गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

" or "माहिंसीरेतदस्तु"? 'मा' 'हिं' 'स' 'ी' 'र्' 'ए' 'त' 'द' 'स' '्' 'त' 'ु' -> "माहिंसीरेतदस्तु". "हुतन्तव" -> 'हु' 'त' 'न्' 'त' 'व'. "स्वाहे"ति ॥ -> quotes around "त्यक्तं रिहाणा व्यन्तु वय" and "यः पशूनामधिपती... स्वाहे".

Let's review the required format: "Transcribe the text on Vedanga Kalpa / Shrauta / Grihya / Shulba Sutra page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all sutras, prayoga vidhi, mantras, bhashya, geometric measurements, altars, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line. Do NOT output LaTeX math syntax."

Let's count the lines on the image carefully to make sure each line matches: ( ६ ) ५ अथ हविष उपस्तीर्यावद्यति ॥ ६ मध्यात्पूर्वाद्धाच्चतुरवत्तीचेद्ववति ॥ (Wait, let's look at user's prompt: in many transcriptions people might write चेद्वदति or चेद्ववति. Let's look at the image again very carefully: could

( १० ) ३ “ब्राह्मणस्य तृप्तिमनुतृप्यामी”ति ह यज्ञस्य वेदयन्ते ॥ ४ अथ यदस्यान्यदन्नमुपसिद्धं स्यात् ॥ ५ अथ ब्राह्मणान्भक्तेनोपेप्सेत् ॥ ६ पूर्णपात्रोदक्षिणा तं ब्रह्मणे दद्यात् ॥ ७ कंसं चमसं वाऽन्नस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य ‟वाऽपि वा फलानामेवैतं पूर्णपात्रमित्याचक्षते ॥ ८ ब्रह्मैवैक ऋत्विक् ॥ ९ पाकयज्ञेषु स्वयंऽहोता भवतीति ॥ १० पूर्णपात्रोऽवमः पाकयज्ञानां दक्षिणा ॥ ११ अपरिमितम्पराद्धर्धम् ॥ १२ अपि ह सुदाः पैजवन ऐन्द्राग्नेन स्थालीपाकेनेष्ट्वा शतं सहस्राणि ददौ ॥ १३ अथ यदि गृह्येऽग्नौ सायं प्रातर्होमयोर्वा दर्शपूर्णमासयोर्वा हव्यं वा होतारं वा नाधिगच्छेत् कथं कुर्यादिति ? ॥ १४ आसायमाहुतेः प्रातराहुतिर्नात्येत्याऽऽप्रातराहुतेः सायमाहुतिरामा- वास्यायाः पौर्णमासं नात्येत्यापूर्णमास्या आमावास्यम् ॥ १५ एतेनैवावकाशेन हव्यं वा होतारं वा लिप्सेत् ॥ १६ अपि वा यज्ञियानामेवौषधिवनस्पतीनां फलानि वा पलाशानि वा श्रपयित्वा जुहुयात् ॥ १७ अप्यप एवान्ततो जुहुयादिति ह स्माह पाकयज्ञ ऐडोहुतं ह्येव ॥ १८ अहुतस्य प्रायश्चित्तं भवतीति ॥ १९ नाव्रतो ब्राह्मणः स्यादिति ॥ २० अथाप्युदाहरन्ति ॥ २१ यावन्न हूयेताभोजनेनैव तावत्सन्तनुयात् ॥ २२ अथ यदाधिगच्छेत् प्रतिजुहुयात् ॥ २३ एवमस्य व्रतं सन्ततं भवतीति ॥ २४ एषोऽत ऊर्ध्वंऽहविराहुतिषु न्यायः ॥ २५ मन्त्रान्ते स्वाहाकारः ॥ २६ आज्याहुतिष्वाज्यमेव संस्कृत्योपघातं जुहुयात् नाज्यभागौ न स्विष्टकृत् ॥ २७ आज्याहुतिष्वनादेशे पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च महाव्याहृतिभिर्होमः ॥ २८ यथा पाणिग्रहणे तथा चूडाकरणे चोपनयने गोदाने च ॥ २९ अपवृत्ते कर्म्मणि वामदेव्यगानंऽशान्त्यर्थं शान्त्यर्थम् ॥ इति प्र०प्र०नवमी कण्डिका ॥ १ ॥ ९ ॥ समाप्तश्च प्रथमः प्रपाठकः ॥*॥

( ११ ) अथ द्वितीयप्रपाठके प्रथमा कण्डिका — १ पुण्ये नक्षत्रे दारान्कुर्वीत ॥ २ लक्षणप्रशस्तान्कुशलेन ॥ ३ तदलाभे पिण्डान् ॥ ४ वेद्याः सीताया हृदाद्गोष्ठाच्चतुष्पथाद्देवनादादहनादीरिणात् ॥ ५ सर्वेभ्यः सम्भार्य्यं नवमम् ॥ ६ समान् कृतलक्षणान् ॥ ७ पाणावाधाय कुमार्य्या उपनामये-“ऋतमेवप्रथममृतं नात्येति कश्चनर्त- इयं पृथिवी श्रिता सर्वमिदमसौ भूयादि”ति तस्या नाम गृहीत्वैषा- मेकं गृहाणेति ब्रूयात् ॥ ८ पूर्वेषाञ्चतुर्णांङ्गृण्हन्तीमुपयच्छेत् ॥ ९ सम्भार्य्यमपीत्येके ॥ १० क्रीतकैर्य्यैर्म्मार्गैर्वाऽऽप्लुताᳪसुहृत्सुरोत्तमेन सशरीरां त्रिर्म्मूर्धन्य- भिषिञ्चेत्-“कामं वेद ते नाम मदोनामासी”ति समानयाम्युमिति पतिनामगृह्णीयात्—स्वाहाकारान्ताभिरुपस्थमुत्तराभ्यां प्लावयेत् । ११ ज्ञातिकर्म्मतत् । १२ पाणिग्रहणे पुरस्ताच्छालाया अग्निरुपसमाहितोभवति ॥ १३ अथ जन्यानामेको ध्रुवाणामपां कलशं पूरयित्वा सहोदकुम्भः प्रावृतो वाग्यतोऽग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते ॥ १४ प्राजनेनान्यः ॥ १५ शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान् शूर्पेणोपसादयन्ति । पश्चादग्नेः ॥ १६ दृषदत्पुत्रञ्च ॥ १७ अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता भवति ॥ १८ अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् “याअकृन्तन्” एतयर्चा “परिधत्त धत्त वाससे”ति च ॥ १९ प्रावृतां यज्ञोपवीतिनीमभ्युदानयन् जपेत् “सोमोऽददद्गन्धर्व्वायेति” ॥ २० पश्चादग्नेः संवेष्टितकूटमेवं जातीयं वान्यत् पद्भ्या प्रवर्तयन्तीं वा- चयेत्-“प्रमे पतियानः पन्थाः कल्पतामि”ति ॥ २१ स्वयं जपेदजपन्त्यां “प्रास्या” इति ॥ २२ बर्हिषेऽन्तं कटान्तं प्रापयेत् ॥ २३ पूर्वे कटान्ते दक्षिणतः पाणिग्राहस्योपविशति ॥ २४ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमᳪसंमन्वारब्धायाः षडाज्याहुतीर्जुहो-

( १२ ) ति-“अग्निरेतु प्रथम” इत्येतत्प्रभृतिभिः ॥ २५ महाव्याहृतिभिश्च पृथक् ॥ २६ समस्ताभिश्चतुर्थीम् ॥ इति द्वितीयपाठकस्य प्रथमा कण्डिका ॥ २ ॥ १ ॥ अथ द्वितीया कण्डिका— १ हुत्वोपोत्तिष्ठतः ॥ २ अनुपृष्ठं पतिः परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽवतिष्ठते । वध्वञ्जलिं गृहीत्वा ॥ ३ पूर्वा माता लाजानादाय भ्राता वा वधूमाक्रामयेदश्मानं दक्षिणेन प्रपदेन ॥ ४ पाणिग्राहो जपति “इममश्मानमारोहे”ति ॥ ५ सकृत्सङ्गृहीतं लाजानामञ्जलिं भ्राता वध्वञ्जलावावपति ॥ ६ तं सोपस्तीर्णाभिघारितमग्नौ जुहोत्यविच्छिन्दत्यञ्जलिं “इयं नार्यु- पब्रूते” इति ॥ ७ “अर्यमण्णु देवं” “पूषणमि” त्युत्तरयोः ॥ ८ हुते पतिर्यथेतं परिव्रज्य प्रदक्षिणमग्निं परिणयति मन्त्रवान्वा ब्राह्मणः “कन्यलापितृभ्य” इति ॥ ९ परिणीता तथैवावतिष्ठते तथाऽऽक्रामति, तथा जपति तथाऽऽवपति तथा जुहोति ॥ १० एवं त्रिः ॥ ११ शूर्पेण शेषमग्नावावप्य प्रागुदीचीमभ्युत्क्रामय“न्त्येकमिश” इति ॥ १२ दक्षिणेन प्रक्रम्य सव्येनानुक्रामेत् ॥ १३ “मा सव्येन दक्षिणमतिक्रमे”ति ब्रूयात् ॥ १४ ईक्षकान्प्रतिमन्त्रयेत “सुमङ्गलीरियं वधू” रिति ॥ १५ अपरेणाग्निमौदकोऽनुसंव्रज्य पाणिग्राहं मूर्द्धदेशेऽवसिञ्चति, तथेतरां “समञ्जन्त्व”त्येतयर्चा ॥ १६ अवसिक्तायाः सव्येन पाणिनाऽञ्जलिमुपोद्गृह्य दक्षिणेन पाणिना दक्षिणां पाणि साङ्गुष्ठमुत्तानं गृहीत्वैताः षट् पाणिग्रहणीया जपति “गृभ्णामित” इति ॥ १७ समाप्तासूद्वहन्ति ॥ * ॥ इति द्वितीयप्रपाठकस्य द्वितीया कण्डिका ॥ २ ॥ ३ ॥

( १३ ) अथ तृतीया कण्डिका — १ प्रागुदीच्यान्दिशि यद्ब्राह्मणकुलमभिरूपम् । २ तत्राग्निरुपसमाहितो भवति ॥ ३ अपरेणाग्निमानडुहं रोहितञ्चर्म्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्णम्भवति ॥ ४ तस्मिन्नेनां वाग्यतामुपवेशयन्ति ॥ ५ सा खल्वास्त एवानक्षत्रदर्शनात् ॥ ६ प्रोक्ते नक्षत्रे षडाज्याहुतीर्जुहोति 'लेखासन्धिष्व'त्येतत्प्रभृतिभिः॥ ७ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातं मूर्धनि वध्वा अवनयेत् ॥ ८ हुत्वोपोत्थायापनिष्क्रम्य ध्रुवन्दर्शयति । ९ "ध्रुवमसि ध्रुवाहम्पतिकुले भूयासममुष्यासावि"ति पतिनाम गृह्णी- यादात्मनश्च । १० अरुन्धतीञ्च ॥ ११ "रुद्धाहमस्मी"त्येवमेव ॥ १२ अथैनामनुमन्त्रयते "ध्रुवाद्यौरि"त्येतयर्चा ॥ १३ अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १४ सोऽस्या ( वाग् ) विसर्गः ॥ १५ तावुभौ तत्प्रभृति त्रिरात्रमक्षारलवणाशिनौ ब्रह्मचारिणौ सह शय्यां याताम् ॥ १६ अश्राद्ध्यमित्याहुः ॥ १७ आगतेष्वित्येके ॥ १८ हविष्यमन्नं प्रथमं परिजपितं भुञ्जीत ॥ १९ श्वोभूते वा समशनीयꣳस्थालीपाकं कुर्वीत ॥ २० तस्य देवता अग्निः प्रजापतिर्विश्वेदेवा अनुमतिरिति ॥ २१ उद्धृत्यस्थालीपाकं व्यूह्यैकदेशं पाणिनाऽभिमृशेत् "अन्नपाशेन मणिने"ति ॥ २२ भुक्तोच्छिष्टं वध्वै प्रदाय यथार्थम् ॥ गौर्दक्षिणा ॥ इति द्वि० तृतीया कण्डिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ❊ ॥ अथ चतुर्थी कण्डिका— १ यानमारोहन्त्याꣳ "सुकिꣳशुकं शाल्मलिम"त्येतामृचं जपेत् ॥ २ अध्वनि चतुष्पथान्प्रतिमन्त्रयते नदीश्च विषमाणि च महावृक्षान् श्मशानञ्च "मा विदन् परिपन्थिन" इति ॥

( १४ ) ३ अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं हरन्ति तमेवे।पसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्भग्द्रव्यमाहृत्य “यन्नृते चिद्- मिक्षिपः” इत्याज्यशेषेणाभिन्यञ्जेत् ॥ ४ वामदेव्यं गीत्वाऽऽरोहेत् ॥ ५ प्राप्तेषु वामदेव्यम् ॥ ६ गृहागतायां पतिपुत्रशीलसम्पन्ना ब्राह्मण्योऽवरोप्यानडुहे चर्मणि उपवेशयन्ति “इहगावः प्रजायध्वमिति ॥ ७ तस्याः कुमारमुपस्थ आदध्युः ॥ ८ तस्मै शकलोटानञ्जलावावपेयुः ॥ ९ फलानि वा ॥ १० उत्थाप्य कुमारं ध्रुवा आज्याहुतीर्जुहोत्यष्टा “विहधृतिरि”ति ॥ ११ समाप्तासु समिधमाधाय यथावयसं गुरून्गोत्रेणाभिवाद्य मयार्थम् ॥ इति द्वि० प्र० च० कण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ॐ ॥ अथ पञ्चमी कण्डिका १ अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ २ अग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्ताज्याहुतीर्जुहोति “अग्ने प्रायश्चित्त” इति चतुः ॥ ३ अग्नेः स्थाने वायुचन्द्रसूर्याः ॥ ४ समस्य पञ्चमीं बहुवदूद्य ॥ ५ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातमुदपात्रेऽवनयेत् ॥ ६ तेनैनाङ् सकेशनखामभ्यज्य हासयित्वाऽऽप्लावयन्ति ॥ ७ ऊर्ध्वन्त्रिरात्रात्सम्भव इत्येके ॥ ८ यदर्त्तुमती भवत्युपरतशोणिता तदा सम्भवकालः ॥ ९ दक्षिणेन पाणिनापस्थमभिमृशेद् “विष्णुर्योनिं कल्पयत्वि”त्येतयर्चा “गर्भन्धेहि शिनीवाली” ति च ॥ १० समाप्यर्चौ सम्भवतः ॥ इतिद्वि०पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५ ॥ अथ षष्ठी कण्डिका- १ तृतीयस्य गर्भमासस्यादिसद्देशे पुंसवनस्य कालः ॥ २ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु-, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुख्युपविशति ॥

( १५ ) ३ पश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यान्त- र्हितं नाभिदेशमभिमृशेत् । “पुमांसौ मित्रावरुणावि”त्येतयर्चा ॥ ४ अथ यथार्थम् ॥ ५ अथाऽपरम् ॥ ६ प्रागुदीच्यान्दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतः फलमम्लामामकृमिपरिस्सृ- प्तां त्रिःसप्तैर्यैवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत् ॥ ७ “यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वारुणी वरु- णायत्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वसुभ्यो वसुभ्यस्त्वा परि- क्रीणामि, यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यस्यादित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यसि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस्त्वा परि- क्रीणामि, यद्यसि विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्योदेवेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि ॥ ८ “ओषधयः ! सुमनसोभूत्वाऽस्यां वीर्यं समाधत्तेयङ्कर्मकरिष्यतीत्यु” स्थाप्य तृणैः परिधायाऽऽहृत्य नैहायसौ निदध्यात् ॥ ९ दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्मबन्धूः कुमारी वाऽप्रत्याह- रन्ती पिनष्टि ॥ १० प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राक् शिराः संविशति ॥ ११ यश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या- ऽभिसङ्गृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यवनयेत् । “पुमानग्निः पुमानि- न्द्र” इत्येतयर्चा ॥ १२ अथ यथार्थम् ॥ इति द्वि० प्र० षष्ठी कण्डिका ॥ २ ६ ॥ अथ सप्तमी कण्डिका-- १ अथ सीमन्तकरणम्प्रथमगर्भे ॥ २ चतुर्थे मासि षष्ठेऽष्टमे वा ॥ ३ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्गुपविशति ॥ ४ पश्चात्पतिरवस्थाय युग्मन्तमौदुम्बरं शलाटुग्रप्समाबध्नाति । “अयमुर्जोवतोवृक्ष” इति ॥ ५ अथ सीमन्तमूर्ध्वन्नयति “भूरि”ति दर्भपिञ्जलीभिरेव प्रथमं, “भुव- रि”ति द्वितीयं, “स्वरि”ति तृतीयम् ॥ ६ अथ वीरतरेण “येनादितेरे” तयर्चा ॥

( १६ ) ७ अथ पूर्णपात्रेण "राकामहमित्ये" तयर्चा ॥ ८ त्रिश्वेतया च शलल्या "यास्ते राके सुमतय" इति ॥ ९ कृसरः स्थालीपाक उत्तरघृतस्तमवेक्षयेत् ॥ १० "किम्पश्यसी" त्युक्त्वा "प्रजामि"ति वाचयेत् ॥ ११ तं सा स्वयम्भुञ्जीत ॥ १२ "वीरसूर्जीवसूर्जीवपत्नी"ति ब्राह्मण्या माङ्गल्याभिर्वाग्भिरुपासीरन् ॥ १३ अथ सोष्यन्तीहोमः ॥ १४ प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्याग्निमाज्याहुती जुहोति "या तिरश्ची" त्येतयर्चा "विपश्चित्पुच्छमभरद्दि"ति च ॥ १५ "पुमानयं जनिष्यतेऽसौ नामे"ति नामधेयं गृह्णाति ॥ १६ यत्तद्गुह्यमेव भवति ॥ १७ यदास्मै कुमारं जातमाचक्षीरन्, ब्रूयात् "काङ्क्षत नाभिकृन्तनेन स्तनप्रतिधानेन च ॥ १८ व्रीहियवौ पेषयत्तथैवाऽऽवृता यथा शुङ्गम् ॥ १९ दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्याऽभिसंगृह्य कुमारस्य जिह्वायां निर्मार्ट्टी-"यमाङ्गे"ति ॥ २० तथैव मेधाजननं सर्पिष्प्राशयेत् ॥ २१ जातरूपेण वाऽऽदाय कुमारस्य मुखे जुहोति "मेधान्ते मित्रावरुणा- वि"त्येतयर्चा "सदसस्पतिमद्भुतमिति च ॥ २२ कृन्तत नाभिमिति ब्रूयात्स्तनञ्च प्रतिधत्तेति ॥ २३ अत ऊर्ध्वमसमालम्भनमादशरात्रात् ॥ इति द्वितीयप्रपाठके सप्तमी कण्डिका ॥ २ ॥ ७ ॥ अथाष्टमी कण्डिका— १ जननाद्यस्तृतीयोज्यौत्स्नस्तस्य तृतीयायां प्रातः सशिरस्कं कुमार- माप्लाव्यास्तमिते वीते लोहितिमन्यञ्जलिकृतः पितोपतिष्ठते ॥ २ अथ माता शुचिना वसनेन कुमारमाच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं पित्रे प्रयच्छत्युदक्शिरसम् ॥ ३ मनु पृष्ठं परिक्रम्योत्तरतोऽवतिष्ठते ॥ ४ अथ जपति-"यत्ते सुसीम" इति । "यथायन्नप्रमीयेत पुत्रोऽजनिष्या- म्रधी"ति ॥ ५ उदञ्चं मात्रे प्रदाय यथार्थम् ॥ ६ अथ येऽतऊर्ध्वञ्ज्योत्स्नाः प्रथमोद्दिष्ट एव तेषु पितोपतिष्ठतेऽपामञ्ज-

लि पूरयित्वाऽभिमुखश्चन्द्रमसम् ॥ ७ "यददश्चन्द्रमसो"ति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीमुत्सृज्य यथाऽर्थम् ॥ ( अत ऊर्ध्वं ज्योत्स्नेष्वेतत्कर्मासंवत्सरम् ) ८ जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतरात्रे संवत्सरे वा नामधेयकरणम् ॥ ९ अथयस्तत्करिष्यन्भवति पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखउपविशति ॥ १० अथमाता शुचिना वसनेन कुमारमारच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं कर्त्रे प्रय- च्छत्युदक्शिरसम् ॥ ११ अनुपृष्ठं परिक्रम्योत्तरत उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १२ अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्रे देवताया इति ॥ १३ तस्य मुख्यान्प्राणांन्संमृशन् "कोऽसि कतमोऽसी" त्येतं मन्त्रं जपति । १४ "माहस्पत्यं मासं प्रविशासावि"त्यन्ते च मन्त्रस्य घोषवदाद्यन्तर- न्तः स्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तं कृतं नाम दध्यात् । १५ एतदतद्धितम् ॥ १६ अयुग् दान्तं स्त्रीणाम् ॥ १७ मात्रे चैव प्रथमं नामधेयमाख्याय यथार्थम् ॥ १८ गौर्दक्षिणा ॥ १९ कुमारस्य मासि मासि संवत्सरे, सावँत्सरिकेषु वा पर्वस्वग्नीन्द्रौ धावापृथिवी विश्वान्देवाँश्च यजेत ॥ २० दैवतमिष्ट्वा तिथिनक्षत्रञ्च यजेत ॥ २१ विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्योभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्धानं परिगृह्य जपेत् । यदा वा पिता म इति विद्यात् । उपेतस्य वा "ऽङ्गादङ्गात् सँ- स्रवसी"ति ॥ २२ "पशूनान्त्वा हिङ्कारेणाभिजिघ्रामी"त्यभिजिघ्रथ यथार्थम् ॥ २३ एवमेवापरेषाम् ॥ २४ यथा ज्येष्ठयँथोपलम्भं वा ॥ २५ क्रियास्तूष्णीं मूर्धन्यभिजिघ्रणं मूर्धन्यभिजिघ्रणम् ॥ इति द्वितीयप्रपाठकस्याष्टमी कण्डिका ॥ २ ॥ ८ ॥ अथ-नवमी-कण्डिका- १ अथातस्तृतीये वर्षे चूडाकरणम् ॥ २ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितो भवति ॥ ३ तत्रैतान्युपक्लृप्तानि भवन्ति । ४ एकविँशतिर्दर्भपिञ्जल्य उष्णोदककँस औडुम्बरः क्षुर आदर्शो ३

ानडुहे गोमये केशान्कृत्वाऽरण्यWait, is there an e-kar onण्य? NO! There is no matra on top of ण्य! Wait, look above ण्य: there is NO slant line for े! And what comes after ण्य? It is: ऽ(or an avagraha?) Wait, is it an avagraha? Wait, before the gum-kar glyph, there is a mark: Wait, look at line 19:मैन[glyph] हि[glyph]सीरिति. In line 19, मैनhas the glyph directly after it. In line 31:ऽरण्यthenऽ? No, wait! Why would there be ऽ? Wait, is that mark in line 31 really ऽ? Let's look at ऽरण्य: Wait, after कृत्वा: there is ऽरण्य. Then after ऽरण्य: there is that glyph! Wait, what is that glyph? It has: a crescent/candrabindu on top, and below it is... wait, look at line 19 again! In line 19: “स्वधिते मैन[glyph] हि[glyph]सीरि”ति ॥Wait, in line 19: The glyph has: Aँ` on top. A body:

( ३४ ) अथ दशमी— १ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ २ गर्भैकादशेषु राजन्यम् ॥ ३ गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ ४ आषोडशाद्वर्षाद्ब्राह्मणस्यानतीतः कालोभवत्याद्वाविंशात्क्षत्रि- यस्याचतुर्विंक्षाद्वैश्यस्य ॥ ५ अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति । ६ नैतानुपनयेयु र्नाध्यापयेयुन्नैभिर्विंवहेयुः ॥ ७ यदहरुपैष्यन्माणवकोभवति प्रग एवैनं तदहर्भोजयन्ति कुशली- कारयन्त्याप्लावयन्त्यलङ्कुर्वन्त्यहतेन वाससाऽऽच्छादयन्ति ॥ ८ क्षौमशाणकार्पासौर्णान्येषां वसनानि ॥ ९ ऐणेयरौरवाजान्याजिनानि ॥ १० मुञ्जकाशतामूर्व्यो रशनाः । ११ पार्णबैलवाश्वत्था दण्डाः ॥ १२ क्षौमᳵशाणं वा वसनं ब्राह्मणस्य, कार्पाशं क्षत्रियस्याऽऽविकं वै- श्यस्य ॥ १३ एतेनैवेतराणि द्रव्याणि व्याख्यातानि ॥ १४ अलाभे वा सर्वाणि सर्वेषाम् ॥ १५ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितोभवति ॥ १६ “अग्ने व्रतपते” इति हुत्वा पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङाचार्योऽ- वतिष्ठते । १७ अन्तरेणाग्न्याचार्यौ माणवकोऽञ्जलिकृतोऽभिमुख आचार्यमुदग- ग्रेषु दर्भेषु ॥ १८ तस्य दक्षिणतोऽवस्थाय मन्त्रवान्ब्राह्मणोऽपामञ्जलिम्पूरयति ॥ १९ उपरिष्टाच्चाचार्यस्य । २० प्रेक्षमाणोजपत्या“गन्त्रा समगन्मही”ति ॥ २१ “ब्रह्मचर्यमागामि”ति वाचयति ॥ २२ “कोनामासी”ति नामधेयम्पृच्छति ॥ २३ अभिवादनीयनामधेयङ्कथयित्वा ॥ २४ देवताश्रयं वा नक्षत्राश्रयं वा ॥ २५ गोत्राश्रयमप्येके ॥ २६ उत्सृज्यापामञ्जलिमाचार्योदक्षिणेन पाणिनां दक्षिणं पाणिᳵसाङ्गुष्ठं गृह्णाति “देवस्य ते सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्याᳵ-

( २० ) हस्तं गृभ्णाम्यसावि"ति ॥ २७ अथैनं प्रदक्षिणमावर्त्तयति “सूर्यस्यावृतमन्वावर्त्तस्वासावि”ति ॥ २८ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानन्तर्हितान्नाभिमभिमृशेत् “प्राणानां ग्रन्थिरसी”ति ॥ २९ उत्सृप्य नाभिदेशं “महुर” इति ॥ ३० उत्सृप्य हृदयदेशं “क्रुशन” इति ॥ ३१ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वालभ्य “प्रजापतये त्वा परिददा- म्यसावि”ति ॥ ३२ सव्येन सव्यं “देवायत्वा सवित्रे परिददाम्यसावि”ति ॥ ३३ अथैनं सम्प्रेष्यति “ब्रह्मचार्य्यस्यसावि-”ति ॥ ३४ “समिधमाधेह्यपोऽशान कर्म्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीरि”ति ॥ ३५ उदगग्नेरुत्सृप्य प्राङाचार्य्य उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ ३६ प्रत्यङ्ङ्माणवकोदक्षिणजान्वक्तोऽभिमुख आचार्य्य उदगग्रेष्वेव दर्भेषु ॥ ३७ अथैनं त्रिः प्रदक्षिणणं मुञ्जमेखलाम्परिहरन् वाचयति “इयं दुरुक्तात् परिवाधमाने-”ति “ऋतस्य गोप्त्री”-ति च ॥ ३८ अथोपसीद् “त्यधीहि भोः सावित्रीं मे भवाननुब्रवीत्वि-”ति ॥ ३९ तस्मा अन्वाह-पच्छो-ऽर्द्धर्चश ऋक्कृत्स्न इति ॥ ४० महाव्याहृतीश्च विहृता ओंकारान्ताः ॥ ४१ वार्क्षञ्चास्मै दण्डम्प्रयच्छन्वाचयति “सुश्रवः सुश्रवसं मा कुर्वि”ति ॥ ४२ अथ भैक्षञ्चरति ॥ ४३ मातरमेवाग्रे, द्वे चान्ये सुहृदौ, यावत्यो वा सन्निहिताः स्युः ॥ ४४ आचार्य्याय भैक्षन्निवेदयति ॥ ४५ तिष्ठत्यहः शेषं वाग्यतः ॥ ४६ अस्तमिते समिधमादधाति “अग्नये समिधमाहार्षम”-ति ॥ ४७ त्रिरात्रमक्षारलवणाशी भवति ॥ ४८ तस्यान्ते सावित्रश्चरुः ॥ ४९ यथार्थम् ॥ ५० गौर्दक्षिणा ॥ इति द्वि० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥ इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥ २ ॥

( २१ ) ( अथसमावर्त्तनसूत्राणि ) अथ तृतीयप्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका— १ ब्रह्मचारी वेदमधीत्य ॥ २ उपन्याहृत्य गुरवे ॥ ३ अनुज्ञातो दारान्कुर्वीत ॥ ४ असगोत्रान् ॥ ५ मातुरसपिण्डान् ॥ ६ नग्निका तु श्रेष्ठा ॥ ७ अथाऽऽप्लवनम् ॥ ८ उत्तरतः पश्चाद्वाऽऽचार्य्यकुलस्य परिवृतम्भवति ॥ ९ तत्र प्रागग्रेषु दर्भेषूङ्ङाचार्य उपविशति ॥ १० प्राङ् प्रह्वाचार्य्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ ११ शीतोष्णाभिराचार्य्योऽभिषिञ्चेत् ॥ १२ स्वयमिव तु ॥ १३ मन्त्रवर्णो भवति ॥ १४ “येऽश्वन्तरग्नयः प्रविष्टा” इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चति ॥ १५ “यदपां घोरं यदपां क्रूरं यदपामशान्तमि”ति च ॥ १६ “यो रोचनस्तमिह गृह्णामी”त्यात्मानमभिषिञ्चति ॥ १७ “यशसे तेजस” इति च ॥ १८ “येन श्रियमकृणुतमि”-ति च ॥ १९ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ २० उपोत्थायादित्यमुपतिष्ठते “उद्यन्भ्राजभृष्टिभि”—रित्येतत्प्रभृतिना मन्त्रेण ॥ २१ यथालिङ्गं वा विहरन् ॥ २२ चक्षुरसीत्यनुबध्नीयात् ॥ २३ मेखलामवमुञ्चत “उदुत्तमं वरुणपाशमि”ति ॥ २४ ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयम्भुक्त्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयीत शिखावर्ज्जम् ॥ २५ स्नात्वाऽलङ्कृत्याऽहते वाससी परिधाय स्रजमाबध्नीत “शीरसि मयि रमस्वे”ति ॥ २६ “नेत्र्यौ स्थो नयतम्मामि”—त्युपानहौ ॥ २७ “गन्धर्वोऽसी”ति वैणवदण्डं गृह्णाति ॥

ैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥` Wait, look at line 19 again: "५ विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥" or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"? Wait, look at "स्त्रिखिर्वदयेरन्": is that 'खि' or 'त्रि'? Let's zoom in on that word: 'स' with 'त्र' below, 'ि' -> स्त्रि. Then: looks like 'स्त्रि' where the 'स' is broken? Wait, if you look at 'स्त्रि' right before it: The loop of 'स' is at the top left. In the second glyph, there is a loop at top left, then down, then a bottom curve, then a vertical stroke with 'ि' and repha. Wait, could it be 'स्त्रि' where the bottom leg of 'स' and 'त्र' are smudged into a loop? Or is it really 'खि'? It looks very much like 'खि'! Let's provide the exact character as it appears, which looks like 'खि', or 'स्त्रि'. Wait, in line-by-line transcription, keeping what is visually printed is standard: "स्त्रिखिर्वदयेरन्" (or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"). Let's check if there is an 'स्' before it.

१८ आचान्तोदकाय गौरिति नापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥ १९ "मुञ्च गां वरुणपाशाद्विषन्तम्मेऽभिधेहि-तन्नहमुपचोभयोरु- त्सृजगामत्तु तृणानि पिवतूदकम्” इति ब्रूयात् ॥ २० “माता रुद्राणामि"त्यनुमन्त्रयेत् ॥ २१ अन्यत्र यज्ञात् ॥ २२ कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥ २३ षडर्ह्या भवन्ति ॥ २४ आचार्य्य ऋत्विक् स्नातको राजा विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति ॥ २५ परिसंवत्सरादर्हेयुः ॥ २६ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥ इति च० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥ * ॥ प्रपाठकश्चायं समाप्तस्तृतीयः ॥ ३ ॥ * ॥ (अथ संस्कारकुशण्डिकापरिशिष्टसूत्राणिः) चतुर्थप्रपाठकेपञ्चमी कण्डिका— १ काम्येष्वत ऊर्ध्वम् ॥ २ पूर्वेषुचैके ॥ ३ पश्चादग्नेर्भूमान्यञ्चौपाणीप्रतिष्ठाप्ये-“दम्भुमेर्भजामह" इति ॥ ४ वस्त्वन्तरात्रौ धनमिति दिवा ॥ ५ “इमंस्तोममि"ति तृचेनपरिसमूहेत् ॥ ६ वैरूपाक्षः पुरस्ताद्धोमानाम् ॥ ७ काम्येषु च प्रपदः ॥ ८ "तपश्चतेजश्चे"-ति जपित्वा प्राणानायम्यार्थमना वैरूपाक्षमारेभ्यो- च्छ्वसेत् ॥ इति गोभिलगृह्यसूत्रे चतुर्थ प्र०प०मकण्डिकायामादितोवसुसूत्राणि॥*॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धसूत्राणि— चतुर्थी कण्डिका— अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानांशयेत्प्रदक्षिणमुपचार ऋजवोदर्भा य- वस्तिलार्थः । सम्पन्नमिति तृप्ति प्रश्नोदधिवदराक्षतमिश्रान्पिण्डान्नान्दी- मुखाः पितरः प्रीयन्तामिति वा चयेदिति पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपिता- महेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्योवृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वाहोच्यतामि- त्यस्तुस्वाहेत्युक्ते नस्वधाम्प्रयुञ्जीत ॥ ४-१-१० ॥ इति ॥

प्राप्तिस्थानम्— चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय बनारस सिटी ।

• श्रीः * अथ- गोभिलगृह्यसूत्रे- श्रीमदाद्यापदाम्भोजद्वन्द्वन्नत्वा सताम्मुदे । गोभिलीये गृह्यसूत्रे सद्याख्याम्मृदुलाम्ब्रुवे ॥ १ ॥ महाराजाऽधिराजश्री५रमेश्वरसुपालिता । नित्यं विजयते ह्येषा मिथिला कर्म्मठाऽऽवृता ॥ २ ॥ तत्र ग्रामे हरिपुरे हाटीतप्पान्तरेऽभवम् । श्रीमत्कृष्णपदाम्भोजद्वन्द्वेन्दिन्दिरमानसात् ॥ ३ ॥ नन्दलालाद्योगमायादेव्याङ्कुरमहान्वये । गोभिलः श्रीमुकुन्दोऽहम्प्रार्थितोऽकरवं पुरः ॥ ४ ॥ प्रकाशङ्कर्म्मकाण्डस्य मन्त्रार्थानान्निजैर्मुहुः । अन्तेवसद्भिः सुमना इमाङ्कुर्वेऽत्र (१)तन्मुदे ॥ ५ ॥ सूत्रोपन्यस्तमन्त्रार्थाश्छायया विवृता मया । अत्र, तत्रावशिष्टास्तु(२) कर्म्मकाण्डप्रदीपके ॥ ६ ॥ अस्य पूर्वैः कृता व्याख्या नैकधा याऽस्फुटाशया । ततोऽपि प्रामाणिकार्था उद्धृताः पूर्वसम्मताः ॥ ७ ॥ अथ तत्रभवान्भगवान्सामगाचार्य्यः ( पारस्करापराभिधानस्य कात्याय- नस्य पिता ) गोभिलः कृतसमावर्त्तनानाङ्कौथुमशाखिनाङ्कर्म्मकाण्डं यथाश्रुति- स्मृति दर्शयञ्छास्त्रमिदमारेभे । यस्येदमादिमं सूत्रम्- अथातोगृह्या-कर्म्माण्युपदेक्ष्यामः ॥ १ ॥ इति । अत्राथशब्दोग्रन्थारम्भार्थद्योतकोनिपात इति कश्चित् । आनन्तर्य्य- वचनोमङ्गलप्रयोजन(३)कश्चेति राद्धान्तिकाः ॥ ( १ ) गोभिलीये गृह्यसूत्रे तेषामन्तेवसतां श्रौतस्मार्त्त-कर्म्मकाण्ड-परीक्षादित्सूना- न्तदर्थमधिजिगांसमानानां निरवशेषेण सताञ्चान्येषाङ्कर्म्मकाण्डतत्त्वबुभुत्सूनां मुद इत्युक्तार्थस्यैव विशदीकृतोऽर्थः पुनरुपनिबद्धः । ( २ ) मन्त्रा-अर्था-स्तद्विशेषाश्च । तत्र-प्रसिद्धे कर्म्मकाण्डमन्त्रार्थप्रदीपे मयैव वि- वृता इत्यन्वितोऽर्थः । ( ३ ) यथा यात्राकाले दधि-मत्स्यादि-दर्शनम्मङ्गलं, यथा वा मृदङ्गादिध्वनिश्रव- णम् । तथैतदुच्चारणस्मरणे महतेऽभ्युदयाय ग्रन्थारम्भेऽवकल्पेत इति भावः । अनुपदमुप- दर्शयिष्यमाणस्मृतौ माङ्गलिकावित्यस्य मङ्गलप्रयोजनकावित्यर्थ (पा० ५।१।१०९) ठका साधनात् । एतद्द्योतकत्ववाचकत्वे उभावपि पक्षौ निपातेषु व्यवस्थितावित्येवमवधृतम् ।

२ सर्वकर्मसाधारणविधयः । [ १ प्रपाठके- “मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ” इत्यमरात् । ॐ कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” ॥ इति स्मरणाच्च ॥ अथ—वेदाध्ययन-तदर्थावगमानन्तरम् यतोयथावद्विचारशास्त्र(१)मधिग- त्य स्थितानां स्नातकानां गार्हस्थ्यानुसरणं शास्त्रार्थः । “अतः परं समावृत्तः कुर्याद्दारपरिग्रहम्” इति । “वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं (२)वापि यथाक्रमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्योगृहस्थाश्रममावसेत्” ।। इति चैवमादिस्मरणात् । यतश्च— “यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् । गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठोगृहाश्रमी” ॥ इत्यादिसमृ

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ३ लमहाभाष्यम् ॥ तदनेन सूत्रेणाभिधेयादीनि (१) शिष्यप्रवृत्त्युपयोगीनि स्वर- सतोदर्शितानि । तत्राभिधेयः कर्म्म यथोक्तम् । श्रेयः प्रयोजनम् । सम्बन्धोऽपि यथायथं सुखबोधः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावादिः । अथशब्देनानन्तर्यावगमादधिकार्यपि प्रतिपादितकल्प एवेत्यास्तां विस्तरः ॥ १ ॥ तत्र तावत्साधारणकर्म्माङ्गभूताः केचन धर्म्माः परिभाष्यन्ते— यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन च कृत्यम् ॥ २ ॥ यज्ञार्थं—(२)मुपवीतं-ब्रह्मसूत्रंयँथावद्विहितयँस्यास्ति स यज्ञोपवीती मत्वर्थे इनिः प्रत्ययः । ( पा० ५।२।११५ ) तेन यज्ञोपवीतिना । आचान्तमा- चमनविधिनेष(३)दृच्छित(म्पीत)मुदकँयेनासावाचान्तोदकस्तेन । चकाराद्वद्ध- शिखेन । कृत्यम्-कर्म्म “कर्त्तव्यमि”ति सूत्रशेषः । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्— “सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखोव्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्” ॥ १ ॥ इति । यज्ञोपवीताचमनयोः स्वरूपमुपरिष्टाद्वक्ष्यति—“यज्ञोपवीतं कुरुते” (१।२।१) इत्यादिना । इदानीङ्कर्म्माङ्गेषु वक्तव्येषु कालमेव तावत्परिभाषते-- उदगयने पूर्वपक्षे पुण्येऽहनि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् ॥ ३ ॥ उदगयनं मकरादिषण्मासपर्यांवत्सूर्यस्योद्गमनात्प्रसिद्धं ज्यौतिषे । तत्र पूर्वपक्षे “पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ” इत्यमराच्छुक्लपक्षे । पुण्ये- पुनीते (शोभने) विष्ट्यादि-दोषरहिते यथोक्ते । अहनि-दिवसे । तत्रापि अह्नो- वासरस्याऽऽवर्त्तनाच्छायायाः परिवर्त्तनात् । प्राक्-पूर्वम्पूवाह्न इत्येतं कालं वि- द्यात्-जानीयात् । प्रकृतस्य कृत्यस्य ( गृह्यकर्म्मणः ) इत्यर्थः । स्मरन्ति च— “आवर्त्तनन्तु पूर्वाह्नोह्यपराह्नस्ततः परम्” इति । अत्र पूर्वाह्न इत्येव वक्तव्ये प्रागित्याद्यभिधान “पूर्वाह्नोवै देवानाम्मध्य- ( १ ) एतच्चतुष्टयमेवानुबन्धपदप्रतिपाद्यं यद्विना ग्रन्थादौ मङ्गलमुपनिबद्धमपि न शस्यते इत्युक्तमभियुक्तैः । यथा — “विना विषयसम्बन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ । अव्याख्येयोभवेद्ग्रन्थः स्यादग्रन्थे तच्चतुष्टयम्” इति ॥ “विनाऽनुबन्धं ग्रन्थादौ मङ्गलं नैव शस्यते” इति चैवमादि । तल्लक्षणञ्च “ग्रन्थाऽध्य- यनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्त्वम्” इति । प्रवृत्तिजनकश्चेष्टसाधनताज्ञानं, कृतिसाध्यता- ज्ञानञ्च । तज्जनकञ्चानुबन्धज्ञानम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानं कारणम् । इति ॥ ( २ ) अत्र तादर्थ्यचतुर्थ्या समासः । ( ३ ) आ-इतीषदर्थेऽव्ययम् ।

४ सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ।' [ १ प्रपाठके न्दिनं मनुष्याणामपराह्णः पितॄणाम्” इति श्रुत्युक्तदिनप्रथमतृतीयभागात्मक- पूर्वाह्णव्यवच्छे(१)दायेति बोध्यम् ॥ ३ ॥ एवन्तर्ह्युद्‌गयनाद्यभावे शास्त्रबलादप्यनुष्ठीयमानस्य पिण्डपितृयज्ञादेः स- मयवैगुण्यं स्यादत आह— यथाऽऽदेशञ्च ॥ ४ ॥ कालं विद्यादित्यनुवर्त्तते । आदेश आज्ञा शास्त्रस्य । तमनतिक्रम्येत्यर्थः । आदिशति च शास्त्रं किञ्चित्कर्म्मोद्‌गयनाद्यभावेऽपीति तत्राऽनङ्गतैवामीषा,— मङ्गता च यथोक्तानाम् ॥ ४ ॥ सर्व्वाण्येवान्वाहार्य्यवन्ति ॥ ५ ॥ अनुपश्चादाह्रियते प्रकृतकर्म यस्मादिति, अनुपश्चादाह्रियते यत्प्रस्तुतात्क- र्मणः । इति चान्वाहार्यं नान्दीमुखश्राद्ध(२)न्दक्षिणा चोच्यते । अत एव गृ- ह्यान्तरम्— “यच्छ्राद्धङ्कर्मणामादौ या चान्ते दक्षिणा भवेत् । अमावास्यान्द्वितीयञ्चैद्द्वन्वाहार्य्यन्तदुच्यते” इति ॥ तद्विद्यते येषान्तानि । तदयमर्थः । सर्वाण्येव प्रकृतत्वाद् गृह्यकर्म्माणि । अन्वाहार्यवन्ति तत्पूर्वकाणि । एवकारोऽयोगव्यवच्छे(३)दार्थः । अतो गृह्या- नुक्तेष्वपि अन्नप्राशनादिषु शाखान्तराच्छ्राद्धं ( नान्दीमुखं ) दक्षिणा च न विरुद्ध्यते । क्वचित्तु-निषिध्यतेऽपि यथोक्तं कर्म्मप्रदीपे— “नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न शोष्यन्ती-जातकर्म-प्रोषितागतकर्म्मसु ॥” इत्यादि । अमावास्यामिति । अमावास्यां प्रकृत्य (प्रतिपदि) मासिकं श्राद्धं ( साग्नीनाम् ) अन्वाहार्यम्(४) । यथाह मनुः— ( १ ) वस्तुतस्तु-कर्म्माणोवृद्धिश्राद्धपूर्वकत्वाच्छ्राद्धस्य चोदयसन्निधौ— “रात्रौ श्राद्धन्न कुर्वीत राक्षसी कीर्त्तिता हि सा । सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते” ॥ इति मनुना प्रतिषिद्धत्वात् । तथाभूत एव कालोऽनायत्या कर्म्मोपयिक इति बोध्यम् । विसमासकरणमेकैकस्य बाहुगुण्यद्योतनार्थम् । समुच्चितोपलब्धौ तु महानभ्यु- दय इति गृह्यभाष्यकारः । ( २ ) याज्ञिकप्रसिद्धिरेशा आभ्युदयिकश्राद्धस्य नान्दीमुखस्यनामेदमिति । एतच्च श्राद्धम्मातृकापूजापूर्वकं स्यात्तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् । “कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः स- गणाधिपाः । पूजितव्याः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः” इति । तद्विधिश्च वक्ष्यते ( ४।१।१० ) ॥ ( ३ ) यथा—“शङ्खः पाण्डुर एवे”—त्यत्र पाण्डुरवर्णायोगोव्यवच्छिद्यते । ( ४ ) अनु-पश्चादमावास्याया एतदाह्रियत इति ।