गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

१६६ गन्धर्वतन्त्रे । अष्टोत्तरशतं यस्तु देव्याः कुर्यात् प्रदक्षिणम् । स सर्वकामानासाद्य पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ८४॥ त्रिकोणमथ षट्कोणमर्धचन्द्रं प्रदक्षिणम् । दण्डमष्टाङ्गमुग्रं च सप्तधा नतिलक्षणम् ॥ ८५॥ दक्षिणाद्वायवीं गत्वा दिशं तस्माच्च शांभवीम् । ततोऽपि दक्षिणां [द?ग]त्वा नमस्कारस्त्रिकोणवत्॥ ८६॥ त्रिकोणाख्यो नमस्कारस्त्रिपुराप्रीतिदायकः । दक्षिणाद्वायवीं गत्वा वायव्याः शांभवीं तथा ॥ ८७॥ ततोऽपि दक्षिणां गत्वा तां त्यक्त्वाग्नौ प्रविश्य च । अग्नितो राक्षसीं गत्वा कौबेरीं च ततो विशेत् ॥८८॥ आग्नेयीं च ततो गत्वा नमस्कारः प्रकीर्तितः । षट्कोणाख्यो नमस्कारो दुर्गायाः प्रीतिदायकः ॥८६॥ दक्षिणाद्वायवीं गत्वा तस्माद्भावृत्य दक्षिणम् । गत्वा योऽसौ नमस्कारः सोऽर्धचन्द्रो मम प्रियः ॥६०॥ नमस्कारेषु जानीयादासां प्राकृतमाद्रिजे । त्यक्त्वा स्वमासनस्थानं पश्चाद्गत्वा नमस्कृतः ॥६१॥ निपत्य दण्डवद् भूमौ निपत्य हृदयेन च । तथैव दण्डवद् भूमौ दण्ड इत्युच्यते बुधैः ॥६२॥ चिबुकेन मुखेनाथ नासया हनुकेन च । चक्षुषा वाथ कर्णाभ्यां ब्रह्मरन्ध्रेण चैव हि ॥६३॥ तदष्टाङ्गमिति प्रोक्तं यद्भूमिं स्पृशते क्रमात् ।

१ 'ममा' ख पाठ ।

षोडशः पटलः । १६७ ब्रह्मरन्ध्रेण संस्पर्शः द्वितेर्यस्या नमस्कृतेः ॥ ६४ ॥ स उग्र इति विज्ञेयो विष्णोस्तुष्टिप्रदायकः । यत् स्वयं गद्यपद्याभ्यां [ग?घ]टिताभ्यां नमस्कृतिः ॥ ६५ ॥ क्रियते भक्तियुक्तेन वाचिकस्तूत्तमः स्मृतः । पौराणिकैर्वैदिकैर्वा तान्त्रिकैः क्रियते नतिः ॥ ६६ ॥ स मध्यमो नमस्कारो भवेद्वाचनिकैः सदा । परेषां गद्यपद्याभ्यां नमस्कारो यदा भवेत् ॥ ६७ ॥ स वाचिकोऽधमो ज्ञेयो नमस्कारेषु सर्वतः । इष्ट[धामा?मध्या]निष्ठगतैर्मनोभिस्त्रिविधं भवेत् ॥ ६८ ॥ नमनं मानसं प्रोक्तमुत्तमाधममध्यमम् । त्रिविधे च नमस्कारे कायिकश्चोत्तमः स्मृतः ॥ ६६ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे उपचारफलविधिनिरूपणं षोडशः पटलः ॥ १६ ॥

१ 'यास्त्व' ख पाठः । २ 'दाचारत ' ख पाठः ।

सप्तदशः पटलः । ꕤ श्रीदेव्युवाच प्रकटायः कथं देव पूज्यन्ते परमेश्वर । तत् सर्वं कथयेशान मुद्राविरचनं तथा ॥ १॥ ईश्वर उवाच तास्तु प्रपूजयेद्भक्त्या सृष्टिस्थितिलयक्रमैः । मोहनं क्षोभणं चक्रं दक्षावर्तक्रमाद्यजेत् ॥ २॥ वामावर्तक्रमेणैव शेषचक्राणि पूजयेत् । आरभ्य पश्चिमाद् देवि वायव्यन्तं समापयेत् ॥ ३॥ रश्मिवृन्दानि ते देवि पूजयामि विधानतः । आज्ञापय जगन्मातर्यत[स्त?स्त्व]मेव तानि[व?च] ॥ ४ ॥ कृताञ्जलिर्महेशानि देव्याज्ञां साधकोत्तमः । गृहीत्वा पूजयेत् तुष्टैः प्रागुक्तक्रमयोगतः ॥ ५॥ पूजावरणशक्तीनां गन्धपुष्पाद्भिरर्चतैः । ज्ञानमुद्रान्वितैर्देवि तर्पणं तत्त्वमुद्रया ॥ ६॥ (१)महायोगीश्वरं देवं योगिनं करुणामयम् । वारुणं पूर्वमुद्धृत्य दक्षकर्णेन्दुभूषितम् ॥ ७॥ बुद्धाय नम इत्युक्त्वा पूजयेज्जगदीश्वरम् । पश्चिमादिचतुर्दिक्षु पूजयेद(नि?णि)मादिका ॥ ८॥ वायव्यादिषु कोणेषु वशित्वप्रमुख[न्?खाः]यजेत् । प्राप्तिसिद्धिमधोभागे सर्वकामां तथोर्ध्वके ॥ ६॥

१ 'ष्टो' क. पाठ । २ 'मा' क पाठ. ।

सप्तदशः पटलः । १६६ मायालक्ष्मीसमायोगं कृत्वा पूर्वं महेश्वरि । तथैव सिद्धिशब्दान्ते श्रीपादुकां ततो वदेत् १॥ १० ॥ पूजयामीति मनुना पूजयेदुक्तमार्गतः । तथा द्वितीयरेखायां ब्रह्माण्याद्याः प्रपूजयेत् ॥ ११ ॥ असिताङ्गं रुरुं चैव चण्डं क्रोधं तथैव च । उन्मत्तं च तथा देवि भैरवं च कपालिनम् ॥ १२ ॥ भीषणं चैव संहारं ताभिः सह प्रपूजयेत् । सर्वसंक्षोभिणीमुख्यास्तथा तृतीयरेखगाः ॥ १३ ॥ करशुद्धिकरीं पूर्वे पूजयेच्चक्रनायिकाम् । दक्षिणे पूजयेद् देव्या मुद्रा संक्षोभकारिणीम् ॥ १४ ॥ अ[नि?ग्णि]मां पूजयेद्वामे बुद्धं तस्याः पुरः पुनः । मध्यमे मध्यतः कृत्वा कनिष्ठेऽङ्गुष्ठ[बो?रो]धिते ॥ १५ ॥ तर्जन्यौ दण्डवत् कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके । एषा तु प्रथमा मुद्रा सर्वसंक्षोभकारिणी ॥ १६ ॥ (खा?था)न्तं ॐ वह्निसमारूढं द्वितीयस्वरभूषितम् । नादबिन्दुकलायुक्तं बीजं तस्याः प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥ आदाय दक्षहस्तेन विशेषार्घ्योदकं ततः । बीजद्वयं समाभाष्य तथैताः प्रकटास्ततः ॥ १८ ॥ योगिन्यश्च समुद्राश्च ससिद्धयश्च सायुधाः । तथा सपरिवाराश्च सर्वोपचारकैस्तथा ॥ १६ ॥ त्रैलोक्यमोहने चक्रे त्रिपुराधिष्ठिते तथा । १ 'रीपूर्वां' क. पाठ । ॐ थान्तमित्यादिना द्रीं इति बीजोद्धारः कृतः ।

१७० गन्धर्वतन्त्रे । पूजितास्तर्पिताः सन्तु देव्या हस्ते निवेदयेत् ॥ २० ॥ एवमखिलचक्रस्थयोगिनीनां महौजसाम् । यथाव[दह?दुक्त]वाक्येन चक्रपूजां निवेदयेत् ॥ २१ ॥ (१) मायालक्ष्मीकलाभिस्ता नित्याः कलाः प्रपूजयेत् । ब्रह्मा कमण्डलुधरश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः ॥ २२ ॥ राजहंससमासीनः प्रांशुस्तुङ्गांसे उन्नतः । सावित्री वामपार्श्वस्था दक्षिणे च सरस्वती ॥ २३ ॥ सर्वे देवाः स्थितास्त्वग्रे वेदाः सर्वेऽग्रतः स्थिताः । वर्णेन रक्तगौराङ्गो जपमा[न?ला]लसत्करः ॥ २४ ॥ वराभयप्रदो देवः सर्वलोकपितामहः । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य ब्रह्मणे नम आलिखेत् ॥ २५ ॥ अनेन मनुना देवि ब्रह्माणं परिपूजयेत् । बालया योजितां कृत्वा पूजयेच्चक्रनायिकाम् ॥ २६ ॥ दर्शयेद(भा?द्रा)विणीं मुद्रां तत्तद्बीजपुरस्कृताम् । (खा?था)न्तं * वह्निसमारूढं तुर्यस्वरविभूषितम् ॥ २७ ॥ नादबिन्दुकलायुक्तं द्राविणीबीजमुत्तमम् । सर्वसंक्षोभमुद्राया मध्यमे स[त्र?र]ले यदा ॥ २८ ॥ क्रियेते परमेशानि सर्वविद्राविणी तदा । (३) शुद्धस्फटिकसंकाशं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥ २९ ॥ व्याघ्रचर्मस्थिते पद्मे पद्मासनगतं सदा । संश्लिष्यन्तमुमां देवीं चामरोत्पलधारिणीम् ॥ ३० ॥ १ 'श' क पाठ । * थान्तमित्यादिना द्री इति द्राविणीमुद्राया बीजोद्धारः ।

सप्तदशः पटलः । १७१ द्विभुजां स्वर्णगौराङ्गीं सौम्यातिसौम्यरूपिणीम् । लीलारविन्दं [रा?वा]मे [णा?न] पाणिना बिभ्रतीं सदा ॥ ३१ ॥ शुक्लं तु चामरं [द?धृ]त्वा शिवस्याङ्केऽथ दक्षिणे । विन्यस्य दक्षिगं हस्तं तिष्ठन्तीं परिचिन्तयेत् ॥ ३२ ॥ त्रैलोक्यजननीं देवीं त्रैलोक्यजनकं शिवम् । उमामहेश्वरं ध्यात्वा मोहयेज्जगतीमिमाम् ॥ ३३ ॥ कामं शक्रं तथाकाशं तुरीयमनुभूषितम् । नादबिन्दुकलायुक्तं द्वयं बीजं तयोः क्रमात् ॥ ३४ ॥ उमा ङेन्ता तथा ङेन्तो महेश्वरो हृद[म्वि?न्वि]तः । मन्त्रराजः समाख्यातश्चतुर्वर्गफलप्रदः ॥ ३५ ॥ अनेन तौ समभ्यर्च्य सर्वसंक्षोभके ततः । अनङ्गकुसुमां पूर्वे कवर्गेणैव पूजयेत् ॥ ३६ ॥ चवर्गेण च देवेशि दक्षिणेऽनङ्गमेखलाम् । अनङ्गमदनां देवि टवर्गेण च पश्चिमे ॥ ३७ ॥ तवर्गेणोत्तरे भागे पूजयेन्मदनातुराम् । तथैवानङ्गरे[खासु?खां तु] पवर्गेण हुताशने ॥ ३८ ॥ यवर्गेण च देवेशि नैर्ऋतेऽनङ्गवेगिनी(म्) । शववर्गेण च वायव्येऽनङ्गाङ्कुशां च पूजयेत् ॥ ३६ ॥ ळक्षाभ्यां परमेशानि ईशे चानङ्गमालिनीम् । प्रोक्तस्थाने समावाह्य पूजयेच्चक्रनायिकाम् ॥ ४० ॥ कामबीजं पुरस्कृत्य मुद्रां संदर्शयेत् ततः । १ 'न्ती' क पाठः । २ 'शत्रु' क पाठ । ३ 'न्तोत' क पाठ ।

१७२ गन्धर्वतन्त्रे । मध्यमानामिकाभ्यां तु कनिष्ठनामिके समे ॥ ४१ ॥ अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यमे परमेश्वरि । इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षकारिणी ॥ ४२ ॥ [४] सर्वसौभाग्यदे चक्रे भास्करं परिचिन्तयेत् । पद्मरागप्रतीकाशं किरीटाङ्गदभूषणम् ॥ ४३ ॥ पद्मासनसमासीनं स्वशक्त्यालिङ्गितं विभुम् । दधानं बाहुभिर्देवं रक्तपद्मे वराभयौ ॥ ४४ ॥ प्रागुक्तेन तु मन्त्रेण भास्करं परिपूजयेत् । संप्रदायाः प्रपूज्यैव पूजयेच्चक्रनायिकाम् ॥ ४५ ॥ वारुणं ❁ चेन्द्रबीजस्थं [दक्ष?वाम]कर्णविभूषितम् । नादबिन्दुकलायुक्तं बीजं वश्यकरं महत् ॥ ४६ ॥ पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यङ्कुशरूपिणी । परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते ॥ ४७ ॥ क्रमेण देवि तेनैव कनिष्ठानामिके अपि । संयोज्य निविडाः कार्याः सर्वा अङ्गुष्ठदेशतः ॥ ४८ ॥ मुद्रैषा परमेशानि सर्ववश्यकरी मता । (५) सर्वार्थसाधके चक्रे बाह्ये दशारके ततः ॥ ४६ ॥ मणिमयम(हृद्?हा)रत्नपङ्कजेऽतिमनोहरे । पीठे तस्मिंस्त्रिविष्टपस्य प्रद्योतनशतद्युतेः ॥ ५० ॥ तप्तकाञ्चनवर्णा[भावनतो?भवैनते]यस्य पार्वति । आसीनमुन्नतांसे च विष्णुं विद्रुमसंनिभम् ॥ ५१ ॥ १ 'प्लव' क पाठ । २ 'वार' ख पाठ. । * वश्यमुद्राया बीजमुद्धरति वारुणमिति ब्लूँ इति ।

सप्तदशः पटलः । १७३ स्वामोरुगतां पद्मां श्लिष्यन्तमरुणेक्षणम् । पीतवस्त्रपरीधानं (च?स)सितं चारुभूषणम् ॥ ५२ ॥ शङ्खचक्रगदापद्मं दधानं बाहुभिः सदा । चिन्तयित्वा महेशानि पूजयेज्जगदीश्वरम् ॥ ५३ ॥ मन्त्रम(स्याः?स्य)प्रवक्ष्यामि चतुर्वर्गप्रदायकम् । कामबीजं समुद्धृत्य हृषीकेशमतः परम् ॥ ५४ ॥ ङेन्तं च नतिसंयुक्तमनेन तं प्रपूजयेत् । कुलकौलाः प्रपूज्यैव पूजयेच्चक्रनायिकाम् ॥ ५५ ॥ सर्वोन्मादकरीं मुद्रां दर्शयेद्वीजपूर्वकाम् । ससर्गो❄ भृगुरेत्तस्या बीजमेतदुदाहृतम् ॥ ५६ ॥ संमुखौ तु करौ कृत्वा मध्यमामध्यगेऽन्त्यजे । अनामिके तु सरले तद्वहिस्तर्जनीद्वयम् ॥ ५७ ॥ दण्डाकारौ ततोऽङ्गुष्ठौ मध्यमानखदेशगौ । मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना क्लेदिनी सर्वयोषिताम् ॥ ५८ ॥ [६]सर्वरत्नाकरे चक्रे तथान्तर्दशकोणके । त्रैलोक्यमोहनं विष्णुं ध्यायेद्बन्धूकसंनिभम् ॥ ५९ ॥ ज(वा?पा)कुसुमसंकाशं दाडिमीकुसुमप्रभम् । उद्यदादित्यसंकाशं रत्नसिंहासनेऽम्बुजे ॥ ६० ॥ पद्मासनसमासीनं भुजैश्चतुर्भिरायतैः । पाशाङ्कुशौ च दधतं पुष्पबाणेक्षुकार्मुकम् ॥ ६१ ॥

१ 'रीम्' क पाठ. । २ 'मे मध्यमे' यजेत्' क पाठः ।

• भृगु स ससर्गो विसर्गसहित । इति सर्व्वोन्मादिनीबीजोद्धारः ।

१७४ गन्धर्वतन्त्रे । अरुणायतलोलाक्षियुगलं मदघूर्णितम् । सर्वशृङ्गारवेषाढ्यं किरीटाङ्गदभूषितम् ॥ ६२ ॥ रक्तमालाम्बरधरं रक्तगन्धानुलेपिनम् । स्ववामोरुगतां शक्तिं श्लिष्यन्तीं दक्षपाणिना ॥ ६३ ॥ बामेन पाणिना पद्मं धारयन्तीं शुचिस्मिताम् । रुचिराङ्गदभूषाढ्यां शुद्धक्षोमविराजिताम् ॥ ६४ ॥ मदनोत्तप्तहृदयां क्लिन्नयोनिं परेश्वरीम् । कलाकलितम(ा)धु(रां?यां)तरुणीं यौवनान्विताम् ॥ ६५॥ सकार्मुकभुजेनैव श्लिष्यन्तं सुदृढं तथा । त[र्ज?ज्ज]नितपरानन्दनन्दितं परमेश्वरम् ॥ ६६ ॥ नागगन्धर्वदेवाना मङ्ग[ला?ना]भिः समावृतम् । मदनोल्लालिताङ्गाभिर्भूषिताभिर्विभूषणैः ॥ ६७ ॥ आत्म[१]भेदेन यो ध्यायेद् देवदेवं जगद्गुरुम् । त्रैलोक्यमोहनं विष्णुं त्रैलोक्यमोहनो भवेत् ॥ ६८ ॥ बीजमस्य प्रवक्ष्यामि लक्ष्मीनारायणात्मकम् । ☸ब्रह्मा पुरन्दरः पश्चान्मायास्वरमतः परम् ॥ ६६ ॥ नादबिन्दुकलायुक्तं बीजं त्रैलोक्यपूजितम् । श्रुतिषु मथितसारं देवताकण्ट[हारकं?कारिं] त्रिभुवनव[शंकरी?शकारं]श्रीधनाथर्थका[रकं?रम्] शमनभयविनाशं सर्वशङ्काप्रणाशं भवजलधिविशोषं मानसा[न्ध?न्ध्य]प्रकाशम् § * ब्रह्मा क पुरन्दरो ल मायास्वर ई नादाद्युपेत तेन क्लीं इति । § इदं पद्य प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति ।

सप्तदशः पटलः । १७५ अनेन तं समभ्यर्च्य निग(र्व?र्भ)योगि(नीं?नीः)यजेत् ॥७०॥ नायिकां तत्र संपूज्य मुद्रां संदर्शयेत् तथा। तं[स्माद्?स्यास्त्य]नामिकायुग्ममधः कृत्वाऽङ्कुशाकृति । ७१। तर्जन्‍यावपि तेनैव क्रमेन विनियोजयेत् । इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका ॥ ७२ ॥ *कामदेवोऽग्निमारूढो बिन्दुनादकलान्वितः । त्रयोदशस्वरोपेतो मुद्राबीजमितीरितम् ॥ ७३ ॥ [७]अष्टकोणे महेशानि रहस्ययोगिनीर्यजेत् । वशिनीप्रमुखाः सर्वाः पूर्ववद्बीजसंयुताः ॥ ७४ ॥ पादुकां पूजयामीति न्यासादेव विशेषतः । चक्रेश्वरीं यजेच्छक्तिं (भ?भु)क्तिसिद्धिं च वामतः ॥ ७५ ॥ त(दङ्के?द्वत्ते)खेचरीमुद्रां तां च संदर्शयेत् ततः । सव्यं दक्षिणदेशे तु दक्षिणं वामदेशतः ॥ ७६ ॥ बाहुं कृत्वा महेशानि हस्तौ संपरिवर्त्य च । कनिष्ठानामिके देवि यु(क्ता?क्त्वा)तेन क्रमेण तु ॥ ७७॥ तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे । अङ्गुष्ठौ च महेशानि कारयेत् सरलाविह ॥ ७८ ॥ इयं सा खेचरी मुद्रा नाम्ना सर्वोत्तमा प्रिये । रचितेयं महामुद्रा सर्वतेजोपहारिणी ॥ ७९ ॥ ‡शिवं चन्द्रं तथा कान्तं पान्तं वह्निसमन्वितम् । १ 'अस्या' क पाठ । २ 'ज्ञानात्मिका' क पाठ । * रेफारूढ कामदेव-क । योदश स्वर, तेन क्रो इति । ‡ शिव ह चन्द्र स कान्त ख पान्त फ वह्नि रेफ, एकादश. स्वर ए र्ध्वन् नादकलादियुत, तेन हसख्फ्रें इति खेचरीविद्या ।

१७६ गन्धर्वतन्त्रे । एकादशस्वरोपेतं बीजं तस्याः प्रकीर्तितम् ॥ ८० ॥ (८)मध्यत्रिकोणचक्रे च अग्रदक्षोत्तरे शिवे । ता एव पूजयेद्देवि विन्यासोक्तविधानतः ॥ ८१ ॥ पादुकां पूजयामीति विशेषोऽत्र प्रकाशितः । त्रिपुरा[पां?म्बां]तु चक्रेशीमिच्छासिद्धिं च वामतः ॥ ८२ ॥ परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्राकृती प्रिये । तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपत् कारयेत् ततः ॥ ८३ ॥ अधः कनिष्ठाष्वष्ठधे मध्यमे विनियोजयेत् । तथैव कुटिले योज्ये सर्वाधस्तादनामिके ॥ ८४ ॥ बीजमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका । सदाशिवस्य बीजाढ्या† दर्शयित्वा विधानतः ॥ ८५ ॥ [६]सर्वानन्दमये चक्रे ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणीम् । पूजयित्वा विधानेन चक्रेशीमपि भैरवीम् ॥ ८६ ॥ ज्ञानेच्छादिक्रियारूपां मोक्षसिद्धिं च वामतः । सिंहं च पुरतो देव्या जगदाधारमर्चितम् ॥ ८७ ॥ पूजयेत् सततं भक्त्या पश्यन्तमम्बिकामुखम् । वाग्बीजं पूर्वमुद्धृत्य योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ८८ ॥ अनामिकायुगं देवि परिवर्तनयोगतः । अङ्कुशाकाररूपाभ्यां तर्जनीभ्यां तु धारयेत् ॥ ८९ ॥ मध्यमे कुरु तन्मध्ये कनिष्ठिके तथाविधे । दण्डाकारौ ततोऽङ्गुष्ठौ कनिष्ठोपरिसंस्थितौ ॥ ९० ॥

• 'त्र' क. पाठ. । † ह्रौं इति सदाशिवबीजम् ।

सप्तदशः पटलः । १७७ योनिमुद्रेयमाख्याता परा त्रैलोक्यमातृका । अत्रपदं समाभाष्य सर्वानन्दमयात् ततः ॥ ६१ ॥ चक्रराजपदस्यान्ते ब्रह्मस्वरूपमालिखेत् । संवि(देत्य?न्मय)पदं ब्रूयाद्विन्दुचक्रे ततः परम् ॥ ६२ ॥ एषा परापरशब्दाद्रहस्ययोगिनी ततः । ब्रह्मस्वरूपिणी पश्चान्महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ६३ ॥ समुद्रा सायुधा चैव सवाहना तथैव च । तथा सपरिवारान्ते सर्वोपचारकैस्तथा ॥ ६४ ॥ पूजितास्तु तथा देवी तर्पितास्त्वं१ति पूर्ववत् । पुष्पाञ्जलिभिरभ्यर्च्य तर्पयेद्विधिना ततः ॥ ६५॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे प्रकटाप्रकटादिदेवीपूजनक्रम- निरूपणं सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥ —=-!!:-=*— १ 'तमीति' ख पाठः ।

अष्टादशः पटलः । --=:****:=-- ईश्वर उवाच प्रसादसुमुखीं देवीं भावयन् प्रजपेन्मनुम् । सर्वयज्ञेषु सर्वत्र जपयज्ञः प्रशस्यते ॥ १ ॥ जपात्तुष्यन्ति देवाश्च जपात् सिध्यन्ति साधकाः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जपनिष्ठापरो भवेत् ॥ २ ॥ जपः स्यादक्षरावृत्तिरद्रुतं न विलम्बितम् । पूजा ध्यानं जपो होम इति धर्मचतुष्टयम् ॥ ३ ॥ प्रत्यहं साधकः कुर्यात् स्वयं चेत् सिद्धिरिच्छति । जपस्यान्ते शिवं ध्यायेद् ध्यानस्यान्ते पुनर्जपेत् ॥ ४ ॥ जपध्यानसमायुक्तः शीघ्रं सिध्यति मन्त्रवित् । जपरूपा शिवा शक्तिर्ध्यानरूपः सदाशिवः ॥ ५ ॥ तयोर्योगान्भवेत् सिद्धिर्नान्यथा खलु पार्वति । संयुक्तं संयुतं कृत्वा यदयुक्तं न योजयेत् ॥ ६ ॥ यथा सिद्धिस्तथा माला मालाङ्गं जपकर्मणि । मालया जपतो नित्यं सिद्धिरेव न संशयः ॥ ७ ॥ आशुसिद्धिकरी माला वर्णमयी समीरिता । अनुलोमविलोमार्गेर्मातृकायाः सबिन्दुकैः ॥ ८ ॥ (सु?स)मेरुकैः सदा कार्या माला सर्वसमृद्धि[जाः?दा] । अष्टाधि(के?का)ष्टवर्गैस्तु पुनरेव समापयेत् ॥ ६ ॥ १ 'क.' क पाठ । २ 'द्धि' क पाठः ।

वर्णेनान्तरितमन्त्रं कृत्वा ज(प्येत?पेत्तु)साधकः । मालाभावे ततः स्वासु अङ्गुलीषु जपेद्बुधः ॥ १० ॥ नित्यं जपं करे कुर्यान्नतु काम्यं कदाचन । आरभ्यानामिकामध्यात् प्रादक्षि(णो?ण्ये)न वै क्रमात् ॥११। तर्जनीमूलपर्यन्तं जपेन्नवसु पर्वसु । तर्जन्यग्रे तथा मध्ये यो जपेत् (तन्त्र?मति)मान्नरः ॥ १२ ॥ चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुर्विद्या यशो बलम् । अनामामध्यपर्वं तु मेरुं¹ कृत्वा न लङ्घयेत् ॥ १३ ॥ मेरुं प्रदक्षिणं कुर्वन्ननामामूलपर्वतः । अङ्गुलीपर्वभिर्मन्त्रं जपन् रेखां न संस्पृशेत् ॥ १४ ॥ अङ्गुलीर्नापयुञ्जीत किंचिदाकुञ्चिता(:) तले । अङ्गुलीनां वियोगे तु छिद्रेण (श्र?स्र)वते जपः ॥ १५ ॥ स्फटिकादिभिरप्यत्र माला जपसमृद्धिदा । निधाय पुरतो मालां सव्यहस्तगतां च वा ॥ १६ ॥ जपादौ पूजयेन्मालां तोयैरभ्युक्ष्य यत्नतः । इष्टमन्त्रेण मालायाः प्रोक्षणं परिकीर्तितम् ॥ १७ ॥ ऐं मां माले महामाले सर्वशक्तिस्वरूपिणि । चतुर्वर्गस्त्वयि न्यस्तस्तस्मान्मे सिद्धिदा भव ॥ १८ ॥ चन्द्रचन्दनकस्तूरी-रोचनागुरुकुङ्कुमैः । पूजयित्वा ततो मालां गृह्णीयाद् दक्षपाणिना ॥ १६ ॥ बीजं गणपतेः पूर्वमुच्चार्य तदनन्तरम् ।

पादटिप्पणी: ¹ 'रु.' ख. पाठ ।

१८० गन्धर्वतन्त्रे । अविघ्नं कुरु माले त्वं गृह्णीयादित्यनेन तु ॥ २० ॥ यथा हस्तान्न च्यवते जपत: (श्र?स्र)क् तथाचरेत् । हस्ताच्च्युतायां विघ्नं स्याच्छिन्नायां मरणं भवेत् ॥ २१॥ यत्नात् संगोपयेदेनां भ्रमयेन्न वि(धा?ध्रू)नयेत् । गुरुं प्रकाशयेन्नैव यन्त्रं मन्त्रं कदाचन ॥ २२ ॥ अक्षमालां च मुद्रां च गुरवेऽपि न दर्शयेत् । भूतराक्षसवेतालाः सिद्धगन्धर्वचारणाः ॥ २३ ॥ हरन्ति प्रकटं यस्मात् तस्माद्गुप्तं जपेत् सदा । मालां स्वहृदयासन्नां दक्षिणस्य करस्य च ॥ २४ ॥ मध्यमाया मध्यभागे वर्जयित्वा तु तर्जनीम् । अनामिकाकनिष्ठाभ्यां युताया नम्रभागतः ॥ २५ ॥ स्थापयित्वा तत्र मालामङ्गुष्ठाग्रेण तद्गतम् । प्रत्येकं बीजमादाय कुर्याद्वामेन न स्पृशेत् ॥ २६ ॥ प्रतिवारं पठेन्मन्त्रं शनैरोष्ठं न चालयेत् । तर्जन्या न स्पृशेन्मालां मुक्तितो गणनाक्रमः ॥ २७ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमध्यस्थापरिवर्त्तं समाचरेत् । अङ्गुष्ठेन विना कर्म कृतं भवति निष्फलम् ॥ २७ ॥ अङ्गुष्ठं मोक्षदं देवि तर्जनी शत्रुनाशिनी । मध्यमा धनसिद्धौ स्याच्छान्तिकर्मण्यनामिका ॥ २६ ॥१ कनिष्ठाकर्षणे ज्ञेया जपकर्मणि सिद्धिदा । मालाबीजं तु जप्तव्यं स्पृशेन्नहि परस्परम् ॥ ३० ॥ १ 'स्तच्यु ' ख पाठः ।

अष्टादशः पटलः । १८१ पूर्वबीजं जपन् यस्तु परबीजं तु संस्पृशेत् । अङ्गुष्ठेन भवेत्त(स्य?त्र)निष्फलस्तस्य तज्जपः˙॥ ३१॥ किटिशब्दान्विता माला छिन्नाभिन्नापिवा भवेत् ¹ वामोरौ दत्तपादं च विन्यस्य परमेश्वरि ॥ ३२॥ बद्धवीरासनो मन्त्री दिशश्चानवलोकयन् । गुरुदैवतमन्त्राणा[मेकं?मैक्यं]संभावयन् धिया ॥ ३३ ॥ अथवा चिन्तयेन्मूर्ध्नि गुरुं वर्णादिभेदतः । मन्त्रं च कण्ठतो ध्यात्वा चिन्तयन् हृदि देवताम् ॥३४॥ निगदेनोपांशुना वा मानसेनाथवा प्रिये । जपारम्भं सुधीः कुर्याद् देवताभावतत्परः ॥ ३५ ॥ निःशङ्कः परमेशानि स्पष्टवाचा निगद्यते । अव्यक्तः प्रस्फुरद्दक उपांशुः परिकीर्तितः ॥ ३६ ॥ धिया यदक्षरश्रेणीं वर्णस्वरपदात्मिकाम् । उच्चरेदनुसंस्मृत्य स(भ?प्रो)क्तो मानसो जपः ॥ ३७ ॥ सौषुम्नाध्वन्युच्चरितं ध्वनिमात्रं विभावयेत् । मन्त्राक्षराणि चिच्छक्तौ प्रोतानि च विभावयन् ॥ ३८ ॥ तामेव परमे व्योम्नि परमामृतबृंहितः । दर्शयत्यात्मसद्भावं पूजाहोमादिभिर्विना ॥ ३६ ॥ मनः संहृत्य विषयान्म[द्र?न्त्रा]र्थगतमानसः । न द्रुतं न विलम्बं च जपेन्मौक्तिकपङ्किवत् ॥ ४० ॥ निगदेन तु यज्जप्तं लक्षमात्रं वरानने । १ ' बापि ' क. पाठ. ।

१८२ गन्धर्वतन्त्रे । उपांशूच्चारणेकेन तुल्यं भवति शैलजे ॥ ४१ ॥ उपांशुलक्षमात्रं तु यज्जप्तं कमलेक्षणे । मानसोच्चारणात्तुल्यमेकेन वरवर्णिनि ॥ ४२ ॥ विशेषात् त्रिपुरातन्त्रे प्रशस्तो मानसो जपः । मनसा च स्मरेत् स्तोत्रं वचसा वा जपेन्मनुम् ॥ ४३ ॥ उभयं निष्फलं तस्य भिन्नभाण्डोदकं यथा । उत्तमो दशसाहस्रः सहस्रो मध्यमः स्मृतः ॥ ४४ ॥ अधमस्तु विजानीयादष्टोत्तरशतं शिवे । इतो न्यूनं महेशानि न शस्तं जपकर्मणि ॥ ४५ ॥ यथाशक्ति जपं कुर्यात् संख्ययैव प्रयत्नतः । असंख्यातं च(स?य)जप्तं तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ ४६ ॥ गृह्णन्ति राक्षसा (ये?ते)न गणयेत् सर्वथा बुधः । नैकवासा जपेन्मन्त्रं बहुवस्त्राकुलोऽपि वा ॥ ४७॥ अप्रावृतकरो वापि शिरसा प्रावृतोऽपिवा । चिन्ताव्याकुलचित्तो वा क्रुद्धो वापि त्वरान्वितः ॥४८॥ निर्बोधोऽप्रीतचित्तो न न रुष्टो न क्षुधान्वितः । तथा चान्यमना भूत्वा प्रलपन्न जपेन्मनुम् ॥ ४६ ॥ अनासीनः शयानो वा गच्छन् भुञ्जान एव च । यथाविधि जपं कृत्वा मन्त्रेणार्घ्योदकेन च ॥ ५० ॥ जपं तं च महादेव्या वामहस्ते समर्पयेत् । तेजोरूपं जपफलं शिवया स्वीकृतं स्मरेत् ॥ ५१ ॥ श्रीबीजेनैव पाणिभ्यामवता(राणे?र्थ ख)शीर्षतः ।

अष्टादशः पटलः । १८३ सारस्वतेन बीजेन हस्ताभ्यां स्थापयेत् ततः ॥ ५२ ॥ जपकर्मणि मालायाः प्रतिपत्तिरियं प्रिये । एवं यः कुरुते मालां जाप्यं च साधकः प्रिये ॥ ५३ ॥ स प्राप्नोतीप्सितं देवि हीनस्यायुर्विपर्ययः । निःसेतुं च यथा तोयं क्षणाद्भिन्नं प्रसर्पति ॥ ५४ ॥ मन्त्रस्तथैव निःसेतुः क्षणात् क्षरति (नं?म)न्त्रिणाम् । तस्मात् सर्वेषु मन्त्रेषु सर्वे वर्णा द्विजादयः ॥ ५५ ॥ पार्श्वयोः सेतुमाद(ध्यात्?ध्युः)जपकर्मणि साधकाः । अकारं चाप्युकारं च मकारं च प्रजापतिः ॥ ५६ ॥ वेदत्रयात् समुद्धृत्य प्रणवं निर्ममे पुरा । जपादौ जपकर्मान्ते प्रणवं सेतुरूपकम् ॥ ५७ ॥ नियोजयेन्महेशानि सर्वकार्यार्थसिद्धये । जपान्ते जुहुयादग्निं दशांशं जपमानतः ॥ ५८ ॥ तत्तु देव्याः पुरोभागे साधकः परमेश्वरीम् । होमयेत् संस्कृते वह्नौ तत्र देवीं धिया स्मरन् ॥ ५६ ॥ इदं तस्यै समाभाष्य मूलमन्त्रेण सुन्दरि । स्वाहान्तेन च होतव्यं पायसैर्मधुराप्लुतैः ६० व्यस्ताव्यस्तं ततो हुत्वा संभवे चान्यदेवताः षडाहुतीः षडङ्गेन नित्यहोमोऽयमीरितः ॥ ६१ ॥ एकतः सर्वकर्माणि चैकतो जपहॊ(नघे?मकम्) । सर्वाधिकं होमकर्म होमात् किंवा न साध्यते ॥ ६२ ॥

१ 'क' क पाठ. ।

१८४ गन्धर्वतन्त्रे । अनया दीक्षितो मन्त्रो यदि होमविवर्जितः । त्रिविधं दुःखमाप्नोति नित्यहोमपरो भवेत् ॥ ६३ ॥ अकुर्वतामग्निहोत्रमग्निर्भूत्वा महेश्वरी¹ । धनानि शीघ्रं ग्रसति गृहक्षेत्रपशूनपि ॥ ६४ ॥ बहुदुःखेनार्जितानि संचितान्यचिरेण तु । आत्मप्राणाधिकान्याशु भू(ताग्निं?त्वाग्निः)ग्रसतीश्वरी । ६५। अग्निहोत्रं सदा कुर्यात् [त?य]स्मादग्निमयीश्वरी । अग्निहोत्रविधानेन संपदां भाजनं भवेत् ॥ ६६ ॥ अग्निहोत्रपरस्येह वह्निर्भवति शीतलः । गृहक्षेत्रादिवित्तेषु वर्धते जाठरः परः ॥ ६७ ॥ अग्निरेव मुखं देव्यास्तस्मादग्नौ हुनेत् सदा । पक्षतो मासतो वापि वर्षतो वा यथाविधि ॥ ६८ ॥ होमाशक्तौ जपेद्विद्यां होमद्विगुणसंख्यया । स्तुवन्नानाविधैः स्तोत्रैः प्रणमेत् सप्रदक्षिणम् ॥ ६९ ॥ एवं नानाविधैर्देवीं संतोष्य साधकोत्तमः । भक्तिप्रवणेनचित्तेन निवेद्यानि निवेदयेत् ॥ ७० ॥ अनुलेपं च सिन्दूरं नेत्राञ्जनमनुत्तमम् । धूपामोदं प्रदीपांश्च दर्पणं व्यजनं तथा ॥ ७१ ॥ छत्रं च चामरं चैव घण्टानादमनुत्तमम् । वाद्यं गीतं तथा नृत्यं क्रीडाकौतुकमङ्गले ॥ ७२ ॥ निर्मञ्छनं च सिद्ध्यर्थै³र्दीपावलिभिरेव च । १ 'रीम् ' क. पाठ. । २ 'प्रणव ' क. पाठ । ३ 'द्धार्थै ' क. पाठः ।

अष्टादशः पटलः । १८५ दूर्वार्पणं शिरोदेशे साक्षतं च शनैः शनैः ॥ ७३ ॥ भक्तिप्रवणचित्तं च दास्यमात्मनिवेदनम् । एवं निवेदयेद् देव्यै निवेद्यानि तथा बुधः ॥ ७४ ॥ स धन्यः सर्वलोकानां नान्यः पूज्यश्च भूतले । देवतानामृषीणां च दैत्यानामथ रक्षसाम् ॥ ७५ ॥ गन्धर्वाणामशेषाणां नागादीनां महात्मनाम् । अस्माकं चापि सर्वेषां माननीयः सुरासुरैः ॥ ७६ ॥ सार्वभौमपदं लब्ध्वा कैवल्यं लभते ततः । अनुलिप्य महादेवीं वासयेज्जगतीमिमाम् ॥ ७७ ॥ सिन्दूरैस्तिलकं देव्यै वश्याः सर्वाश्च योषितः । दिव्यज्ञानं भवेत्तस्य (देहा? दत्त्वा) ऽशनमनुत्तमम् ॥ ७८ ॥ माल्यादीनां प्रदानेन महालक्ष्मीः स्थिरा गृहे । ताम्बूलस्य प्रदानेन पानीयस्यापि शोभने ॥ ७६ ॥ सदानन्दमयो भूयात्स[म?दा] दुःखविवर्जितः । धूपैः प्रधूपिता देवी दीपैश्चापि निराजिता ॥ ८० ॥ ददाति वित्तं पुत्रांश्च धरां भूतिमरोगिताम् । धान्यं चौप्यखिलान् कामान्मतिं धर्मे तथा शुभाम् ॥ ८१ ॥ दर्पणं दर्शयित्वैव सारूप्यं लभते विभोः । व्यजनैश्चामरैर्वापि व्यजयित्वा महेश्वरीम् ॥ ८२ ॥ तं व्यजयेन्महालक्ष्मीश्चामरद्वयधारिणी । निमेषार्धं महादेव्याश्छत्रं चोपरि धारयेत् ॥ ८३ ॥ १ 'त्तेन' ख पाठ । २ 'स्यान्म्रा' क पाठ । ३ 'धन्यश्चा' ख पाठ ।