गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

१७० आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः अर्शसि द्वितीयकनकारिष्टः । नवस्यामलकसैकां कुर्याज्जर्जरीतां तुलाम् । कुडवांशश्व मागध्या विडङ्गं मरिचानि च ॥ ५६ ॥ यवासः पिप्पलीमूलं क्रमुकं चव्यचित्रकौ । मञ्जिष्ठैल्वालुकं रोध्रं पलिकान्युपकल्पयेत् ॥ ५७ ॥ कुष्ठं दारुहरिद्रां च सुराहं सारिवाद्वयम् । मुस्तमिन्द्रयवांश्चैव कुर्यादर्धपलोन्मितान् ॥ ५८ ॥ चत्वारि नागपुष्पस्य पलान्यभिनवस्य च । जलद्रोणद्वयेनैतत्सादधित्वाऽवतारयेत् ॥ ५९ ॥ द्रोणावशेषे पूते च शीते तस्मिन्प्रदापयेत् । मृद्वीकाद्वाढकरसं शीतं निर्यूहसाधितम् ॥ ६० ॥ शर्करायाश्च शुद्धाया दद्याद्द्विगुणितां तुलाम् । कुसुमस्वरसस्यैकमर्धप्रस्थं नवस्य च ॥ ६१ ॥ त्वगेलाप्लवपत्राम्बुसेव्यक्रमुककेसरान् । संचूर्णयित्वा मतिमान्कार्षिकान्संप्रदापयेत् ॥ ६२ ॥ तत्सर्वं स्थापयेत्पक्षं सुचौक्षे घृतभाजने । प्रलिप्ते सर्पिषा किंचिच्छर्करागुरुधूपिते ॥ ६३ ॥ पक्षादूर्ध्वमरिष्टोऽयं कनको नाम विश्रुतः । पेयः खांडुरसो हृद्यः प्रयोगाद्भक्तरोचकः ॥ ६४ ॥ अर्शांसि ग्रहणीदोषमानाहमुदरं ज्वरम् । हृत्पाण्डुरोगश्वयथुगुल्मवर्चोनिलग्रहान् ॥ ६५ ॥ कासान्कफामयांश्चोग्रान्सर्वानेवापकर्षति । वलीपलितखालित्यं दोषजं तु व्यपोहति ॥ ६६ ॥ ग्रहण्यां दुरालभारिष्टः । दुरालभाया द्विप्रस्थं प्रस्थमामलकस्य च । शुण्ठी चित्रकदन्त्योर्द्वे प्रत्यग्रं चाभयाशतम् ॥ ६७ ॥ चतुर्द्रोणेऽम्भसः क्वाथ्यं शीतं द्रोणावशेषितम् ।

६.] गदनिग्रहः । १७१ गुडस्य द्विशतं पूतं मधुनः कुडवान्वितम् ॥ ६८ ॥ तद्धत्प्रियङ्गोः पिप्पल्या विडङ्गानां च चूर्णकम् । कुडवं घृतकुम्भस्थं पक्षादूर्ध्वं पिबेन्नरः ॥ ६९ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठवीसर्पमेहनुत् । स्वरवर्णकरश्चैव रक्तपित्तकफापहः ॥ ७० ॥ अर्शसि दन्त्यरिष्टः । दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः । भागान्पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ७१ ॥ त्रिपलं त्रिफलायाश्च दलानां तत्र दापयेत् । रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते प्रदापयेत् ॥ ७२ ॥ तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेन्मासार्धं घृतभाजने । तन्मात्रया पिबेन्नित्यमर्शेभ्यः स विमुच्यते ॥ ७३ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्चोऽनुलोमनम् । दीपनं चारुचिहरं दन्त्यरिष्टमिमं विदुः ॥ ७४ ॥ अर्शसि अभयारिष्टः । हरीतकीनां प्रस्थार्धं प्रस्थमामलकस्य च । कपित्थानां दशपलं ततोऽर्धं चेन्द्रवारुणी ॥ ७५ ॥ विडङ्गं पिप्पली रोध्रं मरिचं सैलवालुकम् । द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत् ॥ ७६ ॥ द्रोणशेषे रसे तस्मिन्पूते शीते प्रदापयेत् । गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत्सर्वं घृतभाजने ॥ ७७ ॥ पक्षादूर्ध्वं भवेत्पेया ततो मात्रा यथाबलम् । अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति संक्षयम् ॥ ७८ ॥ ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः । कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥ ७९ ॥ सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाशिव्रनाशनः । कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यङ्गराजक्ष्मज्वरान्तकृत् ॥ ८० ॥

१७२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः ग्रहण्यां द्वितीयोऽभयारिष्टः । हरीतकीदलप्रस्थं प्रस्थमामलकस्य च । विशालायाः कपित्थस्य पाठाचित्रकमूलयोः ॥ ८१ ॥ द्वे द्वे पले समापोथ्य द्विद्रोणे साधयेदपाम् । पादशेषे च पूते च रसे तस्मिन्प्रदापयेत् ॥ ८२ ॥ गुडसैकां तुलां वैद्यः संस्थाप्य घृतभाजने । पक्षस्थितं पिबेन्नित्यं ग्रहणीर्शोविकारनुत् ॥ ८३ ॥ प्लीहहृत्पाण्डुरोगघ्नः कामलाविषमज्वरान् । कासं श्वासमुदावर्तं फलारिष्टो व्यपोहति ॥ ८४ ॥ प्रमेहे तृतीयोऽभयारिष्टः । पलाष्टकांशा वर्षाभूदशमूलार्कचित्रकाः । दन्तीश्यामात्रिवृद्द्द्वाक्षाश्चैवं स्युस्त्रिफलाढका ॥ ८५ ॥ अम्बुद्रोणाष्टके पक्त्वा पादशेषे रसे हृते । द्वे गुडस्य तुले पूते तत्पश्चाद्धटके क्षिपेत् ॥ ८६ ॥ गवां मूत्राढकं, प्रस्थौ द्वावयोरजसस्तथा । विडङ्गं कुटजं कुष्ठं चित्रकं मरिचं वचा ॥ ८७ ॥ संचूर्ण्य द्विपलान्यस्मिन्दत्त्वा मासस्थितं पिबेत् । आभयोऽयमरिष्टेन्द्रो मेहार्शःकुष्ठशोफहा ॥ ८८ ॥ प्लीहपाण्ड्वामयान् गुल्मान् जठराणि च नाशयेत् । पाण्डुरोगे मण्डूरारिष्टः । मण्डूरस्य तु शुद्धस्य तुलार्धं परिकल्पितम् ॥ ८९ ॥ तद्वल्लोहस्य पत्राणि तिलोत्सेधप्रमाणतः । गुडाज्जीर्णात्तु पञ्चाशत्कोलप्रस्थत्रयं तथा ॥ ९० ॥ निकुम्भचित्रकाभ्यां च पले द्वे द्वे सुचूर्णिते । पिप्पलीनां विडङ्गानां कुडवं कुडवं पृथक् ॥ ९१ ॥ त्रींश्चापि त्रिफलाप्रस्थान् जलद्रोणे विपाचयेत् । अर्धमासस्थितो धान्ये पेयोऽरिष्टः प्रमाणतः ॥ ९२ ॥

६.] गदनिग्रहः । १७३ दोषानुभयतः स्राव्य पाण्डुरोगं नियच्छति । कृमीनर्शांसि कुष्ठं च कासश्वासकफामयान् ॥ ९३ ॥ एषोऽरिष्टस्तु माण्डूरः शोफपाण्ड्वामयापहः । क्षयरोगे पिप्पल्यारिष्टः । पिप्पलीरोध्रमरिचपाठाधात्र्येलवालुकम् ॥ ९४ ॥ चव्यचित्रकजन्तुघ्नक्रमुकोशीरचन्दनम् । मुस्ताप्रियङ्गुलवलीहरिद्रामिशिप्लवम् ॥ ९५ ॥ पत्रत्वक्कुष्ठतगरं नागकेसरसंयुतम् । एषामर्धपलान् भागान् द्राक्षां षष्टिपलां क्षिपेत् ॥ ९६ ॥ पलानि दश धातक्या गुडस्य च शतत्रयम् । तोयद्रोणद्वये सिद्धो भवत्येष सुखावहः ॥ ९७ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकासगुल्मोदरापहः । पिप्पल्यादिररिष्टोऽयं ज्वरारुचिविनाशनः ॥ ९८ ॥ शोफेऽष्टशतारिष्टः । काश्मर्यधात्रीमरिचाभयाक्षक्षुद्राफलानां तु सपिप्पलीनाम् । शतं शतं क्षौद्रगुडात् पुराणात्तुलां च कुम्भे मधुना प्रलिप्ते ९९ सप्ताहमुष्णे द्विगुणं तु शीते स्थितं जलद्रोणयुतं पिबेच्चा । शोफान्निबन्धान्कफवातजांश्च संहन्त्यरिष्टोऽष्टशतोऽग्निकृच्च १०० तक्रारिष्टः । हपुषा सुषवी धान्यमजाजी कारवी शठी । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको गजपिप्पली ॥ १०१ ॥ यवानी चाजमोदा च तच्चूर्णं तक्रसंयुतम् । मन्दाम्लकटुकं विद्वान् स्थापयेद्धृतभाजने ॥ १०२ ॥ व्यक्ताम्लकटुकं जातं तक्रारिष्टं मुखप्रियम् । पाययेन्मात्रया कालेष्वन्नस्य तृषितं त्रिषु ॥ १०३ ॥ दीपनो रोचनो बल्यः कफवातानुलोमनः । १. ‘क्षयक्षयकरः परम्’ इति पाठान्तरम् ।

१७२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः ग्रहण्यां द्वितीयोऽभयारिष्टः । हरीतकीदलप्रस्थं प्रस्थमामलकस्य च । विशालायाः कपित्थस्य पाठाचित्रकमूलयोः ॥ ८१ ॥ द्वे द्वे पले समापोथ्य द्विद्रोणे साधयेदपाम् । पादशेषे च पूते च रसे तस्मिन्प्रदापयेत् ॥ ८२ ॥ गुडस्यैकां तुलां वैद्यः संस्थाप्य घृतभाजने । पक्षस्थितं पिबेन्नित्यं ग्रहण्यर्शोविकारनुत् ॥ ८३ ॥ प्लीहहृत्पाण्डुरोगघ्नः कामलाविषमज्वरान् । कासं श्वासमुदावर्तं फलारिष्टो व्यपोहति ॥ ८४ ॥ प्रमेहे तृतीयोऽभयारिष्टः । पलाष्टकांशा वर्षाभूर्दशमूलार्कचित्रकाः । दन्ती श्यामात्रिवृद्राक्षाश्चैवं स्युस्त्रिफलाढका ॥ ८५ ॥ अम्बुद्रोणाष्टके पक्त्वा पादशेषे रसे हृते । द्वे गुडस्य तुले पूते तत्पश्चाद्धटके क्षिपेत् ॥ ८६ ॥ गवां मूत्राढकं, प्रस्थौ द्वावयोरजसस्तथा । विडङ्गं कुटजं कुष्ठं चित्रकं मरिचं वचा ॥ ८७ ॥ संचूर्ण्य द्विपलान्यस्मिन्दत्त्वा मासस्थितं पिबेत् । आमयोऽयमरिष्टेन्द्रो मेहार्शःकुष्ठशोफहा ॥ ८८ ॥ प्लीहपाण्ड्वामयान् गुल्मान् जठराणि च नाशयेत् । पाण्डुरोगे मण्डूरारिष्टः । मण्डूरस्य तु शुद्धस्य तुलार्धं परिकल्पितम् ॥ ८९ ॥ तदर्द्धलोहस्य पत्राणि तिलोत्सेधप्रमाणतः । गुडाज्जीर्णात्तु पञ्चाशत्कोलप्रस्थत्रयं तथा ॥ ९० ॥ निकुम्भचित्रकाभ्यां च पले द्वे द्वे सुचूर्णिते । पिप्पलीनां विडङ्गानां कुडवं कुडवं पृथक् ॥ ९१ ॥ त्रींश्चापि त्रिफलाप्रस्थान् जलद्रोणे विपाचयेत् । अर्धमासस्थितो धान्ये पेयोऽरिष्टः प्रमाणतः ॥ ९२ ॥

६.] गदनिग्रहः । १७३ दोषानुभयतः स्राव्य पाण्डुरोगं नियच्छति । कृमीनर्शांसि कुष्ठं च कासश्वासकफामयान् ॥ ९३ ॥ एषोऽरिष्टस्तु माण्डूरः शोफपाण्डामयापहः । क्षयरोगे पिप्पल्यारिष्टः । पिप्पलीरोध्रमरिचपाठाधात्र्येलवालुकम् ॥ ९४ ॥ चव्यचित्रकजन्तुघ्नक्रमुकोशीरचन्दनम् । मुस्ताप्रियङ्गुलवलीहरिद्रामिशिप्लवम् ॥ ९५ ॥ पत्रत्वक्कुष्ठतगरं नागकेसरसंयुतम् । एषामर्धपलान् भागान् द्राक्षां षष्टिपलां क्षिपेत् ॥ ९६ ॥ पलानि दश धातक्या गुडस्य च शतत्रयम् । तोयद्रोणद्वये सिद्धो भवत्येष सुखावहः ॥ ९७ ॥ ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकासगुल्मोदरापहः । पिप्पल्यादिररिष्टोऽयं ज्वरारुचिविनाशनः ॥ ९८ ॥ शोफेऽष्टशतारिष्टः । काश्मर्यधात्रीमरिचाभयाक्षक्षुद्राफलानां तु सपिप्पलीनाम् । शतं शतं क्षौद्रगुडात् पुराणात्तुलां च कुम्भे मधुना प्रलिप्ते ९९ सप्ताहमुष्णे द्विगुणं तु शीते स्थितं जलद्रोणयुतं पिबेन्ना । शोफान्निबन्धान्कफवातजांश्च संहन्त्यरिष्टोऽष्टशतोऽग्निकृच्च १०० तक्रारिष्टः । हपुषा सुषवी धान्यमजाजी कारवी शठी । पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको गजपिप्पली ॥ १०१ ॥ यवानी चाजमोदा च तच्चूर्णं तक्रसंयुतम् । मन्दाम्लकटुकं विद्वान् स्थापयेद्घृतभाजने ॥ १०२ ॥ व्यक्ताम्लकटुकं जातं तक्रारिष्टं मुखप्रियम् । पाययेन्मात्रया कालेष्वन्नस्य तृषितं त्रिषु ॥ १०३ ॥ दीपनो रोचनो बल्यः कफवातानुलोमनः । १. 'क्षयक्षयकरः परम्' इति पाठान्तरम् ।

१७४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः गुदश्वयथुकण्ठार्त्तिनाशनो बलवर्धनः ॥ १०४ ॥ अरोचके लघुचुक्रसन्धानम् । गुडक्षौद्रारनालाનાં समस्तूनां यथोत्तरम् । शंसन्ति द्विगुणान्भागान्सम्यक्चुक्रस्य सिद्धये ॥ १०५ ॥ यन्मस्त्वारि शुचौ भाण्डे सक्षौद्रगुडकाञ्जिकम् । धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुक्रं तदुच्यते ॥ १०६ ॥ मन्दाग्नौ बृहच्चुक्रसन्धानम् । प्रस्थं तण्डुलतोयतस्तुषजलात्प्रस्थत्रयं चाम्लतः प्रस्थार्धं दधितोऽथ मूलकपलान्यष्टौ गुडान्मानिका । मान्यौ शोधितशृङ्गवेरशकलाद् द्वे सिन्धुजातात्पले द्वे कृष्णोषणयोर्निशापलयुगं निःक्षिप्य भाण्डे दृढे ॥१०७॥ स्निग्धे धान्ययवादिराशिनिहितं त्रीन्वासराSubन्वासयेत् ग्रीष्मे तोयधरात्यये च चतुरो वर्षासु पुष्पाममे । षट् शीतेऽष्टदिनान्यतः परमिदं विस्राव्य संचूर्णितै- श्चातुर्जातपलैः सुसंहितमिदं शुक्तं च चुक्रं ततः ॥१०८॥ हन्याद्वातकफामदोषजनितान्नानाविधानामयान् । दुर्नामानिलशूलगुल्मजठरान्हृत्वाऽनलं दीपयेत् ॥ १०९ ॥ लवङ्गासवः । लवङ्गपिप्पलीलोहमरिचं सैलवालुकम् । द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत् ॥ ११० ॥ द्रोणशेषे रसे तस्मिन्पूते शीते प्रदापयेत् । गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत्सर्वं घृतभाजने ॥ १११ ॥ पक्षादूर्ध्वं जातरसे दद्यान्मात्रां यथाबलम् । अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति संक्षयम् ॥ ११२ ॥ ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः । कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥ ११३ ॥ सद्यः क्षयहरोऽरिष्टः कामलाश्रित्रनाशनः ।

६.] गदनिग्रहः । १७५ कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरान्तकृत् ॥ ११४ ॥ प्लीहे रोहीतकासवः । रोहीतकशतमेकं कथितं द्रोणे चतुर्थशेषे तु । तस्मिन्गुडशतमेकं योज्यं शेषैः सुचूर्णितैरेभिः ॥ ११५ ॥ पलमेकं त्रिफलाया देयं त्रिपलं च धातकीपुष्पात् । पलिकं च पञ्चकोलाद्धृतभाण्डे स्थापयेत्पक्षम् ॥ ११६ ॥ ज्वरगुल्मार्शःप्लीहरुग्विग्रहपाण्डुरोगघ्नः । अर्शस्सु गण्डिकाद्रोणः । दद्यात्सलिलद्रोणं कृतमन्येक्षुगण्डिकाद्रोणम् ॥ ११७ ॥ धान्ययवानीदीप्यकपृथ्वौकाश्वेति कुडवांशाः । द्विपलीनाः स्युर्देयास्तेजवतीचव्यचित्रकाजाज्यः ॥ ११८॥ मधुनः कुडवं दत्त्वा घृतरूढे भाजने स्थाप्यः । एष काञ्जिकराजो लवणयुतः कट्कतृणार्द्रकसुगन्धः॥११९॥ दशरात्रात्पातव्यः सलिलं च पुनः पुनर्देयम् । अर्शोभगन्दरगदग्रहणीमेदःप्रमेहदोषांश्च ॥ १२० ॥ नाशयति सेव्यमानो वह्निकरो गण्डिकाद्रोणः । कुष्ठे खदिरासवः । खदिरस्य तुलार्धं तु तत्तुल्यं देवदार्वपि ॥ १२१ ॥ वराया विंशतिर्दान्व्यर्याः पलानां पञ्चविंशतिः । बाकुच्या द्वादशपलांन्यष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १२२ ॥ द्रोणशेषे कषाये तु पूते शीते विनिक्षिपेत् । धातक्या विंशतिपलं माक्षिकस्य शतद्वयम् ॥ १२३ ॥ शर्करायास्तुलामेकां चूर्णानीमानि दापयेत् । कङ्कोलकं लवङ्गं च एला जातीफलं त्वचम् ॥ १२४ ॥ केसरं मरिचं पत्रं पलिकान्युपकल्पयेत् । पिप्पलीनां तु कुडवं स्थापयेद्धृतभाजने ॥ १२५ ॥ १ 'वचायाः' इति पाठान्तरम् ।

१७६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [आसवाधिकारः मासादूर्ध्वं पिबेन्मात्रामपेक्ष्याग्निबलाबलम् । सर्वकुष्ठहरो ह्येष पाण्डुहृद्रोगकासनुत् ॥ १२६ ॥ कृमिग्रन्ध्यर्बुदग्रन्थिगुल्मप्लीहोदरान्तकृत् । एष वै खदिरारिष्टः कृष्णात्रेयेण पूजितः ॥ १२७ ॥ कुष्ठे द्वितीयः खदिरारिष्टः । खदिरस्य तुलामम्भसि विपचेच्चतुर्द्रोणसंमिते शेषम् । पादं विगृह्य शीते दद्यान्मधुनस्तुलां सार्धाम् ॥ १२८ ॥ वस्त्रविपूते चूर्णं व्योषत्रिफलापिण्डखर्जूरी- । स्वर्णत्वग्बाकुचिकामृताविडङ्गपलाशनाम् ॥ १२९ ॥ धातकिपलषोडशकं दत्त्वा प्रविलोडितं नित्यम् । यावत्षोडशदिवसाः षोडशके मधुतुलां दद्यात् ॥ १३० ॥ मासात्परतः पेयो दत्त्वा मृगनाभिमाषकं पटेबद्धम् । कर्पूरमाषद्वयमेष खदिरासवो महाकुष्ठे ॥ १३१ ॥ क्षयरोगे बब्बुल्यासवः । तुलाद्वयं तु बब्बुल्याश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । द्रोणशेषे रसे शीते गुडस्य त्रिशतं क्षिपेत् ॥ १३२ ॥ धातक्याः षोडशपलं पिप्पलीनां पलद्वयम् । जातीलवङ्गकङ्कोलमेलात्वक्पत्रकेसरम् ॥ १३३ ॥ मरिचेन समायुक्तं पलिकांस्तत्र कल्पयेत् । मासमात्रं स्थितो ह्येष बब्बुल्यासवसंज्ञितः ॥ १३४ ॥ क्षयं कुष्ठं प्रमेहांश्च कासश्वासांश्च नाशयेत् । क्षयरोगे पुष्करमूलासवः । तुलां पुष्करमूलस्य तदर्धं तु दुरालभा ॥ १३५ ॥ तदर्धेन तु धान्याकं व्योषाच्च पलविंशतिः । मञ्जिष्ठाकुष्ठमरिचं कपित्थं देवदारु च ॥ १३६ ॥ रोध्रं कृमिघ्नं चविका पिप्पलीमूलमेव च । उशीरकाश्मरिफलं रास्ना भार्ङ्गी च नागरम् ॥ १३७ ॥

६.] गदनिग्रहः । १७७ एषां द्विपलिकान्भागंश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । द्रोणशेषे कषाये तु पूते शीते प्रदापयेत् ॥ १३८ ॥ गुडस्य त्रिशतं तत्र धातक्याः पलविंशतिः । मरिचं केसरं श्यामामेलात्वक्पत्रकं पलम् ॥ १३९ ॥ पिप्पलीनां तु कुडवं चूर्णीकृत्य प्रदापयेत् । घृतभाण्डे स्थितं मासं पिबेन्मात्रां यथाबलम् ॥ १४० ॥ क्षयापस्मारकासासृक्शोफगुल्मभगन्दरान् । पुष्करासव इत्येष प्रयोगादेव नाशयेत् ॥ १४१ ॥ क्षयरोगे माचिकासवः । माचिकायाः शतार्धं तु द्रोणेऽपां च विपाचयेत् । चतुर्थशेषे तस्मिंस्तु पूते शीते प्रदापयेत् ॥ १४२ ॥ गुडस्य द्विशतं दत्त्वा तत्सर्वं घृतभाजने । विडङ्गपिप्पलीकृष्णात्वगेलापत्रकेसरैः ॥ १४३ ॥ मरिचैश्च तथा चूर्णं सम्यक्कृत्वा विचक्षणः । क्षिपेच्च पालिकैर्भागैर्घटनीयं समन्ततः ॥ १४४ ॥ ततो यथाबलं पीत्वा कासश्वासगलामयान् । हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रमुरःसन्धानकारकः ॥ १४५ ॥ माचिकासव इत्येष ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । शोफे पुनर्नवासवः । पुनर्नवे द्वे च पले सपाठे दन्ती गुडूची सह चित्रकेण । निदिग्धिका च त्रिपलानि पक्त्वा द्रोणावशेषे सलिले ततस्तु ॥ पूत्वा रसं द्वे च तुले पुराणाद्गुडान्मधुप्रस्थयुतं सुशीतम् । मासं निदध्याद्धृतभाजनस्थं पल्ले यवानां परतश्च मासात् १४७ चूर्णीकृतैरर्धपलांशकैस्तं हेमत्वगेलामरिचाम्बुपत्रैः । गन्धान्वितं क्षौद्रघृतप्रदिग्धं जीर्णे पिबेद्व्याधिबलं समीक्ष्य १४८ हृत्पाण्डुरोगं श्वयथुं प्रवृद्धं प्लीहभ्रमारोचकमेहगुल्मान् । भगन्दरार्शोजठराणि कासश्वासग्रहण्यामयकुष्ठकण्डूः ॥ १४९ ॥

१७८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः शाखानिलं बद्धपुरीषतां च हिक्कां किलासं च हलीमकं च । क्षिप्रं जयेद्वर्णबलायुरोजस्तेजोन्वितो मांसरसान्नभोजी ॥१५०॥ शोफे त्रिफलारिष्टः । फलत्रयं चित्रकपिप्पली च सदीप्यकं लोहरजो विडङ्गम् । चूर्णीकृतं कौडविकं, द्विरंशं क्षौद्रं, पुराणस्य तुलां गुडस्य । मासं निदध्याद्घृतभाजनस्थं यवेषु तानेवं निहन्ति रोगान्१५१ सर्वशोफे वासकासवः । वासकस्य तुले द्वे तु द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत् । द्रोणार्धशेषं तत्कृत्वा पूते शीते प्रदापयेत् ॥ १५२ ॥ गुडस्यैकां तुलां तत्र धातक्यास्तु पलोष्टकम् । क्षिपेच्चूर्णीकृतं तस्मिंस्त्वगेलापत्रकेसरम् ॥ १५३ ॥ कङ्कोलव्योषतोयानि पलिकान्युपकल्पयेत् । सम्यक्पक्वं ततो ज्ञात्वा पक्षादूर्ध्वं पिबेदमुम् ॥ १५४ ॥ वासकासव इत्येष सर्वश्वयथुनाशनः । अर्शस्सु शर्करासवः । दुरालभायाः प्रस्थं च चित्रकस्य वृषस्य च ॥ १५५ ॥ पथ्यामलकयोश्चैव पाठाया नागरस्य च । दद्याद्द्विपलिकान्भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १५६ ॥ पादशेषे रसे पूते सुशीते शर्कराशतम् । दत्त्वा कुम्भे दृढे स्थाप्यं मासार्धं घृतभाजने ॥ १५७ ॥ प्रलिप्ते पिप्पलीचव्यप्रियङ्गुमधुसर्पिषा । तस्य मात्रां पिबेत्काले शर्करस्य यथाबलम् ॥ १५८ ॥ अर्शांसि ग्रहणीरोगमुदावर्तमरोचकम् । शकृन्मूत्रानिलोद्गारविबन्धानग्निमार्दवम् ॥ १५९ ॥ हृद्रोगं पाण्डुरोगं च सर्वमेतत्प्रसाधयेत् । १. पुनर्नवासवपठितानित्यर्थः ।

६.] गदनिग्रहः । १७९ ग्रहण्यां द्राक्षासवः । मृद्वीकायाः पलशतं चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १६० ॥ द्रोणशेषे सुशीते च पूते तस्मिन्प्रदापयेत् । द्वे शते क्षौद्रखण्डाभ्यां धातक्याः प्रस्थमेव च ॥ १६१ ॥ कङ्कोलकलवङ्गे च जातीफलमथैव च । पलांशकानि मरिचत्वगेलापत्रकेसरम् ॥ १६२ ॥ पिप्पली चित्रकं चव्यं पिप्पलीमूलरेणुकम् । घृतभाण्डे स्थितं चेदं चन्दनागुरूधूपिते ॥ १६३ ॥ कर्पूरवासितो ह्येष ग्रहणीदीपनः परः । अर्शसां नाशनः श्रेष्ठ उदावर्तास्रपित्तनुत् ॥ १६४ ॥ जठरकृमिकुष्ठानि व्रणांश्च विविधांस्तथा । अक्षिरोगशिरोरोगगलरोगविनाशनः ॥ १६५ ॥ ज्वरं हन्ति महाव्याधिं पाण्डुरोगं सकामलम् । नाम्ना द्राक्षासवो ह्येष बृंहणो बलवर्णकृत् ॥ १६६ ॥ अर्शसि द्वितीयो द्राक्षासवः । द्राक्षापलशतं दत्त्वा चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । द्रोणशेषे रसे तस्मिन्पूते शीते प्रदापयेत् ॥ १६७ ॥ शर्करायास्तुलां दत्त्वा तत्तुल्यं मधुनस्तथा । पलानि सप्त धातक्याः स्थापयेदाज्यभाजने ॥ १६८ ॥ जातीलवङ्गकक्कोललवलीफलचन्दनैः । कृष्णां त्रिगन्धसंयुक्तां भागैरर्धपलांशकैः ॥ १६९ ॥ त्रिःसप्ताहाद्भवेत्पेयं तत्र मात्रा यथाबलम् । नाम्ना द्राक्षासवो ह्येष नाशयेद्गुदकीलकान् ॥ १७० ॥ शोफारोचकहृत्पाण्डुरक्तपित्तभगन्दरान् । गुल्मोदरकृमिग्रन्थिक्षतशोषज्वरान्तकृत् ॥ १७१ ॥ वातपित्तप्रशमनः शस्तश्च बलवर्णकृत् ।

१८० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः ग्रहण्यां बीजकासवः । बीजकात्षोडशपलं त्रिफलायाश्च विंशतिः ॥ १७२ ॥ द्राक्षायाः पञ्च लाक्षायाः सप्त द्रोणे तथाऽम्भसि । साध्यं पादावशेषे च पूतशीते प्रदापयेत् ॥ १७३ ॥ शर्करायास्तुलां प्रस्थं क्षौद्रं दद्याच्च कार्षिकम् । व्योषव्याघ्रनखोशीरं क्रमुकं सैलवालुकम् ॥ १७४ ॥ मधुकं कुष्ठमित्येतच्चूर्णितं घृतभाजने । यवेषु दशरात्रस्थं ग्रीष्मे, द्विः शिशिरे स्थितम् ॥ १७५ ॥ पिबेत्तद्ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःशोफगुल्मनुत् । मूत्रकृच्छ्राश्मरीकुष्ठकामलासन्निपातनुत् ॥ १७६ ॥ अर्शसि पील्वासवः । द्रोणं पीलुरसस्य वस्त्रगलितं न्यस्तं हविर्भाजने युञ्जीत द्विपलैर्मदामधुफलाखर्जूरधात्रीफलैः । पाठामाद्रिदुरालभाम्लविदुलव्योषत्वगेलोल्लकैः स्पृक्काकोललवङ्गवेल्लचपलामूलाथिकैः पालिकैः॥१७७॥ गुडशतविनियोजितं निवाते निहितमिदं प्रपिबेच्च पक्षमात्रात् । निशमयति गुदाङ्कुरान्सगुल्मा- ननलबलं प्रबलं संविधत्ते ॥ १७८ ॥ रक्तपित्ते उशीरासवः । उशीरं पद्मकं रोध्रं प्रियङ्गुं नीलमुत्पलम् । प्रपौण्डरीकं काश्मीरं ह्रीबेरं धन्वयासकम् ॥ १७९ ॥ सेव्यं किराततिक्तं च पटोलं काञ्चनारकम् । पद्मं शाल्मलिनिर्यासं न्यग्रोधोदुम्बरं शठीम् ॥ १८० ॥ मञ्जिष्ठां पर्पटं जम्बू भागानैतान्पलोन्मितान् । सूक्ष्मचूर्णीकृतान् दद्याद्राक्षायाः पलविंशतिम् ॥ १८१ ॥ धातक्याः षोडशपलं तोयद्रोणे विनिक्षिपेत् ।

६.] गदनिग्रहः । १८१ शर्करायास्तुलां दत्त्वा माक्षिकस्य तुलां तथा ॥ १८२ ॥ उशीरासव इत्येष रक्तपित्तविनाशनः । पाण्डुकुष्ठप्रमेहार्शःकृमिशोफहरस्तथा ॥ १८३ ॥ श्वासकासयोस्त्रायमाणासवः । त्रायन्ती कट्फलं दन्ती पौष्करं कण्टकारिका । दुरालभाऽञ्जनं सिंही पिप्पलीमूलमेव च ॥ १८४ ॥ धात्री कृमिहरं भार्ङ्गी माचिका चैल्वालुकम् । पथ्या शठी विशाला च भागानष्टपलोन्मितान् ॥ १८५ ॥ चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा शृतं द्रोणावशेषितम् । धातक्या विंशतिपलं माक्षिकस्य शतत्रयम् ॥ १८६ ॥ श्यामापलानि चत्वारि एलात्वक्पत्रकेसरम् । भागान्द्विपलिकानैषां चूर्णं कृत्वा विनिक्षिपेत् ॥ १८७ ॥ त्रायमाणासवो ह्येष कासश्वासामयग्रणुत् । पाण्डुहृद्रोगगुल्मार्शःसन्निपातज्वरापहः ॥ १८८ ॥ गुल्मे चविकासवः । तुलार्धं चविकायास्तु तदर्धं चित्रकस्य च । बाष्पिका पौष्करं मूलं पञ्चन्था हपुषा शठी ॥ १८९ ॥ पटोलमूलत्रिफलायवानीकुटजत्वचः । विशाला धान्यकं रास्ना दन्ती दशपलोन्मिता ॥ १९० ॥ कृमिघ्नमस्तमञ्जिष्ठादेवेदारुकटुत्रिकात् । भागान्पञ्चपलानेतानष्टद्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १९१ ॥ द्रोणशेषे सुशीते च देयं गुडशतत्रयम् । धातक्या विंशतिपलं चातुर्जातपलाष्टकम् ॥ १९२ ॥ लवङ्गव्योषकङ्कोलं पलिकानि प्रकल्पयेत् । निदध्यान्मासमेकं तु घृतभाण्डे सुसंस्कृते ॥ १९३ ॥ चतुष्पलां पिबेन्मात्रां प्रातः पीतो नियच्छति । सर्वान्गुल्मविकारांश्च प्रमेहांश्चैव विंशतिः ॥ १९४ ॥ १६

१८२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [आसवाधिकारः प्रतिश्यायं क्षयं कासमष्ठीलां वातशोणितम् । उदराणन्त्रवृद्धिं च चविकाख्यो महासवः ॥ १९५ ॥ ग्रहण्यां मूलासवः । द्विपञ्चमूलरजनीजीवकर्षभजीरकम् । पृथक्पञ्चपलैर्भागैश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १९६ ॥ द्रोणशेषे रसे पूते गुडस्य द्विशतं तथा । चूर्णितान्कुडवार्धांशांन्दत्त्वा चात्र समाक्षिकान् ॥ १९७ ॥ प्रियङ्गुमुस्तमञ्जिष्ठाविडङ्गमधुकप्लवान् । रोध्रं सावरकं चैव मासार्धं स्थापयेद्घटम् ॥ १९८ ॥ एष मूलासवः सिद्धो दीपनो रक्तपित्तहा । आमहृत्कफहृद्रोगपाण्डुरोगाङ्गसादनुत् ॥ १९९ ॥ क्षयरोगे बृहन्मूलासवः । महावृक्षवटार्काणां विनामूलैः परैः शुभैः । अष्टोत्तरशतैरम्भस्त्रिंशद्घटमितं पचेत् ॥ २०० ॥ तुलात्रयप्रमाणं च दशमूल्यास्तथैव च । अष्टावशेषमुत्तार्य गुडस्यानु दिनद्वयम् ॥ २०१ ॥ पलानां विंशतिशतं क्षिपेच्च दृढे घटे । आतपे तं विनिक्षिप्य धारयेत्रिदिनं ततः ॥ २०२ ॥ उद्धृत्य धूपिते पात्रे वस्त्रपूतं क्षिपेद्भिषक् । धातकीं विंशतिपलां हरीतक्याः पलाष्टकम् ॥ २०३ ॥ पूगानां विंशतिपलं पिप्पल्याः पलपञ्चकम् । एलालवङ्गकङ्कोलजातीत्वक्पत्रकेसरम् ॥ २०४ ॥ पलं पलं समरिचं चूर्णीकृत्य भिषग्वरः । आसवे निक्षिपेत्तत्र मधुनः कुडवद्वयम् ॥ २०५ ॥ संजातेऽष्टदिने तस्मादुद्धृत्यान्यत्र तं न्यसेत् । आसवे सकषाये तु गुडमन्यं प्रदापयेत् ॥ २०६ ॥ १. मूलरहितैरन्यैस्त्वक्पत्राद्यवयवैरित्यर्थः ।

६.] गदनिग्रहः । १८३ निष्कास्य पूर्वचूर्णं तु नवं तत्र नियोजयेत् । नाम्ना मूलासवो ह्येष रोगराजनिकृन्तनः ॥ २०७ ॥ श्वासामवातविध्वंसी पाण्डुप्रीहोदरापहः । कृमिगुल्मप्रमेहाणां नाशनो वह्निदीपनः ॥ २०८ ॥ धातुक्षये भृङ्गराजासवः । भृङ्गराजरसद्रोणं गुडस्य द्वितुलां तथा । हरीतकीनां प्रस्थार्धं स्निग्धे भाण्डे निवेशयेत् ॥ २०९ ॥ पक्षादूर्ध्वं पिबेदेनं मात्रया च यथाबलम् । जाते ह्यस्मिन्पुनर्दत्त्वा पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ॥ २१० ॥ जातीफलं लवङ्गानि त्वगेलापत्रकेसरम् । धातुक्षयं जयेत्पीतः कासं पञ्चविधं तथा ॥ २११ ॥ कृशानां च महापुष्टिं कुरुते च महाबलम् । कामवृद्धिं करोत्येव वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥ २१२ ॥ भगन्दरे गुग्गुल्वासवः । शतं हरीतकीनां तु बिभीतकशतं तथा । प्रस्थमामलकानां च गुग्गुलोश्च चतुष्पलम् ॥ २१३ ॥ त्वगेलापिप्पलीमूलचव्यचित्रकदीप्यकम् । तालीसपत्रत्रिकटुमुस्तकेसरकट्फलम् ॥ २१४ ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यं पादशेषे जले ततः । धातक्याः प्रस्थमेकं तु तथा गुडशतद्वयम् ॥ २१५ ॥ द्राक्षादाडिमखण्डानां भागान्दशपलोन्मितान् । सर्वमेतत्समालोड्य स्थापयेद्भाजने शुभे ॥ ५१६ ॥ यदा युक्तरसः स्याच्च सुजातो गन्धवर्णतः । तं पूरयेत्तदा भाण्डे सूक्तस्येक्षुरसस्य तु ॥ २१७ ॥ षण्माससंयुक्तो ह्येष द्रवो पेयः प्रयोगतः ॥ २१८ ॥

१८४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [आसवाधिकारः गुग्गुल्वासव इत्येष देयः सर्वेषु रोगिषु । प्राग्भक्तं मध्यभक्तं वा ग्रासे ग्रासान्तरे तथा ॥ २१९ ॥ दद्यात्क्रमेण योगं तु वयःसात्म्यमपेक्ष्य च । नाशयेदुदरं प्लीहामूरुस्तम्भं सकामलम् ॥ २२० ॥ चिरोत्थितमपि श्वासं कासशोफभगन्दरान् । कृमिकुष्ठप्रमेहेषु हितश्चैवाग्निदीपनः ॥ २२१ ॥ अर्शस्सु ताम्बूलासवः । जतुस्रुतमादौ कृत्वा भाण्डकमर्धप्रवेशितं भूमौ । तत्तरुणहरितजम्बूपत्रक्वाथेन संशुद्धम् ॥ २२२ ॥ शुद्धे च शर्कराभिरगरुं दद्यात्सुगन्धतरम् । वासार्थं, धातक्याः पलानि खलु सप्त देयानि ॥ २२३ ॥ पूगीफलानि खदिरं दशपलिकानि दापयेत्तत्र । ताम्बूलीपत्रशतैर्दशभिः क्षुण्णैश्च पञ्चभिश्चान्यैः ॥ २२४ ॥ पलशतमेकं मधुनः शतं च सार्धं तु वारिणो देयम् । कङ्कोलकृष्णानां प्रत्येकं द्वे पले च स्युः ॥ २२५ ॥ त्रिफलाजातिफलैलालवङ्गकुसुमानि चैकपलिकानि । दत्त्वाऽवलोड्यमेतत्त्रीणि दिनानि पाणिना पात्रे ॥२२६॥ स भवेद्यदा सशब्दस्ततो गुडशतपलानि त्रीणि । देयानि प्रविलीनमग्नियोगात्तं तु जलद्रोणसंयुक्तम्॥२२७॥ पक्षद्वयेन पेयो रसनाक्षिमनोंहरः सुरभिगन्धः । ताम्बूलासव एष रसायनानां भवेद्वय्यः ॥ २२८ ॥ प्रीणयति हन्ति गुदजान् सर्वांश्च कफोद्भवांस्तथा रोगान्॥ वलवर्णशुक्रजननो ह्युपयोगादश्मरीं हन्यात् । संवत्सरमुपयुक्तः स्थिरवयसं मानवं कुरुते ॥ २३० ॥ अपस्मारे पञ्चमूत्रासवः । अजागोसुरभीणां च चतुःकर्षं खरोष्ट्रयोः । मूत्रं संग्राद्य कुम्भे च स्थाप्य चूर्णं प्रदापयेत् ॥ २३१ ॥

६.] गदनिग्रहः । १८५ वचाया वातकुम्भस्य लशुनस्यैलया सह । लवङ्गस्यापि प्रत्येकं पलार्धं कृमिनाशनः ॥ २३२ ॥ व्योषस्यापि पलं सार्धमभयैकपला मता । चुल्यग्रे वासरान्सप्त निक्षिप्याशु समुद्धरेत् ॥ २३३ ॥ प्लीहोदरहरं दिव्यं मूढवातकफापहम् । अशीतिवातशमनं पञ्चमूत्रासवं विदुः ॥ २३४ ॥ धातुक्षये हरीतक्यासवः । हरीतकीनां प्रस्थार्धं धात्रीप्रस्थद्वयं तथा । दशमूलशतार्धं च पौष्करं च तदर्धकम् ॥ २३५ ॥ तत्तुल्यं चित्रकं दद्याच्चित्रकार्धा दुरालभा । गुडूच्या विंशतिपलं विशालापलपञ्चकम् ॥ २३६ ॥ खदिरस्य पलान्यष्टौ तदर्धं बीजपूरकम् । मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं कपित्थं देवदारुकम् ॥ २३७ ॥ विडङ्गं चविका रोध्रं भार्ङ्गी स्यादेलवालुकम् । संवर्तकं पिप्पलीं च क्रमुकं श्वठिसुप्रभम् ॥ २३८ ॥ प्रियङ्गुसारिवामांसीनागकेसरेणुकम् । त्रिवृतां रजनीं रास्नां मेषशृङ्गीं पुनर्नवाम् ॥ २३९ ॥ शताह्वां रोहिणीं दन्तीं पलांशान्क्वाथयेज्जले । चतुर्थपादशेषे तु द्राक्षां षष्टिपलां क्षिपेत् ॥ २४० ॥ त्रिंशत्पलानि धातक्या गुडाच्छुद्धाच्चतुःशतम् । द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं सर्वमेकत्र कारयेत् ॥ २४१ ॥ भाण्डे पुराणे सुस्निग्धे मांसीमरिचधूपिते । धूपिते च पुनर्दद्यात्पिप्पलीनां पलद्वयम् ॥ २४२ ॥ जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेसरान् । कर्षमात्रां च नेपालीं दत्त्वा पक्षं निधापयेत् ॥ २४३ ॥ १. 'गुप्तं' इति पाठान्तरम् ।

१८६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः कतकफलचूर्णेऽपि क्षिप्ते निर्मलता भवेत् । पक्षादूर्ध्वं पिबेद्यस्तु मात्रया च यथाबलम् ॥ २४४ ॥ धातुक्षयं जयेत्पीतः कासं पञ्चविधं तथा । अर्शांसि षट्प्रकाराणि तथाऽष्टावुदराणि च ॥२४५ ॥ प्रमेहं च महाव्याधिमरुचिं पाण्डुतां तथा । सर्वान् वातान् तथाऽऽमं श्वासं छर्दिं तथैव च ॥२४६॥ अष्टादशैव कुष्ठानि शोषं शूलं भगन्दरम् । शर्करां मूत्रकृच्छ्रं च ह्यश्मरीं च विनाशयेत् ॥ २४७ ॥ कृशानां च महापुष्टिं कुरुते च महाबलम् । महावेगो महातेजा महावीर्यबलोद्धतः । कामपुष्टिं करोत्येष वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥ २४८ ॥ आवर्तक्याद्यासवः । १ नेत्रभेषजशिफापलाष्टकं सार्धमैलपलमर्धमस्तकीम् । हेमजार्धपलमेकतः कृतं द्रोणवारिमिलितं दिनत्रयात् ॥२४९॥ यः पिबेद्दिपलिकं दिनोदये नीरमस्तसमये समाहितः । तस्य नश्यति कटीसमुद्भवं दद्रु मासयुगलेन निश्चितम् ॥२५० क्षये दशमूलासवः । दशमूलतुलार्धं तु पौष्करं च तदर्धकम् । • तत्तुल्यं चित्रकं दद्याच्चित्रकार्धं दुरालभा ॥ २५१ ॥ गुडूच्या विंशतिपलं रोध्रं दद्याच्च तत्समम् । खदिरस्य पलान्यष्टौ तत्समं बीजसारकम् ॥ २५२ ॥ प्रस्थमामलकीनां च तदर्धा च हरीतकी । मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं कपित्थं देवदारु च ॥ २५३ ॥ १ नेत्रभेषजं 'सना' 'सोनामुखी' इति ख्यातं, तन्मूलं अष्टपलं; ऐलः 'एलिया' 'मुसव्वर' इति ख्यातः, तस्य सार्धपलं; मस्तकी 'रूमीमस्तकी' इति ख्याता, तस्या अर्धपलं; हेमजा 'रेवंदचीनी' इति ख्याता, तस्या अर्धपलं; अन्य- त्स्फुटम् ।

६.] गदनिग्रहः । १८७ विडङ्गं चविका वृक्षं भार्ङ्गी स्यादष्टवर्गकम् । त्रिवृता रजनी रास्ना कर्कटाख्या पुनर्नवा ॥ २५४ ॥ प्रियङ्गुसारिवामांसीनागकेसररेणुकम् । शताह्वेन्द्रयवामुस्तं द्विपलान्क्वाथयेज्जले ॥ २५५ ॥ अष्टद्रोणे, पादशेषे सर्वमेकत्र निक्षिपेत् । षष्टिपला॑नि द्राक्षायाः क्वाथयित्वा चतुर्गुणे ॥ २५६ ॥ जले त्रिभागशेषे तु पूते तस्मिन्विनिक्षिपेत् । त्रिंशत्पलानि धातक्या गुडाच्छुद्धाच्चतुःशतम् ॥ २५७ ॥ द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं सर्वमेकत्र कारयेत् । भाण्डे पुराणे सुस्निग्धे मांसीमरिचधूपिते ॥ २५८ ॥ धूपिते च पुनर्दद्यात्पिप्पलीनां पलद्वयम् । जातीफलं लवङ्गं च त्वगेलापत्रकेसरान् ॥ २५९ ॥ जातीपत्रीं च कङ्कोलं चन्दनं वालुकं तथा । कर्षमात्रां च नेपालीं दत्त्वा भूमौ विनिक्षिपेत् ॥ २६० ॥ पक्षादूर्ध्वं पिबेद्यस्तु मात्रया च यथाबलम् । धातुक्षयं जयेत्पीतः कासं पञ्चविधं तथा ॥ २६१ ॥ अर्शासि षट्प्रकाराणि तथाष्टावुदराणि च । प्रमेहं च मदव्याधिमरुचिं पाण्डुतां तथा ॥ २६२ ॥ सर्वान्वातांस्तथायामं श्वासं छर्दिमरोचकम् । अष्टादशैव कुष्ठानि शोफं शूलं भगन्दरम् ॥ २६३ ॥ शर्करां मूत्रकृच्छ्रं च अश्मरीं च विनाशयेत् । कृशानां च महापुष्टिं कुरुते च महाबलम् ॥ २६४ ॥ महावेगो महावीर्यो महातेजा महाद्युतिः । कामपुष्टिकरो ह्येष वन्ध्यानां पुत्रदो भवेत् ॥ २६५ ॥ खर्जूरासवः । खर्जूरमुस्तामलकीनिकुम्भाद्राक्षाभयापूगफलानि पाठा । भार्ङ्गीशठीकुष्ठजलाजमोदपलङ्कषापिप्पलीमूलकानि ॥ २६६ ।