गान्धर्व तन्त्र (शैव-शाक्त आगम - मन्त्र-रहस्य, यन्त्र एवं देवतोपासना सटीक)

२२६ गन्धर्वतन्त्रे । गुरुं संपूज्य विधिवत् तदा पूजां समापयेत् ॥ ९ ॥ कुमार्यै भोजनं दत्त्वा विप्रानपि च भोजयेत् । अत ऊर्ध्वं पुनर्दीक्षां लज्जजापं समाचरेत् ॥ १० ॥ महात्रिपुरसुन्दर्या योगिनीनां तथैव च । द्व्यहं वाथ त्र्यहं वापि पूजाशून्यं करोति यः ॥ ११ ॥ सिद्धिहानिर्भवेत् तस्य योगिनीशापमालभेत् । चत्वारि तस्य नश्यन्ति आयुर्विद्या यशो बलम् ॥ १२ ॥ तस्य मांसं च शुक्रं च रूपशोणितमेव च । अभीष्टानपि कामांश्च हिंसन्ति योगिनीगणाः ॥ १३ ॥ बन्धुभिः कलहो घोरः कलत्रैश्च विशेषतः । सस्यशून्या भवेदुर्व्वी विघ्नस्तस्य पदे पदे ॥ १४ ॥ सत्यं सत्यं भवेद्रोगी दरिद्रश्चोपजायते । इहैव दुःखमाप्नोति त्रिविधं लोमहर्षणम् ॥ १५ ॥ परे स्वर्गात् परिभ्रष्टः क्षितौ क्षितिप[ला?ना]यकः । अतुलां भक्तिमासाद्य कैवल्यं लभते ततः ॥ १६ ॥ ब्रह्मचिन्ताप्रवृत्तो यः सोऽपहाय च दैवतम् । विना(ल?न)या प्रवर्तेत ब्रह्मघाती स एव तु ॥ १७ ॥ जपध्यानपरो मन्त्री योगक्षेमपरायणः । स्वयं यदि भवेन्मूढो गुरुं तत्र नियोजयेत् ॥ १८ ॥ ज्ञानकर्मपरः शुद्धः सर्वदेवमयः प्रभुः । सिद्धयः सकलास्तस्य गुरुर्यस्य हिते रतः ॥ १६ ॥ मासतो वर्षतो वापि स्वयं पुण्याहयोगतः ।

चतुर्विंशः पटलः । २२७ कुर्याद्वै महतीं पूजां संपन्नाङ्गविभूषिताम् ॥ २० ॥ उपहारैर्बहुविधैरलंकृतसुविग्रहाम् । नित्यमेवार्चनं देव्या नित्यमेव समाचरेत् ॥ २१ ॥ नित्याचारपरो मन्त्री नैमित्तिकवि(धं?धिं) चरेत् । नित्यनैमित्तिकपरः साधुः काम्यं विचिन्तयेत् ॥ २२ ॥ काम्यान्नैमित्तिकं नित्यं नित्यं नैमित्तिकात् परम् । नित्याचारविलोपी यः काम्यं नैमित्तिकं च वा ॥ २३ ॥ करोति स च दुर्मेधा नाप्नोति तस्य तत्फलम् । नित्याचारमनादृत्य यदन्यत्तु समीहते ॥ २४ ॥ निष्फलं तस्य तत्कर्म वन्ध्यास्त्रीमैथुनं यथा । अपि पुष्पफलैर्वापि पूजयेच्चक्रदेवताः ॥ २५ ॥ अङ्गहीनं तु पुरुषो न सम्यग्याज्ञिको भवेत् । अङ्गहीना तथा पूजा न सम्यक्फलदायिनी ॥ २६ ॥ ध्यानं पूजा जपो होम इति हस्तचतुष्टयम् । शरीरं न्यासजालं तु आत्मा तज्ज्ञानमेव च ॥ २७ ॥ भक्तिः शिरोऽत्र हृच्छ्रद्धा कौशलं नेत्रमीरितम् । एवं यज्ञशरीरं तु मत्वा साधकसत्तमः ॥ २८ ॥ यज्ञं समापयेन्नित्यं साङ्गमेवं खलु प्रिये । अङ्गहीने महान् दोषस्ततोऽङ्गं नावधीरयेत् ॥ २६ ॥ सर्वाङ्गपूर्णपुरुषो यज्ञाख्यः सर्वसिद्धिदः । तत्तदीहापरा शक्तिः सिद्धिः संयोगतस्तयोः ॥ ३० ॥ १ 'कर्मेव वा' ख पाठः । २ 'साङ्गेनैव' ख. पाठः । ३ 'पूर्णयज्ञः' क. पाठः ।

२२८ गन्धर्वतन्त्रे । श्रीमत्त्रिपुरसुन्दर्याः पूर्णो यज्ञशरीरके । अङ्गबाधे यथा दोषो नान्यस्य हि तथा भवेत् ॥ ३१ ॥ स्वविभवा(न्न?नु)रूपा वै पूजा कार्या विभूतये । व्यतिक्रमात् तु हीनः स्याद् ब्रह्महत्यामवाप्नुयात् ॥ ३२ ॥ नाधिकं नैव च न्यूनमुभयं पापदायकम् । चतुर्दश्यामथाष्टम्यां पूर्णायां मासमध्यतः ॥ ३३ ॥ महाभूतदिने वापि यजेद् विभवविस्तरम् । कृष्णायाथ चतुर्दश्या युक्तं कुजदिनं यदा ॥ ३४ ॥ महाभूतदिनं तत्तु सर्वभूतवशंकरम् । यदि पुष्यो¹ भवेत् तत्र तदानन्तफलप्रदम् ॥ ३५ ॥ मन्त्रं यदि श्मशाने तु शवोपरि यथाविधि । अथवा प्रजपेद् देवीं मातृकां नीलरूपिणीम् ॥ ३६ ॥ कृत्वा जप्त्वा तदा कुर्याद् भूतप्रेतपिशाचकान् । तान् वशीकृत्य तल्लोके तथेह तैः सहा(स?ग)तः ॥ ३७ ॥ वशीकृत्य श्रिया युक्तो मोदते पुत्रपौत्रकैः । यथा तथा गृहे बाह्ये कृत्वा जप्त्वा नरो बुधः ॥ ३८ ॥ राक्षसान् किंनरान् कृत्वा तल्लोके च तथेह च । तैश्च प्रमुदितो भोगी भोगान् भुङ्क्ते यथेच्छया ॥ ३६ ॥ निजगृहे सदा यस्तु पवित्रे सुमनोहरे । कृत्वा जप्त्वा नरः प्राज्ञो यक्षान् सर्वान् वशं नयेत् ॥ ४० ॥ भुक्त्वा च मुदितो लोके धनी धनविशारदः ।

१ ' ष्या ' ख पाठ ।

चतुर्विंशः पटलः । २२६ धनप्राणो धनात्मा च सुखं तदनुचिन्तनात् ॥ ४१ ॥ अनुभूय तदानन्दं तदिहापि विराजते । नदीनद्समीपे तु पितृपीठेऽथवा प्रिये ॥ ४२ ॥ कृत्वा जप्त्वा च तल्लोके तथैह तैः प्रमोदितः । कामात्मा कामरूपी च कामी काममनोहरः ॥ ४३ ॥ कामयित्वाखिलान् कामान् कामराज इवापरः । राजते सततं राजा राजभिश्चैव वाजिभिः ॥ ४४ ॥ पुण्यक्षेत्रे महापीठे पुण्यवृक्षसमीपके । कृत्वा जप्त्वा नरो मानी मान्योऽयं यमलोकराट् ॥४५॥ सर्वदा[युञ्जते?यं जयो]लोके राजते सिद्धिं¹भूमिषु । मानुषत्वं विना सिद्धिः पुनः परमदुर्ल[भं?भा] ॥ ४६ ॥ यस्मात् तत् सर्वलोकानां भोगप्रत्यक्षदायकम् । प्रफुल्लकुसुमाकीर्णे उद्यानेऽतिमनोहरे ॥ ४७ ॥ प्रफुल्लकुन्दसंमोदप्रपूरितदिगन्तरे । वृक्षमूलेऽथवा जप्त्वा कृत्वा हस्तं स्वमस्तके ॥ ४८ ॥ गन्धर्वरूपवान् भूत्वा गीतनृत्यविशारदः । गन्धर्वान् किंनरान् कृत्वा तल्लोके च तथैह तैः ॥ ४६ ॥ आनन्दं परमं लब्ध्वा गीतनृत्यादिगोचरम् । तदानन्दमये रम्ये मोदते तत्प्रसादतः ॥ ५० ॥ नागलोकसंधिभूमौ वने गिरिगुहासु च । कृत्वा जप्त्वा सदा देवीं नागान् सर्वान् वशं नयेत् ॥५१॥ १ 'द्ध' ख पाठ. ।

२३० गन्धर्वतन्त्रे । तैः सह मुदितः प्राज्ञस्तल्लोके च तथेह च । भुङ्क्ते बहुविधान् भोगान् नागलोकप्रतिष्ठितान् ॥ ५२ ॥ परकीये यदा यत्र पश्यन्नच्छविलोकिते(?) । कृत्वा जप्त्वा नरो धर्मादाक्षरं लोकमाप्नुयात् ॥ ५३ ॥ तानेव वशगान् कृत्वा तल्लोके च तथेह च । मोदते सततं वीरः सुरासुरविचेष्टितैः ॥ ५४ ॥ यत्र कुत्र महापीठे सौरे सूर्यविलोकने । कृत्वा जप्त्वा महातेजा भवरोगतमोपहः ॥ ५५ ॥ उदेति सविता सूर्यः सूर्यलोके तथेह च । वने सर्वान् वशे कृत्वा वशी वशं नयेज्जगत् ॥ ५६ ॥ पुण्यनद्यां जलान्ते यस्तदन्तर्वा निरन्तरम् । सदा पुण्यज(न?ल)स्नायी तत्पायी तद्विहारवान् ॥ ५७ ॥ कृत्वा जप्त्वा नरः प्राज्ञो ब्रह्मर्षिलोकसंज्ञके । ब्रह्मर्षिभिर्मुदा तत्र तथेह तँत्प्रसादतः ॥ ५८ ॥ भोगान् भुङ्क्ते सै विप्रर्षिब्रह्मघोषपुरःसरान् । महत्या च(प्रि?श्रि)या युक्तो ब्राह्मया चैवातिशुद्धया ॥५६॥ राजते सततं राजा (रा?वा)जिराजविहारवान् । देवतायतने [ध?पु]ण्ये नित्यपूजागृहे तथा ॥ ६० ॥ देवताः प्रतिगृह्णन्ति देवतायतने कृ[ताः?ताम्] । उद्याने स्वस(मां?मी)पस्थे गृहे चातिमनोहरे ॥ ६१ ॥

१ 'तै स प्रमु' ख पाठ । २ 'पुण्यानदी' ख पाठः । ३ 'न्ते वा ' ख पाठः । ४ 'ते प्र' ख पाठ । ५ 'भक्ते सविप्र भोगान्' ख. पाठः । ६ 'ब्राह्मया' ख पाठ ।

चतुर्विंशः पटलः । २३१ नित्यमावाहयेत् तत्र मधुपर्कादिभिर्यजेत् । देवांस्तत्र विजानीयात् तेषां सांनिध्ययोगतः ॥ ६२ ॥ देवताभवनैस्तुल्ये शोभिते देवशोभया । निर्जने चातिशुद्धे च गन्धधूपोत्करे शुभे ॥ ६३ ॥ दीपदर्पणघण्टादिकुसुमोत्करभूषिते । देवपीठे महापुण्ये मह(दु?त्यु)च्चग्रहे तथा ॥ ६४ ॥ कृत्वा जप्त्वा नरो देवि कारयेद्वशगान् सदा । भावनावशसंपन्नो नरो दि(व्यो?वि)तथेह च ॥ ६५ ॥ दीव्यते देववद् देवो देवभोगीविहारवान् । दिव्यदर्शी दिव्यरूपी दिव्यभोगविहारवान् ॥ ६६ ॥ देवैः संमानितो मानी देववद्विहरेत् क्षितौ । विमानगामिभिर्यानैर्गजवाजिपुरःसरैः ॥ ६७ ॥ शिवालये शिवक्षेत्रे शिवलिङ्गसमीपके । कृत्वा जप्त्वा शिवामोदी शिवलोके तथेह च ॥ ६८ ॥ मोद्ते सततं योगी युक्तः शिवद्किंकरैः । विष्णुक्षेत्रे महापुण्ये विष्णुगेहे तदन्तिके ॥ ६९ ॥ वैष्णवं भावमाश्रित्य कृत्वा जप्त्वाथ साधकः । वैष्णवान् वशगान् कृत्वा विष्णुलोके तथेह च ॥ ७० ॥ मोदते सततं शुद्धः स्वयं विष्णुरिवापरः । विष्णूपीठे परा सिद्धिः सद्यो देवत्वदायिनी ॥ ७१ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे कुमारीपूजामहिम-प्रयोगादिमाहात्म्य- निरूपणं चतुर्विंशः पटलः ॥ २४ ॥ १ 'गी' क पाठ ।

पञ्चविंशः पटलः । —❧— ईश्वर उवाच पुण्यक्षेत्राणि वक्ष्यन्ते शृणु प्राधान्यतो मम । पुण्यक्षेत्रं नदीतीरं गुहापर्वतमस्तकम् ॥ १ ॥ तीर्थप्रदेशाः सिन्धूनां संगमः पावनं वनम् । उद्यानानि विविक्तानि बिल्वमूलं तटं गिरेः ॥ २ ॥ तुलसीकाननं गोष्ठं वृषशून्यं शिवालयम् । अश्वत्थामलकीमूलं गोशाला जलमध्यतः ॥ ३ ॥ देवतायतनं कूलं समुद्रस्य निजं गृहम् । गुरूणां संनिधानं च चित्तैकाग्र्यस्थलं तथा ॥ ४ ॥ सर्वेषामुत्तमं प्रोक्तं निर्जनं पशुवर्जितम् । यत्र तत्र नरः पूजां निर्जने कुरुते तु यः ॥ ५ ॥ तस्यै दत्ते शुभं देवि पत्रं पुष्पं फलं जलम् । श्रद्धाभ[क्त्रा?त्त्यो]श्च बाहुल्यात् पूजाद्रव्यस्य विस्तरात् ।६। देव्याः संनिधिरत्र स्यान्निर्जने पूजनात् तथा । वाराणस्यां सदा पूजा सम्पूर्णफलदायिनी ॥ ७ ॥ ततस्तु द्विगुणा प्रोक्ता पुरुषोत्तमसंनिधौ । ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता द्वारवत्यां विशेषतः ॥ ८ ॥ सर्वक्षेत्रेषु पीठेषु पूजा द्वारवतीसमा । विन्ध्ये शतगुणा प्रोक्ता गङ्गायामपि तत्समा ॥ ६ ॥

पञ्चविंशः पटलः । २३३ आर्यावर्ते मध्यदेशे ब्रह्मावर्ते$^१$ तथैव च । विन्ध्यवत् फलदा पूजा प्रयागे पुष्करे तथा ॥ १० ॥ ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता करतोयानदीजले । तस्माच्चतुर्गुणफला नन्दिकुण्डे च पार्वति ॥ ११ ॥ ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता जल्पीशेश्वरसंनिधौ । तत्र सिद्धेश्वरीयोनौ ततोऽपि द्विगुणा मता ॥ १२ ॥ ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता लौहित्यनदपाथसि । तत्समा कामरूपे च सर्वत्रैव जले स्थले ॥ १३ ॥ सर्वश्रेष्ठो यथा विष्णुर्लक्ष्मीः सर्वोत्तमा यथा । देवीपूजा तथा शस्ता कामरूपे सुरालये ॥ १४ ॥ देवीक्षेत्रं कामरूपं विद्यतेऽन्यन्न तत्समम् । अन्यत्र विरला देवी कामरूपे गृहे गृहे ॥ १५ ॥ ततः शतगुणा प्रोक्ता नीलकूटस्य मस्तके । ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता हारके शिवलिङ्गके ॥ १६ ॥ ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता दाक्षायण्याः स्वयोनिषु । ततः शतगुणा प्रोक्ता$^३$ कामाख्यायोनिमण्डले । कामाख्यायां महादेवीपूजां यः कृतवान् सकृत् ॥ १७ ॥ स चेह लभते कामान् परत्र शिवरूपता(म्) । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति रिपुस्तस्य न विद्यते ॥१८॥ वाञ्छितं समवाप्नोति चिरायुरभिजायते । वायोरिव गतिस्तस्य भवेदन्चैरबाधिता ॥ १६ ॥ १ ‘ह्मदेशे’ क. पाठ. । २ ‘ल्ले’ ख पाठ. । ३ ‘र्णां प्रोक्त’ ख पाठ ।

२३४ गन्धर्वतन्त्रे । संग्रामे शास्त्रवादे च दुर्जयः स हि जायते । मूलमूर्तिर्महादेव्या योनिरूपा निगद्यते ॥ २० ॥ तत्र संपूज्य तां देवीं पुनर्जन्म न विद्यते । पुण्यक्षेत्रमिति प्रोक्तं न प्रकाश्यं कदाचन २१ देव्युवाच संग्रामे सूतके चैव रोगभीतौ तथापदि । तदा किं स्यान्महादेव तदिह कथयस्व मे ॥ २२ ॥ ईश्वर उवाच अशौचं साधकेन्द्राणां नास्ति रोगभयं तथा । शुचीनां धर्मचर्याणामापदामुद्भवः कुतः ॥ २३॥ यदि विघ्नो भवेद् देवि पूर्वकर्मनिबन्धनात् । तदैवं परमेशानि विधिं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २४ ॥ गन्धं पुष्पं च धूपं च दीपं नैवेद्यमेव च । एतैर्हीना तु या पूजा न सा कल्याणदायिनी ॥२५॥ पुष्पाञ्जलिं विधायाथ पूजयेच्चक्रदेवताः । अष्टकोणं त्रिकोणं वा बैन्दवं परिपूजयेत् ॥ २६ ॥ एवं कृत्वा जपेद्विद्यां समर्प्य च विसर्जयेत् । कुमार्यै भोजनं दत्त्वा संपूर्णफलभाग् भवेत् ॥ २७ ॥ अथवाऽद्वैतभावेन आत्मानं तन्मयं स्मरेत् । अद्वैतभावसंपन्नास्त्रिपुरीकृतविग्रहैः ॥ २८ ॥ आत्मन्येव यजेद् देवीमुपचारैर्यथाविधि । १ 'हे' ख पाठ ।

पञ्चविंशः पटलः । २३५ निजदेहाख्ययन्त्रं तु सर्वयन्त्रात् परं शिवम् ॥ २६ ॥ आनन्दहृदयं कृत्वा स(दोन्ना?दा न्या)सेन मानवः । गुरून् नुत्वा विधानेन जपेद्विद्यामनन्यधीः ॥ ३० ॥ सुगन्धिपुष्पमालाभिः स्वर्णांलंकारभूषणैः । स्निग्धं सुमधुरं यन्त्रं कामरूपं मनोहरम् ॥ ३१ ॥ कृत्वा सुमङ्गलं देहे मृदुभाषणसस्मितम् । अहिंसावृत्तमाश्रित्य सर्वप्राणिहिते रतः ॥ ३२ ॥ निजभावे सदा तिष्ठेद् देववद्विहरेत् क्षितौ । दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ॥ ३३ ॥ वीतरागभयक्रोधो मनोऽहंकारवर्जितः । योषिदन्ते पुरश्चर्या कार्या रात्रौ नचान्यथा ३४ मनस्तुष्टौ समुत्पा(न्ने?ते) सिंहव्याघ्रसमाकुले ! परसैन्यागमे वापि कुर्यान्मानसपूजनम् ॥ ३५ ॥ कारागारनिबन्धे वा पूजाद्रव्यविहीनकः । इदं रहस्यं परममिदं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ३६ ॥ मन्त्रवेदमयं शुद्धं पूजाक्रममनुत्तमम् । गोपयेद् यत्नतो दिव्यं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥ ज्ञानदं कामदं श्रेष्ठं सद्यः प्रत्ययकारकम् । यस्मै कस्मै न दातव्यं नास्तिकाय कदाचन ॥ ३८ ॥ एतज्ज्ञानात् परं ज्ञानी सद्यो भवति तत्क्षणात् । देव्युवाच कथं तन्मानुषे लोके लोकानां दर्शनं भवेत् ॥ ३६ ॥

२३६ गन्धर्वतन्त्रे । तत्कथय महादेव लोकदेशविभेदतः । ईश्वर उवाच मानुषे¹ भारतं श्रेष्ठं तत्र च पुण्यदेशकम् ॥ ४० ॥ लोकाः पुण्यपराः श्रेष्ठास्तेषां ज्ञानी विशिष्यते । ज्ञानपुण्यविहीनास्तु पिशाचा भोगतत्पराः ॥ ४१ ॥ पशुप्रायजना म्लेच्छाः प्रेतलोकनिवासिनः । तदस्तीति प्रमाणेन जानाति² न समीहते ॥ ४२ ॥ भुङ्क्ते बहुविधान् भोगान् भूतलोकप्रमाणकः । भक्ष्याभक्ष्यं न जानन्ति कार्याकार्यमथापि वा ॥ ४३ ॥ वर्तन्तेऽविधिना यज्ञे भोगैर्मधुपुरस्कृतैः । ते पुनरिह देवेशि निशाचरप्रमाणकाः ॥ ४४ ॥ जीवनं धनमेवात्र धनचिन्तारापयणैः³ । धनसंचयकारी च दानभोगवहिष्कृतः ॥ ४५ ॥ शिश्नोदरसुखै यस्तु केवलं वर्तते जनः । यक्षलोकप्रमाणी च यक्षलोके महीयते ॥ ४६ ॥ सदाचारमये देशे सदाचारविहारवान् । अरोगो रूपवान् भोगी पितृलोके महीयते ॥ ४७ ॥ मध्यदेशे महापुण्ये देवनदीसमन्विते । पूज्यपूजकभावेन यज्ञायज्ञविशारदः ॥ ४८ ॥ शुद्धान्तःकरणो विज्ञो मानुषैलोकसूचकः । १ ‘ष’ ख. पाठ । २ ‘नन्ति’ ख पाठ. । ३ ‘णा.’ ख. पाठ. । ४ ‘सु’ क. पाठ. । ५ ‘षो’ ख पाठ ।

पञ्चविंशः पटलः । २३७ भोगमोक्षप्रदे शुद्धे कृष्णमृगविचेष्टिते ॥ ४६ !॥ कर्तव्यमिति सर्वाणि श्रुतिस्मृतिमयानि च । कुरुते सततं भोगी दानभोगपरायणः ॥ ५० ॥ देववद् विहरेल्लोके देवलोकप्रमाणकः । अथ त्रिगुणरूपिण्याः पीठे त्रैगुण्यहारिणि¹ ॥५१॥ महादेव्या महापुण्ये गुह्ये वा प्रकटेऽपि च । निरानन्दैरथानन्दैर्दक्षिणोत्तररूपकैः ॥ ५२ ॥ अतदात्मा तदात्मा च योगी वा भोगसंयुतः । निस्त्रैगुण्यो भवेद् देवि महादेवीप्रसादतः ॥ ५३ ॥ इति श्रीगन्धर्वतन्त्रे पार्वतीश्वरसंवादे पुण्यपीठ-आपत्कालपूजादिविधि- निरूपणं पञ्चविंशः पटलः ॥ २५ ॥ १ 'निस्त्रैगुण्यदायके' क पाठः । २ 'थवा' क. पाठः ।

षड्विंशः पटलः । देव्युवाच कीदृशो वा भवेच्छिष्यः कीदृशो वा भवेद्गुरुः । कीदृशी वा भवेद् दीक्षा कथं कुर्याद्वद प्रभो ॥ १ ॥ ईश्वर उवाच अथ दीक्षां प्रवक्ष्यामि मन्त्रिणां हितकाम्यया । विनानया न चैव स्यात् सर्वमन्त्रफलं यतः ॥ २ ॥ ज्ञानं दिव्यं यतो दद्यात् कुर्यात् पापक्षयं यतः । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता गुरुशिष्यौ वदामि ते ॥६३॥ आदौ विद्यावतारोऽयं दक्षिणामूर्तिरव्ययः । गुरुर्भूत्वैव भगवान् महाविद्यां ददानि वै ॥ ४ ॥ दिव्यो गुरुऋषिः सोऽथ दिव्यां विद्यां प्रकाश्य च । दिव्यौघान् अकरोच्छिष्यान् वक्ष्येऽथ शृणु पार्वति । प्रकाशोऽथ विमर्शो(र्शे)ऽन्यस्त्वानन्दोऽपर इत्यपि ॥ ५॥ नामभेदादहं लोकेऽकल्पयं दिव्यरूपतः । त्रयस्तेभ्यः समुत्पन्नाः सिद्धाश्च त्रय एव ते ॥ ६ ॥ ज्ञानं सत्यं पूर्ण इति श्रीमुखास्ते समीरिताः । दिव्या मदन्तिके नित्यं सिद्धा भूमाविहापि च ॥ ७॥ निवसन्ति ततस्तेभ्यः समभूवंस्त्रयस्तथा । खभावः प्रतिभस्तद्वैत सुभगश्चेति नामतः ॥ ८ ॥ १ 'स्व' क पाठ ।

षड्विंशः पटलः । २३६ ते भूमावेव सततं निवसन्ति मदात्मकाः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वराभयकरान्विताः ॥ ९ ॥ द्विनेत्रा द्विभुजा एते ललिताकारसंयुताः । मायालक्ष्म्यादिकास्तद्दारूया आनन्दनाथगाः ॥ १० ॥ नवानां नवनामानि नवार्णानि पृथक् पृथक् । तानि सप्ताक्षरीयोगात् प्रत्येकं षोडशाक्षरम् ॥ ११ ॥ नित्याषोडशरूपाणि तानि ज्ञेयान्यनुक्रमात् । विमला जयिनी मध्ये पूज्या एवं वरानने ॥ १२ ॥ नाम पर्यायतः प्राप्तं कालावाप्तमिति द्वयम् । प्रसिद्धं बाह्यतोऽन्यच्च त्रीणि नामानि साधके ॥ १३ ॥ मनुष्यरूपसंप्राप्तः सर्वतन्त्रार्थतत्त्ववित् । मन्त्रतन्त्रावता(वोध?राय)विचराम्यहमेव सः ॥ १४ ॥ गुरुः शाक्तो भवेद् ऋद्धयै तदन्यो विपरीतदः । गुरुः सर्वगुणोपेतो दोषैरस्पृष्टमानसः ॥ १५ ॥ अरोगी नातिवृद्धश्च(स?सु)वचा मि(स्व?ष्ट)भाषणः । सुन्दरः सुमुखः स्वच्छस्त्वलोभी बहुमन्त्रवित् ॥ १६ ॥ असंशयः संशयच्छिन्निन्रग्रहानुग्रहे प्रभुः । निर्द्वन्द्वो निरहंकारः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १७ ॥ आश्रम्याश्रमधर्मज्ञो मात्सर्यरहितः शुचिः । अबहुमन्त्रदो वाग्मी जपपूजापरायणः ॥ १८ ॥ सर्वतन्त्रार्थवेत्ता च दयावान् नच हिंसकः । १ ' सुलभो ' ख पाठ ।

२४० गन्धर्वतन्त्रे । यदृच्छालाभसंतुष्टः शान्तो नियमवानृजुः ॥ १६ ॥ स्मेरपूर्वाभिभाषित्त्वं स्वच्छताऽजि(च?ह्म)वृत्तिता । संतोषित्त्वमगर्वित्वमलोभित्वमनिन्दिता ॥ २० ॥ अपक्वत्वमवित्तेच्छा गुरुत्वं हितवादिता । एवंविधो गुरुर्ज्ञेयस्त्वितरः शिष्यदुःखदः ॥ २१ ॥ यथायोग्यगुणैः पूर्वैर्युक्तश्चातिप्रियंवदः । विशुद्धदेहवदनः शुद्धाम्बरधरः शुचिः ॥ २२ ॥ विमुखः परनिन्दासु देवतादर्शनेषु च । परान्नवनिभूमिपीडासु विगतस्पृहः ॥ २३ ॥ दयान्वितः सर्वजने प्रेक्षाकारी जितेन्द्रियः । आस्तिको गुरुभक्तश्च शुद्धि(वा?मा)न् सुस्थिराशयः ॥ २४ ॥ अलुब्धः स्थिरमैत्रश्च गुरुवाक्यप्रमाणकः । सर्वदा दृढभक्तिश्च गुरौ मन्त्रे सदैवते ॥ २५ ॥ एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वितरो दुःखकृद्गुरोः । दीक्षाकालं विनिश्चित्य मुहूर्ते दोषवर्जिते ॥ २६ ॥ गुरुं समाश्रयेच्छिष्यः प्रसादाय समाहितः । , प्रसीद नाथ देवेति तथेति च कृतादरः ॥ २७ ॥ प्रणम्योपविशेत् पार्श्वे तथा गच्छेद्वनुज्ञया । मुखावलोकी सेवेत कुर्यादादिष्टमादरात् ॥ २८ ॥ असत्यं न वदेदग्रे न बहु प्रलपेदपि । कामं क्रोधं तथा लोभं मानं प्रहसनं स्तुतिम् ॥ २६ । १ ' नैरपेक्ष्य ' क पाठः ।

षड्विंशः पटलः । २४२ चापलानि च जि(ह्मा?ह्ला)नि कार्याणि परिदेवनम् । ऋणदानं तथादानं वस्तूनां क्रयविक्रयम् ॥ ३० ॥ न कुर्याद् गुरुणा सार्धं शिष्योऽपि च कदाचन । यतो गुरुः शिवः साक्षात्तं स्तुवन् प्रणमन्(त्य?भ)जेत् ॥३१॥ यथा देवे तथा मन्त्रे यथा मन्त्रे तथा गुरौ । यथा गुरौ तथा चात्मन्येवं भक्तिक्रमः प्रिये ॥ ३२ ॥ अवमन्य गुरोर्वाक्यं स्वबुद्ध्या कुरुते तु यः । न कदाचिद्भवेत् सिद्धिर्मन्त्रैर्देवप्रपूजनैः ॥ ३३ ॥ मन्त्रेण तस्य नियतं पूजां कुर्याद्यथोदितम् । आसनं शयनं वस्त्रं भूषणं पादुकां तथा ॥ ३४ ॥ छायां कलत्रमन्यच्च यद् गुरोस्तत् प्रपूजयेत् । गु[रु?रोः]शय्यासनं पीठमुपानच्छत्रपादुकाम् ॥ ३५ ॥ स्नानोदकं तथा छायां लङ्घयेन्न कदाचन । गुरुं दृष्ट्वा भवेद् हृष्टः परमानन्दनिर्भरः ॥ ३६ ॥ भीतभीतः पदाम्भोजं पश्येच्चकितलोचनः । (उो?उ)पदीकृत्य सर्वस्वं तदादिष्टं मुदान्वितः ॥ ३७ ॥ कुर्यात् सर्वप्रयत्नेन यथा तुष्टो भवेत् तु सः । सकृत् प्रणम्य दण्डवदिष्टदेवधिया गुरुम् ॥ ३८ ॥ पुलकाश्रितसर्वाङ्गः पूजाकोटिफलं लभेत् । यद्यत् प्रियतमं वस्तु भक्त्या तस्मै निवेदयेत् ॥ ३६ ॥ अदत्त्वा गुरवे वस्तु यत्किंचिदिह भूतले । आत्मसात् कुरुते यस्तु स भवेद्योगिनीप(तिः?शुः) ॥ ४० ॥

२४२ गन्धर्वतन्त्रे । यंदेव लभ्यते वस्तु भिक्षया वान्यचेष्टया । तन्निवेद्य तदादिष्टं स्वयं भुञ्जीत सादरम् ॥ ४१ ॥ इदमेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतिः । येन विशुद्धभावेन सर्वथात्मार्पणं गुरौ ॥ ४२ ॥ गुरुता शिष्यता चैव तयोर्वत्सरकालतः । दापयेत् स्वकृतं दोषं पत्नी पापं स्वभर्तरि ॥ ४३ ॥ तथा शिष्यार्जितं पापं गुरुमाप्नोति निश्चितम् । सद्गुरुः स्वाश्रमे शिष्यं वर्षमेकं परीक्ष्य वै ४४ दीक्षाकालं ततः प्राज्ञो भावयेत् सुसमाहितः । शरत्काले च वैशाखे दीक्षा श्रेष्ठफलप्रदा ॥ ४५ ॥ फाल्गुने मार्गशीर्षे च ज्येष्ठे दीक्षा च मध्यमा । आषाढो माघमासश्च कनिष्ठौ सद्भििरादृतौ ॥ ४६ ॥ निन्दितः श्रावणश्चैत्रः पौषो भाद्रपदस्तथा । निन्दितेष्वपि मासेषु दीक्षोक्ता ग्रहणे शुभा ॥ ४७ ॥ विषुवायनयोर्द्वन्द्वे आषाढे मदनोत्सवे । ग्रहणेऽर्कस्य चेन्दोर्वा दिनं तत्फलदं भवेत् ॥ ४८ ॥ मन्त्रारम्भं सुधीः कुर्याच्छुक्लपक्षे शुभेऽहनि । रवौ गुरौ सिते सोमे कर्तव्यं बुधवासरे ॥ ४९ ॥ पूर्णिमा पञ्चमी चैव द्वितीया सप्तमी तथा । त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ता सर्वकामदा ॥ ५० ॥ पञ्चाङ्गशुद्धदिवसे स्वोदये राशितारयोः । १ 'दै' क पाठ ।

षड्विंशः पटलः । २४३ गुरुशुक्रोदये शुद्धे लग्ने द्वादशशोभिते ॥ ५१ ॥ चन्द्रतारानुकूले च स्थिरे दीक्षा शुभा प्रिये । त्रिविधा सा भवेद् दीक्षा मान्त्री शाक्ती च शांभवी ॥५२॥ मन्त्रार्चनासनस्थानध्यानयोगादिभिः कृता । मान्त्री दीक्षा च सा प्रोक्ता यथाशास्त्रोक्तरूपिणी ॥५३॥ सिद्धैः स्वशक्तिमालोक्य तया केवलया शिशोः । निरुपायकृता दीक्षा शा[केयो?क्रीयं]परिकीर्तिता ॥५४॥ अभिसंधिं विनाचार्यशिष्ययोरुभयोरपि । देशिकानुग्रहेणैव शिवताव्यक्तिकारिणी ॥ ५५ ॥ शिष्टा तु शांभवी दीक्षा शिवावेशनकारिणी । अज्ञानाद् विश्वविज्ञानं त्राणं संसारबन्धनात् ॥ ५६ ॥ यतः करोति संसिद्धयै मन्त्र इत्युच्यते तदा । भूमेः परिग्रहं कुर्याद्यथोक्तं ते मया पुरा ॥ ५७ ॥ शल्यादिशोधनं कुर्याद् याज्ञे विधिविधानतः । विप्राशि[रा?षा] वेदघोषैर्मङ्गलाचारपूर्वकम् ॥ ५८ वास्तोर्बलिं प्रकुर्वीत मण्डलं रचयेत् तथा । सर्वमङ्गलसंपत्त्यै विदध्यादङ्कुरार्पणम् ॥ ५६ ॥ गुरुः कालं विनिश्चित्य प्रागेव सप्त वासरान् । शिष्यानुकूलमन्त्रेण पूजयेत् परदेवताम् ॥ ६० ॥ प्रणवाद्यैर्नमोऽन्तैश्च रात्रौ रात्रीशनामभिः । प्रो(क्त?क्तान्)बलींस्तु तेषां वै वितरेद्विधिना गुरुः ॥६१॥ १ 'शेषं' क पाठः । २ 'याज्ञी' क पाठ ।

२४४ गन्धर्वतन्त्रे । पूजां रात्रौ प्रकुर्वीत दिक्पालानपि पूजयेत् । तत्तद् ध्वजमधिष्ठाय तत्तद्वर्णविराजितम् ॥ ६२ ॥ पायसान्नैर्बलिं तेभ्यो दत्त्वा तान् प्रार्थयेद् गुरुः । धारायुक्तं वारिपात्रं तत्तन्मन्त्रानुमन्त्रितम् ॥ ६३ ॥ शिरस्याधाय देवेशि प्रदक्षिणमनुव्रजेत् । यज्ञं संरक्षयेद् दिव्यमादौ गुरुरनन्यधीः ॥ ६४ ॥ शक्रादिसहिता देवाः पूजितास्तर्पितास्तथा । म(थं?खं)रक्षन्तु संतुष्टा लोकपाला नमोऽस्तु वः ॥ ६५ ॥ म(थे?ख)ग्रहणपूर्वेद्युः सायमेव निवासनेम् । गुर्वादिসহিতो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम् ॥ ६६ ॥ विधिवन्मण्डपं चारुवेदिकामध्यशोभितम् । पताकाध्वजसंकीर्णं वितानादिविभूषितम् ॥ ६७ ॥ निर्धूमशान्तसंबुद्धदीपावलिभिरञ्चितम् । पुष्पाक्षतफलैः कुम्भैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ ६८ ॥ तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलंकृतम् । संवृतं कदलीस्तम्भैः पूगोपेतैरैरंकृतम् ॥ ६६ ॥ पञ्चगव्येन तद्गेहं चक्रराजं शिशुं तथा । शोधयेन्मूलमन्त्रेण मन्त्रितेन वरानने ॥ ७० ॥ समानं पञ्चगव्यानां कृत्वा भागं विशोधयेत् । मूलमन्त्रेण संमन्त्र्य कुशाग्रेणैव शोधयेत् ॥ ७१ ॥ तेन सर्वविशुद्धिः स्यात् सर्वपापनिकृन्तनम् । १ 'रवि' ख. पाठः । २ 'न्तै.' ख. पाठ. । ३ 'पात्रै' ख पाठ ।

षड्विंशः पटलः । २४५ महापातकजातानि कृत्वा गव्यं पिबेद्यदि ॥ ७२ ॥ नाशयेत् पानमात्रेण इत्याहुर्वेदवेदिनः । सुस्नातं शुद्धवेशं च शिष्यं सुस्थिरमानसम् ॥ ७३ ॥ आरात् (स्थोऽयं?संस्थाप्य)विधिवद् यजेदनुदिनं गुरुः । होमयेत् संस्कृते वह्नौ पायसैर्मधुराप्लुतैः ॥ ७४ ॥ आचार्यः कुण्डे विधिवत् सपूज्य परदेवताम् । मूलेनैव शिखां बद्ध्वा ततः शय्यागतं शिशुम् ॥ ७५ ॥ स्वप्नमानवमाश्रित्य (स्वाद?स्वाप)येत् पूर्वमस्तकम् । तारो हिलिद्वयं शूलपाणये द्वि(ज?ठ) ईरितः ॥ ७६ ॥ स्वप्नमानवमन्त्रोऽयं शयने परिकीर्तितः । नमोऽजाय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय महात्मने ॥ ७७ ॥ रामाय विश्वरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः । स्वप्ने कथय मे तथ्यं सर्वकार्येष्वशेषतः ॥ ७८ ॥ क्रियासिद्धिं विधास्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर । मन्त्रेण स्वापकाले तु देवं प्रार्थ्य ततः स्वपेत् ॥ ७९ ॥ स्वप्ने शुभाशुभं दृष्टं पृच्छेत् प्रातः शिशुं गुरुः । गुरुणां वार्चनं कृत्वा उपवासी जितेन्द्रियः ॥ ८० ॥ दर्भशय्यागतो रात्रौ दृष्ट्वा स्वप्नं निवेदयेत् । कन्यां छत्रं रथं दीपं प्रासादं (मङ्क?कम)लं नदीम् ॥ ८१ ॥ कु(कुमंकुषयं?अरं वृषभं)माल्यं स्वर्णं च फलिनं द्रुमम् । पर्वतं च हयं मेध्यमाममांसं सुरासवम् ॥ ८२ ॥ १ 'वा' क पाठ. । २ 'स्वपि' ख पाठः