गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
प्रस्तावना [झ] प्रकटित हुआ है। यही अखिल श्रुतियोंका सार स्वरूप है। श्रुतियोंने कहा है कि वे परमात्मा जिसको चाहते हैं वही उनको प्राप्त होते हैं- नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्॥ (कठ १/२/२३) भगवान् श्रीकृष्ण आनन्दघनमूर्त्ति हैं। जीव भी सब समय केवल आनन्दका ही अनुसन्धान कर रहा है, उसे प्राप्त नहीं कर पा रहा है। किन्तु जिस दिन जीवोंका ऐसा सौभाग्य उदित होगा, उसी दिन अर्थात् जिस समय भक्तोंके अन्तर्निहित भावोंको देखकर भगवान् स्वयं अपनेको ज्ञात करा देंगे, उसी दिन अपने सौभाग्यके बलसे स्वयं आनन्द भी उनका अनुसन्धान करेगा। साधक भक्त अपने हृदयमें कृष्णाकर्षणी प्रेमभक्ति संचयकर अपने घरमें बैठा रहेगा और प्रेमलोलुप आनन्दमय श्रीकृष्ण उसके निकट जानेके लिए परम व्याकुल हो उठेंगे। अपराधीकी भाँति अनुनय विनय करेंगे-देहि पदपल्लवमुदारं। यही निखिल श्रुतियोंका सार स्वरूप है। श्रुतियाँ कहती हैं-ब्रह्म जितना निकट है उतना दूर भी है। श्रीगीतगोविन्दके काव्य-तत्त्वकी आलोचना श्रीजयदेव कविने इस मधुर-काव्यमें गान्धर्व-विद्याका कौशल, ब्रजेन्द्रनन्दन श्रीश्यामसुन्दरके चिन्तन-स्मरणका समस्त रहस्य, सम्भोग और विप्रलम्भ दोनों प्रकारके शृंगाररसका विस्तृत विवेचन तथा काव्य-प्रणयकी प्राचीन पद्धति, सभीका मणिकाञ्चन न्यायसे सन्निवेश किया है। उन्होंने स्वयं कहा है—'सानन्दाः परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दतः' (१२/२४/११) इस चतुर्थ चरणका यह भी अभिप्राय है कि इन समस्त
[ञ] श्रीगीतगोविन्दम् वस्तुओंका पूर्णतः शुद्धरूप इस गीतगोविन्द काव्यमें ही एकमात्र उपलब्ध हो सकता है। अतएव विद्वानोंको चाहिए कि वे इस काव्यको भलीभाँति परीक्षण करके देखें और जानें भी। श्रीजयदेव कविको इस बातका दृढ़ विश्वास है कि श्रीगीतगोविन्द-काव्यके माधुर्यके सामने अंगूरकी मदिरा, चीनीकी मिठास, पके आम्रफल तथा कामिनीके अधररस-ये सब उपेक्षणीय हैं; क्योंकि इस शृंगारकाव्यमें शृंगाररसका सम्पूर्ण सार समाविष्ट है। साध्वी! माध्वीक चिन्ता न भवति भवति शर्करे! कर्कशासि, द्राक्षे! द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत! मृतमसि क्षीर! नीरं रसस्ते। माकन्द! क्रन्द कान्ताधर! धर न तुलां गच्छ यच्छन्ति भावं, यावच्छृङ्गारसारं शुभमिव जयदेवस्य वैदग्ध्यवाचः ॥ इस काव्यमें श्रीजयदेव गोस्वामीने विभिन्न छन्द, रस अलंकार और औचित्योंका सन्निवेश किया है। श्रीराधामाधव- विलासका मधुर गायन ही कविका प्रमुख ध्येय है। इस काव्यकी चौब्बीस अष्टपदियोंके माध्यमसे कविने संगीतशास्त्र तथा रसशास्त्रके अपने गहन अध्ययनका विशद् परिचय दिया है। प्रत्येक अष्टपदीके भिन्न-भिन्न राग और ताल हैं। लगता है कि श्रीराधामाधवके सम्भोग और वियोगका कविने समाधिकी स्थितिमें साक्षात्कार किया है। गीतगोविन्दमें प्रवेश-प्रणाली कविवर श्रीजयदेव गोस्वामीने श्रीकृष्णके साथ श्रीराधाके सम्मिलनमें एक सखीको मध्यवर्तिनी रखा है। सखीके अनुगत हुए बिना तथा उनकी सहायता प्राप्त किये बिना श्रीकृष्णको प्राप्त नहीं किया जा सकता। यही समस्त भक्तिशास्त्रोंका सिद्धान्त है। सखीकी सहायता और गुरुकी सहायता एक ही बात है। गुरु होनेके लिए सखीभाव
प्रस्तावना [ट] अवलम्बन करना होता है और श्रीकृष्णको पानेके लिए सखीभावापन्न सद्गुरुका आश्रय ग्रहण करना होता है। यही अखिल श्रुतियोंका सार है। श्रुतियोंने कहा है- तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम्। शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ (श्रीमद्भागवत ११/३/२१) अर्थात् ब्रह्मको जाननेके लिए ब्रह्मनिष्ठ सद्गुरुका आश्रय करना होता है। नैमिषारण्य नामक पुण्यारण्यमें श्रीसूत गोस्वामीने श्रीमद्भागवतका पाठ करते समय श्रीमद्भागवतको ही अखिल श्रुतिसार बताया है। श्रीमद्भागवतका सार रासलीला है। सारदर्शी कविवर श्रीजयदेव गोस्वामीने कृपापरवश होकर उसी सारादपि सार श्रीमद्भागवतोक्त श्रीरासलीलाको निचोड़कर गागरमें सागर भरकर कलिजीवोंकी स्वतः प्रवृत्तिके लिए श्रीगीतगोविन्द नामक काव्यामृतको प्रकाश किया है। श्रीशुकदेव गोस्वामीने परीक्षित महाराजके प्रश्नके उत्तरमें कहा था- अनुग्रहाय भक्तानां मानुषं देहमाश्रितः। भजते तादृशीः क्रीड़ा याः श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥ अर्थात् भगवान् श्रीकृष्ण अपने भक्तोंपर अनुग्रह करनेके लिए इस प्रकारकी लीलाएँ प्रकाश करते हैं। शृंगाररस-प्रिय अभक्त भी इसे सुनकर क्रमशः श्रीकृष्ण-परायण होंगे। इसके द्वारा यह समझा जा सकता है कि भगवान् श्रीकृष्णने भक्त-अभक्त सभीके प्रति कृपावश होकर इस प्रकार शृंगारप्रिय लीलाको धरणीतल पर प्रकट की है। महर्षि वेदव्यासने सबके प्रति कृपा-परवश होकर उसको लिपिबद्ध किया और परमभक्त श्रीशुकदेव गोस्वामीने भी कृपा-परवश होकर ही पृथ्वीपर इसका प्रचार किया है। उसके पश्चात् कविवर जयदेव गोस्वामीने भी कृपा-परवश होकर और भी मधुरतर काव्यके आकारमें उसे प्रकाशित किया है। श्रीचैतन्यचरितामृतमें श्रीरायरामानन्द संवादमें
[ठ] श्रीगीतगोविन्दम् श्रीरामानन्दके मुखसे श्रीमन्शचीनन्दन गौरहरिके प्रश्नोंके उत्तरमें कहा है— प्रभु कहे,—‘साध्यवस्तुर अवधि’ एइ हय। तोमार प्रसादे इहा जानिलूँ निश्चय॥ ‘साध्यवस्तु’ ‘साधन’ बिना केह नाहि पाय। कृपा करि कह, राय, पावार उपाय॥ राय कहे,—जेइ कहाओ, सेइ कहि वाणी। कि कहिये भाल-मन्द, किछुइ ना जानि॥ त्रिभुवन-मध्ये ऐछे हय कोन धीर। जे तोमार माया-नाटे हइबेक स्थिर॥ मोर मुखे वक्ता तुमि, तुमि हओ श्रोता। अत्यन्त रहस्य, शुन, साधनेर कथा॥ राधाकृष्णेर लीला एइ अति गूढ़तर। दास्य-वात्सल्य-भावे ना हय गोचर॥ सबे एक सखीगणेर इहा अधिकार। सखी हइते हय एइ लीलार विस्तार॥ सखी बिना एइ लीला पुष्ट नाहि हय। सखी लीला विस्तारिया, सखी आस्वादय॥ सखी बिना एइ लीलाय अन्येर नाहि गति। सखीभावे जे ताँरे करे अनुगति। राधाकृष्ण-कुञ्जसेवा-साध्य सेइ पाय। सेइ साध्य पाइते आर नाहिक उपाय॥ तात्पर्य यह है कि श्रीराय रामानन्दके मुखसे साध्य वस्तुके सम्बन्धमें सुनकर श्रीचैतन्य महाप्रभुने कहा—"यहीं तक साध्य वस्तुकी सीमा और अवधि है। तुम्हारी कृपासे मैं यह सब अच्छी तरहसे जान गया। किन्तु यह अत्यन्त गम्भीर साध्य-वस्तु बिना साधनके कोई नहीं पा सकता। हे राय! आप कृपा करके इसको प्राप्त करनेका उपाय बतलाइये।” रायजीने कहा—"आप जो कुछ हमारे हृदयमें
प्रस्तावना [ड] प्रेरणा करते हैं, वही मैं कहता हूँ। इसमें अच्छा या बुरा मैं क्या कह रहा हूँ, कुछ नहीं जानता? कौन ऐसा धीर व्यक्ति है, जो आपकी मायाके नृत्यमें स्थिर रह सके। अतएव मेरे मुखसे आप ही वक्ता हैं और आप ही श्रोता हैं। यह अत्यन्त रहस्यकी बात है। अब मैं उस अत्यन्त गूढ़ साधनकी बात बतला रहा हूँ। श्रीराधाकृष्णकी यह कुञ्जलीला—रासलीला अत्यन्त गम्भीर है। दास्य, सख्य, वात्सल्य आदि भाववाले भक्तोंको भी यह लीला दृष्टिगोचर नहीं होती। इसमें उनका भी प्रवेशाधिकार नहीं है। एकमात्र सखियोंका ही इसमें अधिकार है। सखीसे इस लीलाका विस्तार होता है। सखीके बिना यह लीला पुष्ट नहीं होती। सखियाँ इस लीलाको विस्तार करती हैं और वे ही इसका आस्वादन करती हैं। इसलिए सखीकी सहायताके बिना, उनका आश्रय लिये बिना इस लीलामें प्रवेश करनेका और कोई भी उपाय नहीं है। जो सखियोंके भावोंका अनुसरण करते हैं, उनके आनुगत्य और आश्रयमें रहकर भजन करते हैं, केवल वे ही श्रीराधाकृष्णकी कुञ्जसेवाको प्राप्त हो सकते हैं। इस साध्यको पानेके लिए सखीके पदाश्रय और उनके स्मरणके बिना कोई दूसरा उपाय नहीं है।” श्रीजयदेव कविका जीवन चरित्र कविवर श्रीजयदेव गोस्वामीने पश्चिम बंगालके वीरभूमि जिलेमें प्रायः दस कोस दक्षिणमें अजय नदीके उत्तर भागमें स्थित केन्दुबिल्व नामक ग्राममें जन्म ग्रहण किया था। यह केन्दुबिल्व ग्राम साधारणतः केन्दुलीके नामसे ही विशेषरूपसे प्रचलित है। श्रीजयदेवके पिताजीका नाम भोजदेव और उनकी गर्भधारिणी माताका नाम वामादेवी था। श्रीजयदेव गोस्वामीने स्वयं ही कहा है—
[ढ] श्रीगीतगोविन्दम् वर्णितं जयदेवकेन हरेरिदं प्रवणेन। केन्दुबिल्व-समुद्र सम्भव-रोहिणी-रमणेन ॥ जिस प्रकार महाराज विक्रमादित्य एक परम विद्योत्साही और गुणग्राही थे, बंगाधिपति महाराज लक्ष्मणसेन भी उसी प्रकारसे विद्वान और गुणियोंका समादर करते थे। महाराज विक्रमादित्यकी सभा जैसे कालिदास, वररुचि आदि नवरत्नोंकी शोभासे अलंकृत होती थी, महाराज लक्ष्मणसेनकी सभामें उसी प्रकार गोवर्द्धनाचार्य, जयदेव इत्यादि पञ्चरत्न विराजमान थे।^(१) उक्त महाराजकी सभाके द्वारदेशमें प्रस्तर फलकमें जो श्लोक लिखा गया है, उसका पाठकर यह ज्ञात होता है कि महाराज लक्ष्मणसेनकी सभामें गोवर्द्धन, शरण, जयदेव, उमापति और कविराज नामक राज-पण्डित थे। वह इस प्रकार है— वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां। जानीते जयदेव एव शरणं श्लाघ्यो दुरुह-द्रुते ॥ शृङ्गारोत्तर सत्प्रमेय-वचनैराचार्य-गोवर्द्धन। स्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कवि-क्ष्मापतिः ॥ अतः श्रीगीतगोविन्दके प्रारम्भमें कवि जयदेव गोस्वामीके द्वारा लिखित इस श्लोकमें इन सभी राजपण्डितोंके नाम उल्लिखित हैं। इनमें उमापतिधर महाराजके प्रधानमंत्री थे। वे सभी पण्डितोंका समादर करते थे। श्रीजयदेव गोस्वामीने कब जन्म ग्रहण किया, यह निर्णय करना परम दुसाध्य है। श्रीचैतन्यमहाप्रभुके प्रधान शिष्य श्रीसनातन गोस्वामी द्वारा लिखित प्रमाणके अनुसार श्रीजयदेव गोस्वामीको बंगाधिपति महाराज लक्ष्मीसिंहका समकालीन व्यक्ति कहा जा सकता है। प्रामाणिक ग्रन्थोंके आधार पर (१) गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः। कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च॥
प्रस्तावना [ण] यह कहा जाता है कि १०३० शकाब्द और ११०७ खृष्टाब्द श्रीलक्ष्मणसेनके राजत्वका समय है। इसके सम्बन्धमें डा. राजेन्द्रलाल मित्रने गभीर गवेषणा द्वारा पुष्ट प्रमाणोंके आधार पर ऐसा लिखा है। अतएव उपरोक्त प्रमाणोंके द्वारा यह प्रतिपन्न हो रहा है कि श्रीलक्ष्मणसेन द्वादश शताब्दीके व्यक्ति थे और उन्हींके समसामयिक श्रीजयदेव कवि भी द्वादश शताब्दीके होंगे, इसमें सन्देहकी कोई बात नहीं है। महाराज पृथ्वीराजके सभासद चाँदकविने अपने चौहान-राष्ट्र नामक ग्रन्थमें प्राचीन कवियोंका गुणगान किया है। श्रीजयदेव कवि एवं गीतगोविन्दका भी उसमें उल्लेख है। खृष्टीय द्वादश शताब्दीके शेषभागमें पृथ्वीराज दिल्ली नगरमें राज्य कर रहे थे। ११९३ खृष्टाब्दमें दृशद्वति नदीके तीर पर मुहम्मद गौरीके साथ युद्धमें वे मारे गये। इसके द्वारा स्पष्ट प्रमाणित हो रहा है कि चाँदकविके पूर्व ही गीतगोविन्दकी रचना हो चुकी थी। ऐसा नहीं होनेसे चाँदकवि अपने ग्रन्थमें गीतगोविन्दका नामोल्लेख नहीं कर सकते थे। श्रीजयदेव गोस्वामीकी जीवनीके सम्बन्धमें नाभाजी भट्ट प्रणीत भक्तमाल ग्रन्थमें अनेक अद्भुत और अलौकिक घटनाओंका वर्णन है। ग्रन्थके बाहुल्यसे उन सब विषयोंका अधिक वर्णन करना अनावश्यक समझता हूँ। श्रीजयदेव गोस्वामीको मानव-लीला सम्वरण किये हुए अनेक शताब्दियाँ बीत चुकी हैं; किन्तु आज भी उनके तिरोभावके स्मरणमें कान्दुली-ग्राममें प्रतिवर्ष माघ महीनेमें मकर-संक्रान्तिसे आरम्भ होकर एक विराट् मेला लगता है। उस मेलेमें पचास-साठ हजारसे एक लाख तक लोग सम्मिलित होकर श्रीजयदेव गोस्वामीकी समाधि मन्दिरमें उपासना करते हैं और उस समय सभी वैष्णव लोग मिलकर श्रीराधाकृष्णके मिलन विषयक श्रीजयदेव गोस्वामीके काव्यका पठन-पाठन करते हैं।
[त] श्रीगीतगोविन्दम् श्रीगीतगोविन्दकी टीकाएँ श्रीगीतगोविन्दकी निम्नलिखित छह प्रसिद्ध टीकाएँ प्राप्त होती हैं— १. रसमञ्जरी—इसके प्रणेता महामहोपाध्याय शंकरमिश्र हैं। उन्होंने इस टीकाका प्रणयन श्रीशालीनाथकी प्रेरणासे किया था। २. रसिकप्रिया—इस व्याख्याके प्रणेता कुम्भनृपति कुम्भकरण थे। ये मेवाड़के राजा थे। इनके राज्यकालका समय ईसाकी चौदहवीं शताब्दीका प्रथम चरण माना जाता है। ३. सञ्जीवनी—इसके प्रणेता वनमाली भट्ट हैं। ४. पदद्योतनिका—इसके प्रणेता नारायण भट्ट हैं। ५. बालबोधिनी—इसके प्रणेता श्रीपुजारी गोस्वामी हैं। ६. दीपिका—इसके प्रणेता आचार्य गोपाल हैं। इस ग्रन्थकी मूल प्रतिलिपिका संकलन श्रीमान् भक्तिवेदान्त तीर्थ महाराजने बड़े परिश्रमसे किया है। उन्होंने इस अभिनव संस्करणका ढाँचा प्रस्तुत किया। तत्पश्चात् बेटी श्रीमती मधु खण्डेलवाल एम. ए., पीएच. डी. ने इसकी भाषाका संशोधन और अलंकृत कर मानो इसमें प्राणशक्तिका संचार किया है। यही नहीं अपितु सौभाग्यवती बेटीने बड़े परिश्रमसे इस गीतगोविन्द-ग्रन्थके दुर्लभ किन्तु अतिशय सुन्दर और भावपूर्ण श्रीविनयमोहन सक्सेना, दिल्ली निवासी द्वारा रचित पद्यानुवाद खोजकर इसमें सन्निहित किया है। इसका यह कार्य अत्यन्त सराहनीय है। श्रीभक्तिवेदान्त माधव महाराजजीने तथा श्रीओमप्रकाश ब्रजवासी एम. ए., एल. एल. बी., साहित्यरत्नने इसका विशेषरूपसे प्रूफ-संशोधन किया है। श्रीमान् सुबलसखा ब्रह्मचारी और श्रीपुरन्दर ब्रह्मचारीने कम्प्यूटरसे इसकी प्रतिलिपि प्रस्तुत की है। विशेषतः श्रीमान् पुण्डरीक ब्रह्मचारी तथा
प्रस्तावना [थ] सौभाग्यवती वृन्दादेवीने मेरे साथ रहकर बड़े परिश्रमसे इस ग्रन्थका प्रूफ-संशोधन किया है। मैं श्रीजयदेव गोस्वामी तथा उनकी परमाराध्या श्रीराधिका एवं ब्रजेन्द्रनन्दन श्रीश्यामसुन्दरके चरणोंमें प्रार्थना करता हूँ कि वे उनपर अहैतुकी कृपा करें, जिससे वे इस प्रसिद्ध काव्यके यथार्थतः अधिकारी बन सकें। शीघ्रतासे इसका प्रकाशन होनेके कारण कुछेक त्रुटियाँ रह गई हैं। कृपालु सहृदय पाठकगण इन त्रुटियोंका संशोधन कर इसके भावार्थको ग्रहण करेंगे और पत्रके माध्यमसे मुझे सूचित करेंगे, जिसका मैं अगले संस्करणमें संशोधन कर सकूँ। फाल्गुन पूर्णिमा श्रीहरि-गुरु-वैष्णव कृपालेश प्रार्थी ५१७ श्रीगौराब्द दीनहीन भारतीयाब्द १९२४, त्रिदण्डिभिक्षु श्रीभक्तिवेदान्त नारायण १८ मार्च २००३ ई.
[अ] विषय—सूची सर्ग पृष्ठ प्रथम — सामोद-दामोदरः १ द्वितीय — अक्लेश केशवः ९१ तृतीय — मुग्ध मधुसूदनः १२५ चतुर्थ — स्निग्ध-मधुसूदनः १५१ पञ्चम — सकांक्ष-पुण्डरीकाक्षः १८१ षष्ठ — धृष्ट-वैकुण्ठः २०९ सप्तम — नागर-नारायणः २२३ अष्टम — विलक्ष-लक्ष्मीपतिः २७२ नवम — मुग्ध-मुकुन्दः २९० दशम — मुग्ध-माधवः ३०४ एकादश— स्वानन्द-गोविन्दः ३३० द्वादश — सुप्रीत-पीताम्बरः ३७५
[आ] चित्र-सूची चित्र सर्ग पृष्ठ १. हरि-राधा मदमाते प्रथम २ २. हरि-मूरतका ध्यान द्वितीय ९४ ३. मैं अपराधी रोक न पाया तृतीय १२८ ४. और सखीकी व्यथा-कथा चतुर्थ १५० ५. तव विरहे वनमाली पंचम १८२ ६. हे हरि, राधा आवास गृहे षष्ठ २१० ७. विफल रूप यौवन नव मेरा सप्तम २२६ ८. मनिनी ! मत अब मान करो नवम २९२ ९. प्रिये चारुशीले ! तजो मान प्यारा दशम ३०६ १०. चल सखि ! चल घनश्याम सदनमें एकादश ३३२ ११. मानिनि ! अपना मान बिसारो द्वादश ३७८ १२. अनुहारमयी राधा द्वादश ३८६ चित्रकारोंकी सूची १. श्रीश्याम रानी दासी (प्रमुख चित्रकार) २. श्रीकृष्णकारुण्य दास (सहायक) ३. श्रीसत्प्रेम दास ( ,, ) ४. श्रीगोपी दासी ( ,, ) ५. श्रीनीलाम्बरी दासी ( ,, ) ६. श्रीसुन्दरी दासी ( ,, ) ७. श्रीकृष्णवल्लभ दासी ( ,, ) ८. श्रीप्रेमानन्दी दासी ( ,, ) ९. श्रीप्रेमवती दासी ( ,, ) १०. श्रीअनिता दासी ( ,, )
[इ] श्लोक-सूची अ पृष्ठ संख्या आ पृष्ठ संख्या अङ्गेष्वाभरणं करोति २१९ आपादलम्बिनीमाला ३९ अङ्गे स्वेदः ११६ आवासो विपिनायते १६१ अक्ष्णोर्निक्षिपदञ्जनं ३४५ आश्लेषचुम्बन २०४ अमल कमल दल लोचन ४४ आश्लेषादनु चुम्बनादनु २०१ अभिनव जलधर ४६ इ अभिव्यक्तान्य तरुणी ८४ इतस्ततस्तामनुसृत्य १२७ अतिक्रम्यापाङ्ग श्रवणपथ ३६८ इति चटुल-चाटु-पटु ३१६ अत्रान्तरे च कुलटा २२३ इत्थं केलिततीर्विहृत्य ४१२ अत्रान्तरे मसृण-रोष ३०४ इहं रस-भणने कृत २५४ अथ सा निर्गत बाधा ३९६ ई अथ कथमपि यामिनीं २७२ ईषद् विकसितै गण्डैः ७७ अथ तां गन्तुमशक्तां २०९ ईषन्मीलितदृष्टि मुग्ध ३९५ अथागतां माधवमन्तरेण २३५ उ अधिगतमखिल-सखी ३३९ उन्मद मदन मनोरथ ६० अधर-सुधारसमुपनय ३८२ उन्मीलनमधुगन्ध ७१ अद्योत् सङ्ग वसद् भुजङ्ग ६९ उरसि मुरारेरुपहित १९४ अन्तर्मोहन-मौलि-घूर्णन २८७ उल्काभवति सा यस्या ५३,१०५ अनिल-तरल-किसलय ३३६ क अनिल-तरल-कुवलय २५८ कंसारिरपि संसार १२५ अनेक नारी परिरम्भ ७३ कति न कथितमिदम् २९४ अनुरागोऽनुरक्तायां १०८ कथित समयेऽपि २२५ अमृत-मधुर-मृदुतर २६० कन्दर्प ज्वर १७५ अलसनिमीलित ११२ कनक निकष रुचि २६२ अलिकुल गञ्जन ३९९ कर कमलेन करोमि ३७९ अविरल-निपतित १५४ करतल ताल तरल ८२ अहह कलयामि २३० कालिय विषधर ४१ अहमिह निवसामि २३२ कापिविलास विलोल ७९ अहमिह निवसामि १८१ कापि कपोल तले ८० कज्ज्वल मलिन विलोचन २७७
[ई] पृष्ठ संख्या पृष्ठ संख्या काश्मीर गौर वपु ३४६ चन्द्रक चारु मयूर ९६ किं करिष्यति १३० चरण कमल गलदलक्तक २७९ किं विश्राम्यसि कृष्ण २२१ चरण किसलये कमया २५२ किमिति विषीदसि २९५ चरण रणित मणि ११४ किशलय शयन तले ३७६ चिन्तयामि तदाननं १३१ किशलय शयन निवेशितया १११ चेष्टा भवति पून्नार्यो १०९ कुरु यदुनन्दन! चन्दन ३९७ छ कुसुम विशिख शर १५५ छलयसि विक्र्मणे १७,२५ कुसुम सुकुमार २३१ ज कुसुमचय रचित शुचि ३५० जनकसुताकृतभूषण ४५ कृष्णोऽपि तं दन्तवक्रं ५५ जनयसि मनसि २९७ केलिकला कुतुकेन ८१ जयश्रीविन्यस्तैर्महित ३७१ कोकिल कलरव ११३ जलदपटलबलबिन्दु ९९ क्लेशकर्म विपाका ९२ जित विस शकले मृदु २४९ क्षितिरति विपुलतरे १७,२१ त क्षत्रिय रुधिरमये १७,२६ तत्किं कामपि २३३ क्षणमपि विरहः १७७ तन्विखिन्नमसूचया १३३ क्षम्यतापरं १३५ तरल-दृगञ्चल-चलन ३६२ ग तवकरकमलवरे १७,२४ गणयति गुणग्रामं भ्रामं १०४ तवचरणेप्रणता ४७ गतवति सखीवृन्दे ३७५ तवेदं पश्यन्त्याः २८५ गोपकदम्ब नितम्बवती ९७ तस्याः पाटलपाणिजाङ्कित ३९१ घ तानिस्पर्शसुखानि १४५ घटयति सुघने कुच युग २४८ तामथ मन्मथ खिन्नां २९० घनचय रुचिरे रचयति २४६ तामहं हृदि सङ्ग १३२ घन जघन स्तन ३३४ तालफलादपि २९४ च तिर्यक् कण्ठ विलोल १४७ चञ्चल कुण्डल २४० त्वमसि मम भूषणं ३०९ चन्दन चर्चित नील ७४,७५ त्वां चित्तेन चिरं ३५५ त्यजति न पाणि तलेन १६७
[उ] पृष्ठ संख्या पृष्ठ संख्या त्वद्राम्येन समं २०० प त्वदभिसरण २१२ पर्यङ्कीकृत नाग नायक ४१३ त्वरितमुपैति न २१४ पद्मापयोधर तटी ४९ त्वामप्राप्य मयि ४१३ पाणौ मा कुरु चूत १३९ द पीनपयोधरभार ७७ दिनमणिमण्डल ४० प्रतिपदमिदमपि १५८ दयित विलोकित २४० पूर्वं यत्र समं त्वया १८८ दर विदलित मल्ली ६८ पतति पतत्रे विचलति १९३ दशन-पदं भवदधर २८१ पश्यति दिशि दिशि २११ दहति शिशिर मयूखे १८५ परिहर कृतातङ्के ३१७ दिशि दिश किरति १६६ प्रीतिं वस्तनुतां हरिः ३२७ दुरालोकः स्तोक १२१ प्रत्यूहः पुलकांकुरेण ३८७ दृश्यसे पुरतो गतागत १३४ प्रथम समागम लज्जितया ११० दृशौ तव मदालसे ३२५ प्रलयपयोधिजले १६, १८ दोर्भ्यां संयमितः पयोधर ३८८ प्रसरति शशधर २२४ ध प्राणेश्वरं प्रणय २९१ ध्यानलयेन पुरः १५९ प्रातर्नील निचोलम् २६९ ध्वनति मधुप समूहे १८५ प्रिय-परिरम्भण-रभस ३८१ न प्रियं व्यक्ति पुरोऽन्यत्र ८४ नयन विषयमपि १६८ ब नव-भवदशोक-दल ३४९ बन्धूकद्युति-बान्धवो ३२३ नाभिमूल कुचोदर १०९ बहिरिव मलिनतरं २८२ नामसमेतं कृत सङ्केतं १९२ बाधां विधेहि २६८ नायातः सखि ! निर्दयो २५५ भ नितम्बिनी चुम्बित १९ भजन्त्यास्तल्पान्तं ३६९ निद्राकषाय २८५ भणति कवि जयदेव १८७ निन्दति चन्दनमिन्दु १५२ भवति विलम्बिनी २१६ निन्दसि यज्ञ विधेरहह १८, ३० भ्रमति भवानवला २८३ निभृत निकुञ्ज गृहं १०६ भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि ४०१ नील नलिनाभमपि ३११ भ्रूचापे निहितः कटाक्ष १४३
[ऊ] पृष्ठ संख्या पृष्ठ संख्या भ्रूपल्लवो धनुरपाङ्ग १४१ र म रचय कुचयो पत्रश्चित्रं ४०६ मञ्जुतर-कुञ्जतल ३४९ रजनि-जनित-गुरु २७३ मणिमय मकर मनोहर १०१ रतिगृहजघने २५० मदन महीपति कनक ६२ रतिसुख समय ११५ मधु मुदित-मधुप-कुल ३५३ रतिसुखसारे १९० मधुमुर नरक विनाशन ४३ रमयति सुभृशं कामपि २५३ मधुरतर पिक-निकर ३५४ राधामुग्धमुखारविन्द २०५ मनोभवानन्दन २६५ राधावदन-विलोकन ३५८ मम मरणमेव वरमिति २२८ रासोल्लास भरेण ८८ मम रुचिरे चिकुरे कुरु ४०३ रिपुरिव सखी संवासोऽयं २६६ माध्विका परिमल ६५ ल मामतिविफलरुषा ३८४ ललित लवङ्ग लता ५६,५७ मामहह विधुरयति २२९ व मामियं चलिता विलोक्य १२९ वदनकमल-परिशीलन ३६३ माराङ्के रति-केलि-सङ्कुल ३९० वदन-सुधानिधि गलितम् ३८० मुखरमधीरं त्यज १९३ वदसि यदि किञ्चिदपि ३०५ मुग्धे विधेहि मयि ३१९ वपुरनुहरति तव-स्मर २७८ मुहुरवलोकित मण्डन २१३ वर्णित जयदेवकेन १३६ मृगमद-रस-वलितं ४०२ वसति दशनशिखरे १७,२२ मृगमद सौरभ ६१ वसति विपिन विताने १८६ मृदुचल मलय पवन ३५१ वसन्ते वासन्ती कुसुम ५१ मेघैर्मेदुरमम्बरं १ वहति च चलित १५६ म्लेच्छ निवह निधने १८,३१ वहति मलय समीरे १८४ य वहसि वपुषि विशदे १७,२९ यद्गान्धर्व-कलासु ४०८ वाग्देवताचरित ८ यदनुगमनाय निशि २२७ वाचः पल्लव १३ यदि हरि स्मरणे ११ विकसित-सरसिज २५९ यमुनातीर वानीर १५१ विकिरति मुहुः १९८ यह्रम्बुजाक्षापससार ५५ विगलित लज्जित ६३
[ऋ] पृष्ठ संख्या पृष्ठ संख्या विगलित वसनं परिहृत १९५ श्रीजयदेव भणितम् ६७,८४, विचलदल कललितानन २३९ १०३,११७,१६०,१७० वितत बहु बल्लिनव ३५२ श्रीजयदेव-भणितमति २९८ वितरसि दिक्शरणे १७,२७ श्रीजयदेव-भणितमधरीकृत ३४१ विपुल पुलक पालिः २१७ श्रीजयदेव-भणितमिदमनुपद ३८५ विपुल-पुलक-पृथु २४१ श्रीजयदेव-भणित-रति २८४ विपुल-पुलक-भर ३६५ श्रीजयदेव-भणित-वचनेन २६४ विपुल पुलक भुज ९८ श्रीजयदेव भणित हरि २४३ विरचित-चाटु-वचन ३३१ श्रीजयदेव वचसि रुचिरे ४०५ विरह-पाण्डु-मुरारि २४४ श्रीजयदेवे कृत-हरि १९७ विलिखति रहसि १५७ श्रीभोजदेव प्रभवस्य ४१४ विशद कदम्बतले १०२ शृणुरमणीतरं ३३५ विश्वेषामनुरञ्जनेन ८५ श्लिष्यति कामपि चुम्बति ८३ विहरति वने राधा ९१ श्लिष्यति चुम्बति २१५ विहित पद्मावती सुख ३५४ श्वसित पवनमनुपम १६६ विहित विशद-विस २१३ स वृष्टि-व्याकुल गोकुलावन १७८ सकल-भुवन-जन-वर २६३ वेदानुद्धरते जगन्ति १८,३४ सजल-जलद-समुदय २६२ व्यथयति वृथा मौनं ३२२ सजल-नलिनीदल २९७ व्यालोलः केशपाशः ३९३ सञ्चरदधर सुधा ९३ श सत्यमेवासि यदि ३०८ शशिमुखे ! तव भाति ३२० समय-चकितं २०४ शशिकिरण-च्छुरितोदर ३६४ समर समरोचित विरचित २३७ शशिमुखि ! मुखरय ३८३ समुदित मदने रमणी २४५ शिखण्ड बर्होच्चय ५६ सरस घने-जघने-मम ४०४ श्यामल-मृदुल-कलेवर ३६१ सरस मसृणमपि १६५ श्रमजलकण-भर २४२ साकूत स्मितमाकुलाकूल १२२ श्रितकमलाकुच ३६,३८ साध्वी माध्वीक ४०९ श्रीजयदेवकविभणित विभव ३६७ सान्द्रानन्द पुरन्दरादि ३०१ श्रीजयदेवकवेरिदम् ३३,४८,२१७ सा रोमाञ्चति शीत्करोति १७१
[ए] पृष्ठ संख्या पृष्ठ संख्या सा मां द्रक्ष्यति वक्ष्यति ३४३ स्मर-शर-सुभग-नखेन ३४० सा ससाध्वस सानन्दं ३५७ स्मरातुरां दैवत वैद्य १७४ सानन्दं नन्दसूनुर्दिशतु ३७१ ह सुचिरमनुनयेन ३३० हस्त स्रस्त विलास ११९ सौन्दर्यैकनिधेरनङ्ग ३७३ हरि चरण शरण २३२ स्तन विनिहितमपि १६४ हरि परिरम्भण वलित २३८ स्तम्भः स्वेदोऽथ १७२ हरिरभिमानी १९६ स्थल-कमलगञ्जनं ३१३ हरिरभिसरति वहति २९३ स्थल-जलरुह-रुचि २६१ हरिरिति हरिरिति जपति १६९ स्थानेयानासने ७७ हरिरुपयातु वदति २९८ स्निग्धे यत्परुषाणि २९९ हरि हरि याहि २७४ स्फुरतु कुचकुम्भ ३१२ हारममलतर-तारमुरसि ३६० स्फुरदतिमुक्तालता ६६ हारावली-तरल-काञ्चन ३४८ स्फुरतुमनङ्ग-तरङ्ग ३३७ हृदि विसलता हारो १३७ स्मर-गरल-खण्डनं ३१५ हे मनोहर वेष धारिन् ४००
इस चित्र में कोई पाठ (text) या सामग्री उपलब्ध नहीं है (चित्र पूर्णतः रिक्त/सफ़ेद है)।
श्रीश्रीगुरु-गौराङ्गौ-जयतः श्रीश्रीगीतगोविन्दम् प्रथमः सर्गः सामोद-दामोदरः मेघैर्मेदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालद्रुमै- र्नक्तंभीरुरयं, त्वमेव तदिमं राधे! गृहं प्रापय। इत्थं नन्दनिदेशतश्चलितयोः प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकूले रहः केलयः ॥१ ॥ अन्वय—[कदाचित् बालगोपालेन सह गोष्ठस्थितो नन्दः सायं समये मेघाडम्बरमालोक्य स्वयं कार्यान्तरव्यासक्ततया नन्दनं गृहं नेतुमशक्तः किमपि कार्यमुद्दिश्य तत्रोपस्थितां राधां प्रति आह];—अम्बरं (आकाशतलं) मेघैः मेदुरं (निविड़- तमसाच्छन्नतया सान्द्र-स्निग्धं) वनभुवः (आरण्य-प्रदेशाः) तमालद्रुमैः (घनसन्निविष्टैः तमालवृक्षैः) श्यामाः (गाढ़नीलवर्णाः) [तथा च] अयं [मम शिशुः] नक्तं (सप्तम्यन्तमव्ययम्, रात्रौ इत्यर्थः) भीरुः (नितरां भयशीलः) (पूर्वरात्रे) त्वां विहाय अन्याभिः कृतरमणापराधतया त्वत्कृत-बहु-नायिकावल्लभा- रोपणाशङ्की अतएव भीरुः]; तत् (तस्मात्) हे राधे, त्वमेव इमं (बालगोपालं) गृहं (आलयं) प्रापय (नय); इत्थं (एवं) नन्दनिदेशतः (नन्दस्य आज्ञया); [अथवा नन्दयतीति नन्दः, नन्दश्चासौ निदेशश्चेति नन्दनिदेशः श्रीराधासखावचनं तस्मात्] प्रत्यध्वकुञ्जद्रुमं (कुञ्जेनोपलक्षितो द्रुमः कुञ्जद्रुमः, अध्वनः कुञ्जद्रुमोऽध्वकुञ्ज-द्रुमः, तं लक्षीकृत्य तत्रेत्यर्थः) चलितयोः (प्रस्थितयोः) राधामाधवयोः यमुनाकूले रहःकेलयः (विजनविहाराः)
“हरि-राधा मदमाते। यमुन-पुलिनके कुंज-कुंजसे क्रीड़ा करते जाते।”