तुले ५५ १७ स्यादृद्धः तु वृद्धः ६२ ८ समधुच्छिष्टो समधूच्छिष्टो ६५ ४ -गुल्मोदरादीनयं -गुल्मोदरादीनिदं ७० ८ -नवस्य नवानां ७१ १३ आमातीसारशमनं आमातीसारशमनः ७३ ९ -शूलनुत् -शूलहा ,, ,, सुगन्धी हृद्यः क्षयरोहन्ता सुगन्धिहृद्यः क्षयरोगहन्ता ७६ ७ कामदयग्निवृद्धिं कामदमग्निविवृद्धिं ८१ १८ यथाक्रमकृतान् भागां- यथाक्रमकृता भागा- ८४ ६ कवलंः प्रतिसारिणम् केवलं प्रतिसारणात् ८६ ११ वातश्लेष्मामयाहम् वातश्लेष्मामयापहम् ९१ २४ हिङ्गु हिङ्गं ९३ २६ अशीतिर्वातजान् अशीतिं वातजान् ९४ १९ विंशतिः विंशतिं ,, २० संजनयेद्धिमा- संजनयेद्दीमा- ,, २४ शकुभिः शक्तुभिः ९५ २१ दशैन्दुराज्या दशैन्दुराज्याः ९७ ३ खादेद्यथामिः खादेद्यथाग्नि ,, ९ द्विजीरकं द्वे जीरके १०० ,, पलमानि पलमानानि १०१ २५ क्षयविबन्धं क्षयं विबन्धं १०३ ७ पथ्याभिसहितं पथ्याभिः सहितं १०४ ११ स्थौल्याम्लवात- स्थौल्यामवात- ,, २६ तत्रैव भक्षयेत्कल्के तत्रैकं भक्षयेत्कल्यं १०५ ११ पार्श्वशूलसमरोचकम् पार्श्वशूलमरोचकम् १०६ २२ कृमिप्लीहानमुदरं कृमीन् प्लीहानमुदरं १०७ १९ सहिङ्ककर्षत्वणु- सहिङ्गुकर्षं त्वणु- १०८ ७

४ अपपाठः सुपाठः पृ. पं. -पाण्डाययारोचक- -पाण्ड्वामयारोचक- ,, १० पूत्वा पूतं ११० २७ खर्जिक्संज्ञिकं खर्जिक्संज्ञकं १११ १६ -युक्ताः खदिरगुटिकाश्च रोगघ्न्यः -युक्ता खादिरगुटि- काऽऽस्वरोगघ्नी ११५ १२ मुखेन धारिता मुखे सुधारिता ११६ ५ वत्सनाभवल्लयुगं वल्लषट्कं वत्सनाभं वल्लयुगं षड् वल्लानि त्रिकटुकचूर्णस्य त्रिकटुचूर्णस्य ११६ ७ पिप्पलीमूलस्य कृष्णमूलस्य ,, ८ -दंशमूली -दंशमूली ११७ ५ -जम्बाम्रकपित्थं -जम्ब्वाम्रकपित्थं ,, १६ क्षिप्तोऽप्सु क्षिप्तस्तु ११८ ४ विंशतिः विंशतिम् ,, २१ व्याधिसमूह- व्याधिगणं च ११ ९ २४ हन्यादशांसि हन्यादशांसि १२० २२ चेति चैव १२२ १ वलीपलिंतरोगरहितो वलिपलिंतरोगरहितो १२४ ३ रसायनवरिष्ठम् रसायनश्रेष्ठम् ,, ५ मधुत्रिफल- मधुत्रिपल- ,, १३ भुक्तैस्तथाऽमुक्तवति भुक्ते तथाऽमुक्तवति १२५ १३ उच्चटा 'सूचटा १२६ २६ भक्षयित्वा तु भक्षयित्वा १३० २३ नाडीव्रणक्लेद- नाडीव्रणक्लेद- १३२ ४ पलमेकं पलमेकं तु ,, २३ उपयोक्षियो उपयोगात्स्त्रियो १४४ १ -चिरिबिल्वमूलं -चिरबिल्वमूलं १४६ २ त्रिकटुं तथा च कटुत्रयम् १४८ २६ मासद्वयोपयोगाद्वेद्दिनाशय- मासद्वयोपयोगाद्विनाश्य- १५० २ एतान्येकपलीकानि एतेषां पलिकान् भागान् १५३ २५ तद्यथाग्निबलं तं यथाग्निबलं १५५ २६ -दौर्बत्यानाहनाशनः -दौर्बल्यानाहनाशनम् ,, २७

५ अपपाठः \t सुपाठः \t पृ. \t पं. यथाविधिः \t यथाविधि \t १६७ \t ” तन्मात्रया \t तं मात्रया \t १७१ \t १३ पलविंशतिः \t पलविंशतिम् \t १७७ \t ३ -त्पेयं तत्र \t -त्पेयस्तस्य \t १७९ \t २२ विंशतिः \t विंशतिम् \t १८१ \t २७ आमहत्कफहृद्रोग- \t आमहा कफहृद्रोग- \t १८२ \t ११ द्रवो पेयः \t द्रवः पेयः \t १८३ \t २६ नेत्रंभेषज- \t नेत्रैर्भेषज- \t १८६ \t १३ पलमितमिति \t पलमिह हि \t १९६ \t १० सूर्यातपे स्थाप्य ततस्तु \t संस्थाप्य सूर्यातप एष \t १९७ \t ४ प्रस्थमुत्तमम् \t प्रस्थमुत्तमा \t २०५ \t १७ अशीतिवातजाम् \t अशीतिं वातजान् \t २११ \t १० गजानां शिशूनामपि \t शिशूनां दन्तिनामपि \t ” \t ११ -मजिष्ठारवग्व- \t -मञ्जिष्ठारग्वध- \t २१८ \t ७ -गरादिशमनं \t -गरादिदोषशमनं \t २१९ \t १६ वचा । \t वचा \t २२० \t ७ दतांश्च \t दन्तांश्च \t ” \t १० सिंहचूर्णम् । \t सिंहणचूर्णम् । \t २२३ \t ६ पित्तरक्तातिसारं \t पित्तरक्तातीसारं \t २२६ \t ९ चतुः पलमिदं \t चतुः पलमितं \t २२७ \t २३ भागश्वार्थस्तापितरोद्भवस्य \t भागश्वार्थस्तापितीरोद्भवस्य \t २२९ \t १० परिक्लुताम् \t परिप्लुताम् \t ” \t १४ शोषे द्वितीयो \t शोषे द्वितीयः \t २३९ \t १५ १ पञ्चमपृष्ठे एकादशपङ्क्त्यनन्तरं 'चाङ्गेरीस्वरसं तुल्यं दधि सर्पिश्चतुर्गुणम्' इत्यधिकं पठनीयम् । २ अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमे पृष्ठे एकोनविंशतिपङ्क्त्यनन्तरं 'सर्वरोगान्निह- न्त्याशु अनुपानविशेषतः' इत्यधिकं पठनीयम् । ३ भूमिकायां चतुर्दशपञ्चदशपङ्क्त्योः 'नित्योपयोगिनश्च प्रयोगरत्ना उक्ताः' इत्यत्र 'नित्योपयोगीनि प्रयोगरत्नान्युक्तानि' इति पठनीयम् । समाप्तमिदं गदनिग्रहप्रयोगखण्ड शुद्धिपत्रम् ।

गदनिग्रहकारेण प्रयोगखण्डे उपात्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तॄणां च नामानि । —❖— नाम | पृ. | पं. | काङ्कायनः | ८० | २५ हारीतः | ४ | २ | आचार्यलोकसेनः | ८४ | १७ अग्निवेशः | ५ | १६ | भास्करः | ९१ | २३ सिद्धसारः | ८ | ८ | माणिभद्रः | १०८ | १८ भेडः | ,, | २६ | कालपादः | १२९ | ९ खरनादः | ११ | १९ | भारद्वाजः | १४० | २ वाग्भटः | १२ | ६ | अगस्तिः | १४५ | ५ कृष्णात्रेयः | ,, | २० | वशिष्ठः | १४६ | २१ वैदेहः | १३ | १४ | भृगुः | १४८ | १४ क्षारपाणिः | १८ | १७ | शूलपाणिः | १६६ | ५ चिकित्साकलिका | २३ | १ | सिंहणभूमिपालः | २२३ | १० आश्विनसंहिता | ७० | ६ | सिंहगुप्तः | २३२ | ११

आयुर्वेदीयग्रन्थमाला ।

श्रीशोधलविरचितो

गदनिग्रहः।

मङ्गलाचरणम् ।

करकिसलयसङ्गी यस्य पीयूषकुम्भः परममरवधूनां भूयसे मङ्गलाय । स खलु निखिलदुग्धाम्भोधिरत्नेषु रत्नं हरतु दुरितराशीनाशु धन्वन्तरिर्वः ॥ १ ॥ त्रिभुवनजनरोगग्रामसंग्रामजेताऽ- मृतभृतधृतकुम्भोदूर्णहस्तायुधश्रीः । अमरमथितदुग्धाम्भोभिल्लब्धोदयोऽसौ दलयतु दुरितौघानाद्यवैद्याधिपो वः ॥ २ ॥ नानामुनिकृतैः श्लोकैः शोधलेनाल्पमेधसा । विबुधप्रतिबोधाय ग्रथ्यते गदनिग्रहः ॥ ३ ॥

ग्रन्थानुक्रमणिका ।

घृतं तैलं च चूर्णानि गुटिलेहौ तथासवाः । आदावेते ह्यनेकार्था ग्रन्थेऽस्मिन् गदनिग्रहे ॥ ४ ॥ ज्वरोऽतिसारो ग्रहणी चार्शोऽजीर्णे विषूचिका । अलसश्च विलम्बी च कृमिरुक् पाण्डुकामले ॥ ५ ॥ हलीमकं रक्तपित्तं राजयक्ष्मोरसः क्षतम् । कासो हिक्का सह श्वासैः स्वरभेदस्त्वरोचकः ॥ ६ ॥ छर्दिस्तृषा च मूर्च्छा च रोगाः पानानमदात्ययः । दाहो वातविकाराश्च वातरक्तोरुरुक् तथा ॥ ७ ॥

२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । आमवातस्तथा शूलं शूलं च परिणामजम् । जरत्पित्तमथानाह उदावर्त्तोऽथ गुल्मरुक् ॥ ८ ॥ हृद्रोगो मूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातस्तथाऽश्मरी । प्रमेहो मधुमेहश्च पिटिकाश्च प्रमेहजाः ॥ ९ ॥ मेदोदोषोदरं शोफो विद्रधिर्वृद्धिरेव च । कुष्ठं श्वित्रं शीतपित्तमुदर्दः कोठ एव च ॥ १० ॥ अम्लपित्तं विसर्पश्च विस्फोटाऽथ मसूरिका । इति कायचिकित्सायां मया रोगाः प्रकीर्तिताः॥ ११॥ शालाक्ये शिरसो रोगाः कर्णनेत्रामयास्तथा । नासामुखामयांश्चैव द्वितीयेऽङ्गे चिकित्सिताः ॥ १२ ॥ गण्डमालाऽपची गण्डः पिटिकार्बुदग्रन्थयः । श्लीपदं व्रणशोफश्च सद्योव्रणचिकित्सितम् ॥ १३ ॥ भग्ननाडीव्रणौ चैव भगन्दरोपदंशकौ । शूकदोषः क्षुद्ररोगाः शल्ये चाङ्गे चिकित्सिताः ॥ १४ ॥ भूतोन्मादस्तथोन्मादस्तथाऽपस्मार एव च । भूततन्त्रे चतुर्थेऽङ्गे सनिदानाश्चिकित्सिताः ॥ १५ ॥ प्रदरो योनिव्यापच्च गर्भास्रावचिकित्सितम् । मूढगर्भोऽथ वन्ध्या च योनिशुक्रगदास्तथा ॥ १६ ॥ सूतिका स्तन्यदोषाश्च गाढनिर्लोमभेषजम् । बालरोगचिकित्सा च बालतन्त्रेऽथ पञ्चमे ॥ १७ ॥ सर्पलूताविषे चैव वृश्चिकोन्दुरुजं विषम् । नखदन्तविषं चैव स्थावरं कृत्रिमं विषम् ॥ १८ ॥ षष्ठे तन्त्रे विषारूख्ये च प्रोक्तं चैषां चिकित्सितम् । रसायनं सप्तमं च वाजीकरणमष्टमम् ॥ १९ ॥ पञ्चकर्माधिकारे च स्नेहस्वेदविधिस्तथा । वमनं च विरेकश्च नस्यकर्मेत्यनुक्रमः ॥ २० ॥

१.] गदनिग्रहः । ३ अथातो घृताधिकारः प्रारभ्यते ॥ ज्वरे मञ्जिष्ठाद्यं घृतम् । मञ्जिष्ठाऽतिविषा पथ्या वचा नागररोहिणी ॥ १ ॥ देवदारु हरिद्रा च द्रोणेऽपां पलिकान् पचेत् । क्वाथेऽस्मिन् साधयेत् पिष्टैर्घृतप्रस्थं पिचुन्मितैः ॥ २ ॥ शृङ्गवेरकणाहिङ्गुद्विक्षारपडुपञ्चकैः । तत्कफावृतसर्वोत्थज्वरिणाममृतोपमम् ॥ ३ ॥ वर्ध्मगुल्मानिलश्वासकासपाण्डुविकारिणाम् । गलग्रन्थिप्रमेहार्शःप्लीहापस्मारशोफिनाम् ॥ ४ ॥ उदावर्तपरीतानां मन्दाग्निकृमिकुष्ठिनाम् । द्वितीयं मञ्जिष्ठाद्यं घृतम् । मञ्जिष्ठा च हरिद्रा च देवदारु हरीतकी ॥ ५ ॥ शृङ्गवेरं ह्यतिविषा वचा कटुकरोहिणी । हिङ्गुतश्चाक्षमात्रेण तत्सिद्धमवतारयेत् ॥ ६ ॥ एतन्माञ्जिष्ठकं सर्पिर्बहून् रोगान्नियच्छति । हिक्कां श्वासं ज्वरं दुष्टं ग्रहणीं पाण्डुरोगताम् ॥ ७ ॥ प्रमेहान्मधुमेहांश्च कृमीन् कुष्ठमरोचकम् । कासं शोषमुदावर्तमपस्मारं तथैव च ॥ ८ ॥ अर्शांसि श्वयथुं चैव गण्डमालां प्लीहोदरम् । ज्वरे तिल्वकाद्यं घृतम् । तिल्वकस्य पलान्यष्टौ त्वचस्तु सुकृतादतः ॥ ९ ॥ अंशुमत्युरुबूकं च बिल्वाद्यं च पृथक् पलम् । यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं फलत्रिकात् ॥ १० ॥ तत्साधयेज्जलद्रोणे चाष्टभागावशेषितम् । घृतप्रस्थं पचेत्तेन दत्वा दम्नस्तथाढकम् ॥ ११ ॥ कर्षेण यावशूकस्य पर्कं तदवचूर्णयेत् । एतत्तु तैल्वकं नाम जीर्णज्वरविषापहम् ॥ १२ ॥

कृमिकुष्ठहरं चैव शोफपाण्ड्वामयापहम् । जीर्णज्वरे हारीताल्कटुकं घृतम् । त्रिफलां पञ्चमूल्यौ द्वे कुलत्थान् बदरान् यवान् ॥ १३ ॥ द्विपलिकान् जलद्रोणे त्वष्टभागावशेषितम् । निःस्राव्य विपचेत्कल्कं दत्वा प्रस्थं च सर्पिषः ॥ १४ ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । पुष्करातिविषे भार्गी शठी सप्तच्छदं वचा ॥ १५ ॥ रजन्यौ नक्तमालं च पाठे द्वे शिग्रुतुम्बरु । सोमवल्कोऽर्कमूलानि मदनं कटुरोहिणी ॥ १६ ॥ तेजस्विनी सगोजिह्वा चन्दनं कण्टकारिका । किराततिक्तकं मुस्तं पटोलं सदुरालभम् ॥ १७ ॥ वयस्थां पिचुमन्दं च कटुकं हिङ्गुना सह । एतानक्षसमान् दत्वा क्षारौ द्वयर्धपलोन्मितौ ॥ १८ ॥ लवणानां च पञ्चानां कर्षं कर्षं प्रदापयेत् । सिद्धं तन्मात्रया पीतं सर्वजीर्णज्वरापहम् ॥ १९ ॥ हृत्प्लीहग्रहणीदोषश्वासकासार्शसां हितम् । गुल्मघ्नं कटुकं नाम कृष्णात्रेयेण पूजितम् ॥ २० ॥ दीर्घकालानुबद्धानां ज्वराणाममृतोपमम् । अग्निमान्द्ये अग्निघृतम् । मद्यातकान्पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २१ ॥ चतुर्थांशावशेषं तु कषायमवतारयेत् । त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ २२ हिङ्ग्वजमोदं च पञ्चैव लवणानि च । द्वौ क्षारौ दाडिमं चात्र दद्यादर्धपलोन्मितान् ॥ २३ मस्त्वम्लरसचुक्राणां प्रस्थं प्रस्थं प्रदापयेत् । आर्द्रकस्य रसप्रस्थं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४ ॥ एतदग्निघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ।

गदनिग्रहः । ५ अर्शांसि वातरोगं च प्लीहोदरजलोदरम् ॥ २५ ॥ ग्रन्थ्यर्बुदापचीशोफकुष्ठमेदोऽनिलांस्तथा । ये च कुक्षिगता रोगा ये च बस्तिसमाश्रिताः ॥ २६ ॥ तान् सर्वान्नाशयेदेतत्सूर्यस्तम इवोदितः । ग्रहण्यां चाङ्गेरीघृतम् । पिप्पली नागरं पाठा यवानी विश्वभेषजम् ॥ २७ ॥ भागांस्त्रिपलिकान् कृत्वा कषायमुपकल्पयेत् । भार्गी च पिप्पलीमूलं व्योषं चव्यं सचित्रकम् ॥ २८ ॥ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका । एतैः पलार्थकैर्द्रव्यैः कृत्वा कल्कं विपाचयेत् ॥ २९ ॥ पलानि सर्पिषस्तस्मिन् चत्वारिंशत्समावपेत् । मृद्वग्निना ततः साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत् ॥ ३० ॥ ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं गुल्महृद्रोगनाशनम् । शोफप्लीहोदरानाहमूत्रकृच्छ्रज्वरापहम् ॥ ३१ ॥ कासहिकारुचिश्वाससूदनं सर्वगुल्मनुत् । अग्निवेशात् गुदभ्रंसे द्वितीयं चाङ्गेरीघृतम् । नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ३२ ॥ श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका । चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेभिर्विपाचयेत् ॥ ३३ ॥ चतुर्गुणेन दध्ना तु तद्धृतं कफवातनुत् । अर्शांसि ग्रहणीरोगं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम् ॥ ३४ ॥ गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति । गुल्मे दाधिकं घृतम् । विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः ॥ ३५ ॥ हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः । बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधि चतुर्गुणम् ॥ ३६ ॥ साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत् प्लीहशूलनुत् ।

हपुषाव्योषमृद्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः ॥ ३७ ॥ साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम् । सकोलमूलकरसं सदधिक्षीरदाडिमम् ॥ ३८ ॥ तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविनाशनम् । योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान् ॥ ३९ ॥ बाहुहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति । अग्निवेशाद्रक्तपित्ते वासाद्यं घृतम् । समूलपत्रशाखस्य तुलां कुर्यादृषस्य च ॥ ४० ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टभागावशेषितम् । कल्केन वृषपुष्पाणामाढकं सर्पिषः पचेत् ॥ ४१ ॥ तत्सिद्धं पाययेद्युक्त्या मधुपादसमायुतम् । श्वासं कासं प्रतिश्यायं तृतीयकचतुर्थकम् ॥ ४२ ॥ रक्तपित्तं क्षयं चैव विषं सर्पिर्नियच्छति । हारीताद्रक्तपित्ते महावासाद्यं घृतम् । वासकस्वरसे सर्पिः पयसा सह पाचयेत् ॥ ४३ ॥ कल्कैर्भूनिम्बकुटजमुस्तयष्ट्याह्वचन्दनैः । उदीच्यमधुकैर्युक्तैस्तालिशोत्पलपद्मकैः ॥ ४४ ॥ त्रायन्त्युत्पलमूर्कामर्मर्दयन्त्याश्च पल्लवैः । सिताक्षौद्रयुतं हन्याद्रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ ४५ ॥ पित्तं कासं च गुल्मं च स्वरभेदं हलीमकम् । ये चान्ये कीर्तिता रोगा रक्तपित्तकफाश्रयाः ॥ ४६ ॥ तान् सर्वान्नाशयेत्तत्पीयमानं हिताशिनः । हारीताद्गुल्मे दशाङ्गं घृतम् । यावशूकं वचा व्योषं विडङ्गं कटुरोहिणीम् ॥ ४७ सौवर्चलं हरीतक्यश्चित्रकं चाक्षसंमितैः । एभिः पचेद्धृतप्रस्थं दत्वा क्षीरजलाढकम् ॥ ४८ ।

गदनिग्रहः । ७ तत्पक्वं वातगुल्मघ्नं कृमिप्लीहज्वरापहम् । कासहिकारुचिहरं दशाङ्गं नाम दीपनम् ॥ ४९ ॥ गुल्मे हारीतालशुनघृतम् । लशुनाण्डस्य शुद्धस्य तुलार्धं निस्तुषस्य च । तदर्धं पञ्चमूलस्य ब्याढकेऽपां विपाचयेत् ॥ ५० ॥ पादशेषे घृतप्रस्थं लशुनस्य रसं तथा ॥ दाडिमाम्लसुरामस्तुकाञ्जिकाम्लैस्तदर्धकैः ॥ ५१ ॥ साधयेत्त्रिफलादारुलवणव्योषदीप्यकैः । यवानीचव्यहिङ्ग्वम्लवेतसैश्च पलार्धकैः ॥ ५२ ॥ सिद्धमेतद्धविः कल्कैर्गुल्मार्शोजठरापहम् । वर्ध्मपाण्ड्वामयप्लीहयोनिदोषज्वरापहम् ॥ ५३ ॥ वातश्लेष्मामयांश्चान्यान् घृतमेतद्व्यपोहति । हारीताद्गुल्मे नाराचकं घृतम् । चित्रकं त्रिफला दन्ती त्रिवृता कण्टकारिका ॥ ५४ ॥ स्नुहीक्षीरं विडङ्गानि घृतं दशममुच्यते । एकैकस्य च कर्षेण घृतस्य कुडवं पचेत् ॥ ५५ ॥ चतुर्गुणेन तोयेन सम्यगेतत्सुखाग्निना । तस्य काले पिबेन्मात्रां पलार्धसंमितां नरः ॥ ५६ ॥ उष्णोदकं चानुपिबेदल्पत्वादस्य सर्पिषः । विरिक्ते च यवागूः स्यात्सर्पिषा परिवर्जिता ॥ ५७ ॥ रसेन वा जाङ्गलानां भोजयेन्मतिमान् भिषक् । वातगुल्ममुदावर्तं प्लीहार्शोवर्ध्मकुण्डलम् ॥ ५८ ॥ ग्रहणीं दीपयेन्मेहान् कुष्ठदोषांश्च नाशयेत् । नाराचमिति विख्यातं सर्पिर्नाराचसंज्ञितम् ॥ ५९ ॥ भैषज्यं संप्रयोक्तव्यं नाराचमिव शत्रवे । कुष्ठे नीलिनीघृतम् । नीलिनीं त्रिफलां रास्नां वचां कटुकरोहिणीम् ॥ ६० ॥

८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकार पचेद्दण्डं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके । रसेऽष्टभागशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६१ ॥ दध्नः प्रस्थेन संयोज्यं सुधाक्षीरपलेन च । ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम् ॥ ६२ ॥ जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम् । कुष्ठगुल्मोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान् ॥ ६३ ॥ श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं हन्त्येतन्नीलिनीघृतम् । सिद्धसाराद्गुल्मे विश्वाद्यं घृतम् । पलांशैर्विश्वचव्याग्निपिप्पलीक्षारसैन्धवैः ॥ ६४ ॥ क्वाथेन चिरबिल्वस्य घृतप्रस्थं विपाचयेत् । गुल्मोदावर्त्तपाण्डुत्वग्रहणीश्वासकासजित् ॥ ६५ ॥ कुष्ठज्वरमतिश्वासप्लीहार्शःशमनं परम् । अग्निवेशाद्गुल्मे षट्पलं घृतम् । पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥ ६६ ॥ पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् । क्षीरप्रस्थेन संयुक्तं हन्ति गुल्मं कफात्मकम् ॥ ६७ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम् । हारिताद्गुल्मे महाषट्पलं घृतम् । सौवर्चलं पञ्चकोलं सैन्धवं हपुषा विडम् ॥ ६८ ॥ अजमोदा यवक्षारहिङ्गुजीरकमौद्भिदम् । कृष्णामजाजीपूतिकं कल्कीकृत्य पलार्धतः ॥ ६९ ॥ शृङ्गवेररसं चुक्रं घृतप्रस्थं समीकृतम् । कृमिप्लीहोदराजीर्णज्वरगुल्मप्रमेहकम् ॥ ७० ॥ वातरोगं तथा शोफं दौर्बल्यं वह्निसंक्षयम् । महाषट्पलमातङ्कान् भिनत्त्यशनिवद्गिरिम् ॥ ७१ ॥ कुष्ठे भेदात्रीलं घृतम् । द्वौ प्रस्थौ लोहचूर्णस्य त्रिफला त्र्याढकं तथा ।

१.] गदनिग्रहः । ९ वायसीकाकमाचीभ्यां द्वे पले शङ्खिनीतुला ॥ ७२ ॥ त्रिद्रोणेऽपां विपक्तव्यं चतुर्थांशावशेषितम् । घृतप्रस्थं पचेत्तेन गर्भे चैनं समावपेत् ॥ ७३ ॥ वरुणं वत्सकफलं त्र्यूषणं देवदारु च । अवल्गुजफलं दन्तीफलान्यारग्वधस्य च ॥ ७४ ॥ निदिग्धिका भृङ्गरजः पारावतपदी तथा । नीलकं नाम विख्यातमित्येतत्कुष्ठनुद्भूतम् ॥ ७५ ॥ श्वित्राणि रञ्जयेच्चैव पानाभ्यङ्गे प्रयोजितम् । पामाविचर्चिकासिध्मकिटिमानि च नाशयेत् ॥ ७६ ॥ श्वेताकुष्ठे महानीलं घृतम् । आरग्वधं वायसीं च बीजकं मदयन्तिका । एकैकस्य तुला देया प्रत्येकं त्रिफलाढकम् ॥ ७७ ॥ दन्ती दार्बी हरिद्रा च वरुणं कुटजत्वचम् । चित्रकं चार्कमूलं च काकमाची निदिग्धिका ॥ ७८ ॥ एषां दशपलान् भागान् त्रिद्रोणेऽपां विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ७९ ॥ धात्रीरसं वृषरसं जातीस्वरसमेव च । दधि सर्पिषश्च दुग्धं च गोमूत्रं गोशकृद्रसः ॥ ८० ॥ आढकाढकमेतेषां गर्भे चेमं समावपेत् । अवल्गुजं त्रिकटुकं नक्तमालफलानि च ॥ ८१ ॥ पिचुमर्दं च जात्याश्च पीलुतिल्वकपल्लवाः । किराततिक्तकं श्यामा नीलिकानीलपल्लवाः ॥ ८२ ॥ एतैः सिद्धं परिस्राव्य पाययेत्कुष्ठरोगिणम् । महानीलमिति प्रोक्तमेतत्कुष्ठापहं घृतम् ॥ ८३ ॥ भगन्दरमथांशांसि कृमींश्चापि विनाशयेत् । अष्टादशैव कुष्ठानि सर्पिरेतन्नियच्छति ॥ ८४ ॥ १ गर्भमिति कल्कमित्यर्थः ।

१० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकार अथर्वप्रहितो दीप्तो ब्राह्मयो दण्ड इवासुरान् । विशेषतस्तु श्वित्राणि रञ्जयेच्च भिनत्ति च ॥ ८५ ॥ प्रसङ्गतः सेव्यमानं पानेनाभ्यञ्जनेन च । कुष्ठे त्रिफलाद्यं घृतम् । त्रिफला मदनं कुष्ठं शार्ङ्गष्टा रजनीद्वयम् ॥ ८६ ॥ शुकनासा काकमाची हपुषाऽतिविषा वचा । पाठा कोषातकी मूर्वा तिक्ता काकादनी घृतम् ॥ ८७ ॥ एतत्कषायकल्काभ्यां सिद्धं पीतं घृतोत्तमम् । विशीर्यमाणं विध्वस्तस्नायुकेशनखं नरम् । कुष्ठातुरं तु जनयेन्मुमूर्षुमपि निर्गदम् ॥ ८८ ॥ हसीतात्कुष्ठे आवर्तकीघृतम् । आवर्तकीमूलशतं सुसिद्धं क्वाथीकृतं कल्कपलाष्टयुक्तम् । प्रस्थं पुराणाद्धविषः सुगव्यात् पक्कं शनैः साधु तदावतार्य ॥ ८९ ॥ मात्रां पिबेद्व्याधिबलानुरूपां भुञ्जीत चान्नं सह काञ्जिकेन । दत्तोत्तरं क्रोष्टुकजं सुजीर्णे कामं पुरस्तादपरेऽह्नि शुद्धात् ॥ ९० ॥ त्रिसप्तरात्रं विधिनैवमाशु पीतं निहन्यादचिरेण कुष्ठम् । त्रैवद्रुषं मैथुनसाङ्गदेहं मण्डानुपूर्व्या विधिनाऽथ चैतत् ॥ ९१ ॥ अग्निवेशादुदर्दंशे चव्याद्यं घृतम् । चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बरूणि च । यवानी पिप्पलीमूलमुभे च विडसैन्धवे ॥ ९२ चित्रकं विल्वमध्यां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ।

गदनिग्रहः । ११ शकृद्वातानुलोमार्थं जले दध्नश्चतुर्गुणे ॥ ९३ ॥ प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम् । गुदवंक्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ ९४ ॥ ⁠भेदात्प्रमेहे धान्वन्तरं घृतम् । दशमूलं करञ्जौ द्वौ देवदारु हरीतकी । वर्षाभूर्वरुणो दन्ती चित्रकः सपुनर्नवः ॥ ९५ ॥ कपित्थोऽर्कसुधाक्षीरं बिल्वं भल्लातकानि च । शठी पुष्करमूलं च पिप्पलीमूलमेव च ॥ ९६ ॥ पृथग्दशपलानेषां भागांस्तोयार्मणे पचेत् । यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं प्रदापयेत् ॥ ९७ ॥ तेन पादावशिष्टेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् । निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पली ॥ ९८ ॥ शृङ्गवेरं विडङ्गानि वचा कम्पिल्लकं तथा । गणेनानेन तत्सिद्धं पाययेद्धि यथाबलम् ॥ ९९ ॥ एतद्धान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् । कुष्ठं प्रमेहं गुल्मांश्च श्वयथुं वातशोणितम् ॥ १०० ॥ प्लीहानमुदराशांसि विद्रधिं पिडकांस्तथा । अपस्मारं तथोन्मादं सर्पिरेतन्नियच्छति ॥ १०१ ॥ खरनादात्कुमारकल्याणकं घृतम् । शङ्खपुष्पी वचा ब्राह्मी कुष्ठं त्रिफलया सह । द्राक्षा सशर्करा शुण्ठी जीवन्ती जीवको बला ॥ १०२ ॥ शठी दुरालभा बिल्वं दाडिमं सुरसा स्थिरा । मुस्तं पुष्करमूलं च सूक्ष्मैला पिप्पली जलम् ॥ १०३ ॥ पाठा श्वदंष्ट्राऽतिविषा विडङ्गं दारु मालती । मधूकपुष्पं खर्जूरं बदरं वंशरोचना ॥ १०४ ॥ कल्कैरेषां समांशानां घृतं क्षीरचतुर्गुणम् । कषाये कण्टकार्याश्च साधयेत्सौम्यदैवते ॥ १०५ ॥

१२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः एतत्कुमारकल्याणं घृतरत्नं सुखप्रदम् । बलवर्णकरं धन्यं पुष्टयग्निरुचिकारकम् ॥ १०६ ॥ छायासर्वग्रहालक्ष्मीदन्तकर्णगदापहम् । सर्वबालामयहरं मेध्यमायुष्यमुत्तमम् ॥ १०७ ॥ रसायनमिदं सेव्यं विशेषाद्दन्तजन्मनि । वाग्भटाद्ब्राह्मीघृतम् । द्वौ प्रस्थौ स्वरसाद्ब्राह्मया घृतप्रस्थं च साधयेत् ॥ १०८ ॥ व्योषश्यामत्रिवृद्ब्राह्मीशङ्खपुष्पीनृपद्रुमैः । ससप्तलाकृमिहरैः कल्कितैरक्षसंमितैः ॥ १०९ ॥ पलवृद्ध्या प्रयुञ्जीत यावन्मात्रा चतुष्पलम् । उन्मादकुष्ठापस्मारहरं वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ ११० ॥ वाक्स्मृतिस्वरमेधाकृद्धन्यं ब्राह्मीघृतं शुभम् । शूले बीजपूरकाद्यं घृतम् । घृताच्चतुर्गुणो देयो मातुलुङ्गरसो दधि ॥ १११ ॥ शुष्कमूलककोलाम्लकषायो दाडिमाद्रसः । बिडङ्गलवणक्षीरपञ्चकोलयवानिभिः ॥ ११२ ॥ पाठामूलककल्कैश्च सिद्धं पूरकसंज्ञितम् । हृत्पार्श्वशूलवैस्वर्यहिध्माश्वासशमन्दरात् ॥ ११३ ॥ वर्ध्मगुल्मप्रमेहार्शोवातव्याधीन् विनाशयेत् । कृष्णात्रेयाङ्गे महागौर्याद्यं घृतम् । गौरी हरिद्रा मञ्जिष्ठा मांसी कटुकरोहिणी ॥ ११४ ॥ प्रपौण्डरीकं मधुकं भद्रमुस्तं सचन्दनम् । जातीनिम्बपटोलं च कारञ्जं बीजमेव च ॥ ११५ ॥ कट्फलं समधूच्छिष्टं समभागानि कारयेत् । पञ्चवल्ककषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ११६ ॥ क्षीरद्विगुणसंयुक्तं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् । एतद्गौरं महागौर्यं सर्वव्रणविशोधनम् ॥ ११७ ॥

२-] गदनिग्रहः । १३: आगन्तुसहजांश्चैव शिरःश्लिष्टांश्च ये व्रणाः । विषममपि नाडीं च रोहयेच्छीघ्रमेव च ॥ ११८ ॥ रक्तपित्ते दूर्वाद्यं घृतम् । दूर्वामुत्पलकिञ्जल्कं मञ्जिष्ठा चैलवालुकम् । श्वेतदूर्वा तथोशीरं मुस्ता चन्दनपञ्चकम् ॥ ११९ ॥ द्राक्षा मधूकयष्ट्याह्वं काश्मरी सितचन्दनम् । पिष्टैस्तैः कार्षिकैर्द्रव्यैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १२० ॥ अजाक्षीरं तण्डुलाम्बु पृथग्दद्याच्चतुर्गुणम् । तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते ॥ १२१ ॥ कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत तस्य कर्णौ प्रपूरयेत् । चक्षुर्गते च रक्ते वै पूरयेत्तेन चक्षुषी ॥ १२२ ॥ मेढ्रपायुगते चापि बस्तिकर्म प्रयोजयेत् । प्रवृत्ते रोमकूपेभ्यस्त्वभ्यङ्गे योजयेद्धृतम् ॥ १२३ ॥ वैदेहनेत्ररोगे महात्रैफलं घृतम् । त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च । पीडयित्वा वृषं बालं रसप्रस्थं च दापयेत् ॥ १२४ ॥ अजाक्षीरस्य च प्रस्थं, प्रस्थं तैः सर्पिषः पचेत् । त्रिफला चन्दनं द्राक्षा पिप्पली मधुकं बला ॥ १२५ । काकोलीक्षीरकाकोलीमेदामरिचसैन्धवैः । शर्करा पुण्डरीकं च हरिद्रोत्पलनागरैः ॥ १२६ ॥ कल्कैः सिद्धं भिषग्दद्यान्नेत्ररोगविनाशनम् । काचं शुक्नं नीलिकां च वर्त्मरोगांश्च नाशयेत् ॥ १२७ नक्तान्ध्यं नकुलान्ध्यं च कण्डुं पिल्लमथापि च । अजकां तिमिरांश्चैव नेत्रस्त्रावांश्च दारुणान् ॥ १२८ ॥ त्रिफलासर्पिरेतद्धि पाननावनतर्पणैः । विदेहराज्ञा निर्दिष्टं दृष्टिनैर्मल्यकारकम् ॥ १२९ ॥ २

१४ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः वातव्याधौ शतावरीघृतम् । शतावरीमूलशतं द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत् । अष्टभागावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १३० ॥ जीवनीयानि सर्वाणि रास्ना गोक्षुरकं तथा । शतपुष्पा वचा कुष्ठं सरलं सपुनर्नवम् ॥ १३१ ॥ चन्दनं तगरं मांसी पद्मकं रक्तचन्दनम् । सुरसं नागरं कृष्णा विडं नागरमुत्पलम् ॥ १३२ ॥ एभिरक्षसमैर्भागैः क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् । बृंहणं वातपित्तघ्नं क्षतशोषज्वरापहम् ॥ १३३ ॥ पङ्गनां पृष्ठसर्पिणामर्दितानां च शस्यते ॥ पुंस्त्वोपघातिनां नृणां वन्ध्यानां चैव योजितम् ॥१३४॥ बलवर्णकरं ह्येतदलक्ष्मीघ्नं प्रजाकरम् । शतावरीघृतमिदमश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १३५ ॥ सारस्वतं घृतम् । समूलपत्रामादाय ब्राह्मीं प्रक्षाल्य वारिणा । उलूखलेन संक्षुद्य रसं वस्त्रेण गालयेत् ॥ १३६ ॥ चतुर्गुणे रसे तस्मिन् घृतप्रस्थं विपाचयेत् । औषधानि च पुष्पाणि तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १३७ ॥ हरिद्रा मालती चैव त्रिफला च हरीतकी । एतेषां पालिकान् भागान् शेषाणां कार्षिकाः स्मृताः१३८ पिप्पल्योऽथ विडङ्गानि सैन्धवं शर्करा वृषम् । एतानि तु समालोढ्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ १३९ ॥ ततः पक्वं विजानीय क्षिप्रं तदवतारयेत् । ततः प्राशितमात्रेण बधिरत्वं प्रणश्यति ॥ १४० ॥ सप्ताहोपयोगेन भवेत्कविरसंशयम् । घृतं सारस्वतं नाम सरस्वत्या विनिर्मितम् ॥ १४१ ॥

मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा वचा । अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गु तिक्तकरोहिणी ॥ १४२ ॥ काकोली क्षीरकाकोली मूलं चैवाश्वगन्धजम् । जीवकर्षभकौ मेदे रेणुका बृहतीद्वयम् ॥ १४३ ॥ उत्पलं चन्दनं द्राक्षा पद्मकं देवदारु च । एभिरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १४४ ॥ चतुर्गुणेन पयसा विपचेन्मृदुनाऽग्निना । एतत्सर्पिर्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते ॥ १४५ ॥ पुत्रं जनयते वीरं मेधाव्यं पुष्करेक्षणम् । वन्ध्या च लभते गर्भं श्यामा वेगात्प्रसूयते ॥ १४६ ॥ या चैव स्थिरगर्भास्यान्मृतापत्या तु या भवेत् । अल्पायुर्जननी चैव या च सूत्वा पुनः स्थिता ॥ १४७ ॥ एतदेव कुमाराणां सर्वाङ्ग्रहमोक्षणम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कान्तिलावण्यपुष्टिदम् ॥ १४८ ॥ ये च कल्याणके प्रोक्तास्ते चापीह गुणाः स्मृताः । एतत्फलघृतं नाम ह्यश्विभ्यां परिकीर्तितम् ॥ १४९ ॥ अग्निवेशात्क्षतक्षीणे श्वदंष्ट्राद्यं घृतम् । श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम् । दर्भमूलं पृश्निपर्णी जीवकर्षभकौ स्थिरा ॥ १५० ॥ पालिकै साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे । कल्कैः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदकर्षभजीवकैः ॥ १५१ ॥ शतावर्युर्द्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः । प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तनुद्दाही शूलहृत् ॥ १५२ ॥ मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकांसशोषक्षयापहः । धनुःस्त्रीमध्वभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः ॥ १५३ ॥

३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [घृताधिकारः कामलायां हारीताद्राक्षाद्यं घृतम् । पिष्ट्वा गोस्तनिकायास्तु पलान्यष्टौ समावपेत् । पुराणसर्पिषः प्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे । कामलापाण्डुरोगार्शोज्वरकासार्तिनाशनम् ॥ १५४ ॥ वाग्भटात्कुष्ठे महावज्रकं घृतम् । वासामृतानिम्बपटोलतिक्ताव्याघ्रीकरञ्जोदककल्कसिद्धम् । सर्पिर्विसर्पज्वरकामलार्तिकुष्ठापहं वज्रकमामनन्ति ॥ १५५ ॥ वाग्भटात्कुष्ठे महावज्रकं घृतम् । त्रिफलात्रिकटुद्विकण्टकारीकटुकाकुम्भनिकुम्भराजवृक्षैः । सवचातिविषाग्निकैः सपाठैः पिचुभागैर्नव वज्रदुग्धमुष्ट्याः१५६ पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थमेभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च । कुष्ठश्वित्रप्लीहवध्र्माश्मगुल्मान् हन्यात्कृच्छ्रांस्तन्महावज्रकाख्यम्॥ अग्निवेशात्कुष्ठे तिक्तकं घृतम् । निम्बपटोलं दार्वीं दुरालभां तिक्तरोहिणीं त्रिफलाम् । कुर्यादर्धपलांशान् पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ १५८ ॥ सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागस्थिते क्षिपेत्पूते । चन्दनकिराततिक्तकमागधिकात्रायमाणाश्च ॥ १५९ ॥ मुस्तं वत्सकबीजं कल्कीकृत्यार्धकार्षिकान् भागान् । नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम् ॥ १६० ॥ कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथुहारि । विसर्पपामापिडकाकण्डूमदगण्डनुत्तिक्तम् ॥ १६१ ॥ अग्निवेशात्कुष्ठे महातिक्तकं घृतम् । सप्तच्छदं प्रतिविषां शम्याकं तिक्तरोहिणीं पाठाम् । मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमर्दपर्पटकम् ॥ १६२ धन्वयवासं चन्दनमुपकुल्यां पद्मकं हरिद्रे द्वे । षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीं सारिवे चोभे ॥ १६३ ।