गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

( १३ ) अथ तृतीया कण्डिका — १ प्रागुदीच्यान्दिशि यद्ब्राह्मणकुलमभिरूपम् । २ तत्राग्निरुपसमाहितो भवति ॥ ३ अपरेणाग्निमानडुहं रोहितञ्चर्म्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोमास्तीर्णम्भवति ॥ ४ तस्मिन्नेनां वाग्यतामुपवेशयन्ति ॥ ५ सा खल्वास्त एवानक्षत्रदर्शनात् ॥ ६ प्रोक्ते नक्षत्रे षडाज्याहुतीर्जुहोति 'लेखासन्धिष्व'त्येतत्प्रभृतिभिः॥ ७ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातं मूर्धनि वध्वा अवनयेत् ॥ ८ हुत्वोपोत्थायापनिष्क्रम्य ध्रुवन्दर्शयति । ९ "ध्रुवमसि ध्रुवाहम्पतिकुले भूयासममुष्यासावि"ति पतिनाम गृह्णी- यादात्मनश्च । १० अरुन्धतीञ्च ॥ ११ "रुद्धाहमस्मी"त्येवमेव ॥ १२ अथैनामनुमन्त्रयते "ध्रुवाद्यौरि"त्येतयर्चा ॥ १३ अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १४ सोऽस्या ( वाग् ) विसर्गः ॥ १५ तावुभौ तत्प्रभृति त्रिरात्रमक्षारलवणाशिनौ ब्रह्मचारिणौ सह शय्यां याताम् ॥ १६ अश्राद्ध्यमित्याहुः ॥ १७ आगतेष्वित्येके ॥ १८ हविष्यमन्नं प्रथमं परिजपितं भुञ्जीत ॥ १९ श्वोभूते वा समशनीयꣳस्थालीपाकं कुर्वीत ॥ २० तस्य देवता अग्निः प्रजापतिर्विश्वेदेवा अनुमतिरिति ॥ २१ उद्धृत्यस्थालीपाकं व्यूह्यैकदेशं पाणिनाऽभिमृशेत् "अन्नपाशेन मणिने"ति ॥ २२ भुक्तोच्छिष्टं वध्वै प्रदाय यथार्थम् ॥ गौर्दक्षिणा ॥ इति द्वि० तृतीया कण्डिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ❊ ॥ अथ चतुर्थी कण्डिका— १ यानमारोहन्त्याꣳ "सुकिꣳशुकं शाल्मलिम"त्येतामृचं जपेत् ॥ २ अध्वनि चतुष्पथान्प्रतिमन्त्रयते नदीश्च विषमाणि च महावृक्षान् श्मशानञ्च "मा विदन् परिपन्थिन" इति ॥

( १४ ) ३ अक्षभङ्गे नद्धविमोक्षे यानविपर्यासेऽन्यासु चापत्सु यमेवाग्निं हरन्ति तमेवे।पसमाधाय व्याहृतिभिर्हुत्वाऽन्यद्भग्द्रव्यमाहृत्य “यन्नृते चिद्- मिक्षिपः” इत्याज्यशेषेणाभिन्यञ्जेत् ॥ ४ वामदेव्यं गीत्वाऽऽरोहेत् ॥ ५ प्राप्तेषु वामदेव्यम् ॥ ६ गृहागतायां पतिपुत्रशीलसम्पन्ना ब्राह्मण्योऽवरोप्यानडुहे चर्मणि उपवेशयन्ति “इहगावः प्रजायध्वमिति ॥ ७ तस्याः कुमारमुपस्थ आदध्युः ॥ ८ तस्मै शकलोटानञ्जलावावपेयुः ॥ ९ फलानि वा ॥ १० उत्थाप्य कुमारं ध्रुवा आज्याहुतीर्जुहोत्यष्टा “विहधृतिरि”ति ॥ ११ समाप्तासु समिधमाधाय यथावयसं गुरून्गोत्रेणाभिवाद्य मयार्थम् ॥ इति द्वि० प्र० च० कण्डिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ॐ ॥ अथ पञ्चमी कण्डिका १ अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ २ अग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्ताज्याहुतीर्जुहोति “अग्ने प्रायश्चित्त” इति चतुः ॥ ३ अग्नेः स्थाने वायुचन्द्रसूर्याः ॥ ४ समस्य पञ्चमीं बहुवदूद्य ॥ ५ आहुतेराहुतेस्तु सम्पातमुदपात्रेऽवनयेत् ॥ ६ तेनैनाङ् सकेशनखामभ्यज्य हासयित्वाऽऽप्लावयन्ति ॥ ७ ऊर्ध्वन्त्रिरात्रात्सम्भव इत्येके ॥ ८ यदर्त्तुमती भवत्युपरतशोणिता तदा सम्भवकालः ॥ ९ दक्षिणेन पाणिनापस्थमभिमृशेद् “विष्णुर्योनिं कल्पयत्वि”त्येतयर्चा “गर्भन्धेहि शिनीवाली” ति च ॥ १० समाप्यर्चौ सम्भवतः ॥ इतिद्वि०पञ्चमी कण्डिका ॥ २ ॥ ५ ॥ अथ षष्ठी कण्डिका- १ तृतीयस्य गर्भमासस्यादिसद्देशे पुंसवनस्य कालः ॥ २ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु-, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुख्युपविशति ॥

( १५ ) ३ पश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यान्त- र्हितं नाभिदेशमभिमृशेत् । “पुमांसौ मित्रावरुणावि”त्येतयर्चा ॥ ४ अथ यथार्थम् ॥ ५ अथाऽपरम् ॥ ६ प्रागुदीच्यान्दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतः फलमम्लामामकृमिपरिस्सृ- प्तां त्रिःसप्तैर्यैवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत् ॥ ७ “यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वारुणी वरु- णायत्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वसुभ्यो वसुभ्यस्त्वा परि- क्रीणामि, यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यस्यादित्येभ्य आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यसि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस्त्वा परि- क्रीणामि, यद्यसि विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्योदेवेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि ॥ ८ “ओषधयः ! सुमनसोभूत्वाऽस्यां वीर्यं समाधत्तेयङ्कर्मकरिष्यतीत्यु” स्थाप्य तृणैः परिधायाऽऽहृत्य नैहायसौ निदध्यात् ॥ ९ दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्मबन्धूः कुमारी वाऽप्रत्याह- रन्ती पिनष्टि ॥ १० प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राक् शिराः संविशति ॥ ११ यश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या- ऽभिसङ्गृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यवनयेत् । “पुमानग्निः पुमानि- न्द्र” इत्येतयर्चा ॥ १२ अथ यथार्थम् ॥ इति द्वि० प्र० षष्ठी कण्डिका ॥ २ ६ ॥ अथ सप्तमी कण्डिका-- १ अथ सीमन्तकरणम्प्रथमगर्भे ॥ २ चतुर्थे मासि षष्ठेऽष्टमे वा ॥ ३ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्गुपविशति ॥ ४ पश्चात्पतिरवस्थाय युग्मन्तमौदुम्बरं शलाटुग्रप्समाबध्नाति । “अयमुर्जोवतोवृक्ष” इति ॥ ५ अथ सीमन्तमूर्ध्वन्नयति “भूरि”ति दर्भपिञ्जलीभिरेव प्रथमं, “भुव- रि”ति द्वितीयं, “स्वरि”ति तृतीयम् ॥ ६ अथ वीरतरेण “येनादितेरे” तयर्चा ॥

( १६ ) ७ अथ पूर्णपात्रेण "राकामहमित्ये" तयर्चा ॥ ८ त्रिश्वेतया च शलल्या "यास्ते राके सुमतय" इति ॥ ९ कृसरः स्थालीपाक उत्तरघृतस्तमवेक्षयेत् ॥ १० "किम्पश्यसी" त्युक्त्वा "प्रजामि"ति वाचयेत् ॥ ११ तं सा स्वयम्भुञ्जीत ॥ १२ "वीरसूर्जीवसूर्जीवपत्नी"ति ब्राह्मण्या माङ्गल्याभिर्वाग्भिरुपासीरन् ॥ १३ अथ सोष्यन्तीहोमः ॥ १४ प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्याग्निमाज्याहुती जुहोति "या तिरश्ची" त्येतयर्चा "विपश्चित्पुच्छमभरद्दि"ति च ॥ १५ "पुमानयं जनिष्यतेऽसौ नामे"ति नामधेयं गृह्णाति ॥ १६ यत्तद्गुह्यमेव भवति ॥ १७ यदास्मै कुमारं जातमाचक्षीरन्, ब्रूयात् "काङ्क्षत नाभिकृन्तनेन स्तनप्रतिधानेन च ॥ १८ व्रीहियवौ पेषयत्तथैवाऽऽवृता यथा शुङ्गम् ॥ १९ दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्याऽभिसंगृह्य कुमारस्य जिह्वायां निर्मार्ट्टी-"यमाङ्गे"ति ॥ २० तथैव मेधाजननं सर्पिष्प्राशयेत् ॥ २१ जातरूपेण वाऽऽदाय कुमारस्य मुखे जुहोति "मेधान्ते मित्रावरुणा- वि"त्येतयर्चा "सदसस्पतिमद्भुतमिति च ॥ २२ कृन्तत नाभिमिति ब्रूयात्स्तनञ्च प्रतिधत्तेति ॥ २३ अत ऊर्ध्वमसमालम्भनमादशरात्रात् ॥ इति द्वितीयप्रपाठके सप्तमी कण्डिका ॥ २ ॥ ७ ॥ अथाष्टमी कण्डिका— १ जननाद्यस्तृतीयोज्यौत्स्नस्तस्य तृतीयायां प्रातः सशिरस्कं कुमार- माप्लाव्यास्तमिते वीते लोहितिमन्यञ्जलिकृतः पितोपतिष्ठते ॥ २ अथ माता शुचिना वसनेन कुमारमाच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं पित्रे प्रयच्छत्युदक्शिरसम् ॥ ३ मनु पृष्ठं परिक्रम्योत्तरतोऽवतिष्ठते ॥ ४ अथ जपति-"यत्ते सुसीम" इति । "यथायन्नप्रमीयेत पुत्रोऽजनिष्या- म्रधी"ति ॥ ५ उदञ्चं मात्रे प्रदाय यथार्थम् ॥ ६ अथ येऽतऊर्ध्वञ्ज्योत्स्नाः प्रथमोद्दिष्ट एव तेषु पितोपतिष्ठतेऽपामञ्ज-

लि पूरयित्वाऽभिमुखश्चन्द्रमसम् ॥ ७ "यददश्चन्द्रमसो"ति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीमुत्सृज्य यथाऽर्थम् ॥ ( अत ऊर्ध्वं ज्योत्स्नेष्वेतत्कर्मासंवत्सरम् ) ८ जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतरात्रे संवत्सरे वा नामधेयकरणम् ॥ ९ अथयस्तत्करिष्यन्भवति पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखउपविशति ॥ १० अथमाता शुचिना वसनेन कुमारमारच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं कर्त्रे प्रय- च्छत्युदक्शिरसम् ॥ ११ अनुपृष्ठं परिक्रम्योत्तरत उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ १२ अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्रे देवताया इति ॥ १३ तस्य मुख्यान्प्राणांन्संमृशन् "कोऽसि कतमोऽसी" त्येतं मन्त्रं जपति । १४ "माहस्पत्यं मासं प्रविशासावि"त्यन्ते च मन्त्रस्य घोषवदाद्यन्तर- न्तः स्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तं कृतं नाम दध्यात् । १५ एतदतद्धितम् ॥ १६ अयुग् दान्तं स्त्रीणाम् ॥ १७ मात्रे चैव प्रथमं नामधेयमाख्याय यथार्थम् ॥ १८ गौर्दक्षिणा ॥ १९ कुमारस्य मासि मासि संवत्सरे, सावँत्सरिकेषु वा पर्वस्वग्नीन्द्रौ धावापृथिवी विश्वान्देवाँश्च यजेत ॥ २० दैवतमिष्ट्वा तिथिनक्षत्रञ्च यजेत ॥ २१ विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्योभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्धानं परिगृह्य जपेत् । यदा वा पिता म इति विद्यात् । उपेतस्य वा "ऽङ्गादङ्गात् सँ- स्रवसी"ति ॥ २२ "पशूनान्त्वा हिङ्कारेणाभिजिघ्रामी"त्यभिजिघ्रथ यथार्थम् ॥ २३ एवमेवापरेषाम् ॥ २४ यथा ज्येष्ठयँथोपलम्भं वा ॥ २५ क्रियास्तूष्णीं मूर्धन्यभिजिघ्रणं मूर्धन्यभिजिघ्रणम् ॥ इति द्वितीयप्रपाठकस्याष्टमी कण्डिका ॥ २ ॥ ८ ॥ अथ-नवमी-कण्डिका- १ अथातस्तृतीये वर्षे चूडाकरणम् ॥ २ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितो भवति ॥ ३ तत्रैतान्युपक्लृप्तानि भवन्ति । ४ एकविँशतिर्दर्भपिञ्जल्य उष्णोदककँस औडुम्बरः क्षुर आदर्शो ३

ानडुहे गोमये केशान्कृत्वाऽरण्यWait, is there an e-kar onण्य? NO! There is no matra on top of ण्य! Wait, look above ण्य: there is NO slant line for े! And what comes after ण्य? It is: ऽ(or an avagraha?) Wait, is it an avagraha? Wait, before the gum-kar glyph, there is a mark: Wait, look at line 19:मैन[glyph] हि[glyph]सीरिति. In line 19, मैनhas the glyph directly after it. In line 31:ऽरण्यthenऽ? No, wait! Why would there be ऽ? Wait, is that mark in line 31 really ऽ? Let's look at ऽरण्य: Wait, after कृत्वा: there is ऽरण्य. Then after ऽरण्य: there is that glyph! Wait, what is that glyph? It has: a crescent/candrabindu on top, and below it is... wait, look at line 19 again! In line 19: “स्वधिते मैन[glyph] हि[glyph]सीरि”ति ॥Wait, in line 19: The glyph has: Aँ` on top. A body:

( ३४ ) अथ दशमी— १ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥ २ गर्भैकादशेषु राजन्यम् ॥ ३ गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥ ४ आषोडशाद्वर्षाद्ब्राह्मणस्यानतीतः कालोभवत्याद्वाविंशात्क्षत्रि- यस्याचतुर्विंक्षाद्वैश्यस्य ॥ ५ अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति । ६ नैतानुपनयेयु र्नाध्यापयेयुन्नैभिर्विंवहेयुः ॥ ७ यदहरुपैष्यन्माणवकोभवति प्रग एवैनं तदहर्भोजयन्ति कुशली- कारयन्त्याप्लावयन्त्यलङ्कुर्वन्त्यहतेन वाससाऽऽच्छादयन्ति ॥ ८ क्षौमशाणकार्पासौर्णान्येषां वसनानि ॥ ९ ऐणेयरौरवाजान्याजिनानि ॥ १० मुञ्जकाशतामूर्व्यो रशनाः । ११ पार्णबैलवाश्वत्था दण्डाः ॥ १२ क्षौमᳵशाणं वा वसनं ब्राह्मणस्य, कार्पाशं क्षत्रियस्याऽऽविकं वै- श्यस्य ॥ १३ एतेनैवेतराणि द्रव्याणि व्याख्यातानि ॥ १४ अलाभे वा सर्वाणि सर्वेषाम् ॥ १५ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितोभवति ॥ १६ “अग्ने व्रतपते” इति हुत्वा पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङाचार्योऽ- वतिष्ठते । १७ अन्तरेणाग्न्याचार्यौ माणवकोऽञ्जलिकृतोऽभिमुख आचार्यमुदग- ग्रेषु दर्भेषु ॥ १८ तस्य दक्षिणतोऽवस्थाय मन्त्रवान्ब्राह्मणोऽपामञ्जलिम्पूरयति ॥ १९ उपरिष्टाच्चाचार्यस्य । २० प्रेक्षमाणोजपत्या“गन्त्रा समगन्मही”ति ॥ २१ “ब्रह्मचर्यमागामि”ति वाचयति ॥ २२ “कोनामासी”ति नामधेयम्पृच्छति ॥ २३ अभिवादनीयनामधेयङ्कथयित्वा ॥ २४ देवताश्रयं वा नक्षत्राश्रयं वा ॥ २५ गोत्राश्रयमप्येके ॥ २६ उत्सृज्यापामञ्जलिमाचार्योदक्षिणेन पाणिनां दक्षिणं पाणिᳵसाङ्गुष्ठं गृह्णाति “देवस्य ते सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्याᳵ-

( २० ) हस्तं गृभ्णाम्यसावि"ति ॥ २७ अथैनं प्रदक्षिणमावर्त्तयति “सूर्यस्यावृतमन्वावर्त्तस्वासावि”ति ॥ २८ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानन्तर्हितान्नाभिमभिमृशेत् “प्राणानां ग्रन्थिरसी”ति ॥ २९ उत्सृप्य नाभिदेशं “महुर” इति ॥ ३० उत्सृप्य हृदयदेशं “क्रुशन” इति ॥ ३१ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वालभ्य “प्रजापतये त्वा परिददा- म्यसावि”ति ॥ ३२ सव्येन सव्यं “देवायत्वा सवित्रे परिददाम्यसावि”ति ॥ ३३ अथैनं सम्प्रेष्यति “ब्रह्मचार्य्यस्यसावि-”ति ॥ ३४ “समिधमाधेह्यपोऽशान कर्म्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीरि”ति ॥ ३५ उदगग्नेरुत्सृप्य प्राङाचार्य्य उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ ३६ प्रत्यङ्ङ्माणवकोदक्षिणजान्वक्तोऽभिमुख आचार्य्य उदगग्रेष्वेव दर्भेषु ॥ ३७ अथैनं त्रिः प्रदक्षिणणं मुञ्जमेखलाम्परिहरन् वाचयति “इयं दुरुक्तात् परिवाधमाने-”ति “ऋतस्य गोप्त्री”-ति च ॥ ३८ अथोपसीद् “त्यधीहि भोः सावित्रीं मे भवाननुब्रवीत्वि-”ति ॥ ३९ तस्मा अन्वाह-पच्छो-ऽर्द्धर्चश ऋक्कृत्स्न इति ॥ ४० महाव्याहृतीश्च विहृता ओंकारान्ताः ॥ ४१ वार्क्षञ्चास्मै दण्डम्प्रयच्छन्वाचयति “सुश्रवः सुश्रवसं मा कुर्वि”ति ॥ ४२ अथ भैक्षञ्चरति ॥ ४३ मातरमेवाग्रे, द्वे चान्ये सुहृदौ, यावत्यो वा सन्निहिताः स्युः ॥ ४४ आचार्य्याय भैक्षन्निवेदयति ॥ ४५ तिष्ठत्यहः शेषं वाग्यतः ॥ ४६ अस्तमिते समिधमादधाति “अग्नये समिधमाहार्षम”-ति ॥ ४७ त्रिरात्रमक्षारलवणाशी भवति ॥ ४८ तस्यान्ते सावित्रश्चरुः ॥ ४९ यथार्थम् ॥ ५० गौर्दक्षिणा ॥ इति द्वि० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥ इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥ २ ॥

( २१ ) ( अथसमावर्त्तनसूत्राणि ) अथ तृतीयप्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका— १ ब्रह्मचारी वेदमधीत्य ॥ २ उपन्याहृत्य गुरवे ॥ ३ अनुज्ञातो दारान्कुर्वीत ॥ ४ असगोत्रान् ॥ ५ मातुरसपिण्डान् ॥ ६ नग्निका तु श्रेष्ठा ॥ ७ अथाऽऽप्लवनम् ॥ ८ उत्तरतः पश्चाद्वाऽऽचार्य्यकुलस्य परिवृतम्भवति ॥ ९ तत्र प्रागग्रेषु दर्भेषूङ्ङाचार्य उपविशति ॥ १० प्राङ् प्रह्वाचार्य्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥ ११ शीतोष्णाभिराचार्य्योऽभिषिञ्चेत् ॥ १२ स्वयमिव तु ॥ १३ मन्त्रवर्णो भवति ॥ १४ “येऽश्वन्तरग्नयः प्रविष्टा” इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चति ॥ १५ “यदपां घोरं यदपां क्रूरं यदपामशान्तमि”ति च ॥ १६ “यो रोचनस्तमिह गृह्णामी”त्यात्मानमभिषिञ्चति ॥ १७ “यशसे तेजस” इति च ॥ १८ “येन श्रियमकृणुतमि”-ति च ॥ १९ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ २० उपोत्थायादित्यमुपतिष्ठते “उद्यन्भ्राजभृष्टिभि”—रित्येतत्प्रभृतिना मन्त्रेण ॥ २१ यथालिङ्गं वा विहरन् ॥ २२ चक्षुरसीत्यनुबध्नीयात् ॥ २३ मेखलामवमुञ्चत “उदुत्तमं वरुणपाशमि”ति ॥ २४ ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयम्भुक्त्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयीत शिखावर्ज्जम् ॥ २५ स्नात्वाऽलङ्कृत्याऽहते वाससी परिधाय स्रजमाबध्नीत “शीरसि मयि रमस्वे”ति ॥ २६ “नेत्र्यौ स्थो नयतम्मामि”—त्युपानहौ ॥ २७ “गन्धर्वोऽसी”ति वैणवदण्डं गृह्णाति ॥

ैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥` Wait, look at line 19 again: "५ विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥" or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"? Wait, look at "स्त्रिखिर्वदयेरन्": is that 'खि' or 'त्रि'? Let's zoom in on that word: 'स' with 'त्र' below, 'ि' -> स्त्रि. Then: looks like 'स्त्रि' where the 'स' is broken? Wait, if you look at 'स्त्रि' right before it: The loop of 'स' is at the top left. In the second glyph, there is a loop at top left, then down, then a bottom curve, then a vertical stroke with 'ि' and repha. Wait, could it be 'स्त्रि' where the bottom leg of 'स' and 'त्र' are smudged into a loop? Or is it really 'खि'? It looks very much like 'खि'! Let's provide the exact character as it appears, which looks like 'खि', or 'स्त्रि'. Wait, in line-by-line transcription, keeping what is visually printed is standard: "स्त्रिखिर्वदयेरन्" (or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"). Let's check if there is an 'स्' before it.

१८ आचान्तोदकाय गौरिति नापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥ १९ "मुञ्च गां वरुणपाशाद्विषन्तम्मेऽभिधेहि-तन्नहमुपचोभयोरु- त्सृजगामत्तु तृणानि पिवतूदकम्” इति ब्रूयात् ॥ २० “माता रुद्राणामि"त्यनुमन्त्रयेत् ॥ २१ अन्यत्र यज्ञात् ॥ २२ कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥ २३ षडर्ह्या भवन्ति ॥ २४ आचार्य्य ऋत्विक् स्नातको राजा विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति ॥ २५ परिसंवत्सरादर्हेयुः ॥ २६ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥ इति च० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥ * ॥ प्रपाठकश्चायं समाप्तस्तृतीयः ॥ ३ ॥ * ॥ (अथ संस्कारकुशण्डिकापरिशिष्टसूत्राणिः) चतुर्थप्रपाठकेपञ्चमी कण्डिका— १ काम्येष्वत ऊर्ध्वम् ॥ २ पूर्वेषुचैके ॥ ३ पश्चादग्नेर्भूमान्यञ्चौपाणीप्रतिष्ठाप्ये-“दम्भुमेर्भजामह" इति ॥ ४ वस्त्वन्तरात्रौ धनमिति दिवा ॥ ५ “इमंस्तोममि"ति तृचेनपरिसमूहेत् ॥ ६ वैरूपाक्षः पुरस्ताद्धोमानाम् ॥ ७ काम्येषु च प्रपदः ॥ ८ "तपश्चतेजश्चे"-ति जपित्वा प्राणानायम्यार्थमना वैरूपाक्षमारेभ्यो- च्छ्वसेत् ॥ इति गोभिलगृह्यसूत्रे चतुर्थ प्र०प०मकण्डिकायामादितोवसुसूत्राणि॥*॥ अथाभ्युदयिकश्राद्धसूत्राणि— चतुर्थी कण्डिका— अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानांशयेत्प्रदक्षिणमुपचार ऋजवोदर्भा य- वस्तिलार्थः । सम्पन्नमिति तृप्ति प्रश्नोदधिवदराक्षतमिश्रान्पिण्डान्नान्दी- मुखाः पितरः प्रीयन्तामिति वा चयेदिति पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपिता- महेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्योवृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वाहोच्यतामि- त्यस्तुस्वाहेत्युक्ते नस्वधाम्प्रयुञ्जीत ॥ ४-१-१० ॥ इति ॥

प्राप्तिस्थानम्— चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय बनारस सिटी ।

• श्रीः * अथ- गोभिलगृह्यसूत्रे- श्रीमदाद्यापदाम्भोजद्वन्द्वन्नत्वा सताम्मुदे । गोभिलीये गृह्यसूत्रे सद्याख्याम्मृदुलाम्ब्रुवे ॥ १ ॥ महाराजाऽधिराजश्री५रमेश्वरसुपालिता । नित्यं विजयते ह्येषा मिथिला कर्म्मठाऽऽवृता ॥ २ ॥ तत्र ग्रामे हरिपुरे हाटीतप्पान्तरेऽभवम् । श्रीमत्कृष्णपदाम्भोजद्वन्द्वेन्दिन्दिरमानसात् ॥ ३ ॥ नन्दलालाद्योगमायादेव्याङ्कुरमहान्वये । गोभिलः श्रीमुकुन्दोऽहम्प्रार्थितोऽकरवं पुरः ॥ ४ ॥ प्रकाशङ्कर्म्मकाण्डस्य मन्त्रार्थानान्निजैर्मुहुः । अन्तेवसद्भिः सुमना इमाङ्कुर्वेऽत्र (१)तन्मुदे ॥ ५ ॥ सूत्रोपन्यस्तमन्त्रार्थाश्छायया विवृता मया । अत्र, तत्रावशिष्टास्तु(२) कर्म्मकाण्डप्रदीपके ॥ ६ ॥ अस्य पूर्वैः कृता व्याख्या नैकधा याऽस्फुटाशया । ततोऽपि प्रामाणिकार्था उद्धृताः पूर्वसम्मताः ॥ ७ ॥ अथ तत्रभवान्भगवान्सामगाचार्य्यः ( पारस्करापराभिधानस्य कात्याय- नस्य पिता ) गोभिलः कृतसमावर्त्तनानाङ्कौथुमशाखिनाङ्कर्म्मकाण्डं यथाश्रुति- स्मृति दर्शयञ्छास्त्रमिदमारेभे । यस्येदमादिमं सूत्रम्- अथातोगृह्या-कर्म्माण्युपदेक्ष्यामः ॥ १ ॥ इति । अत्राथशब्दोग्रन्थारम्भार्थद्योतकोनिपात इति कश्चित् । आनन्तर्य्य- वचनोमङ्गलप्रयोजन(३)कश्चेति राद्धान्तिकाः ॥ ( १ ) गोभिलीये गृह्यसूत्रे तेषामन्तेवसतां श्रौतस्मार्त्त-कर्म्मकाण्ड-परीक्षादित्सूना- न्तदर्थमधिजिगांसमानानां निरवशेषेण सताञ्चान्येषाङ्कर्म्मकाण्डतत्त्वबुभुत्सूनां मुद इत्युक्तार्थस्यैव विशदीकृतोऽर्थः पुनरुपनिबद्धः । ( २ ) मन्त्रा-अर्था-स्तद्विशेषाश्च । तत्र-प्रसिद्धे कर्म्मकाण्डमन्त्रार्थप्रदीपे मयैव वि- वृता इत्यन्वितोऽर्थः । ( ३ ) यथा यात्राकाले दधि-मत्स्यादि-दर्शनम्मङ्गलं, यथा वा मृदङ्गादिध्वनिश्रव- णम् । तथैतदुच्चारणस्मरणे महतेऽभ्युदयाय ग्रन्थारम्भेऽवकल्पेत इति भावः । अनुपदमुप- दर्शयिष्यमाणस्मृतौ माङ्गलिकावित्यस्य मङ्गलप्रयोजनकावित्यर्थ (पा० ५।१।१०९) ठका साधनात् । एतद्द्योतकत्ववाचकत्वे उभावपि पक्षौ निपातेषु व्यवस्थितावित्येवमवधृतम् ।

२ सर्वकर्मसाधारणविधयः । [ १ प्रपाठके- “मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ” इत्यमरात् । ॐ कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” ॥ इति स्मरणाच्च ॥ अथ—वेदाध्ययन-तदर्थावगमानन्तरम् यतोयथावद्विचारशास्त्र(१)मधिग- त्य स्थितानां स्नातकानां गार्हस्थ्यानुसरणं शास्त्रार्थः । “अतः परं समावृत्तः कुर्याद्दारपरिग्रहम्” इति । “वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं (२)वापि यथाक्रमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्योगृहस्थाश्रममावसेत्” ।। इति चैवमादिस्मरणात् । यतश्च— “यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् । गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठोगृहाश्रमी” ॥ इत्यादिसमृ

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ३ लमहाभाष्यम् ॥ तदनेन सूत्रेणाभिधेयादीनि (१) शिष्यप्रवृत्त्युपयोगीनि स्वर- सतोदर्शितानि । तत्राभिधेयः कर्म्म यथोक्तम् । श्रेयः प्रयोजनम् । सम्बन्धोऽपि यथायथं सुखबोधः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावादिः । अथशब्देनानन्तर्यावगमादधिकार्यपि प्रतिपादितकल्प एवेत्यास्तां विस्तरः ॥ १ ॥ तत्र तावत्साधारणकर्म्माङ्गभूताः केचन धर्म्माः परिभाष्यन्ते— यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन च कृत्यम् ॥ २ ॥ यज्ञार्थं—(२)मुपवीतं-ब्रह्मसूत्रंयँथावद्विहितयँस्यास्ति स यज्ञोपवीती मत्वर्थे इनिः प्रत्ययः । ( पा० ५।२।११५ ) तेन यज्ञोपवीतिना । आचान्तमा- चमनविधिनेष(३)दृच्छित(म्पीत)मुदकँयेनासावाचान्तोदकस्तेन । चकाराद्वद्ध- शिखेन । कृत्यम्-कर्म्म “कर्त्तव्यमि”ति सूत्रशेषः । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्— “सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखोव्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्” ॥ १ ॥ इति । यज्ञोपवीताचमनयोः स्वरूपमुपरिष्टाद्वक्ष्यति—“यज्ञोपवीतं कुरुते” (१।२।१) इत्यादिना । इदानीङ्कर्म्माङ्गेषु वक्तव्येषु कालमेव तावत्परिभाषते-- उदगयने पूर्वपक्षे पुण्येऽहनि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् ॥ ३ ॥ उदगयनं मकरादिषण्मासपर्यांवत्सूर्यस्योद्गमनात्प्रसिद्धं ज्यौतिषे । तत्र पूर्वपक्षे “पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ” इत्यमराच्छुक्लपक्षे । पुण्ये- पुनीते (शोभने) विष्ट्यादि-दोषरहिते यथोक्ते । अहनि-दिवसे । तत्रापि अह्नो- वासरस्याऽऽवर्त्तनाच्छायायाः परिवर्त्तनात् । प्राक्-पूर्वम्पूवाह्न इत्येतं कालं वि- द्यात्-जानीयात् । प्रकृतस्य कृत्यस्य ( गृह्यकर्म्मणः ) इत्यर्थः । स्मरन्ति च— “आवर्त्तनन्तु पूर्वाह्नोह्यपराह्नस्ततः परम्” इति । अत्र पूर्वाह्न इत्येव वक्तव्ये प्रागित्याद्यभिधान “पूर्वाह्नोवै देवानाम्मध्य- ( १ ) एतच्चतुष्टयमेवानुबन्धपदप्रतिपाद्यं यद्विना ग्रन्थादौ मङ्गलमुपनिबद्धमपि न शस्यते इत्युक्तमभियुक्तैः । यथा — “विना विषयसम्बन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ । अव्याख्येयोभवेद्ग्रन्थः स्यादग्रन्थे तच्चतुष्टयम्” इति ॥ “विनाऽनुबन्धं ग्रन्थादौ मङ्गलं नैव शस्यते” इति चैवमादि । तल्लक्षणञ्च “ग्रन्थाऽध्य- यनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्त्वम्” इति । प्रवृत्तिजनकश्चेष्टसाधनताज्ञानं, कृतिसाध्यता- ज्ञानञ्च । तज्जनकञ्चानुबन्धज्ञानम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानं कारणम् । इति ॥ ( २ ) अत्र तादर्थ्यचतुर्थ्या समासः । ( ३ ) आ-इतीषदर्थेऽव्ययम् ।

४ सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ।' [ १ प्रपाठके न्दिनं मनुष्याणामपराह्णः पितॄणाम्” इति श्रुत्युक्तदिनप्रथमतृतीयभागात्मक- पूर्वाह्णव्यवच्छे(१)दायेति बोध्यम् ॥ ३ ॥ एवन्तर्ह्युद्‌गयनाद्यभावे शास्त्रबलादप्यनुष्ठीयमानस्य पिण्डपितृयज्ञादेः स- मयवैगुण्यं स्यादत आह— यथाऽऽदेशञ्च ॥ ४ ॥ कालं विद्यादित्यनुवर्त्तते । आदेश आज्ञा शास्त्रस्य । तमनतिक्रम्येत्यर्थः । आदिशति च शास्त्रं किञ्चित्कर्म्मोद्‌गयनाद्यभावेऽपीति तत्राऽनङ्गतैवामीषा,— मङ्गता च यथोक्तानाम् ॥ ४ ॥ सर्व्वाण्येवान्वाहार्य्यवन्ति ॥ ५ ॥ अनुपश्चादाह्रियते प्रकृतकर्म यस्मादिति, अनुपश्चादाह्रियते यत्प्रस्तुतात्क- र्मणः । इति चान्वाहार्यं नान्दीमुखश्राद्ध(२)न्दक्षिणा चोच्यते । अत एव गृ- ह्यान्तरम्— “यच्छ्राद्धङ्कर्मणामादौ या चान्ते दक्षिणा भवेत् । अमावास्यान्द्वितीयञ्चैद्द्वन्वाहार्य्यन्तदुच्यते” इति ॥ तद्विद्यते येषान्तानि । तदयमर्थः । सर्वाण्येव प्रकृतत्वाद् गृह्यकर्म्माणि । अन्वाहार्यवन्ति तत्पूर्वकाणि । एवकारोऽयोगव्यवच्छे(३)दार्थः । अतो गृह्या- नुक्तेष्वपि अन्नप्राशनादिषु शाखान्तराच्छ्राद्धं ( नान्दीमुखं ) दक्षिणा च न विरुद्ध्यते । क्वचित्तु-निषिध्यतेऽपि यथोक्तं कर्म्मप्रदीपे— “नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न शोष्यन्ती-जातकर्म-प्रोषितागतकर्म्मसु ॥” इत्यादि । अमावास्यामिति । अमावास्यां प्रकृत्य (प्रतिपदि) मासिकं श्राद्धं ( साग्नीनाम् ) अन्वाहार्यम्(४) । यथाह मनुः— ( १ ) वस्तुतस्तु-कर्म्माणोवृद्धिश्राद्धपूर्वकत्वाच्छ्राद्धस्य चोदयसन्निधौ— “रात्रौ श्राद्धन्न कुर्वीत राक्षसी कीर्त्तिता हि सा । सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते” ॥ इति मनुना प्रतिषिद्धत्वात् । तथाभूत एव कालोऽनायत्या कर्म्मोपयिक इति बोध्यम् । विसमासकरणमेकैकस्य बाहुगुण्यद्योतनार्थम् । समुच्चितोपलब्धौ तु महानभ्यु- दय इति गृह्यभाष्यकारः । ( २ ) याज्ञिकप्रसिद्धिरेशा आभ्युदयिकश्राद्धस्य नान्दीमुखस्यनामेदमिति । एतच्च श्राद्धम्मातृकापूजापूर्वकं स्यात्तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् । “कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः स- गणाधिपाः । पूजितव्याः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः” इति । तद्विधिश्च वक्ष्यते ( ४।१।१० ) ॥ ( ३ ) यथा—“शङ्खः पाण्डुर एवे”—त्यत्र पाण्डुरवर्णायोगोव्यवच्छिद्यते । ( ४ ) अनु-पश्चादमावास्याया एतदाह्रियत इति ।

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ५ “पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्” । इति । गोभिलोऽपि-अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञमभिधाय “इतरदन्वाहार्यं मा- सीनम्” ( ३।५।३ ) इत्याह । तदेतत्साग्निना प्रतिपदि आद्रियते ॥ ५ ॥ अपवर्गेऽभिरूपभोजनं यथाशक्ति ॥ ६ ॥ क्रियापरिसमाप्तिरपवर्गस्तस्मिन् । अभिरूपोविद्वान् कृतबुद्धिरनुष्ठाता चे- त्याहुः(१) । तादृशस्याभिरूपस्याभिरूपयोरभिरूपाणां वा भोजनम् । यथाश- क्ति-शक्तिमनतिक्रम्य वित्तशाठ्यमन्तरा “गृह्यकर्म्मसु विद्यादि”ति वाक्यशे- षः । तथा च शक्तिसत्त्वेऽन्यथाकरणं निषेधति मनुः— “प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्त्तते । न साम्परायिकन्तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥” इति । साम्परायिकं (२)पारलौकिकम् ॥ ६ ॥ इति सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ॥ ❀ ॥ ( अथाग्न्याधानविधिः ) एवं सर्वकर्म्मसाधारणं परिभाष्य प्रायेणाग्निसाध्यत्वात्कर्मणामग्न्याधान- कालन्तावदाह(३)— ब्रह्मचारी वेदमधीत्यान्ताꣳसमिधमाधास्यन् ॥ ७ ॥ ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म, तच्चरत्यनुतिष्ठतीति ब्रह्मचारी । ता- च्छील्ये णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) उपधावृद्धिः । उपकुर्वाण एव न नैष्ठिकः । तस्य ह्यामरणाद्गुरुकुल एवावस्थानानुज्ञानम् ।। स वेदमिति जात्येकवचनम्— “वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ॥” ( १ ) तथाचामरः “प्राप्तरूपसरूपामिरूपा बुधमनोज्ञयोः” इति । “अभिरूपोबुधे रम्ये” इति मेदिनी च। सर्व्ववेदमृपनिबद्धं गृह्यासङ्ग्रहे-“यत्र विद्या च वित्तञ्च सत्यं धर्म्मः शमोदमः । अभिरूपः स विज्ञेयः स्वाश्रमे योव्यवस्थितः” । इति । ( २ ) “युद्धायत्योः सम्परराय” इत्यमरादायतिशब्देन परलोकमुच्यते । ततो “वि- मथादित्वात् ( पा० ५।४।३४ ) ठक् । ठस्येकः ( पा० ७।३।५० ) आदिवृद्धिः । ( पा० ७। २।११८ ) इति भानुजिदीक्षिताः । वस्तुतस्तु—“उत्तरः काल आर्यातिरित्यमरादायति- शब्दउत्तरकालवचन इति कालाट्ठञ्” ( पा० ४।३।११ ) इति ठञेवात्रेति बोध्यम् । ( ३ ) अन्ये तु व्याचक्षते—उक्तं गृह्यकर्म्माणीति तत्र कोऽसौ गृह्योऽग्निः ? इति प्रथमन्तावत्स एवोपदिश्यते—“ब्रह्मचारी”त्यारभ्य “स एवास्य गृह्योऽग्निर्भवती”ति ( १।१।२१ ) एतदन्तेन सूत्रसन्दर्भेणेति ।

ऽसीदिति (with two avagrahas).

Line 11: “यस्य दत्ता भवेत्कन्या वाचा सत्येन केन चित् । Wait, "केन चित्" - space between केन and चित्.

Line 12: सोऽन्त्यां समिधमाधास्यन्नादधीतैव नान्यथा ॥” इति ॥ ७ ॥

Line 13: अथाधानस्य कालान्तरमाह—

Line 14: जायाया वा पाणिं जिघृक्षन् ॥ ८ ॥

Line 15: यदि ब्रह्मचर्यसमापकान्त्यसमिदाधानकाले दैवादग्निग्रहणं न कृतम्भवेत्तदा Wait, "कृतम्भवेत्तदा" or "कृतं भवेत्तदा"? It is printed together: "कृतम्भवेत्तदा".

Line 16: पूर्वपूर्वदिनवद्गुरोरग्नावेव तामन्त्यां समिधमादधीत ॥ पुनः कोऽग्निग्रहण-

Line 17: कालः ? इत्याह जायायावेति । वा-अथवा । जायाया जायात्वेनाभि(३)संहि- Wait, "जायायावेति" -> "जायाया वेति" or "जायायावेति"? In line 17: "जायायावेति" (one word, without space). Then: "वा-अथवा । जायाया जायात्वेनाभि(३)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७ अथाग्न्याधानविधिः अनुगुप्ता अप आहृत्य प्रागुदक्प्रवणन्देशं समं वा परिसमुह्योपलिप्य मध्यतः प्राचील्लेिखामुल्लिख्योदीचीञ्च संहतां पश्चात् मध्ये प्राची- स्तिस्र उल्लिख्याऽभ्युक्षेत् ॥ ६ ॥ अनुगुप्ता आच्छादिताः “कुशैर्-”ति शेषः । “कुशैराच्छादिता अप आ- नयन्ती-”ति गृह्यान्तरसंवादात् । प्रच्छादनञ्च पतितादिभिरुदकदर्शनं मा भू- दित्येतदर्थम् । अदृष्टाश्च वा । अप उदकम् आहृत्य-अनिषिद्धजलाशयादानी(१) य । प्रागुदक्प्रवणम्-प्राग्वा उदग्वा प्रागुद्गवा(२) प्रवणं क्रमनिम्नम् । “प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्याम्” इत्यमरः । देशं-भूमिभागं, समं-अपाङ्नीचादिरहितम् । वाशब्दो विकल्पार्थः । तद्व्यवस्थामाह-गृह्यासङ्ग्रहः “प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्चस्यमुदङ्नीचं यशोन्नतम् । पित्र्यन्दक्षिणतोनीचं प्रतिष्ठासम्भकं समम्” ॥ इति । प्रतिष्ठासम्भकम्-प्रतिष्ठाप्रापकम् ॥ परिसमुह्य-परि-सर्वतः । समुह्य- कुशैः पांश्वादिकमपसार्य । तथाच भरद्वाजः- “कुशैः संमार्जयेद्भूमिं शुद्धामादौ, शुचिस्ततः । हस्तमात्राञ्चतुरस्राङ्गोमयेनोपलेपयेत्” ॥ इति । यद्वा “परिसमुह्य वितस्तित्रये उत्तरत उत्करं करोती”ति गृह्यान्तरदर्शना- दुत्तरस्यान्दिशिवितस्तित्रयोपरिदेशे प्रक्षिप्य । वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः । अत्र-मान कर्त्तारमाह कर्म्मप्रदीपः- “मानक्रियायामुक्तायामनुक्ते मानकत्तरि । मानकृद्यजमानः स्याद्विदुषामेष निर्णयः” ॥ इति । परिसमूहनकुशानाञ्च परित्यागोविधेयः । अन्यत्र तथादृष्ट- त्वात् । यथा “सम्मार्जनान्यपास्यती”ति । परित्यागश्चैशान्यम् “द्वारमेव हि द्रव्याणां प्रागुदीच्यान्दिशि स्मृतम्” इति वचनात् । प्रागुदीची-ऐशानी ॥ उपलिप्य-गोमयोद(३)केनेति वाक्यशेषः । “गोमयोदकेन समन्तं (स्तं) पर्यु-

(१) अत्र “ताभिः प्रक्षालितपाणिपादः” इति भट्टभाष्यन्त“दाचान्तोदकेने”ति (१।१।२) सूत्रेण गतार्थम् । (२) अत्र“दिङ्नामान्यन्तराले” (पा०२।२।२६) इति बहुव्रीहिणा ऐशानीति तदर्थः । (३) गोमय मिश्रितोदकेनेति मध्यमपदलोपी समासः (पा०२।१।६० वा०) एतेन गो- मयोदकाभ्यामिति वक्तव्ये “सर्वोद्वन्द्वोविभाषैकवद्भवतीत”ति परिभाषाम्रयणं मुरारिमिश्रा- णामपार्थकम्वोध्यम् । तथा चोक्तम्भारद्वाजवचने “गोमयेने”ति सवारिणेत्येतदाक्षिपति । तथा च शौनकः “गोमयेन सवारिणा । उपलिप्य स्थण्डिलन्तु चतुरस्रन्तु सर्वतः” इति ।

' in Devanagari is just त्. Wait, त् has a stem? त् is half of त! In old fonts, final त् is often written as a full त with a halanta, or a special final form. Wait, look at line 33 again: "इत्युपसंहारदर्शनात् ।" Wait, why did I think it was 'व'? Look at the character: It's an avagraha? No, it's after 'दर्शना': द - र्श - ना - त् Wait, it has a virama underneath! Yes, it's definitely 'त्'! Wait, why does it look a bit like a 'व' to a quick glance? Because the virama connects to the curve. But grammatically and visually, it's त् with virama: "दर्शनात् ।"

Let's check line 33-34: "स्थूलत्वात्ता-" "भ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात् षडङ्गुलांस्त्यक्तेत्येव युज्यते । अत एव षडङ्गुलान्तरालाः" Wait, "स्थूलत्वात्ताभ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्": Line 33 ends with: "स्थूलत्वात्ता-" Line 34 starts with: "भ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्" Yes: ताभ्यां (by them) + अङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्.

Let