भारतकोश
संग्रह पर लौटें

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

राजयोगाध्यायः ॥७॥ २४६ | बु.शु. | र. मं. ल. | | | बृ. | यूपयोगः | | | चं. श. | | | | | ल. | | | र. मं. | इषुयोगः | | | बु.शु. / चं. बृ. | श. | | | | | | | शक्तियोगः | र. मं. | | | चं. श. | बु. शु. / बृ. | | | शु. बु. | र.मं. / बृ. | | | दण्डयोगः | चं. श. | | | | | | लग्नसे चौथे भाव तक चारों गृहोंमें यदि सब ग्रह हों तो “यूप” योग, और यदि चौथे भावसे सप्तम भाव तक सब ग्रह हों तो “इषु” योग, तथा सप्तमसे दशम भाव तक सब ग्रह हों तो “शक्ति” योग, और दशम से लग्न पर्यन्त सब ग्रह हों तो “दण्डयोग” होता है ॥ १७० ॥ अधुना नौकूटच्छत्रचापाद्धेचन्द्रयोगानाह— नौकूटच्छत्रचापानि तद्वत्सप्तर्क्षसंस्थितैः । अर्धचन्द्रस्तु होराद्यैः प्रोक्तादन्यर्क्षसंस्थितैः ॥ १७१ ॥ नौकूटेति । तद्वत् = पूर्वोक्त-(यूपादियोगोक्तप्रकार-) वत्, अर्थादेकस्मात्केन्द्रा- त्सप्तर्क्षसंस्थैः क्रमात् नौकूटच्छत्रचापानि स्युः । यथा च लग्नादिसप्तान्तेषु सप्तसु भावेषु सप्तग्रहा भवेयुस्तदा नौयोगः । चतुर्थाद्दशमान्तेषु सप्तसु सर्वैर्ग्रहैः कूटयोगः सप्तमादिलग्नान्तेषु सप्तसु भावेषु सप्तग्रहैश्छत्रयोगः । दशमाद्विचतुर्थान्तेषु चापयोगो भवति । तथोक्तं च— लग्नादिसप्तमान्तस्थैः सर्वखेटैस्तु नौरिति । तुर्याद्दशमान्तस्थैः कूट इत्यभिधीयते ॥ सप्तमादिभिलग्नान्तैश्छत्रः सकलखेचरैः । एवं दशादितुर्यान्तैश्चाप इत्युच्यते बुधैः ॥ इति ज्ञानमुक्तावल्याम् । अर्धचन्द्र इति । नावाद्यैरूक्तैर्यौगैरन्यर्क्षसंस्थितैः अर्धचन्द्रो योगः प्रोक्तः । नावाद्या योगो केन्द्रेषूक्ताः । तदितरस्थैर्यथापणफरगैरपोक्लिमगतैश्च सप्तग्रहैर्धचन्द्रो योगः स्यादिति । एतदुक्तं भवति । द्वितीयादि-अष्टमान्तेषु सप्तसु भावेषु सप्तग्रहैर्धचन्द्रः । तृतीयादिनवमान्तेऽर्द्धचन्द्रः । एवं पञ्चमादिलाभान्ते । षष्ठादि द्वादशान्ते । अष्टमादिद्विती- यान्ते । नवमादितृतीयान्ते । लाभादिपञ्चमान्ते । द्वादशादिषष्ठान्ते । एवं सप्तसु भावेषु सप्त-

२६० सटीकजातकपारिजाते- ग्रहैरष्टधा अर्द्धचन्द्रयोगः स्यादिति । तथा हि- परस्परं द्वयादष्टौ तृतीयान्नवमान्तिकम् । पञ्चमैकादशः षष्ठाद् द्वादशं त्वष्टधा शशी ॥ इति ज्ञा. मु. ॥ १७१ ॥

(कुण्डली चक्र १ - नौयोगः एवं कूटयोगः):

२ बु.१ ल. वृ.ल.
३ र.नौयोगः१० मं.
४ शु.४ बु.कूटयोगःश.
५ श.६ मं.७ चं.र.शु.चं.वृ.

(कुण्डली चक्र २ - छत्रयोगः, चापयोगः एवं अर्द्धचन्द्रस्य त्रयो भेदाः):

१ ल. श.वृ.मं.शु.र. ल.बु.मं.मं.ल.च"
चं.श.चापयोगः१० चं.बु. म'अर्द्धचन्द्रस्य त्रयो भेदाःवृ".
छत्रयोगःबु.४ वृ.र. बु'.श" च'.
७ शु.र.शु. र' म"श. शु'. बु".वृ. श. र".चं. शु". वृ'.

लग्नसे सप्तम भाव तक प्रत्येक भाव में एक एक ग्रह हों तो "नौ" योग, चतुर्थसे दशम पर्यन्त सब ग्रह हों तो "कूट" योग, और सप्तमसे लग्न तक सब ग्रह हों तो "छत्र" योग, और इसी प्रकार दशमसे चतुर्थ पर्यन्त प्रत्येक भावमें एक एक ग्रह हों तो "चाप" योग, होता है। इसके अतिरिक्त स्थानोंमें ग्रह हों तो "अर्ध चन्द्र" योग होता है वह आठ प्रकार का है। द्वितीय भावसे अष्टम भाव तक सब ग्रह हों तो १ भेद, ३ से ९ तक हों तो २ भेद, ५ से ११ तक हों तो ३ भेद, ६ से १२ तक हों तो ४ भेद, ८ से २ तक हों तो ५ वाँ भेद, ९ से ३ तक हों तो ६ भेद, ११ से ५ तक ७ भेद, और बारहसे छः पर्यन्त ८ वां भेद है ॥ इदानीं समुद्र-चक्रयोगावाह- एकान्तरगतैरित्थत्समुद्रः षड्गृहाश्रितैः । विलग्नादिस्थितैश्चक्रमित्याकृतिजसङ्ग्रहः ॥ १७२ ॥ एकान्तरगतैरिति । अर्थात् = द्वितीयभावात्, एकान्तरगतैः = एकस्मात्परमेकं परित्य- ज्यैवं यथावासनभावगैः षड्गृहाश्रितैः समुद्रो योगः स्यात् । एतदुक्तं भवति-द्वितीय-चतुर्थ- षष्ठा-ष्टम-दशम-द्वादशेति-भावषट्के सप्त ग्रहा भवेयुस्तदा समुद्रो नाम योगो भवति । चक्रमाह-विलग्नादिस्थितैः = लग्नप्रभृतिषड् । श्ष्विकान्तरगतेषु सर्वैर्ग्रहैर्व्यवस्थितैः चक्रं नाम योगः। लग्न-तृतीय-पञ्चम-सप्तम-नवम-लाभेष्विति-भावषट्के सप्त ग्रहा भवेयुस्तदा चक्रयोगो भवति । इत्येतावानाकृतिजानां योगानां सङ्ग्रहो जात इति । सारावल्यां समुद्र- चक्रयोर्लक्षणं च तथा- राश्यन्तरितैर्लग्नात् षड्भवनगतैर्भवेच्चक्रम् । अर्थात् तथैव यातैश्चक्राकारो भवेज्जलधिः ॥ १७२ ॥

(कुण्डली चक्र ३ - समुद्र-योगः एवं चक्रयोगः):

मं. २ल.श.मं. ल. १११ श.
समुद्र-योगः१० चंर. बु. ३चक्रयोगः
र. शु. ४वृ. ९
बु.वृ. ८शु. ५चं. ७

राजयोगाध्यायः ॥७॥ २६१ द्वितीय भावसे बारहवें भावोंके बीचमें यदि एक २ स्थान छोड़ कर ( २।४।६।८।१०।१२ ) में सब ग्रह हों तो "समुद्र" योग और लग्नसे ११ पर्यन्त इसी प्रकार एक एक भाव छोड़ कर ( १।३।५।७।९।११ ) में सब ग्रह हों तो "चक्र" योग होता है । इस प्रकार आचार्यों ने आकृति योगका संग्रह किया है ॥ १७२ ॥ अधुना सङ्ख्यायोगानाह— सङ्ख्यायोगाः सप्त सप्तर्क्षसंस्थैरेकापायाद्वल्लकीदामपाशाः । केदाराख्यः शूलयोगो युगं च गोलश्चान्यान् पूर्वमुक्तान्विहाय ॥ १७३॥ सङ्ख्येति । सप्तर्क्षसंस्थैः=येषु तेषु सप्तसु भावेषु व्यवस्थितैः सप्तभिर्ग्रहैरेकापायादेक- मेकं पूर्वस्मात्पूर्वस्माद्विहाय वल्लकी-( वीणा ) प्रभृति-सप्त सङ्ख्यायोगाः स्युः । इदमुक्तं भवति । येषु तेषु सप्तसु भावेषु सप्त ग्रहा भवेयुस्तदा वल्लकी ( वीणा ) योगः । षट्सु भावेषु सर्वैर्ग्रहैर्द्दामिनी (दाम) योगः । पञ्चसु भावेषु सर्वैर्ग्रहैः पाशः । चतुर्षु केदारः । त्रिषु शूलः । द्वयोः युग्मम् । एकस्मिन्नेव भावे सप्त ग्रहाः स्युस्तदा गोलो योगो भवतीति । पर- मैते योगाः पूर्वमुक्तानन्यान्‌योगान् विहाय सम्भवन्ति । अत्रेदं चिन्त्यम् । पूर्वोक्तानामाकृति- योगानां मध्याद्यदि कस्मादपि संख्यायोगस्य सादृश्यं भवति तदा अमी सङ्ख्यायोगा न स्वीकार्याः । तदानीमाकृतियोगा एवाङ्गीकर्त्तव्या इति ॥ १७३ ॥ संख्या योग सात प्रकार का होता है। किसी भी सात स्थानोंमें सात ग्रह हों तो "वल्लकी" योग होता है । छः स्थानोंमें सातों ग्रह हों तो "दामिनी" योग । पाँच स्थानों में हों तो 'पाश' योग । चार स्थानोंमें हों तो 'केदार' योग । तीन स्थानोंमें हों तो "शूल" योग । दो स्थानोंमें सब ग्रह हों तो "युग" योग होता है। एक स्थानमें सब ग्रह हों तो 'गोल' योग होता है । इस प्रकार संख्या योगोंको कहे हैं । जिस जगह संख्या योगकी प्राप्तिमें पूर्वोक्त योगोंकी भी प्राप्ति हो वहां वे योग ही फल देते हैं, संख्यायोग फल नहीं देते । संख्यायोग वहां ही फल देगा जहां पूर्वोक्त आश्रय योगोंकी प्राप्ति नहीं हो ॥ १७३ ॥ अथ आश्रयदलयोगफलम् । ईर्ष्युर्विदेशनिरतोऽध्वरतश्च रज्ज्वाम् ,मानी धनी च मुसले बहुभृत्यसक्तः । व्यङ्गः स्थिराढ्यनिपुणो नलजः खगुत्थो, भोगान्वितो भुजगतो बहुदुःखभाजः ॥ अथ गदादियोगफलम् । यज्वाऽर्थभाक् सततमर्थरुचिर्गदायां, तद्वृत्तिभुक् शकटजः सरुजः कुदारः । दूतोऽटनः कलहकृद्द्विहगे प्रदिष्टः, शृङ्गाटके चिरसुखी कृषिकृद्धलाख्ये ॥१७५॥ वज्रेऽन्यपूर्वासुरतः सुभगोऽतिशूरः, शौचान्वितोऽपि च यवे सुखितो वयोऽन्तः । विख्यातकीर्तिमितसौख्यगुणाश्च पद्मे वाप्यां तनुस्थिरसुखी निधिपोऽन्नदाता ॥ त्यागात्मवान् क्रतुवरैर्यजते च यूपे हिंस्रोऽथ गुप्त्यधिकृतः शरकृच्छराख्ये । नीचोऽलसः सुखधनैर्वियुतश्च शक्तौ दण्डे प्रियैर्विरहितः पुरुषोऽन्यवृत्तिः १७७ छत्रे चाद्यन्तसौख्यस्तुलधनबलवान् नौभवस्तोयजीवी चक्रे राजा यशस्वी जलधिभवनरस्तोयवृत्तिः क्षितीशः । अर्धेन्दौ भोगशाली गिरिविपिनचरः क्रूरकर्मा च कूटे चापे जाता मनुष्या यदि गहनचराश्चौर्यनिष्ठा निकृष्टाः ॥ १७८ ॥ वीणायां सकलक्रियासु निपुणः सङ्गीतनृत्यप्रियो- दामिन्यामुपकारकस्त्वपटुमतिः प्रख्यातविद्याधनी । पाशे शीलधनार्जनेऽतिचतुरो वाचालकः पुत्रवान् केदारे कृषिवित्तवानलसधीर्बन्धूपकारी भवेत् ॥ १७६ ॥

२६२ सटीकजातकपारिजाते- शूले कोपरसान्वितो धनरुचिः शूरः क्षतो निर्धनी भिक्षाशी युगयोगजोऽतिचपलः पाषण्डको मद्यपः । गोले निर्द्धनकोऽलसोऽटनपरः स्वल्पायुरज्ञानधी- र्द्वात्रिंशत् कथिता वराहमिहिराचार्येण योगा इमे ॥ १८० ॥ इदानीं श्लोकषट्केन पूर्वोक्तद्वात्रिंशद् ( विंशत्याकृतित्रयाश्रयद्विदलसप्तसङ्ख्येतिद्वा- त्रिंशत्-) योगानां फलानि कथ्यन्ते । श्लोकार्थ स्पष्टार्था एवेत्यलमतिविस्तरेण ॥ १७४-१८०॥ रज्जु योगोत्पन्न जातक पराई भलाईसे जलनेवाला तथा निरंतर परदेश में रहने वाला और हमेशा मार्ग पर चलने में रुचि रखने वाला होता है । जो मुसल योगमें उत्पन्न हो वह मानी, धनी और विशेष नौकर वाला होता है । जो मनुष्य नल योगमें उत्पन्न हो वह अङ्गहीन, दृढ़ निश्चयवाला, धनी और समस्त कार्यमें सूक्ष्म दृष्टिसे विचारनेवाला होता है । ये तीनों आश्रययोगके फल हैं । माला योगमें उत्पन्न होनेवाला भोगी होता है । सर्प योगोत्पन्न मनुष्य अनेक प्रकार का दुःख भोगता है ॥ १७४ ॥ गदा योगवाला मनुष्य यज्ञ करने वाला और धन भोगने वाला तथा धनसंग्रहमें उद्यमी होता है । शकट योगोद्भव मनुष्यकी जीविका गाड़ी रथ आदिसे होती है, नित्य रोगी और उसकी स्त्री कुरूपा होती है । विहंग योगवाला मनुष्य दूत का काम करता है और झगड़ालु होता है । शृङ्गाटक योगवाला मनुष्य बहुत काल तक सुखी रहता है । हलयोग वाला मनुष्य खेती का काम और पशुपालन आदि बहुत उत्तम जानता है ॥ १७५॥ वज्र योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य प्रथम और अन्त्य अवस्था में सुखी, मध्यममें दुःखी और सबका प्यारा तथा अत्यन्त पराक्रमी होता है । यव योग वाला मनुष्य बलवान् और मध्य अवस्था में सुखी रहता है । पद्म योगोद्भव मनुष्य विख्यात कीर्तिवाला और अत्यन्त सुख, गुण तथा विद्यावाला होता है । वापी योगवाला मनुष्य बहुत काल पर्यन्त थोड़े सुख पाता और धन बढ़ाने वाला तथा कृपण होता है ॥ १७६ ॥ यूप योगमें उत्पन्न मनुष्य दानी, अहंकारी और यज्ञ करनेवाला होता है । शर (इषु) योग में हिंसक, बंधे हुयेको पालनेवाला और शर बनानेवाला होता है । शक्ति योगमें नीच कर्म करनेवाला, आलसी, दुःखी और दरिद्र होता है । दण्ड योगमें प्रिय (पुत्रादि) से रहित और शूद्रकी वृत्तिवाला (टहलुआ) होता है । छत्र-योगोद्भव जातक आदि और अन्त्य अवस्था में सुखी, अतुल धनवाला तथा बली होता है । नौ योगोत्पन्न जातक जलकी जीविकावाला होता है । चक्र योगका जातक यशस्वी राजा होता है । जलधि (समुद्र) योगवाला मनुष्य जलवृत्तिवाला राजा होता है । अर्धेन्दु योगमें जायमान मनुष्य भोगशाली होता है । कूट योगमें उत्पन्न नर पहाड़ और जंगलका रहनेवाला तथा क्रूर कर्म करनेवाला होता है। चाप योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य जंगली, चोरी कर्म करनेवाला और निकृष्ट होता है ॥ १७८ ॥ वीणा योगमें उत्पन्न मनुष्य सकल क्रियामें चतुर, संगीत नृत्यका प्रिय होता है । दा- मिनी योगमें उत्पन्न मनुष्य उपकारी, पटु बुद्धिवाला, विद्यामें विख्यात और धनी होता है । पाश योगमें उत्पन्न जातक शीलवान्, धनोपार्जनमें चतुर, वाचाल और पुत्रवान् होता है । केदार योगमें उत्पन्न होनेवाला जातक कृषि-कार्य परायण, धनवान्, आलसी बुद्धिवाला और बन्धुजनोंका उपकारी होता है ॥ १७९ ॥

राजयोगाध्यायः ॥७॥ २६३ शूल योगमें पैदा हुआ मनुष्य क्रोध-रससे युक्त, धनमें रुचिवाला, लड़ाका, घाववाला और दरिद्र होता है। युग योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य अत्यन्त चञ्चल पाखण्डी और शराबी होता है। गोल योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य दरिद्र, आलसी, भटकनेवाला, थोड़ी आयुवाला और नादान बुद्धिवाला होता है। ये ३२ योग श्रीवराहमिहिराचार्यजी- ने बृहज्जातकमें कहे हैं। सु० शा० कारः ॥ १८० ॥ भूपालयोगरुचकपञ्चकभास्कराद्याः केमद्रुमाधमसमग्रहमालिकाश्च । लक्ष्मीहरीशविधिकाहलनामसाद्याः सूर्यादिदेवकृपया परिकीर्तितास्ते ॥१८१ श्लोकेनानेनाध्यायमुपसंहरतीति । स्पष्टार्थः ॥ १८१ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररञ्जिता । सप्तमे राजयोगोऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता ॥ ७ ॥ सभी राजयोग, रुचक आदि पांच योग, भास्कर आदि योग, केमद्रुम, अधम, सम, ग्रह- मालिका योग, लक्ष्मीयोग, हरि-हर विधियोग, काहलयोग और नाभसादि योग इनके सूर्यादि ग्रहोंकी कृपासे इस ७ वें अध्यायमें वर्णन किया ॥ १८१ ॥ इति श्रीवैद्यनाथदैवज्ञविरचिते जातकपारिजाते राजयोगाख्ये सप्तमेऽध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ ७ ॥ अथ द्वथादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ अथाधुना द्वथादिग्रहयोगाध्यायो व्याख्यायते । तत्र प्रथमं द्विग्रहयोगाः— जातः स्त्रीवशगः क्रियासु निपुणश्चन्द्रान्विते भास्करे, तेजस्वी बलसत्त्ववाननृतवाक् पापी सभौमे रवौ । विद्यारूपबलान्वितोऽस्थिरमतिः सौम्यान्विते पूषणि, श्रद्धाकर्मपरो नृपप्रियकरो भानौ सजीवे धनी ॥ १ ॥ स्त्रीमूलार्जितबन्धुमाननियुतः प्राज्ञः सशुक्रेऽरुणे मन्दप्रायमतिः सपत्नवशगो मन्देन युक्ते रवौ ॥ शूरः सत्कुलधर्मवित्तगुणवानिन्दौ धराजान्विते । धर्मी शास्त्रपरो विचित्रगुणवान् चन्द्रे सतारासुते ॥ २ ॥ जातः साधुजनाश्रयोऽतिमतिमानार्येण युक्ते विधौ, पापात्मा क्रयविक्रयेषु कुशलः शुक्रे सशितद्युतौ । कुब्जोऽजः पितृदूषको गतधनस्तारापतौ सार्कजे, वाग्मी चौषधशिल्पशास्त्रकुशलः सौम्यान्विते भूसुते ॥ ३ ॥ कामी पूज्यगुणान्वितो गणितविद् भौमे सदेवार्चिते, धातोर्वादरतः प्रपञ्चरसिको धूर्तः सभौमे भृगौ ॥ वादी गानविनोदविज्जडमतिः सौरेण युक्ते कुजे । वाग्मी रूपगुणान्वितोऽधिकधनी वाचस्पतौ सेन्दुजे ॥ ४ ॥ शास्त्री गानविनोदहास्यरसिकः शुक्रे सचन्द्रात्मजे विद्यावित्तविशिष्टधर्मगुणवानर्कात्मजे सेन्दुजे ॥ तेजस्वी नृपतिप्रियोऽतिमतिमान् शूरः सशुक्रे गुरौ । शिल्पी मन्त्रिणि सार्कजे पशुपतिर्मल्लः सिते सासिते ॥ ५ ॥

२६४ सटीकजातकपारिजाते- भास्करे=सूर्ये चान्द्रान्विते (सूर्याचन्द्रमसोर्योगे) जातः स्त्रीवशगः=स्त्रिया वश्यो भवति, क्रियासु=व्यावहारिककार्येषु निपुणो दक्षो भवति । समौमे रवा=सूर्यमङ्गलयोर्योगे जातो हि तेजस्वी भवति, बलवान्-सत्त्व-(पराक्रम-)वान् भवति, अनृतवाक्=मिथ्यावादी पापी च भवति । सौम्येऽन्विते=बुधेन युक्ते पूषणि=सूर्ये जातो विद्यया, रूपेण, बलेन चान्वितो युक्तोऽस्थिरमति- श्चपलबुद्धिश्ध भवति । भानौ सजीवे=गुरुसँहिते सूर्ये जातो नरः श्रद्धाकर्मपरः=श्रद्धाकर्मपरा- यणो नृपस्य=राज्ञः प्रियकरः=आह्लादकश्च भवति । एवं सूँ. शु.⁶, सूँ. श⁷, चँ.⁸ मं., चँ. बुँ.⁹, चँ. गृ.¹⁰, चँ. शु.¹¹ च. श.¹², मंँ. बु.¹³, मंँ. गृ.¹⁴, मंँ. शु.¹⁵ मं श.¹⁶, बुँ. गृ.¹⁷, बुँ. शु.¹⁸, बुँ. श.¹⁹, गृ. शु., गृँ. श., शैँ. श., इत्येकविंशतिभेदा द्विग्रहयोगे सम्भवन्ति । तेषां फलानि सरलार्थकानि चेति ॥ १-५ ॥ अब दो दो ग्रहोंके योगोंका फल कहते हैं-जिसके जन्म समयमें चन्द्रमासे युक्त सूर्य हो वह स्त्रीका अनुगामी हो और क्रियामें निपुण हो । मङ्गलके साथ सूर्य हो तो बलवान्, तेजवान्, झूठ बोलनेवाला और पापी होता है। बुधसे युक्त सूर्य हो तो विद्या-रूप और बलसे युक्त, चञ्चल बुद्धिवाला होता है। बृहस्पतिसे युक्त सूर्य हो तो श्रद्धाकर्ममें निपुण, राजाका प्रिय करनेवाला और धनी होता है ॥ १ ॥ यदि सूर्य शुक्रसे युक्त हो तो स्त्रीके द्वारा धनप्राप्त हो और बान्धवोंसे युक्त हो । यदि सूर्य शनिसे युक्त हो तो प्रायः मन्दबुद्धि और शत्रुके अधीन पुरुषको करता है। यदि चन्द्रमा मङ्गलके साथ हो तो पुरुष शूर, कुलीन, धर्मात्मा, धनी तथा गुणवान् होता है। यदि चन्द्रमा बुधसे युक्त हो तो धर्म करनेवाला, शास्त्रका ज्ञाता तथा विचित्र गुणोंसे युक्त पुरुष हो ॥ २ ॥ यदि चन्द्रमा गुरुयुक्त हो तो जातक साधुजनावलम्बी और पूर्ण बुद्धिमान् हो । यदि चन्द्रमा शुक्रसे युक्त हो तो वह जातक पापात्मा, क्रय-विक्रय करनेमें कुशल होवे । यदि चन्द्रमा शनिसे युक्त हो तो वह जातक बुरी जीवाला, पिताका निन्दक तथा जनहीन व्यक्ति होवे। यदि मङ्गल बुधसे युक्त हो तो वह जातक वक्ता, औषधका जानकार तथा शिल्पकलाका ज्ञाता होवे ॥ ३ ॥ यदि मङ्गल जन्म-समयमें बृहस्पतिसे युक्त हो तो पुरुष कामी, पूजनीय, गुणवान्, गणित शास्त्रका ज्ञाता हो । मङ्गल यदि शुक्रसे युक्त हो तो वह पुरुष धातुओंका व्यवहार वाला, प्रपञ्च सुननेका प्रेमी तथा धूर्त हो । यदि मङ्गल शनिसे युक्त हो तो पुरुष चहल करने वाला, गाने बजानेका रसिक और जडबुद्धि हो । यदि बृहस्पति बुधसे युक्त हो तो पुरुष वक्ता, रूपवान्, गुणवान् और अधिक धनवान् हो ॥ ४ ॥ यदि बुध शुक्रसे युक्त हो तो पुरुष शास्त्र जाननेवाला, गानेका प्रेमी और हँसमुख हो वे । यदि बुध शनिसे युक्त हो तो पुरुष विद्वान्, धनी, अधिक धर्मात्मा और गुणवान् हो वे । यदि बृहस्पति शुक्र संयुक्त हो तो जातक तेजस्वी, राजप्रिय, अत्यन्त बुद्धिमान् तथा बलवान् हो । यदि बृहस्पति शनिसे युक्त हो तो शिल्पकार तथा शनि और शुक्र एकत्रित हों तो पुरुष अधिक पशुवाला तथा मल्ल (पहलवान्) होवे ॥ ५ ॥ अथ त्रिग्रहयोगाः। सूर्येन्दुक्षितिनन्दनैरि कुलध्वंसी धनी नीतिमान् जातश्चन्द्ररवीन्दुजैर्नृपसमो विद्वान् यशस्वी भवेत् ॥ सोमार्काम्रमन्त्रिभिर्गुणनिधिर्विद्वान् नृपालप्रियः, । शुक्रार्केन्दुभिरन्यदारनिरतः क्रूरोऽरिभीतो धनी ॥ ६ ॥ मन्देन्द्वर्कसमागमे खलमतिर्मायी विदेशप्रियो भार्व्वाद्वभूसुतबोधनैर्गतसुखः पुत्रार्थदारान्वितः ॥

द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २६५ जीवाकौवनिर्जैरतिप्रियकरो मन्त्री चमूपोऽथवा भौमार्कासुरवन्दितैर्नयनरुग् भोगी कुलीनोऽर्थवान् ॥ ७ ॥ मन्दार्कावनिर्जैः स्वबन्धुरहितो मूर्खोऽधनो रोगभाक् । इन्द्राचार्यरवीन्दुजैः पटुमतिर्विद्यायशोवित्तवान् ॥ भानुज्ञासुरपूजितैर्मृदुतनुर्विद्यायशस्वी सुखी सौरादित्यबुधैर्विबन्धुरधनो द्वेषी दुराचारवान् ॥ ८ ॥ जीवादित्यसितैः सदारतनयः प्राज्ञोऽचिरुग् वित्तवान् मन्देन्द्रार्चितभानुभिर्गतभयो राजप्रियः सात्विकः ॥ जातो भानुसितासितैः कुचरितो गर्वाभिमानान्वित- श्चन्द्रारेन्दुसुतैः सदाऽशनपरो दुष्कर्मकृद् दूषकः ॥ ६ ॥ जीवेन्दुक्षितिजैः सरोषवचनः कामातुरो रूपवा- निन्दुक्ष्माजसितैर्विशीलतनयः सञ्चारशीलो भवेत् ॥ तारेशार्कजभूसुतैश्चलमतिर्दुष्टात्मको मातृहा जीवेन्दुज्ञसमागमे बहुधनख्यातोऽवनीशप्रियः ॥ १० ॥ विद्यावानपि नीचकर्मनिरतः सेव्यः सितज्ञेन्दुभि- स्त्यागी भूपतिपूजितश्च गुणवानिन्दुज्ञतिग्मांशुजैः ॥ प्राज्ञः साधुसुतः कलासु निपुणः शुक्रेन्दुदेवार्षितैः शाखी वृद्धवधूरतो नृपसमो वाचस्पतीन्द्वर्कजैः ॥ ११ ॥ वेदी राजपुरोहितोऽतिसुभगः शुक्रेन्दुचण्डांशुजै- र्गान्धर्वश्रुतिकव्यनाटकपरो जीवज्ञभूनन्दनैः ॥ हीनाङ्गः खलवंशजश्चलमतिः शुक्रारचन्द्रात्मजैः प्रेष्यः सामयलोचनोऽटनपरस्ताराजभौमासितैः ॥ १२ ॥ शुक्रारेन्द्रपुरोहितैर्नरपतेरिष्टः सपुत्रः सुखी जीवारार्कसुतैः कृशोऽसुखतनुर्मानी दुराचारवान् ॥ सौरारासुरपूजितैः कृतनयो नित्यं प्रवासान्वितः शुक्राज्ञामरमन्त्रिभिर्जितरिपुः कीर्तिप्रतापान्वितः ॥ १३ ॥ देवेज्येन्दुजभानुजैरतिसुखश्रीकः स्वदारप्रियो मन्दज्ञासुरवन्दितैरनृतवाग् दुष्टोऽन्यजायारतः ॥ जातो जीवसितासितैरमलधीर्विख्यातसौख्यान्वित- श्चन्द्रे पापयुते सदल्पसुखवान् भानौ पितुस्तद्वदेत् ॥ १४ ॥ अत्र त्रिग्रहयोगे पञ्चत्रिंशद्भेदा भवन्ति । यथा हि—१. र. चं. मं. । २. र. चं. बु. । ३. र. चं. बृ. । ४. र. चं. शु. । ५. र. चं. श. । ६. र. मं. बु. । ७. र. मं. बृ. । ८. र. मं. शु. । ९. र. मं. श. । १०. र. बु. बृ. । ११. र. बु. शु. । १२. र. बु. श. १३. र. बृ. शु.। १४. र. बृ. श.। १५ र. शु. श.। १६. चं. मं. बु.। १७. चं. मं. बृ.। १८. चं. मं. शु. । १६. चं मं. श. । २०. चं. बु. बृ. । २१. चं. बु. शु. । २२. चं. बु. श. । २३. चं. बृ. शु. । २४. चं. बृ. श. । २५. चं. शु. श. । २६. मं. बु. बृ. । २७. मं. बु. शु. । २८. मं. बु. श. । २९. मं. बृ. शु. । ३०. मं. बृ. श. । ३१. मं. शु. श. । ३२. बु. बृ. शु. । ३३. बु. बृ. श. । ३४. बु. शु. श. । ३५. बृ. शु. श. । इति । एवं फला- न्यत्रोक्तानि । श्लोकाः स्पष्टार्था इति ॥ ६–१४ ॥

२६६ सटीकजातकपारिजाते- यदि सूर्य्य, चन्द्रमा तथा मङ्गल तीनों एक स्थानीय हों तो जातक शत्रुओंको मारने वाला, धनी तथा नीति (कानून) का जानने वाला होवे। यदि सूर्य्य, चन्द्र तथा बुध एक- त्रित हों तो राजाके समान यशवाला और विद्वान् हो। यदि सू० चं० बृ० एकत्र हों तो वह गुणवान्, विद्वान्, और, राजाओंका प्रिय होवे। यदि रवि, सोम, और शुक्र एकस्थानी हों तो वह परस्त्रीगामी, क्रूर, शत्रुसे डरनेवाला, धनिक होवे ॥ ६ ॥ यदि शनि, चन्द्रमा और सूर्य्य एक राशिस्थ हों तो जातक खलबुद्धि, मायावी, विदेश- प्रिय होवे। सूर्य्य, मङ्गल और बुधके एक राशिमें होनेसे जातक सुख रहित, पुत्र स्त्रीसे युक्त होवे। बृहस्पति, सूर्य्य और मङ्गलके एकत्र होनेसे लोगोंका विशेष प्रिय हो तथा मन्त्री, वा सेनापति होवे। चन्द्रमा, सूर्य्य और शुक्र एकत्र हों तो नेत्ररोगी, भोगी, कुलीन और धनवान् होवे ॥ ७ ॥ शनि सूर्य्य और मङ्गलके एकत्र होनेसे बन्धुओंसे रहित, मूर्ख, धनी और रोगी हो। बृह- स्पति, सूर्य्य, और बुध एकत्र हों तो चतुरबुद्धि, विद्वान् यशस्वी और धनवान् होवे। सूर्य्य बुध और बृहस्पति एकत्र हों तो कोमल शरीर, विद्वान्, यशस्वी और सुखी हो। शनि सूर्य्य और बुधसे बन्धुहीन, धनहीन, वैरी, तथा दुराचारी होवे ॥ ८ ॥ बृहस्पति, सूर्य्य और शुक्रके एकत्र होनेसे पुत्र-स्त्रीसे युक्त, बुद्धिमान्, नेत्ररोगी और धनवान् होवे। शनि, बृहस्पति और सूर्य्यसे भयरहित, राजप्रिय और सात्विक होवे। सूर्य्य शुक्र और शनिके एकत्र रहनेपर उत्पन्न हो तो दुष्ट चरित्रवाला, गर्वी, और अभिमानी होवे। चन्द्रमा, मङ्गल और बुध एकत्र हों तो सदा भोजनमें रत दुष्कर्मी और दूसरोंका दूषक हो ॥ बृहस्पति, चन्द्रमा और मङ्गल एकत्र हों तो रोषयुक्त वचन बोलनेवाला, कामातुर और रूपवान् हो। चन्द्रमा, मङ्गल और शुक्र एकत्र हों तो विशील, विपुत्र और भ्रमणशील हो। चन्द्रमा, शनि और मङ्गल एकत्र हों तो चञ्चलबुद्धि, दुष्टात्मा और माताको मारने वाला होवे। बृहस्पति, चन्द्रमा और बुधके एकत्र होनेसे भारी धनी और राजाका प्रिय होवे। १० शुक्र बुध और चन्द्रमाके एकत्र होनेसे विद्वान्, नीच कर्म करनेवाला, सेव्य (सेवा करने योग्य) होता है। चन्द्र-बुध-शनि एकत्र हों तो जातक ज्ञानी, राजपूलित और गुणवान् होता है। शुक्र, चन्द्रमा और बृहस्पतिके एकत्र होनेसे जातक प्राज्ञ, सुपुत्री और कलामें निपुण होता है। बृहस्पति, चन्द्रमा और शनिके एकत्र होनेसे जातक पापी, वृद्धा स्त्रीमें रत और राजाके तुल्य होता है ॥ ११ ॥ शुक्र, चन्द्रमा और शनि एकत्र हों तो वेद जाननेवाला, राजपुरोहित, और अत्यन्त सुभग होता है। बृहस्पति, बुध और मङ्गलके एकत्र होनेसे गान्धर्व विद्या-काव्य-नाटकका ज्ञाता होता है। शुक्र, मङ्गल और बुध एकत्र हों तो जातक हीनाङ्ग, दुष्टवंशोत्पन्न और चञ्चल बुद्धिवाला होता है। बुध, मङ्गल और शुक्रके एकत्र होनेसे प्रेष्य (दूत) नेत्ररोगी और सदा भ्रमणशील होता है ॥ १२ ॥ शुक्र, मङ्गल और चन्द्रमा एकत्र हों तो राजाका मित्र, सुपुत्री और सुखी होता है। बृहस्पति मङ्गल और शनि एकत्र हों तो दुबला शरीरवाला, मानी, और दुराचारी होवे। शनि, मङ्गल और बृहस्पतिके एकत्र होनेसे कुपुत्री, सदा प्रदेशमें रहनेवाला होता है। शुक्र, बुध और बृहस्पति एकत्र हों तो शत्रुओंको जीतनेवाला और कीर्त्त-प्रतापसे युक्त होता है ॥ १३ ॥ बृहस्पति, बुध और शनिके एकत्रतासे विशेषसुखी, श्रीमान्, और अपनी स्त्रीका प्रिय होता है। शनि, बुध और बृहस्पतिके एकत्र रहनेसे झूठ बोलनेवाला, दुष्ट, परस्त्रीगामी होता है। बृहस्पति, शुक्र और शनिके एकत्र होनेसे स्वच्छ बुद्धिवाला, विख्यात, और सुखसे युक्त होता है। चन्द्रमा पापग्रह युक्त हो तो जातक अल्पसुखी और सूर्य्य . पापयुत हो तो उसके पिताको अल्पसुखी जाने ॥ १४॥

द्व्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २५७ अथ चतुर्ग्रहयोगाः । एकर्क्षगैरिनसुधाकरभूसुतज्ञैर्मार्थी प्रपञ्चकुशलो लिपिकश्च रोगी ! चन्द्रारभानुगुरुभिर्धनवान्यशस्वी धीमान्नृपप्रियकरो गतशोकरोगः ॥१५॥ आरार्कचन्द्रभृगुजैः सुतदारसम्पद् विद्वान् मिताशनसुखी निपुणः कृपालुः । सूर्येन्दुभानुसुतभूमिसुतैरशान्तनेत्रोऽटनश्च कुलटापतिरर्थहीनः ॥ १६ ॥ तारासुतेन्दुरविमन्त्रिभिरिष्टपुत्रदारार्थवान् गुणयशोबलवानुदारः । शुक्रेन्दुभानुशशिजैर्विकलश्च वाग्मी मन्देन्दुविद्धिनकरैरधनः कृतघ्नः ॥ १७॥ तोयाटविच्छित्तिचरोऽवनिपालपूज्यो भोगी दिनेशतुहिनद्युतिजीवशुक्रैः । जातो विशालनयनो बहुवित्तपुत्रो वाराङ्गनापतिरिनेन्दुसुरेज्यमन्दैः ॥ १८ ॥ मन्देन्दुभानुभृगुजैर्विबलोऽतिभीरुः कन्या

२६८ सटीकजातकपारिजाते-

मं. बृ. शु. ( २५ ) चं. मं. बृ. श. ( २६ ) चं. मं. शु. श. ( २७ ) चं. बु. बृ. शु. ( २८ ) च. बु. बृ. श. ( २९ ) चं. बु. शु. श. ( ३० ) चं. बृ. शु. श. ( ३१ ) मं. बु. बृ. शु. ( ३२ ) मं. बु. बृ. श. ( ३३ ) मं. बु. शु. श. ( ३४ ) मं. बृ. शु. श. ( ३५ ) बु. बृ. शु. श., इति ३५ भेदा जायन्ते, तेषु-२६, ३३, ३४, तमभेदास्त- त्फलानि चात्र नोक्तानि । शेषं सर्वं स्पष्टमेवेति ॥ १५-२५ ॥ एक राशिमें सूर्य, चन्द्रमा, मंगल और बुध हों तो जातक मायावी, प्रपञ्ची, लेखक और रोगी होवे । चन्द्रमा, मंगल, सूर्य और बृहस्पतिके एकराशिस्य होने से जातक धन- वान्, यशस्वी, बुद्धिमान्, राजाका प्रिय करनेवाला, निरोग और निश्चिन्त होता है ॥१५॥ मंगल, सूर्य, चन्द्रमा और शुक्रके एक राशिमें होनेसे पुत्र-स्त्री-धनसे युक्त, विद्वान्, अल्पभोजी, सुखी, कार्योंमें निपुण और कृपालु होता है । सूर्य, चन्द्रमा, शनि और मंगलसे चञ्चल नेत्रवाला, घूमने वाला, व्यभिचारिणी स्त्रीका स्वामी, और निर्धन होता है ॥ १६ ॥ एक राशिस्थ बुध, चन्द्र, सूर्य और गुरु होनेसे जातक मित्र-पुत्र-स्त्रीसे युत, धनवान्, गुणी, यशस्वी, बलवान् और उदार होवे । शुक्र, चन्द्रमा, सूर्य और बुध एकत्र हों तो विकल और वाचाल होवे । शनि, चन्द्र, सूर्य और बुध एकत्र हों तो निर्धन और कृतघ्न होवे । सूर्य, चन्द्रमा, बृहस्पति और शुक्र एकत्र हों तो जलमें, वन्यस्थलमें चलनेवाला, राज- पूज्य और भोगी हो । सूर्य, चन्द्र, गुरु और शनि एक राशिस्थ हों तो विशाल नेत्र, बहुत धन पुत्र से युत हो और वेश्याका पति होवे ॥ १८ ॥ शनि, चन्द्रमा, सूर्य और शुक्र एक राशिस्थ हों तो निर्बल, डरपोक, कन्याओंके द्वारा धनोपार्जन और खाने पीने में तत्पर होता है । मंगल, सूर्य, बुध और गुरु एकत्र हों तो सबल, विपत्तिसे युक्त, स्त्री-सम्पत्तिवाला, नेत्र रोगी, और भ्रमणशील होता है ॥ १९ ॥ सूर्य, मंगल, बुध और शुक्र के एकत्र रहनेसे दूसरेकी स्त्रीमें लीन, विषमनेत्र (छोटा बड़ा नेत्र, या टेढ़ा नेत्र) चोर बुद्धि, धनादिसे रहित होता है । सूर्य, मंगल, बुध और शनि एक राशिमें हों तो सेनापति वा राजमंत्री, नीच कर्म करनेवाला और भोगी होता है ॥२०॥ सूर्य, मंगल, बृहस्पति और शुक्रके एकत्र होनेसे राजाके सदृश, विख्यात, विशेष पूज्य और धनी होता है । बृहस्पति, मंगल, शनि और सूर्य एक राशिमें हों तो निर्धन, भ्रान्त हो तथा मित्र और परिवारवाला होवे । मंगल, सूर्य, शुक्र और शनि एक राशिस्थ हों तो हारनेवाला, कुकर्मियोंमें प्रधान होवें । शुक्र, सूर्य, बुध और गुरु एकत्र हों तो धन और यशमें मुख्य, लोकमें प्रधान होवे ॥ २१ ॥ बृहस्पति, शनि, बुध, और सूर्यके योगसे झगड़ालु, मानी और दुराचारी होता है । शनि, बुध, सूर्य और शुक्रके योगसे सुन्दरमुख, सत्यव्रत, और आचारवान् होता है । सूर्य, शनि, बुध और शुक्र एकत्र हों तो कलामें निपुण, नीचोंका मालिक और साहसी होता है । बृहस्पति, चन्द्रमा, बुध और मंगल एकत्र हों तो राजाका प्रिय करनेवाला, मंत्री, कवि और राजा होता है ॥ २२ ॥ चन्द्रमा, मंगल, बुध और शुक्र एकत्र हों तो सुन्दरी स्त्री-सुन्दर पुत्रसे युत, बुद्धिमान्, विरूप और सुखी होता है । शनि, मंगल, चन्द्रमा और बुध एकत्र हों तो जातक दो माता पितावाला, पराक्रमी और विशेष स्त्री-पुत्रवाला होता है । चन्द्रमा मंगल बृहस्पति और शुक्र एकत्र हों तो पापकर्ममें निपुण, निद्रालु और धनादिमें आतुर होता है । बृहस्पति, मंगल, सूर्य और चन्द्रमा एक राशिमें हों तो स्थिर बुद्धि, पराक्रमी सुखी और पण्डित होता है । शुक्र, बुध, चन्द्रमा और बृहस्पतिके योगसे बधिर, विद्वान्, यशस्वी और धनी होता है । चन्द्रमा, शनि, बुध और गुरु एक राशिमें हों तो बड़ा धनी, बन्धुप्रिय, और धार्मिक होता है । शुक्र, बुध, शुक्र और शनिके एकत्र होनेसे बहुत जनसमूहोंका वैरी, दूसरेकी स्त्रीका प्रेमी होता है । बृहस्पति, चन्द्रमा, शनि और शुक्र एक राशिमें हों तो सुख और श्रद्धा-दयासे हीन होता है ॥ २४ ॥ मंगल, बुध, गुरु और शुक्रके एकत्र होनेसे धनवान् और निन्दित होता है ।

म्बरः'? It is 'तराम्वरः' (म् + व, i.e., म्व).

Now line : "पूज्यः कलासु निपुणो वधबन्धनाढ्यो रोगी सितासितगुरुज्ञधराकुमारैः ।" Planets: सित (शुक्र), असित (शनि), गुरु (बृहस्पति), ज्ञ (बुध), धराकुमार (मंगल).

Line : "प्रेष्योऽतिदुःखभयरोगयुतः क्षुधार्तः शन्यारबोधनविकर्तनदानवेज्यैः ॥३२॥" Wait, look at the first word: "प्रेष्योऽतिदुःख..." -> In image: "प्रेष्योऽतिदुःखभयरोगयुतः क्षुधार्तः शन्यारबोधनविकर्तनदानवेज्यैः ॥३२॥" Wait, look at 'प्रेष्यो': In : "प्रेष्योऽतिदुःखभयरोगयुतः" In : "प्रेष्योऽधनो मलिनवेषयुतोऽतिमुर्खश्चोरः कुजेन्दुगुरुशुक्रदिनेशपुत्रैः ।" Wait, 'अतिमुर्खश्चोरः' or 'अतिमूखश्चोरः' or 'अतिमूर्खश्चोरः'? In : "अतिमुर्खश्चोरः" - wait, look at 'मुर्ख

और शुक्र एक राशिमें हों तो मन्त्री, धनी, प्रतापसे दूसरोंLine 3:को दण्ड देनेवाला होवे। सूर्य, बुध, चन्द्र, गुरु, और शनि एकत्र हों तो पराश्रमोपजीवी, विशेषLine 4:डरपोक, पाप करनेवाला, और उग्रवृत्ति वाला होवे ॥ २९ ॥Line 5:बुध, शनि, चन्द्रमा, शुक्र और सूर्य एकत्र हों तो धन-हीन, दीर्घ आकृति, पुत्ररहितLine 6:और बहुत रोगवान् हो । बृहस्पति, चन्द्रमा, शुक्र, सूर्य और शनि एकत्र हों तो वह स्त्रीLine 7:सहित वाचाल, इन्द्रजाल करनेमें चतुर, भयरहित और शत्रु युत होवे ॥ ३० ॥Line 8:शुक्र, मंगल, सूर्य, गुरु और बुध एकत्र हों तो शोकरहित, सेना और घोड़ोंका स्वामीLine 9:और अन्य स्त्रीमें चञ्चल हो । मंगल, गुरु, रवि, बुध और शनि एकत्र हों तो मिष्टासेWait, line 9:मिष्टासेorमिष्ठासे? Look at line 9: मिष्ठासेorमिष्टासे? It has 'ष्ठ': मिष्ठासे! Line 10: भोजन, मलीन-पुराना वस्त्र धारण करनेवाला होवे ॥ ३१ ॥Line 11:शुक्र

द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २७१ होता है। बृहस्पति-मंगल-चन्द्रमा-रवि-बुध-शनि एक राशिमें हों तो चोर, परस्त्रीमें रत, कोढ़ी, बाँधवोंसे दूषित, पुत्र-रहित, मूर्ख और विदेशी होवे ॥ ३७ ॥ मंगल-सूर्य-चन्द्र-शुक्र-शनि-बुध एक राशिमें हों तो जातक नीच, दूसरेके कर्ममें लीन, क्षय और पीनस दुःखसे दुःखी हो। शुक्र-शनि-मंगल-सूर्य-बृहस्पति-चन्द्रमा एक राशिमें हों तो मन्त्री, स्त्री-धन-पुत्र-हर्षसे हीन और शान्त होवे ॥ ३८ ॥ अथ मेषादिराशिस्थग्रहफलम् जातः स्वल्पधनंस्तु गानरसिको विद्याधनैःक्लेशधी- रज्ञः सर्वकलारसज्ञचतुरो हैरण्यकैः साहसी । सम्पूज्यः कुवणिजत्क्रियासु कुशलः पुत्रादिभाग्यैश्च्युतः श्रीमाँस्तोयकृषिक्रियादिभिरिने मेषादिराशिस्थिते ॥ ३९ ॥ स्वर्क्षे भूपकृषिक्रियाटनधनः,

२७२ सटीकजातकपारिजाते-- मङ्गल अपनी राशि (मे. वृश्चि.) में हो तो राजासे, कृषि क्रियासे, यात्रासे धन प्राप्त होवे । शुक्रके गृह (वृ. तु.) में हो तो कामवृद्धि हो । बुधके गृह (मि. कं.) में हो तो दीन वचन बोलने वाला, कर्कमें राजप्रिय, धनवान्, सिंहमें हो तो निर्भय धनी होवे । बृहस्पति की राशि (ध. मी.) में होतो शत्रुजित, सुखी, कुम्भमें हो तो दुर्जनसेवित, मकरमें हो तो राजा वा राजाके सदृश होता है ॥ ४० ॥ बुध मङ्गलकी राशि (१. ८.) में होतो दरिद्र, शुक्रके गृहमें (वृ. तु.) में विद्वान्, मिथुन में सुखी, कर्कमें निज धनका नाशक, सिंहमें अपनी स्त्रीसे पराजित, कन्यामें हो तो सुन्दर- गुणका खान, भयरहित, धनुमें हो तो राजा का प्रिय, मीनमें हो तो लेखकसे पराजित और शनिके गृहमें हो तो शिल्पी (कारीगर) और दूत होता है ॥ ४१ ॥ बृहस्पति मङ्गलके गृह (१. ८.) में हो तो अधिक सेना-वित्त-सुतसे युत हो, गुणी तथा दाता हो । शुक्रके गृहमें (वृ.तु.) में हो तो तेजस्वी हो, बुधके गृह (मि. कन्या) में हो तो परिच्छद-सुहृद्-युत हो, कर्कमें हो तो बुद्धिमान्, पुत्र-धनी, कुम्भमें भोगी, सिंहमें यशस्वी और अपने गृह (ध. मी.) में राजा या राजाके सदृश हो और नीच (मकर) में हो तो घूमनेवाला, क्लेश बुद्धिवाला होवे ॥ ४२ ॥ शुक्र मेषादि राशिमें स्थित हो तो छिनार, वृषमें हो तो धन-बुद्धि-मित्र-बन्धु वाला हो, मिथुनमें हो तो विद्या-धन-ज्ञानवान्, कर्कमें हो तो डरपोक, सिंहमें हो तो अल्पपुत्र, कन्यामें हो तो अति नीच आचारवाला, तुलामें हो तो राजप्रिय, वृश्चिकमें हो तो दुष्ट स्त्रीगणोंसे सेवित, धनुमें हो तो जनोंका स्वामी, मकरमें हो तो भोगी, कुम्भमें हो तो कुमारी कन्यासे भोग करनेवाला, मीनमें हो तो श्री-विद्या-गुण-शीलवान् होवे ॥ ४३ ॥ मेषादि राशिस्थ शनिका फल-मेष राशिमें शनि हो तो मूर्ख, वृषमें हो तो अल्पधनी, मिथुनमें हो तो धन-पुत्र-बुद्धिसे हीन, कर्कमें हो तो मातृसुखसे रहित, सिंहमें हो तो स्त्रीके अनुकूल, कन्यामें होतो थोड़ा धन-पुत्र, तुलामें होतो गुणाग्रणी, पुर तथा ग्राममें मुखिया, वृश्चिकमें उग्र बुद्धिवाला, धनुमें पुत्र कलत्र-धन-विभवयुक्त, मकरमें राजप्रिय कुम्भमें धनवान्, मीनमें तेज आदि गुणसे बड़ा होवे ॥ ४४ ॥ चन्द्रमाके मेषादि राशिमें जो फल कहे हैं वे तथा यहां नवांशका फल विचार कर पण्डित कहें ॥ ४५ ॥ अथ दृष्टिफलम्- पापेक्षिते गगनगामिनि दुष्टरोगी जातः स्वधर्मगुणवित्तयशोविहीनः । पापन्विते तु परवित्तवधूविलोलोः पारुष्यावाक्पटुबुद्धियुतोऽलसः स्यात् ॥ ४६ ॥ यदि शुभकरदृष्टे खेचरे जातमर्त्यः सुतधनयुतभोगी सुन्दरो राजपूज्यः । परिभवरहितः स्यात्सौम्यखेटोपयाते जितरिपुरिह धर्माचारवानिङ्गितज्ञः॥४७॥ इदानीं दृष्टिफलमुच्यते । गगनगामिनि=ग्रहे (अत्र ग्रहशब्देन कारकग्रहोऽवगन्तव्यः) पापेक्षिते = पापग्रहेणावलोकिते, शेषं स्पष्टार्थमेवेत्यलं विस्तरेण ॥ ४६-४७ ॥ कारक ग्रह पापग्रहसे यदि देखा जाता हो तो दुष्ट-रोगी, अपने धर्म-गुण-धन-यशसे हीन होवे । पापग्रहसे युक्त हो तो परायेका धन-स्त्री भोगनेवाला,

दृष्ट्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २७३ कर्कस्थे शशिनि क्षमासुतमुखैरालोकिते शौर्यवा- नार्यश्रेष्ठकविर्महीपतिरयोजीवी सनेत्रामयः । भूपः पण्डितवाग् धनी नरपतिः पापी विभुः सिंहगे कन्यायां धनिको विभुः प्रभुसमो विद्वान् विशीलः सुखी ॥ ४९ ॥ तौलिस्थे हिमगौ बुधादिशुभदैरालोकिते स्यात् क्रमाद् भूपः स्वर्णकरो वणिक्कुजरविच्छायासुतैर्वञ्चकः । कीटस्थे शशिनि द्विमातृपितृको राजप्रियो नीचकृ- द्रोगी निर्धनिको नृपालसचिवो दृष्टे बुधादिग्रहैः ॥ ५० ॥ चन्द्रे धनुःस्थे शुभदृष्टियुक्ते विद्याधनज्ञानयशोबलाढ्यः । दृष्टे कुजादित्यदिनेशपुत्रैः सभाशठः पत्यवधूरतः स्यात् ॥ ५१ ॥ राजा महीपतिर्विद्वान् धनी निर्धनिको विभुः । कुजादिग्रहसन्दृष्टे मकरस्थे निशाकरे ॥ ५२ ॥ कुम्भस्थिते निशानाथे शुभदृष्टे यशोधनः । जातः परवधूलोलः पापखेटनिरीक्षिते ॥ ५३ ॥ मीनस्थे शुभवीक्षिते हिमकरे हास्यप्रियो भूपति- र्विद्वान् पापनिरोक्षिते परुषवाक् पापात्मको जायते । पापांशे खलवीक्षिते शठमतिर्जातोऽन्यजायारतः सौम्यांशे शुभवीक्षिते हिमकरे जातो यशस्वी भवेत् ॥ ५४ ॥ राशिदृष्टिफलं यत्तद्वंशकेषु च योजयेत् । भवन्ति शुभदाः सर्वे शुभदृग्योगसंयुताः ॥ ५५ पूर्वं सामान्यतो दृष्टिफलमुक्तमिदानीं चन्द्रस्य स्थानपरत्वेन ग्रहदृष्टिफलमुच्यते । चन्द्रे मेषराशौ गते तत्र कुजादिखचरैर्मङ्गलादिग्रहैरवलोकिते जातो भूपतिः, विद्वान, राजसमो वा समस्तगुणवान् भवति । एतदुक्तं भवति, जन्मकाले यदि चन्द्रे मेषराशौ भौमादिकेन ग्रहे- णावलोक्यते तदा जातः क्रमात् राजा, विद्वान, राजसदृशः, सकलगुणयुक्तः, चोरः, दरिद्रः, भवति । एवं स्पष्टमेव निखिलमिति । अत्र राशिपरत्वेन चन्द्रस्य यथा दृष्टिफलमुक्तं तथैव तत्तद्राशेर्नवांशवशतोऽपि दृष्टिफलं तदेव तथैव चावगन्तव्यम् । तत्र शुभग्रहस्य योगो दृष्टिश्च यदि भवेत्तदा शोभनमन्यथा ( पापयोगदृष्ट्या ) न शुभमिति ॥ ४८-५५ ॥ चन्द्रमा मेष राशिमें स्थित हो मंगलादि ग्रह उसको न देखते हों तो क्रमसे राजा, विद्वान्, राजसम, समस्त गुणवान्, चोर, दरिद्र होवे । वृष राशिमें चन्द्रमा को मङ्गल देखता हो तो निर्धन, बुध देखे तो राजा, गुरुकी दृष्टिसे मान्य, शुक्रकी दृष्टिसे राजा, शनिकी दृष्टिसे धनी, सूर्यकी दृष्टिसे दूत होता है ॥ ४८ ॥ चन्द्रमा मिथुन राशिमें हो उसपर मंगलकी दृष्टि हो तो विकल, बुधकी दृष्टिसे राजा, गुरुकी दृष्टिसे सुमतिमान्, शुक्रकी दृष्टिसे वीर, शनिकी दृष्टिसे खल, सूर्यकी दृष्टिसे दरिद्र होता है। कर्क राशिमें चन्द्रमा हो उसपर यदि मंगलकी दृष्टि हो तो पराक्रमी, बुधकी दृष्टिसे श्रेष्ठ कवि, शुक्रकी दृष्टिसे राजा, शनिकी दृष्टिसे लौहजीवी, सूर्यकी दृष्टिसे नेत्र रोगी होवे। कन्या राशिमें चन्द्रमापर कुजादि ग्रहकी दृष्टि हो तो फल इस प्रकार है कि मंगलकी दृष्टिसे धनिक, बुधकी दृष्टिसे विभु ( स्वामी-व्यापक ) गुरुकी दृष्टि हो तो प्रभुके सदृश, शुक्रकी दृष्टि हो तो विद्वान्, शनिकी दृष्टि हो तो शीलरहित, सूर्यकी दृष्टि हो तो सुखी होता है ॥ ४९ ॥ तुला राशिमें चन्द्रमाको बुधादि शुभग्रह देखते हों तो फल इस प्रकार है कि बुधकी

२७४ सटीकजातकपारिजाते- दृष्टि हो तो राजा, बृहस्पतिकी दृष्टि हो तो सोनार, शुक्रकी दृष्टि हो तो वैश्य हो । मंगल सूर्य-शनिकी दृष्टि हो तो ठग होता है । चन्द्रमा वृश्चिक राशिमें हो, उसपर बुधादि ग्रह की दृष्टि होनेसे फल-बुधकी दृष्टि हो तो दोमाता-वाला, बृहस्पतिकी दृष्टि हो तो राज- प्रिय, शुक्रकी दृष्टिवाला नीचकर्मा, शनिकी दृष्टिसे रोगी हो, सूर्यकी दृष्टिसे दरिद्र, और मंगलकी दृष्टिसे राजाका मन्त्री होवे ॥ ५० ॥ चन्द्रमा धनुराशिमें हो शुभ ग्रहसे दृष्ट युत हो तो जातक विद्या-धन-ज्ञान-चक्षसे बली हो, मङ्गल-सूर्य-शनिकी दृष्टि हो तो सभा-शठ, वेश्याओंसे विहार करनेवाला होवे ॥ मकर राशिके चन्द्रमापर बुधादि ग्रहकी दृष्टि होनेसे इस प्रकार फल है-बुधकी दृष्टि हो तो राजा, बृहस्पतिकी दृष्टि हो तो राजा, शुक्रकी दृष्टि हो तो विद्वान्, शनिकी दृष्टिमें धनी, सूर्यकी दृष्टि हो तो दरिद्र, मङ्गलकी दृष्टि हो तो विभु ( व्यापक ) होता है ॥ ५२ ॥ कुम्भ राशिमें चन्द्रमा स्थित हो उसे शुभ ग्रह देखते हों तो जातक यश-धनसे युक्त हो, और पापग्रह देखते हों तो दूसरेकी स्त्रीसे रमण करे ॥ ५३ ॥ मीन राशिमें चन्द्रमा हो शुभग्रह उसे देखते हों तो हास्यप्रिय, राजा, या विद्वान् हो, पापग्रह देखते हों तो कठोर वचनवाला तथा पापात्मा होवे । पापांशकमें चन्द्रमाको पापग्रह देखते हों तो शठ बुद्धि हो और दूसरेकी स्त्रीसे भोग करे । चन्द्रमा शुभांशमें हो और शुभग्रह देखते हों तो जातक यशस्वी हो ॥ ५४ ॥ राशि दृष्टिका जो फल वही नवांशकमें भी योजना करे। शुभग्रहकी दृष्टिसे वा योगसे सब शुभ प्रद होते हैं ॥ ५५ ॥ अथ लग्नादिभावगतग्रहफलम् । मार्तण्डो यदि लग्नगोऽल्पतनयो जातः सुखी निर्घृणः स्वल्पाशी विकलेक्षणो रणतलश्लाघी सुशीलो नटः । ज्ञानाचाररतः सुलोचनयशःस्वातन्त्र्यकस्तूत्तुङ्गे' मीने स्त्रीजनसेवितो हरिर्गते रात्र्यन्धको वीर्यवान् ॥ ५६ ॥ क्षीणे शशिन्युदयगे बधिरोऽङ्गहीनः प्रेष्यश्च पापसहिते तु गतायुरेव । स्वोच्चर्क्षगे धनयशोबहुरूपशाली पूर्णे तनौ यदि चिरायुरुपैति विद्वान् ॥५७॥ क्रूरः साहसिकोऽटनोऽतिचपलो रोगी कुजे लग्नगे विद्यावित्ततपःस्वधर्मनिरतो लग्नस्थिते बोधने । जीवे लग्नगते चिरायुरमलज्ञानी धनी रूपवान् कामी कान्तवपुः सदारतनयो विद्वान् विलग्ने भृगौ ॥ ५८ ॥ दुर्नासिको वृद्धकलत्ररोगी मन्दे विलग्नोपगतेऽङ्गहीनः । महीपतुल्यः सुगुणाभिरामो जातः स्वतुङ्गोपगते चिरायुः ॥ ५६ ॥ क्रूरो दयाधर्मविहीनशीलो राहौ विलग्नोपगते तु रोगी । केतौ विलग्ने सरुजोऽतिलुब्धः सौम्येक्षिते राजसमानभोगी ॥६०॥ रविंर्क्षेत्रोदये राहू राजभोगाय सम्पदि । स्थिरार्थपुत्रान् कुरुते मंदिर्क्षेत्रोदये शिखी ॥ ६१ ॥ इदानीं भाव रस्त्वेन ग्रहाणां फलानि विवक्षुः प्रथमं लग्नगतग्रहफलान्युच्यन्ते । श्लोकाः सरलार्था एव ॥ ५६-६१ ॥ यदि जन्मलग्नमें सूर्य हो तो थोड़े पुत्रवाला, सुखी, निर्दयी, अल्पभोजी, विकलनेत्र, रणकी इच्छा रखनेवाला, सुशील, नाट्य करनेवाला हो, लग्नमें यदि उच्च राशिका सूर्य हो तो ज्ञानाचारमें रत, सुन्दर नेत्र, तथा यशस्वी और स्वतन्त्र हो । मीनमें स्त्रीजनसे सेवित हो सिंहका सूर्य लग्नमें हो तो रात्र्यन्ध तथा वीर्यवान् होवे ॥ ५६ ॥

द्वचादिग्रहयोगाध्यायः ॥८॥ २७५ क्षीण चन्द्रमा लग्नमें हो तो बधिर, अङ्गहीन हो। पापग्रहसे युक्त हो तो दूत और अल्पायु होवे। अपनी उच्च राशिका हो तो धनी यशस्वी, बहुत रूपवान् हो। यदि पूर्ण चन्द्रमा लग्नमें हो तो दीर्घायु और विद्वान् हो ॥ ५७ ॥ मङ्गल लग्नमें हो तो क्रूर, साहसी, घूमनेवाला, अत्यन्त चपल और रोगी हो। बुध लग्नमें हो तो विद्या, धन, तपसे युक्त, धर्मात्मा हो। बृहस्पति लग्नमें हो तो बड़ी आयु- वाला, स्वच्छ-ज्ञानी, धनी और रूपवान् हो। शुक्र लग्नमें हो तो कामी, सुन्दर शरीर, स्त्री- पुत्रसे युक्त, और विद्वान् हो ॥ ५८ ॥ शनि लग्नमें हो तो दुर्नासिका, वृद्धाक्षीवाला, रोगी और अङ्गहीन हो। यदि शनि अपने उच्च स्थानमें हो तो राजाके समान, सुन्दर गुणवाला हो ॥ ५९ ॥ राहु लग्नमें हो तो क्रूर, दया-धर्म-हीन, शीलवान् और रोगी हो। केतु लग्नमें हो तो रोगसे युक्त, लोभी हो। शुभग्रह देखते हों तो राज-समान भोगी हो ॥ ६० ॥ सूर्यके गृहमें होकर लग्नमें राहु हो तो जल्द राज-भोग प्राप्त करता है। शनिके गृहमें केतु लग्नमें हो तो स्थिर-धन-पुत्रको देता है ॥ ६१ ॥ अथ द्वितीयस्थग्रहफलम् । त्यागी धातुद्रव्यवानिष्टशत्रुर्वाग्मी वित्तस्थानगे चित्रभानौ । कामी कान्तश्चारुवागिङ्गितज्ञो विद्याशीलो वित्तवान् वित्तगेन्दौ ॥ ६२ ॥ धातोर्वादात्कृषिक्रियाटनपरः कोपी कुजे वित्तगे बुद्ध्योपार्जितवित्तशीलगुणवान् साधुः कुटुम्बे बुधे । वाग्मी भोजनसौख्यवित्तविपुलस्त्यागी धनस्थे गुरौ विद्याकामकलाविलासधनवान्वित्तस्थिते भार्गवे ॥ ६३ ॥ असत्यवादी चपलोऽटनोऽधनः शनौ कुटुम्बोपगते तु वञ्चकः । विरोधवान्वित्तगते विधुन्तुदे जनापराधी शिखिनि द्वितीयेगे ॥ ६४ ॥ अत्र त्रिभिः श्लोकैर्द्वितीयभावगतग्रहाणां फलान्युक्तानि । श्लोकाः स्पष्टार्थाः ॥ सूर्य द्वितीय भावमें हो तो जातक दानी धातु द्रव्यवाला, इष्ट शत्रुवाला और वाचाल हो। चन्द्रमा द्वितीय स्थानमें होतो कामी, तेज स्वरूप, सुन्दरवचन, बुद्धिमान्, विद्याशील और धनवान् हो ॥ ६२ ॥ मंगल द्वितीय स्थानमें हो तो धातुवाद-खेती-और घूमनेमें तत्पर तथा क्रोधी हो। बुध दूसरे भावमें हो तो बुद्धिसे उपार्जन किये धन-शील-गुण हों और साधु हो। गुरु द्वितीय भवनमें प्राप्त हो तो वाचाल, भोजन-सौख्यवाला, विशेष धनी और दानी हो। शुक्र द्वितीय स्थानमें हो तो विद्या-काम-कलाका ज्ञाता तथा धनवान् चालक हो ॥ ६३ ॥ शनि द्वितीय स्थानमें हो तो असत्य-वादी, चञ्चल, घूमनेवाला, दरिद्र, और ठग हो। धन भावमें राहु हो तो विरोधी हो। केतु द्वितीय भावमें हो तो लोगों का अपराधी हो ॥६४॥ अथ तृतीयस्थग्रहफलम् । शूरो दुर्जनसेवितोऽतिधनवान् त्यागी तृतीये रवौ । चन्द्रे सोदरराशिगेऽल्पधनिको बन्धुप्रियः सात्त्विकः । ख्यातोऽपारपराक्रमः शठमतिर्दुश्चिक्ययाते कुजे मायाकर्मपरोऽटनोऽतिचपलो दीनोऽनुजस्थे बुधे ॥ ६५ ॥ भ्रातृस्थानगते गुरौ गतधनः स्त्रीनिर्जितः पापकृत् शुक्रे सोदरगे सरोषवचनः पापी वधूर्निर्जितः । अल्पाशी धनशीलवंशगुणवान् भ्रातृस्थिते भानुजे राहौ विक्रमगेऽतिवीर्यधनिकः केतौ गुणी वित्तवान् ॥ ६६ ॥

२७६ सटीकजातकपारिजाते- सोदरारातिगः शुक्रः शोकरोगभयप्रदः । तत्रैव शुभकारी स्यात् पुरतो यदि भास्करात् ॥ ६७ ॥ श्लोकत्रयेण तृतीयभावस्थग्रहाणां फलान्युक्तानि । सरलार्थाः श्लोकाः ॥ ६५-६७ ॥ सूर्य तीसरे भावमें हो तो पराक्रमी, दुर्जन सेवित, विशेष धनी, और दानी हो । चन्द्रमा तृतीय भावमें हो तो अल्प धनी, बन्धुप्रिय, और सात्विक हो । मंगल तीसरे भावमें हो तो अपार पराक्रमी, और शठ-बुद्धि हो । बुध तृतीय स्थानमें हो तो मायावी, घूमनेवाला, अत्यन्त चञ्चल और दीन हो ॥ ६५ ॥ गुरु भ्रातृ स्थानमें हो तो धन रहित, स्त्रीसे पराजित, पाप करनेवाला हो । शुक्र तृतीय भवनमें हो तो रोष युक्त वचन बोले, और पापी हो, तथा स्त्रीसे पराजित हो । शनि तृतीय स्थानमें हो तो अल्प भोजी, धन-शील-वंशसे युक्त और गुणवान् हो । राहु तीसरे भावमें हो तो अत्यन्त बली और धनी हो । केतु हो तो गुणी और धनी हो ॥ ६६ ॥ शुक्र तृतीय और षष्ठभावमें हो तो शोक-रोग-भय देता है, और उन्हीं स्थानों में शुक्र यदि सूर्यके आगे हो तो शुभ फल देता है ॥ ६७ ॥ अथ चतुर्थस्थग्रहफलम् । हृद्रोगी धनधान्यबुद्धिरहितः क्रूरः सुखस्थे रवौ विद्याशीलसुखान्वितः परवधूलोलश्चतुर्थे विधौ । भौमे बन्धुगते तु बन्धुरहितः स्त्रीनिर्जितः शौर्यवान् बन्धुस्थे शशिजे विबन्धुरमलज्ञानी धनी पण्डितः ॥ ६८ ॥ वाग्मी धनी सुखयशोबलरूपशाली जातः शठप्रकृतिरिन्द्रगुरौ सुखस्थे । स्त्रीनिर्जितः सुखयशोधनबुद्धिविद्यावाचालको भृगुसुते यदि बन्धुयाते ॥ ६६ ॥ आचारहीनः कपटी च मातृक्लेशान्वितो भानुसुते सुखस्थे । राहौ कलत्रादिजनावरोधी केतौ सुखस्थे च परापवादी ॥ ७० ॥ त्रिभिः श्लोकैश्चतुर्थभावगतानां ग्रहाणां फलान्युक्तानि । स्पष्टार्थाः श्लोकाः॥६८-७०॥ सूर्य चतुर्थ स्थानमें हो तो हृदय रोगवाला, धन-धान्य-बुद्धिरहित और क्रूर होवे । चन्द्रमा चतुर्थ स्थानमें हो तो विद्या-शील-सुखसे युक्त और परस्त्रीगामी हो । मंगल चतुर्थ स्थानमें हो तो परिवारसे हीन, स्त्रीसे निर्जित और पराक्रमी हो । बुध चतुर्थ स्थानमें हो तो परिवार रहित, श्रेष्ठ ज्ञानी, धनी, और पंडित हो ॥ ६८ ॥ बृहस्पति सुख स्थानमें हो तो वाचाल, धनी, सुख-यश-रूप-बलवाला, शठ-स्वभाव होता है । यदि शुक्र चतुर्थ स्थानमें हो तो स्त्रीसे पराजित, सुख-यश-धन-विद्या युक्त हो और वाचाल हो ॥ ६९ ॥ शनि सुख भवन में हो तो आचार हीन, कपटी, मातृ-क्लेश युक्त हो । राहु चतुर्थमें हो तो स्त्री आदि जनोंका अवरोध करनेवाला हो । केतु सुखमें हो तो दूसरों को दोष लगानेवाला हो ॥ ७० ॥ अथ पञ्चमस्थग्रहफलम् । राजप्रियश्चञ्चलबुद्धियुक्तः प्रवासशीलः सुतगे दिनेशे । मन्त्रक्रियासक्तमना दयालुर्घनी मनस्वी तनये सतीन्दौ ॥ ७१ ॥ क्रूरोऽटनश्चपलसाहसिको विधर्मा भोगी धनी च यदि पञ्चमगे धराजे । मन्त्राभिचारकुशलः सुतदारवित्तविद्यायशोबलयुतः सुतगे सति ज्ञे ॥ ७२ ॥ मन्त्री गुणी विभव(सार समन्वितः स्यादल्पात्मजः सुरगुरौ सुतराशियाते । सत्पुत्रमित्रधनवानतिरूपशाली सेनानुरङ्गपतिरात्मजगे च शुक्रे ॥ ७३ ॥

द्वन्द्यादिग्रहयोगाध्यायः ॥ ८ ॥ २७७ मत्तश्चिरायुरसुखी चपलश्च धर्मी जातो जितारिनिचयः सुतगेऽर्कपुत्रे । भीरुर्दयालुरधनः सुतगे फणीशे केतौ शठः सलिलभीरुरतीव रोगी ॥ ७४ ॥ अत्र चतुर्भिः श्लोकैः पञ्चमभावगतग्रहफलान्युक्तानि । श्लोकाः सरलार्थाः ॥ ७१-७४॥ सूर्य पञ्चम स्थानमें हो तो राजाका प्रिय, चञ्चल बुद्धिवाला, और परदेशमें रहनेवाला होता है। चन्द्रमा पञ्चम स्थानमें हो तो मन्त्र-क्रियामें आसक्त चित्त, दयावान्, धनी, और मनस्वी होवे ॥ ७१ ॥ मंगल पञ्चम स्थानमें हो तो क्रूर, घूमनेवाला, चपल, साहसी, विधर्मी, भोगी और धनी होता है। बुध पञ्चम स्थानमें हो तो मन्त्र तथा अभिचारमें कुशल, पुत्र-स्त्री-धन- विद्या-यश-बलसे युक्त होवे ॥ ७२ ॥ बृहस्पति पञ्चम स्थानमें हो तो मन्त्री, गुणी, विभवसारसे युक्त और अल्प सन्तान- वाला हो। शुक्र पञ्चम भावमें हो तो सुपुत्रवान्, धनी, अत्यन्त रूपवान्, सेना और घोड़ों- का पति होवे ॥ ७३ ॥ शनि पञ्चम भावमें हो तो मत्त, चिरायु, सुखरहित, चपल और धर्मात्मा हो। राहु पञ्चममें हो तो डरपोक, दयालु और दरिद्र हो। ५ वें केतु हो तो शठ, जलभीरु और विशेष रोगी हो ॥ ७४ ॥ अथ षष्ठस्थग्रहफलम् । कामी शूरो राजपूज्योऽभिमानी ख्यातः श्रीमान् शत्रूँयाते दिनेशे । अल्पायुः स्यात् क्षीणचन्द्रेऽरिसंस्थे पूर्णे जातोऽतीव भोगी चिरायुः ॥ ७५ ॥ स्वामी रिपुघ्नयकरः प्रबलोदराग्निः श्रीमान् यशोबलयुतोऽवनिजे रिपुँस्थे । विद्याविनोदकलहप्रियकृद्विशालो बन्धूपकाररहितः शशिजेऽरियाते ॥ ७६ ॥ कामी जितारिरबलोऽरिगतेऽमरेज्ये शोकापवादसहितो भृगुजे रिपुस्थे । बह्वाशनो विषमशीलसपत्नभीतः कामी धनी रविसुते सति शत्रूयाते ॥ ७७ ॥ राहौ रिपुस्थानगते जितारिश्चिरायुरत्यन्तसुखी कुलीनः । बन्धुप्रियोदारगुणप्रसिद्धविद्यायशास्त्री रिपुगे च केतौ ॥ ७८ ॥ श्लोकैश्चतुर्भिः षष्ठभावे ग्रहाणां फलानि कथितानि । श्लोकाः स्पष्टार्थाः ॥ ७५-७८ ॥ सूर्य षष्ठ स्थानमें हो तो कामी, शूर, राजपूल्य, अभिमानी, ख्यात और श्रीमान् हो। क्षीण चन्द्रमा शत्रुस्थान (षष्ठ) में हो तो अल्पायु हो, पूर्ण चन्द्रमा हो तो अति भोगी और दीर्घायु हो ॥ ७५ ॥ मङ्गल षष्ठ स्थानमें हो तो जनस्वामी, शत्रुनाशक, प्रबल जठराग्नि, श्रीमान्, यश-बल युक्त हो। बुध षष्ठ स्थानमें हो तो विद्याविनोदी, कलहप्रिय, शीलरहित, परिवारके उपकार- से हीन होवे ॥ ७६ ॥ बृहस्पति षष्ठ स्थानमें हो तो कामी, शत्रुओंको जीतनेवाला और अबल हो। शुक्र षष्ठ स्थानमें हो तो शोक-अपवादसे युक्त हो। शनि षष्ठ स्थानमें हो, तो विशेष भोजन करने वाला, विषमबुद्धि, शत्रुसे भयभीत, कामी और धनवान् हो ॥ ७७ ॥ राहु शत्रु स्थानमें हो तो शत्रुसंहारक, दीर्घायु, विशेष सुखी और कुलीन हो। केतु षष्ठ स्थानमें हो तो बन्धुप्रिय, उदार, गुणप्रसिद्ध, विद्वान् और यशस्वी हो ॥ ७८ ॥ अथ सप्तमस्थग्रहफलम् । स्त्रीद्वेषी मदनस्थिते दिनकरेऽतीव प्रकोपी खल- श्चन्द्रे कामँगते दयालुरटनः स्त्रीवश्यको भोगवान् । स्त्रीमूलप्रविलापको रणरुचिः कामँस्थिते भूमिजे व्यङ्गः शिल्पकलाविनोदचतुरस्तारासुतेऽस्तँ गते ॥ ७६ ॥ २४ जा०

२७८ सटीकजातकापारिजाते- धीरश्चारुकलत्रवान् पितृगुरुद्वेषी मदस्थे गुरौ वेश्यास्त्रीजनवल्लभश्च सुभगो व्यङ्गः सिते कामगे । भाराध्वश्रमसप्तधीरधनिको मन्दे मदस्थानगे गर्वी जारशिखामणिः फणिपतौ कामंस्थिते रोगवान् ॥ ८० ॥ अनङ्गभावोपगते तु केतौ कुदारको वा विकलत्रभोगः । निद्री विशीलः परिदीनवाक्यः सदाऽटनो मूर्खजनाग्रगण्यः ॥ ८१ ॥ अत्र त्रिभिः श्लोकैः सप्तमे भावे ग्रहफलान्युक्तानि । तेषु—स्त्रीमूलप्रविलापकः = स्त्रीज- नितदुःखसन्तप्तान्तःकरणः । भाराध्वश्रमतप्तधीरधनिकः = भारेणोत्पन्नो योऽध्वश्रम्रो मार्ग- क्लान्तिस्तेन तप्तो मनोदुःखी, धीरो धनिकश्चेति । जारशिखामणिः = परस्त्रीरता जारास्ते- षां शिखामणिः शिरोमणिः, जाराग्रणीरिति । अन्यत्सर्वं स्पष्टमिति । ७९-८१ ॥ सूर्य मदन (सप्तम) भावमें हो तो स्त्रीका वैरी, विशेष कोपी तथा खल होवे । चन्द्रमा सप्तम भावमें हो तो दयालु, भ्रमणशील, स्त्रीके वंशमें रहने वाला और भोगवान् होवे । मङ्गल सप्तम भावमें हो तो स्त्रीके कारण विलाप करनेवाला और रणमें प्रीति रखने वाला होवे । बुध सातवें हो तो व्यङ्ग ( शरीरावयवमें वक्रतादि युत ), शिल्प कलाका ज्ञाता, विनोदी और चतुर हो ॥ ७९ ॥ बृहस्पति सप्तम भावमें हो त धीर, रमणीय स्त्रीवाला, पिता-गुरुका वैरी हो । शुक्र सप्तम भावमें हो तो वेश्याका स्वामी, सुन्दर और व्यङ्ग हो । शनि सप्तममें हो तो रास्ताके बोझा ढोने चलनेसे तप्त, धीर, धनिक हो । राहु सप्तम हो तो अहङ्कारी व्यभिचारियोंमें शिरोमणि और रोगवान् हो ॥ ८० ॥ केतु सप्तम हो तो निकृष्टस्त्रीवाला वा स्त्रीभोग रहित हो और शीलरहित, निद्रालु, दीन वचन बोलनेवाला, सदा अति भ्रमणशील और मूर्खोमें अग्रगण्य हो ॥ ८१ ॥ अथ अष्टमस्थग्रहफलम् । मनोऽभिरामः कलहप्रवीणः पराभवस्थे च रवौ न तृप्तः । रणोत्सुकस्त्यागविनोदविद्याशीलः शशाङ्के सति रन्ध्रयाते ॥ ८२ ॥ विनीतवेषो धनवान् गणेशो महीसुते रन्ध्रगते तु जातः । विनीतबाहुल्यगुणप्रसिद्धो धनी सुधारश्मिसुतेऽष्टमस्थे ॥ ८३ ॥ मेधावी नीचकर्मा यदि दिविजगुरौ रन्ध्रयाते चिरायु- र्दीर्घायुः सर्वसौख्यात्तुलबलधनिको भार्गवे चाष्टमस्थे । शूरो रोषाग्रगण्यो विगतबलधनो भानुजे रन्ध्रयाते राहौ क्लेशापवादी परिभवगृहगे दीर्घसूत्रश्च रोगी ॥ ८४ ॥ केतौ यदा रन्ध्रगृहोपयाते जातः परद्रव्यवधूरतेच्छुः । रोगी दुराचाररतोऽतिलुब्धः सौम्येक्षितेऽतीव धनी चिरायुः ॥ ८५ ॥ अत्र सरलार्थकैश्चतुर्भिः श्लोकैरष्टमे भावे ग्रहाणां फलान्युक्तानीति ॥ ८२-८५ ॥ सूर्य पराभव (अष्टम) भावमें हो तो खूब सुन्दर और कलहमें चतुर होता है । चन्द्र- मा अष्टम भावमें हो तो लड़ाईमें उत्सुक, दान-प्रमोद-विद्याशील हो ॥ ८२ ॥ मंगल अष्टम स्थानमें हो तो विनीतवेष, धनवान् और मुखिया हो । बुध अष्टम भावमें हो तो विनीत, विशेष गुणोंसे प्रसिद्ध और धनी हो ॥ ८३ ॥ यदि गुरु अष्टममें हो तो बुद्धिमान्, नीचकर्मा और दीर्घायु हो । शुक्र अष्टम स्थानमें हो तो दीर्घायु, सर्व सौख्य युत, अतुलबल और धनिक हो । शनि अष्टम स्थानमें हो तो वीर, क्रोधियोंमें अग्रसर, विगतबल-धनवाला हो । राहु अष्टम भावमें हो तो क्लेशी, अपवादी, दीर्घसूत्री और रोगी हो ॥ ८४ ॥