कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
४१० कादम्बरी- [कथायाम्-
'शरीरधर्म्माणमुपतापाः। बलवती हि द्वन्द्वानां प्रवृत्तिः। इदमपरमधिकतरमुपजनितम्$^१$। अतिमहन्मनसि मे कौतुकमस्या बाष्पसलिलपातेन। न ह्यल्पीयसा शोककारणेन क्षेत्रीक्रियन्त एवंविधा मूर्त्तयः। नहि क्षुद्रनिर्घातपाताभिहता चलति वसुधे'ति। संवर्द्धितकुतूहलश्च शोकस्मरणहेतुतामुपगतमपराधिनमिवात्मानमवगच्छन्नुत्थाय प्रस्रवणादञ्जलिना मुखप्रक्षालनोदकमुपनिन्ये। सा तु तदनुरोधादविच्छिन्न$^४$बाष्पजलधारासन्तानापि किञ्चित्कषायितोदरे प्रक्षाल्य लोचने वल्कलोपान्तेन वदनमपमृज्य दीर्घमुष्णञ्च निःश्वस्य शनैः शनैः$^५$प्रत्यवादीत्-
'राजपुत्र! किमनेनातिनिर्घृण$^६$-हृदयायाः मम मन्दभाग्यायाः पापाया जन्मनः$^७$ प्रभृति
न स्पृशन्ति नापद्यन्ते इति न, किन्तु सर्वमेव शरीरिणमुपतापाः स्पृशन्तीत्यर्थः। अत एव तपस्विजनस्यापि सांसारिकक्लेशसम्भव इत्यभिप्रायः।
ननु तपस्वी स्वत्तपःप्रभावेण दुःखं कथं नाम न निवारयतीत्यत आह-बलेति। हि यस्मात्, द्वन्द्वानां सुखदुःखशीतोष्णादीनां प्रवृत्तिः देहिषूपस्थितिः बलवती बलिष्ठा। तपस्विन्वेऽपि देहिधर्मत्वादेव तत्र द्वन्द्वानां बलिष्ठा प्रवृत्तिः निवारयितुमशक्येत्याशयः।
इदमिति। मे मम मनसि चित्ते इदम् अपरमन्यत् अधिकतरं पूर्वस्मात्कुतूहलादतिरिक्तम् अतिमहत् कौतुकं कुतूहलमाश्चर्यमित्यर्थः। अस्याः कन्यकाया बाष्पसलिलपातेन अश्रुजलपतनेन उपजनितमुत्पादितम्। इहोत्पत्युत्पत्त्या नार्थगतपौनरुक्त्यम्।
ननु स्वल्पेनापि शुष्कशोकेन योषितामश्रुजलसम्भवात् कथं तवातिमहदाश्चर्यमित्यत आह-नहीति। हि यतः अल्पीयसा स्तोकेन शोककारणेन दुःखनिमित्तेन एवंविधा अनिर्वचनीयस्वरूपा मूर्त्तयः शरीराणि न क्षेत्रीक्रियन्ते आश्रयीक्रियन्ते अवलम्बितुं शक्यन्त इत्यर्थः। हि तथाहि, क्षुद्रण स्वल्पेन निर्घातपातेन निर्घातपवनस्पर्शेन अभिहता ताडिता वसुधा पृथिवी न चलति न कम्पते इति। इह साधर्म्येण दृष्टान्तः।
संवर्धितेति। संवर्धितं वृद्धिमपगतं कुतूहलम् आश्चर्यं यस्य तादृशश्चन्द्रापीडः, शोकस्मरणस्य दुःखस्मृतेः हेतुतां निमित्तत्वम् उपगतं प्राप्तम्, अत एव अपराधिनं सापरासमिव आत्मानं स्वम् अवगच्छन् जानन् उत्थाय प्रस्रवणात् निर्झरात् मुखप्रक्षालनाय वदनशुद्ध्यर्थम् उदकं जलम् अञ्जलिना पाणिपुटेन उपनिन्ये उपस्थापितवान्।
सेति। सा कन्याका (महाश्वेता) तु तदनुरोधात् चन्द्रापीडाग्रहात् अविच्छिन्नः विच्छेदमलभमानः बाष्पजलधाराया अश्रुजलासारस्य सन्तानः समूहो यस्याः सापि किञ्चित् कषायिते अश्रुपातेनेपद्विलीकृते रक्ते वा उदरे अभ्यन्तरयुगलं तयोस्ते लोचने नयने प्रक्षाल्य वल्कलोपान्तेन परिहिततरुत्वगग्रेण वदनं मुखम् अपमृज्य मार्जनं विधाय दीर्घम् आयतम् उष्णं तप्तं निःश्वस्य निःश्वासं विधाय च शनैः शनैः मन्दं मन्दं प्रत्यवादीत् प्रत्यवोचत्-
राजेति। हे राजपुत्र! अतिनिर्घृणं नितान्तनिर्दयं हृदयं चेतो यस्यास्तस्या मन्दभाग्यायाः क्षीणभागधेयायाः पापायाः पापिष्ठाया मम जन्मनः प्रभृति उत्पत्तेरारभ्य अश्रवणीयेन नितान्तनिष्ठुरतया श्रवणा-
सन्तापकारी दुःख अवश्य होते हैं—क्योंकि सुखदुःखादि द्वन्द्वोंकी प्रवृत्ति (उपस्थिति) अत्यन्त प्रवल है। इसके अश्रुवर्षण (रोने) से मेरे चित्तमें पहलेसे भी अधिक गुरुतर कौतुक उत्पन्न हो गया है; क्योंकि-अल्पमात्र शोकके कारणोंसे ऐसी मूर्ति अधीन नहीं हो सकती, अल्पमात्र निर्घात वायुके (वज्र) आघातसे आहत होकर पृथिवी कम्पित नहीं होती। इस क्रमसे चन्द्रापीडका कुतूहल बढ़ गया और अपनेको ही उस कन्याके शोक-स्मरणका कारण होनेते अपराधी समझ, अतएव उठकर, उसके मुख-प्रक्षालनके लिए झरनेमेंसे अञ्जलि भरकर जल ले आया। उस कन्याके अपने अश्रुजलके धारासमूह अविच्छिन्न भावसे बह रहे थे तो भी राजकुमारके अनुरोधसे, वह अन्दरते थोड़े लाल हुए अपने नयनोंको प्रक्षालन (धो) कर, वल्कल प्रान्तद्वारा अपना मुँह पोंछकर, लंबे और गरम साँस ले धीरे बोली-
राजपुत्र! मेरे समान अत्यन्त क्रूर-हृदया मन्दभागिनी पापिनी नारीके जन्मते वैराग्य ग्रहण करनेके
१. जनितम्। २. महन्मम मनसि कौतुकम्। ३. कुतूहलश्चात्या। ४. ॰॰॰अविच्छिन्न। ५. क्वचिद 'शनैः' इत्येकमेवास्ति पदम्। ६. अतिनिष्ठुर ॰॰। ७. जन्मतः।
महाश्वेताजन्मोदन्तवर्णना ५७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ४११
वैराग्यवृत्तान्तेनाश्रवणीयेन श्रुतेन । तथापि यदि महत् कुतूहलम्, तत् कथयामि, श्रूयताम्।
एतत् प्रायेण कल्याणभिनिवेशिनः श्रुतिविषयमापतितमेव, यथा विबुधसद्मानि अप्सरसो नाम कन्यकाः सन्तीति! तासां चतुर्दश कुलानि, एकं भगवतः कमलयोनेर्मनसः समुत्पन्नम्, अन्यद्वेदेभ्यः सम्भूतम्, अन्यदग्नेरुद्भूतम्, अन्यत्पवनात् प्रसूतम्, अन्यदमृतान्मथ्यमानादुत्थितम्, अन्यज्जलाज्जातम्, अन्यदर्ककिरणेभ्यो निर्गतम्, अन्यत्सोमरश्मिभ्यो निष्पतितम्, अन्यद्भूमेरुद्भूतम्, अन्यत् सौदामिनीभ्यः प्रवृत्तम्, अन्यन्मृत्युना निर्मितम्, अपरं मकरकेतुना समुत्पादितम्, अन्यत्तु दक्षस्य प्रजापतेरतिप्रभूतानां सुतानां मध्ये द्वे सुते मुनिररिष्टा च बभूवतुस्ताभ्यां गन्धर्वैः सह कुलद्वयं जातम्। एवमेतान्येकत्र चतुर्दश कुलानि। गन्धर्वाणान्तु दक्षात्मजाद्वितयसम्भवं तदेव कुलद्वयं जातम्, तँ मुनेस्तनयश्चित्रसेनादीनां
योग्थेन, वैराग्यवृत्तान्तेन विरक्तोदन्तेन, अनेन श्रुतेन आकर्णितेन किं फलमिति शेषः।
तथापीति। तथापि एवं सत्यपि फलाभावे विद्यमानेऽपि यदि महत्कुतूहलं महदाश्चर्यं चेत्, तव तदा कथयामि प्रतिपादयामि। इह तदेत्यर्थे तदित्यवाचकमित्यवाचकत्वं दोष आपतति स हि तदेत्यनेनैव समाधेयः इति शिष्टाः। श्रूयताम् आकर्ण्यताम्।
एतदिति। कल्याणे मङ्गले अभिनिवेश आग्रहोऽस्यास्तीति तस्य भवतः, एतत् प्रायेण बाहुल्येन श्रुतिविषयं कर्णगोचरताम् आपतितमेव गतमेव, नातोऽधिकं किमपि यदा वाच्यमित्याशयः। विशेषेण बुध्यन्ते अवगच्छन्तीति विबुधा देवास्तेषां सद्मनि भवने स्वर्गे अप्सरसो नाम कन्यकाः अपरिणीताः स्त्रियः सन्ति विद्यन्ते इति। नामेति कोमलामन्त्रणे। तासां कन्यकानां चतुर्दश दशाधिकचतुःसंख्याकानि कुलानि अन्ववायाः। तत्रैकं भगवतः कमलयोनेः ब्रह्मणः मनसः स्वान्तात् समुत्पन्नं सञ्जातम्। अन्यद् द्वितीयं वेदेभ्यः श्रुतिभ्यः सम्भूतं समुत्पन्नम्। अन्यत्तृतीयम् अग्नेर्वह्नेः उद्भूतं प्रकटितम्। अन्यच्चतुर्थ पवनाद्वायोः प्रसूतम् उत्पन्नम्। अन्यत्पञ्चमं मध्यमानात् अमृतात मथ्यमानावस्थायां पीयूषात् उत्थितं जातम्। अन्यत् सप्तमम् अर्ककिरणेभ्यः। सूर्यरश्मिभ्यो निर्गतं निःसृतम्। अन्यत् अष्टमं सोमरश्मिभ्यः चन्द्रकिरणेभ्यो निष्पतितं निर्गतम् अन्यन्नवमं भूमेः पृथिव्याः उद्भूतं प्रकटितम्। अन्यद्दशमं सौदामिनीभ्यो विद्युद्भ्यः प्रवृत्तम् उत्पन्नम्। अन्यदेकादशं मृत्युना यमेन निर्मितं रचितम्। अपरम् अन्यद् द्वादशं मकरकेतुना कामेन समुत्पादितं सञ्जनितम्। अन्यदपरं तु दक्षस्य प्रजापतेः अतिप्रभूतानाम् अत्यधिकानां कन्यकानां आत्मजानां मध्ये द्वे सुते मुनिररिष्टा च बभूवतुर्जज्ञाने। गन्धर्वैर्देवगायकैः सह सङ्गमात् ताभ्यां मुन्यरिटाभ्यां सकाशात् कुलद्वयं वंशयुगलं जातमुत्पन्नम् मुनेरेकम् अरिष्टायाश्चैकं जातमित्यर्थः। एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एकत्र प्रकरणे सङ्कलनेन एतानि चतुर्दश कुलानि मञ्जातानीति शेषः।
गन्धर्वाणां स्थिति। गन्धर्वाणां देवगायकानां तु दक्षात्मजाद्वितयात् मुन्यरिष्टानामकदुहितृकन्थाद्वयात् सम्भवं समुत्पन्नं तदेव कुलद्वयं जातं, सन्ततेः मातापितृद्वयकारणकत्वादित्याशयः। अत्र कुलद्वयमध्ये मुनेर्दुहितात्मजायाः चित्रसेनादीनां पञ्चदशानां भ्रातृणां सोदराणां मध्ये गुणैः शौर्यादिभिः अधिको
अनाकर्णनीय समाचारके सुननेसे आपको क्या फल होगा? तथापि यदि आपको गुरुतर कुतूहल उत्पन्न हुआ है तो कहती हूँ, सुनिये।
यह तो मङ्गलाभिलाषीने प्रायः श्रवण किया ही होगा कि देवलोकमें अप्सरानामकी कन्यकाएँ रहती हैं। उनके चौदह कुल हैं। उनमें एक भगवान् ब्रह्माके मनसे उत्पन्न हुआ है, दूसरा वेदोंसे, तीसरा अग्निसे, चौथा पवनसे, पाँचवां मथ्यमान अमृतसे, छठा जलसे, सातवां सूर्यरश्मियोंसे, आठवां चन्द्ररश्मियोंसे, नवां पृथिवीसे, दशवां विद्युत्से, ग्यारहवां मृत्युसे, बारहवां कामदेवसे, अवशिष्ट दो दक्षप्रजापतिकी बहुतार कन्याओंमेंसे मुनि और अरिष्टा नामकी कन्याओंके गन्धोंके साथ समागमसे उत्पन्न हुए हैं। इस क्रमसे एकत्र करनेपर ये चौदह कुल हुए। मुनि और अरिष्टा नामक दक्षकन्याओंस गन्धर्वोंके भी वे ही दो कुल उत्पन्न हुए हैं। मुनिका, चित्र-
१. उत्तरसेना। २. क्वचिद् इतीत्यब्दो नास्ति। ३. ० वह्नेः०। ४. निपतितम्। ५. कन्यकानां। ६. द्वे दुही। ७. अत्र। ८. सेनादीनां।
| ४१२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
पञ्चदशानां भ्रातृणामधिको गुणैः षोडशश्चित्ररथो नाम समुत्पन्नः। स किल त्रिभुवन-प्रख्या-तपराक्रमो भगवता समस्तसुर-मौलि-माला-लालित-चरण-नलिनेनाखण्डलेन सुहृच्छब्देनोप-बृंहितप्रभावः सर्वेषां गन्धर्वाणामधिपत्यमसिलता-मरीचि-निचय-मेचकितेन बाहुना समुपा-र्जितं शैशव एवाप्तवान्। इतश्च नातिदूरे तस्यास्माद्भारतवर्षादुत्तरेणानन्तरे किम्पुरुषानाम्नि वर्षे वर्षपर्वतो हेमकूटो नाम निवासः। तत्र च तद्भुजयुगलै-परिपालितान्येकानि गन्धर्व-शतसहस्राणि प्रतिवसन्ति। तेनैव चेदं चैत्ररथं नामातिमनोहरं काननं निर्मितं, इदञ्चाच्छो-दाभिधानमतिमहत् सरः खानितम्, अयञ्च भवानीपतिरुपरचितो भगवान्। अरिष्टायास्तु पुत्रस्तुम्बुरुप्रभृतीनां सोदर्याणां षण्णां ज्येष्ठो हंसो नाम जगद्विदितो गन्धर्वः तस्मिन्
गरीयान् षोडशः चित्ररथो नाम तनयः सुतः समुत्पन्नः सञ्जातः।
स इति। किलेति पुराणवार्त्तायाम्। शैशव एव बाल्य एव, त्रिभुवनप्रख्यातपराक्रमः त्रिविष्टप-प्रसिद्धशौर्यवृत्तिः, समस्तानां समग्राणां सुराणां देवानां मौलिमालया मुकुटपङ्क्त्या लालिते प्रणामसमये सादरं स्पृष्टं चरणनलिनं पादकमलं यस्य तेन तादृशेन, भगवता महात्म्यवता आखण्डलेन इन्द्रेण, सुहृ-च्छब्देन मित्रशब्दप्रयोगेण उपबृंहितः परिवर्धितः प्रभावः प्रतापो यस्य सः, स चित्ररथः, असिलतायाः खड्गलतायाः मरीचिनिचयेन रश्मिसमूहेन मेचकितः श्यामीकृतः तेन तादृशेन बाहुना भुजेन समु-पार्जितम्, सर्वेषां निखिलानां गन्धर्वाणां देवगायकानाम् आधिपत्यं प्रभुत्वम् आप्तवान् लब्धवान्।
इत इति। किञ्चेति चार्थः। इतो नातिदूरे अस्मात् स्थानान्नातिदविष्ठे अस्माद् भारतवर्षात् भरतक्षेत्रात् उत्तरेणानन्तरे अव्यवहितोत्तरे किम्पुरुषानाम्नि किम्पुरुषाभिधाने वर्षे क्षेत्रे हेमकूटो नाम हेमकूटाभिधानः वर्षपर्वतः क्षेत्रसीमाकुब्धः, तस्य राज्ञश्चित्ररथस्य निवसत्यस्मिन्निति निवासः आश्रयस्थानं विद्यत इति शेषः।
तत्रेति। अपि चेति चार्थः। तत्र हेमकूटे तस्य चित्ररथस्य भुजयुगलेन बाहुद्वयेन परिपालितानि परिरक्षितानि अनेकानि बहूनि गन्धर्वशतसहस्राणि देवगायकसमूहाः प्रतिवसन्ति निवासं कुर्वन्ति। तेनैव राज्ञा चित्ररथेन, चित्ररथस्येदं चैत्ररथं नाम अतिमनोहरम् अतिरमणीयम् इदं पुरोऽवलोक्यमानं काननं वनं निर्मितं रचितम्। इदञ्च अच्छोदाभिधानं अच्छोदसंज्ञकम् अतिमहत् सरः अतिवृहत् कासारः खानितं निर्मापितं भृत्यैरिति शेषः। अयं पुरो दृश्यमानो भगवान्।
'उत्पत्तिं प्रलयञ्चैव भूतानामागतिं गतिम्। वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति॥'
इति लक्षणेन उत्पत्तिप्रलयादिज्ञानवान् भवानीपतिः गौरीपतिः शिवमूर्तिरित्यर्थः। उपरचितो निर्माय प्रतिष्ठापितः। इह भवस्य स्त्री इति विग्रहे 'इन्द्रवरुण' इति सूत्रेण ङीपि आनुगागमे भवानीति। तत्र भवान्याः पतिरित्युक्तौ पर्यन्तरप्रतीतिकारित्वाद्विरुद्धमतिकृतो दोषः, स हि गौरीपतिरिति पाठकरणेन प्रतिविधेयः।
शेषमरिष्टाया अन्ववायमवबोधयति—अरिष्टाया इति। पुनरर्थकस्त्विति। अरिष्टायाः अप्सराया दक्ष-सुतायाः तुम्बुरुप्रभृतीनां तुम्बुरुवादीनां समाने एके उदरे जठरे शयिता इति सोदर्याः सहोदरास्तेषां षण्णां मध्ये जगद्विदितः संसारप्रसिद्धो हंसो नाम हंसाभिधेयो गन्धर्वः ज्येष्ठः सर्वप्रथमः तस्मिन् द्वितीये गन्धर्वकुले
चित्रसेन प्रभृति पन्द्रह भाइयोंके मध्यमें गुणोंसे श्रेष्ठ, चित्ररथ नामक सोलहवां पुत्र उत्पन्न हुआ। भुवनत्रयके प्रसिद्ध पराक्रमवाले, समस्त देवताओंके किरीट-समूहद्वारा जिनके चरण-कमल सादर पूजित होते हैं ऐसे इन्द्रने उनको अपना मित्र बना लिया, जिससे उनका (चित्ररथका) प्रभाव अधिक बढ गया और बाल्यकालमें ही उन्होंने खड्गकी किरणोंसे श्याम-वर्ण हुए स्वकीय बाहुद्वारा उपार्जित करके समस्त गन्धर्वोंका आधिपत्य प्राप्त किया। यहांसे थोड़ी दूर भारतवर्षके अव्यवहित उत्तरदिग्वर्त्ती किंपुरुष देशमें हेमकूट नामक एक वर्षपर्वत है, वही चित्ररथका वासस्थान है। उनके बाहुयुगलद्वारा परिरक्षित होकर लाखों गन्धर्व भी वहां निवास करते हैं। उन्होंने ही यह चैत्ररथ-नामका मनोहर उद्यान निर्माण किया है एवं अच्छोद-नामका यह अतिविशाल सरोवर भी खुदवाया है और यह भगवान् महादेवकी प्रतिमूर्त्ति भी निर्माण कराकर स्थापित किया है। इधर, उस द्वितीय गन्धर्व-कुलमें अरिष्टाके पुत्र तुम्बुरु-प्रभृति छः सहोदरोंके मध्यमें ज्येष्ठ-हंसनामके जगद्विख्यात गन्धर्व हुए। उन्हें
१. सकलत्रिभुवन । २ अरविन्देन । ३. । तद्भुजयुग ०। ४. सरः, निखानितम् । ५. अरिष्टायान्तु पुनस्तस्मिन् द्वितीये ०।
महाश्वेताजन्मोदन्तवर्णना ५७ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ ४१३
द्वितीये^१ गन्धर्वकुले गन्धर्वराजेन चित्ररथेनैवाभिषिक्तो बाल एव राज्यपदमासादितवान् । अपरिमितगन्धर्वबलपरिवारस्ये^२ तस्यापि स एव गिरिरधिवासः । यत्तु तत् सोममयूखसम्भवमप्सरसां कुलम्, तस्मात् किरणजालानुसार्रे-गलितेन सकलेनेव रजनिकर-कला-कलाप-लावण्येन निर्मिता त्रिभुवननयनाभिरामा भगवती द्वितीयेव गौरी, गौरीति नाम्ना^४ हिमकर-किरणावदातवर्णा कन्यका प्रसूता । ताञ्च द्वितीयगन्धर्वकुलाधिपतिः^६ हंसो मन्दाकिनीमिव क्षीरसागरः प्रणयनीमकरोत् । सा तु भगवता मकरकेतनेनेवँ^७ रतिः, शरत्समयेनेव कमलिनी, हंसेन संयोजिता सदृशसमागमोपजनितामतिमहतीं मुदमुपगतवती निखिलान्तःपुरस्वामिनी च तस्याभवत् । तयोश्च तादृशयार्महात्मनोरहमहीदृशी^८ विगतलक्षणा शोकाय केवलमनेकदुःख-
देवगायकान्ववाये गन्धर्वराजेन देवगायकाधिपतिना चित्ररथेनैव अभिषिक्तः अभिषेकविषयीकृतः, अत एव बाल एव शिशुरेव राज्यपदं राजत्वम् आसादितवान् प्राप्तवान् ।
अपरीति । अपरिमितम् अगणितं गन्धर्वबलं गन्धर्वसेना परिवारः परिजनो यस्य तस्य, तस्यापि हंसस्यापि स एव पूर्वोक्त एव गिरिः हेमकूटाभिधानः पर्वतः, अधिवसन्त्यस्मिन्नित्यधिवासो निवासस्थलम् ।
यदिरित । तत् पूर्वप्रतिपादितम्, सोममयूखसम्भवं चन्द्रकिरणेभ्यः समुत्पन्नम् अप्सरसां गणिकानां कुलं वंशः । तस्मात् कुलात् किरणजालस्य रश्मिसमूहस्य अनुसारेण अनुसरणक्रमेण गलितं क्षरितं तेन, सकलेन समग्रेण, रजनिकरस्य चन्द्रस्य यः कलानां भागानां कलापः समूहः तस्य लावण्येन अन्तर्गतसारेण निर्मिता रचिता, अतीवनिर्मलधवलत्वादित्याशयः । त्रिभुवनस्य त्रिविष्टपनिवासिनो लोकस्य नयनाभिरामा लोचनाह्लादकरी, द्वितीया अपरा भगवती सर्वैश्वर्यवती गौरी पार्वतीव । हिमकरश्चन्द्रः तस्य किरणवत् रश्मिवत् अवदातो गौरो वर्णो यस्याः सा गौरीति नाम्ना कन्यका सुता प्रसूता जाता ।
इह ‘...लावण्येन निर्मितेव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा । 'द्वितीया गौरिव' इत्यत्र द्रव्योत्प्रेक्षा । 'हिमकर किरणावदातवर्णा' इत्यत्र च लुप्तोपमा बोध्या ।
तामिति । किञ्चेति चार्थः । द्वितीयगन्धर्वकुलाधिपतिः अपरगन्धर्वकुलराजो हंसः क्षीरसागरो दुग्धसमुद्रो मन्दाकिनीमिव वियद्गङ्गामिव तां गौरीं प्रणयिनीं पत्नीम् अकरोत् कृतवान् । श्रौत्युपमा ।
सेति । भगवता मकरकेतनेन शक्तिशालिना कन्दर्पेण रतिरिव, शरत्समयेन घनात्ययकालेन कमलिनी पद्मिनीव, हंसेन सह संयोजिता सृष्टिकर्त्रा सङ्गमिता तु सा गौरी, सदृशेनानु रूपेण समागमेन संमेलनेन उपजनिताम् उत्पादिताम् अतिमहतीं गरीयसीं मुदम् आनन्दम् उपगतवती प्राप्तवती, तस्य हंसस्य निखिलीनां समस्तानाम् अन्तःपुराणां तस्थसुन्दरीणामित्यर्थः । स्वामिनी मुख्या च अभवत् जाता । इह श्रौतोपमयोः परस्पर निरपेक्षयेन विद्यमानतया संसृष्टिः ।
तयोरिति । अपि चेति चार्थः । तादृशयोस्तथाविधयोः महात्मनोर्विशालहृदययोः तयोर्हंसगौर्योः अहम्, ईदृशी एवम्भूता विगतलक्षणा करतलादिगतमसीध्वजवज्रतिलकाद्यभादिविह्वरहिता, एकैवात्मजा
गन्धर्वराज चित्ररथने अभिषिक्त करके बाल्यावस्थामें ही राजा बनाया । उनका भी अगणित गन्धर्वसैन्यके साथ उसी हेमकूट-पर्वत पर वासस्थान है । इधर, चन्द्र-रश्मियों से जो अप्सराओंका कुल उत्पन्न हुआ था, उसमें द्वितीय भगवती पार्वतीके समान एक कन्या उत्पन्न हुई, रश्मियोंके साथ ही गले हुए चन्द्रकलासमूहके समस्त लावण्यद्वारा ही मानो विधाताने उस कन्याकी सृष्टि की थी, एवं वह कन्या भुवनत्रयस्थ लोगोंके नेत्रोंको आनंद देती थी और वह चन्द्रकिरणके समान ही श्वेत-वर्ण थी। क्षीरसागर ने जिसप्रकार गङ्गाको प्रणयिनी बनाया है द्वितीय गन्धर्वकुलाधिपति महाराज हंसने भी उसीप्रकार उस गोराको प्रणयिनी बनाया था । भगवान् कामदेवके साथ रतिके समान एवं शरत्कालके साथ पद्मिनीके समान, महाराज हंसके साथ सम्मलित होकर वह गौरी, अनुरूपसम्मेलनजनित अत्यन्त आनन्दको अनुभव करने लगी एवं महाराज हंसकी अन्तःपुरवासिनी रमणियोंकी स्वामिनी हो गई। तदनन्तर उन दोनों (हंस और हंसीदेवी)-महात्माओंको केवल शोकातुर करनेके लिए ही,
१. तस्मिन् कुले द्वितीयेऽस्मिन् । २. ०परिवारकस्याप्यापि । ३. सोमपीयूषसम्भूतानामप्सरसां कुलम्, तस्मात् किरणजालानुसार...। ४. गौरीपतिनाम्ना । ५. हिमकिरण, रजनिकर...। ६. द्वितीयकुलाधिपतिः । ७. मकरकेतुना । ८. महात्मनोर्महता क्लेशेन नाभिलापेन कालेन च केवलम् ।
| '४१४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
सहस्रभाजनमेकैवात्मजो समुत्पन्ना। तातस्त्वनपत्यतया सुतजन्मातिरिक्तेन महोत्सवेन मम जन्माभिनन्दितवान्। अवाप्ते च दशमेऽहनि कृतयथोचितसमाचारो महाश्वेतेति यथा- र्थमेव नाम कृतवान्। साहं पितृभवने बालतया कलमधुरप्रलापिनी वीणेव गन्धर्वाणा- मङ्कादङ्कं सञ्चरन्ती अविदित-स्नेह-शोकायासमनाेहरं^२ शैशवमतीतवती^३। क्रमेण च कृतं मे वपुषि वसन्त इव मधुमासेन, मधुमास इव नवपल्लवेन, नवपल्लव इव कुसुमेन, कुसुम इव मधुकरेण, मधुकर इव मदेन, नवयौवनेन पदम्।
अथ विजृम्भमाणं-नव-नलिन-वनेषु, अकठोरै-चूतकलिक-कलापकृत-कामुकोत्कलिकेषु^६
एकमात्रपुत्री अहम् अनेकं बहुविधं यद् दुःखसहस्रं क्लेशसमूहः तस्य भाजनं पात्रं केवलं शोकाय शोक-हेतवे समुत्पन्ना सञ्जाता।
तात इति। अनपत्यतया मदतिरिक्तसन्तानरहिततया सुतजन्मातिरिक्तेन पुत्रोत्पत्त्यतिरिक्तेन महोत्सवेन मम जन्म अभिनन्दितवान् प्रशंसितवान्। अवाप्ते प्राप्ते च दशमेऽहनि दिने कृतो विहितो यथोचितो यथायोग्यः समाचारः आभ्युदयिकश्राद्धादिर्व्यवहारो येन सः तात इत्यन्वयः, यथार्थमेव सत्य-मेव 'महाश्वेता' इति नाम संज्ञां कृतवान् विहितवान् मत्स्वरूपस्य नितान्तशुभ्ररूपत्वादित्याशयः।
सेति। साहं महाश्वेता पितृभवने तातगृहे बालतया शिशुत्वेन, वीणेव वहल्कीव कलमव्यक्तं मधुरं च प्रलपितुं भाषितुं शीलं यस्याः सा, गन्धर्वाणां देवगायकानाम् अङ्कादङ्कं क्रोडात्क्रोडं सञ्चरन्ती गच्छन्ती, अविदितैः विशेषज्ञानानुदयादनवगतैः स्नेहशोकायामैः प्रतिशोकपरिश्रमैः कारणैः मनोहरं तत्तत्कृतव्य-ग्रताभावात् रमणीयं शैशवं बाल्यम् अतीतवती अतिक्रान्तवती।
क्रमेणेति। किञ्चेति चार्थः। क्रमेण परिपाट्या वसन्ते पुष्पकाले इव मधुमासेन चैत्रमासेन, मधुमासे इव नवपल्लवेन नूतनकिसलयेन, नवपल्लवे इव कुसुमेन पुष्पेण, कुसुम इव मधुकरेण भ्रमरेण, मधुकरे तात्कालिकभ्रमरे इव मदेन, मे मम वपुषि शरीरे नवयौवनेन प्रथमतारुण्येन पदं स्थानं कृतं विहितम्। इह सरस्वतीकण्ठाभरणमते उत्तरोत्तरमुपमेयानामुपमानत्वकल्पनात् रशनोपमा, दर्पणकारमते तु मालो-पमा बोध्या।
अथेति। अथ अनन्तरम् अहं मधुमासदिवसेषु एकदा समये अम्बया सह इदम् अच्छोदं सरः स्नातुम् अभ्यागममिति सुदूरवर्त्तिन्या क्रियया सम्बन्धः। इह सप्तमीबहुवचनान्तानि पदानि मधुमास-दिवसेष्वित्यस्यैतानस्य विशेषणानि। विजृम्भमाणानि विकसन्ति नवानि नूतनानि नलिनानां कमलानां वनानि अरण्यानि येषु तेषु।
अकठोरैरिति। अकठोरैः नूतनोद्गतत्वात् कोमलैः चूतकलिकानम् आम्रकुड्मलानां कलापैः समूहैः कृता विहिता कामुकानां कामिजनानाम् उत्कलिका उत्कण्ठा येषु तेषु। उद्दीपकत्वादित्याशयः।
शुभलक्षणहीन और नानाविध दुःखसमूहकी पात्र मैं केवल एकमात्र पुत्री उत्पन्न हुई। अन्य सन्तान नहीं होनेके कारण पिताने पुत्रजन्मसे भी अधिक महोत्सवका अनुष्ठान कर मेरे जन्मको अभिनन्दित किया। एवं दशम दिन उपस्थित होने पर यथोचित आचार-सम्पादन-पूर्वक उन्होंने मेरा नाम 'महाश्वेता' यह यथार्थ नाम-करण किया। वह मैं शिशुत्व-निबन्धन वीणाके समान अस्पष्ट और मधुरभाषिणी होकर, गन्धर्वोंके मध्यमें एक की गोदमेंसे दूसरेकी गोदमें विचरण करती थी, एवं स्नेह, शोक और दुःखका ज्ञान न होनेसे मनोहर अपनी शैशवावस्थाको मैंने पिताके भवनमें ही विताया। उसके बाद वसन्त कालमें जिसप्रकार चैत्रमास, चैत्रमासमें जिसप्रकार नवपल्लव, नवपल्लवमें जिसप्रकार पुष्प, पुष्पमें जिसप्रकार भ्रमर एवं भ्रमरमें जिसप्रकार मद आकर आविर्भूत होता है, उसी प्रकार नवयौवन आकर मेरे शरीरमें आविर्भूत हुआ।
तदनन्तर, एक समय मैं अपनी माताके साथ वसन्तके कारण अत्यन्त शोभायमान, विकसित नूतन कमल कुमुद, कुवलय और कह्लारयुक्त इस अच्छोदसरोवरमें स्नान करनेके लिए आई। उस समय समस्त जीवलोकके
१. विप्रलंम्भा केवलम्···।
२. ···स्नेहशोकायासं।
३. अतिनीतवती।
४. ऽजृम्भमाण।
५. अनेके।
६. काम्युत्कलिकेषु।
महाश्वेतावृत्तान्तप्रमोदनम् ० ५८] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ४१५
कोमल-मलय-मारुतावतार-तरङ्गितानङ्ग-ध्वजांशुकेषु, मद-कलित-कामिनी-गण्डूष-सीधु-सेक-पुलकित-बकुलेषु, मधुकर-कुल-कलङ्क-कालीकृत-कालेयक-कुसुम-कुड्मलेषु, अशोकलता-ताडना-रणित-रमणी-मणि-नूपुर-झङ्कार-सहस्र-मुखरेषु, विकसन्मुकुल-परिमल-पुञ्जिनालिजाल-मञ्जु-शिञ्जित-सुभग-सहकारेषु, अविरल-कुसुम-धूलि-वालुका-पुलिन-धवलित-धरातलेषु, मधुर्मद-विह्वलित-मधुकरी-कदम्बक-संवाह्यमान-लता-दोलेषु, उत्फुल्ल-पल्लव-लवली-लीयमान-मत्त-
कोमलेति। कोमलो मन्दमन्दसञ्चारी यो मलयमारुतो मलयानलः तस्य अवतारेण उपस्थित्या तरङ्गितानि तरङ्गवत्प्रस्फुरितानि अनङ्गध्वजांशुकानि मदनध्वजस्यपताका येषु तेषु। वसन्तसमये महोत्सवाय प्राङ्गेनानङ्गपताकोत्थापनादित्याशयः।
मदेति। मदकलिताः मद्यपानजनितमत्तताव्याप्ता याः कामिन्यः स्त्रियः तासां गण्डूषोधूनां वदनपूरितमद्यानां सेकेन सेचनेन पुलकिताः रोमाञ्चवत् समुद्गतकोरका बकुला वृक्षा येषु तेषु। तथा च कविसमयख्यातिः—
'पादाघातादशोकं विकसितबकुलं योषितामास्यमद्यैः' इति।
मधुक्रेति। मधुकरकुलं भ्रमरसमूह एव कलङ्को लाञ्छनं मधुकरकुलं कलङ्क इव वा, तेन कालीकृतानि श्यामवर्णीकृतानि कालेयकानां दारुहरिद्रावृक्षाणां कालीयचन्दनानां वा कुसुमानि पुष्पाणि कुड्मलानि कोरकानि च येषु तेषु। इह 'मधुकरकुलकलङ्क' इत्यत्र किं रूपकं वा उपमेति सन्देहसङ्करः, वृत्यनुप्रासश्चेत्युभयोर्मिथः संसृष्टिः।
अशोकेति। अशोकतरुषु कङ्केल्लिवृक्षेषु ताडनाभिः कुसुमप्रस्फुटनाय चरणप्रहारैः रणिताः शब्दिता ये रमणीनां सुन्दरीणां मणिनूपुरा मणियुक्तकटकाः तेषां झङ्कारसहस्रेण 'झं झं' इति शब्दसमूहेन मुखराः शब्दायमानाः तेषु।
विकसन्निति। विकसन्तः प्रस्फुटन्तो ये मुकुलाः कोरकाः तेषां परिमलेन आमोदेन पुञ्जितस्य एकत्रीकृतस्य अलिजालस्य भ्रमरगणस्य मञ्जुशिञ्जितैः मनोहरशब्दैः सुभगा रमणीयाः सहकाराः आम्रतरवो येषु तेषु 'आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः' इत्यमरः। वृत्यनुप्रासः।
अविरलेति। अविरला निविडाः कुसुमानां पुष्पाणां धूलयः परागा एव वालुकापुलिनानि सैकतानि अविरलकुसुमधूलो वालुकापुलिनानीव वा, तैः धवलितं श्वेतीकृतं धरातलं पृथ्वीतलं येषु तेषु।
इह 'अविरलकुसुमधूलिवालुकापुलिने' त्यत्र रूपकमुपमा वेति सन्देहसङ्करः।
मध्विति। मधुमदेन कुसुमरसपानजनितमत्ततया विह्वलितं विह्वलीकृतं यत् मधुकरीकदम्बकं भ्रमरीसमूहः तेन संवाह्यमाना इतस्ततः सञ्चाल्यमानाः लता वल्ल्य एव दोला प्रेङ्खा येषु तेषु। इह 'लता एव' इत्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, तदनुप्राणिता ममासोक्तिश्चेति मद्यपानमत्तयुवतीदोलासञ्चालनकार्यप्रतीतेः।
उत्फुल्लेति। उत्फुल्लानि स्फुटानि पल्लवानि किसलया यासां तासु, लवलीषु लताविशेषेषु लीयमाना गुप्तमवतिष्ठमाना ये मत्तकोकिला मदोन्मत्तपिकाः तैः उल्लासितम् आलोड्य बहिरानांतं यन्मधु
हृदयको आनन्द-दायक चैत्रमासके दिनोंमें नये कुन्दवन प्रस्फुटित हो रहे थे, जिनकी कोमल कलियोंका कटाक्ष कामुकोंको उत्कण्ठित कर रहा था; मृदुमन्द मलय-समीरनके आगमनसे कामदेवकी पताका तरङ्गित हो (फहरा) रही थी, मदसे मत्ती हुई कामिनियोंके मुखमद्यसेचनसे बकुल पुलकित हो रहे थे; कलङ्कके समान भ्रमरोंके बैठ जानेसे दारुहरिद्राद्रुम (चमेली) की कलियाँ काली हो गई थीं; अशोकवृक्षोंको चरणप्रहार करनेमें शब्दायमान रमणियोंके मणिमय नूपुर (पायजेब) के झङ्कार (झन्-झनाहट) से दिशायें मुखरित हो रही थीं; विकसित कलियोंके सौरभसे सम्मेल (एकत्रित हुए) भ्रमरोंके मनोहर गुञ्जारसे आम्रके वृक्ष मनोहर लग रहे थे; बालूकामय पुलिन (रेती) के समान अविरल पुष्प-रेणुसे भूतल धवलवर्ण दिखलाई देता था; पुष्पके मधुमदसे मत्त हुई मधुकरीगण लतारूपी भूलोंपर झूल रही थीं; मत्त कोकिल गण पल्लवोंसे छाई हुई लवली-लताओंमें गुप्त रूपसे
१. ०कलेयककुड्मलेषु ।
२. ००ताडनार्ति-०रणित०… ।
३. ०सहस्रेषु… ?
४. '०मधुकर ।
५. वहीं… ।
| ४१६ | कादम्बरी- | [कथायाम्- |
|---|
कोकिलोल्लासित-मधु-शीकरोद्दामै-दुर्द्दिनेषु, प्रोषित-जनजाया-जीवोपहार-हृष्ट-मन्मथास्फालित-चाप-रव-भय-स्फुटित-पथिक-हृदय-रुधिराद्रीकृतमार्गेषु, अचिरत-पतत्कुसुमशर-पत्रत्रि-रव-सूंत्कारबधिरीकृत-दिङ्मुखेषु दिवापि प्रवृत्तानङ्गदर्शन-रागान्धाभिसारिका-सार्थ-सङ्केतेषु, उद्वेल-रति-रस-सागर-पूर-प्लावितेषु, सकल जीवलोक-हृदयानन्ददायकेषु, मधुनासदिवितेषु एकदाह-मम्बया सह मधुमासे-विस्तारित-शोभं प्रोत्फुल्ल-नव-नलिन-कुमुद कुवलय-कह्लारमिदमच्छोदं सरः स्नातुमभ्यागतम् । अत्र च स्नानायैनागत्य भगवत्या पार्वत्या तटशिलातलेषु विलिखितानि सद्भृङ्गिरिटीनि पांशु-निसर्गन-कृश-पद्मण्डलीनुमित-मुनिजन-प्रणाम-प्रदक्षिणानि त्र्यम्बक
पुष्परसः तस्य शीकरैः बिन्दुभिः उद्दामं नितान्तं दुर्द्दिनं दृष्टिर्यैषु तेषु ।
प्रोषितेति । प्रोषिता विदेशस्था ये जना लोकाः तेषां या जाया वियोगशिथिलाः स्त्रियः तासां जीवस्य जीवनस्य उपहारैण समर्पणेया मरणाय तदीयप्राणरूपोपायनप्राप्त्येत्यर्थः, हृष्टः सन्तुष्टो यो मन्मथः कामः तेन आस्फालितस्य कामिलक्ष्येषु बाणप्रक्षेपगाय भूयो भूय आकृष्टितस्य, चापस्य धनुषो रवात् शब्दात् भयेन त्रासेन स्फुटितानां विभिन्नानां पथिकहृदयानां वियोगिजनोरसां रुधिरैः शोणितैः सार्द्रीकृताः क्लिन्नीकृता मार्गा अध्वानो येषु तेषु । इह तथाविधशोणितैर्मार्गाणामाद्रीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः ।
अचिरतेति । अचिरतं विरन्तरं पतन्तः कामिलक्ष्यं प्रति धावन्तो ये कुसुमशरपत्रत्रिणः कामदेवबाणाः तेषां यानि पत्राणि पक्षाः (पुंखाः) तेषां सत्कारेण वेगागमनस्थानधिक 'सूंन्' इत्यव्यक्तध्वनिना बधिरीकृतानि दिङ्मुखानि तत्तद्दिक्स्यपायिजनश्रोत्राणि येषु तेषु । इहापि बधिरीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनात्पूर्वालङ्कारः ।
दिवेति । दिवाऽपि दिवसेऽपि, प्रवृत्तः समुत्पन्नः सन्तञ्चिते यो मदनरागः कामासक्तिः तेन सञ्चानां व्यग्रानाम् अमिसारिकाणां सुरताय सङ्केतस्थानं व्रजन्तीनां कामिनीनां सुन्दरीणां सार्थेन समूहेन सङ्केतेषु व्याजेषु ।
उद्वेलेति । उद्वेलो वेलामुल्लङ्घय गच्छन् (उन्मर्यादः) रतिरसः सुरतानुराग एव सागरः अगाधत्वात् समुद्रः तस्य पूरेण प्लवेन प्लावितेषु आच्छादितेषु । इह निरङ्गं केवलरूपकम् ।
सकलेति । सकलाः समग्रा ये जीवलोकाः तेषां हृदयाचन्दं चित्तप्रमोदं ददतीति तेषु, मधुनातादिवसेषु वसन्तवासरेषु ।
एकदेति । एकदा एकस्मिन् समये अम्बया जनन्या सह, मधुमासेन चैत्रेण विस्तारिता अतिरूपमुत्पादिता शोभा द्युतिः यस्य तत्, तथा प्रोत्फुल्लानि विकसितानि नवानि नूतनानि कुमुदानि श्वेतोत्पलानि, कुवलयानि नीलोत्पलानि कह्लारानि रक्तोत्पलानि च यत्र तत्, इदं पुरोऽवलोक्यमानम् अच्छोदं सरः अच्छोदाभिधानं कासारः स्नातुं स्नानाय अभ्यागन्तम् ।
अत्रेति । अत्र अस्मिन् स्थले स्नानायम् आप्लवनायम् आगतया गत्या भगवत्या ऐश्वर्यादिशक्तिमत्या पार्वत्या गौर्या तटशिलातलेषु तीरस्थप्रस्तरशेष्वप्रदेशेषु विलिखितानि रेखया रचितानि, सद्भृङ्गिरिटिना तत्संज्ञकशिवद्वातपालकरचा सह विद्यमानानीति सद्भृङ्गिरिटीनि 'भृङ्गिरिटिः' (पुं०) शिवद्वारपाल्यः
रहकर उसके फूलोंके मधुकी बूँदें गिर-गिरकर रूपी दुर्दिन (अत्यन्त वृष्टि) कर रहे थे; प्रोषितभर्तृकाओंके जीवन उपहार पाकर सन्तुष्ट चित्ते कामदेव अपने धनुषका बारंबार आस्फालन (टङ्कार) करता था, जिसके शब्दसे त्रस्त होकर विदीर्ण प्रवासियोंके हृदयोंसे बहते रुधिरसे समस्त मार्ग आर्द्र (तर) हो रहे थे; अनवरत (लगातार) गिरने कामदेवके बाणोंके पंखोंकी सूत्कारध्वनि (सनसनाहट) से समस्त दिशायें बधिर हो रही थीं; हृदयमें उत्पन्न कामवेगसे विह्वल होकर कामिनियों दिनमें भी सङ्केतस्थानमें जा रही थीं; रतानुरागरूप उच्छृङ्खल (उमड़ते) समुद्रके प्रवाहमें सब प्लावित हो (डूब) रहे थे। इस अच्छोदसरोवरमें स्नान करनेके लिए आई हुई भगवती पार्वतीके तीरवर्ती बहुत प्रस्तर खण्डके ऊपर गढ़ी हुई मूर्ति और रिटी सहित भृङ्गीकी मूर्त्तियेंके जिनके बालू-रेत (रेती) में बने हुए चरणोंके चिह्नोंको देखकर ऐसा अनुमान होता था कि यहाँ
१. ०'उद्दामै ।
२. ०'हृदन्नलेषु, सङ्केतसलितै ०...।
३. ०'रुधिरार्द्रीकृतेषु विमुखस्तनगोरेषु, रुधिरार्द्राणीष्विव विक्रुष्टस्तनार्तमार्गेषु ।
४. ०'पत्ररविरोहत०', पत्रकुङ्कमविरोहद०...।
५. ० हृष्ट-मदन ०...।
६. बानन्दकेषु ।
७. अम्बूपागन्तू, अभ्युपागन्त् ।
८. तन्मुण्डीरीने ।
महाश्वेतावृत्तान्तेऽव० २८ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। ४१७
प्रतिबिम्बकानि वन्दमाना, भ्रमर-भर-भुग्नगर्भ-केसर-जर्जरितकुसुमोपहार-रम्योऽयं लतामण्डपः, परभृत-नख-कोटि-पाटित-कुड्मल-जाल-विवरै-विगलितमधुधारः सुपुष्पितोऽयं सहकारतरुः, उन्मद-मयूर-कुल-कलकल-भीत-भुजङ्ग-मुक्ततला शिशिरेयं चन्दनवीथिका, विकच-कुसुम-पुञ्ज-पात-सूचित-वनदेवता-प्रेङ्खोलन-शोभनेयं लतादोला, बहुलकुसुमरजः-पटल-मग्न-कलहंस-पद-रेखामतिरमणीयमिदं तीरवनतलम् • इति स्निग्ध-मनोहरतराङ्गदृश-दर्शन-लोभाकृष्टहृदया सह सखीजनेन व्यचरम्।
एकस्मिंश्च प्रदेशे झटिति वनानिलोपनीतम्, निर्भरविकसितेऽपि कानने अभि-
द्वयङ्कलङ्कुलः। तया पांसुषु रजःसु निरुक्तैः मुद्रितैः अत एव कृत्स्नैः अस्पृष्टतयाऽव्यक्तयमानैः पदमण्डलैः चरणचिह्नसमूहैः अनुमितानि अनुमानविषयीकृतानि मुनिजनानां तपस्विवर्गाणां प्रणामप्रदक्षिणानि नमस्कृतिपरिक्रमणक्रिया येषां तानि । त्र्यम्बकस्य महेश्वरस्य प्रतिबिम्बकानि प्रतिमूर्तीः, वन्दमाना प्रणमन्ती, अहं व्यचरमित्युत्तरेण सम्बन्धः।
भ्रमरेति । भ्रमराणां मधुकराणां भरेण भारेण भुग्नाः कुटिलीकृताः गर्भकेसरा मध्यस्थामिश्रितमञ्जर्यः येषां तानि, अत एव जर्जरानि शतच्छिद्राणि यानि कुसुमानि पुष्पाणि तेषाम् उपहारेण वृन्तैश्च्युतैरितिप्रस्रपातनेन रम्यो मनोहरः।
परभृतेति । परभृताः कोकिलाः तेषां नखकोटिभिः नखराग्रैः पाटितानां विनिद्राणां कुड्मलानां कोरकाणामवबन्धानां विवरेश्यः विदिग्भ्यो विगलिताः विद्रुता मधूनां रसानां धारा आसारो यस्मिन् सः, सुपुष्पितः सम्यक्कुसुमसमुपयुक्तः अयं सहकारतरुः आम्रवृक्षः।
उन्मदेति । उन्मदो मदमत्तः यो मयूरः केकी तस्य कुलं वंशः तस्य कलकलेन कोलाहलेन भीतैः त्रस्तैः भुजङ्गैः सर्पैः मुक्तं परित्यक्तं तलं निम्नभागो यस्याः सा, शिशिरा शीतला, इयं दृश्यमाना चन्दनवीथिका मलयवृक्षपङ्क्तिः।
विकचेति । विकचस्य विकसितस्य कुसुमपुञ्जस्य पुष्पनिकरस्य पातेन पतनेन सूचितम् अनुमापितं यत् वनदेवतायाः अरण्यवास्ताव्याः प्रेङ्खोलनम् आन्दोलनं तेन शोभना मनोज्ञा, इयं दृश्यमाना लतादोला लतालम्बोदलनयन्त्रम्।
बहुलेति । बहुले अधिके पुञ्जीभूत इत्यर्थः कुसुमरजःपटले पुष्पपरागनिकरे मग्ना लीनाः कलहंसानां कादम्बानां पदरेखाः पादचिह्नानि यस्मिंस्तद्, अत एव अतिरमणीयम् अतिमनोहरम् इयं दृश्यमानं तीरसरस्तटं तदेतद्भावः प्रदेशः।
इतीति । इति पूर्व प्रकारेण स्निग्धानां नूतनकिसलयादिभिस्स्निग्धानाम् अत एव मनोहरतराणाम् अतिशयेन चित्तहारिणाम्, तद्देशानां वनैकप्रदेशानां दर्शनलोभेन अवलोकनतृष्णया आकृष्टम् आकृष्टं हृदयं येना वस्याः सा तादृशी अहम्, सखीजनेन वयस्याभिः समं व्यचरम् अभ्रमम्।
एकस्मिन्निति । झटिति सार्थः। एकस्मिन् प्रदेशे एकस्मिन् भागे इदिति शीघ्रं वनानिलोन, अरण्यपवनेन उपनीतम् आकृष्टम्, निर्भरम् अतिमात्रं यथा स्यात्तया विकसितेऽपि प्रस्फुटितेऽपि कानने
तपस्वियोंने प्रणाम करके प्रदक्षिण की थी- नमस्कार करती, यहाँ मधुकुरोंके भारसे नम्र (लचके) हुए गर्भ-तन्तुवाले जर्जरित पुष्पोंसे सुन्दर लता-मण्डप है, यहाँ सुपुष्पित आम्रवृक्ष है, इसकी विकसित हुई कलीकी टेंटीको कोकिलोंने नखायसे विदीर्ण (छिद्र) कर दिये हैं और उनसे मधुधारा निस्यन्द हो रही है, यहाँ मदमत्त मयूरोंके कोलाहलसे डरे हुए सर्पोंसे परित्यक्त हुए शीतल चन्दनवृक्षोंका वन है, यहाँ प्रस्फुटित पुष्पोंके गिरनेसे वनदेवताओंके भूलका ज्ञान सूचित करती, रमणीय लताओंकी दोला (हिंडोला) है, यहाँ प्रचुर पुष्पपरागके अन्दर गड़े कलहंसके चरणचिह्नोंवाला अतिरमणीय, तीरवर्ती वृक्षोंका तल है- यों कहती कहती सुस्निग्ध और अत्यन्त मनोहर स्थानोंको देखनेकी अभिलाषासे आकृष्ट चित्त होकर मैं सखियोंके साथ इतस्ततः भ्रमण करती रही। उसी समय किसी एक स्थानमें आई गई, समग्न वनके अत्यन्त विकसित होनेपर भी वन्य पुष्पोंके
१. 'बहुलकुसुमरजः', 'मग्न**' । २. 'दर्शनलोभावकृष्टहृदयोऽहं' । ३. ''कुङ्मलविवर'' । ४. ''समुन्निद्रतरुः। ५. मयूरकलकल'', 'सकलमयूरकलकल'। ६. चन्दनवनवीथिका । ७. अत्रैकस्मिन् ।
| ४१८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
भूतान्यकुसुमपरिमलम् , विसर्पन्तम् , अतिसुरभितया अनुलिम्पन्तमिव पूरयन्तमिव तर्पयन्तमिव घ्राणेन्द्रियम् , अहमहमिकया मधुकरकुलैरनुबध्यमानम् अनाघ्रातपूर्वम् , अमानुषलोकोचितम्, कुसुमगन्धमभ्यजिघ्रम् । कुतोऽयमित्युपारूढकुतूहला चाहं मुकुलितलोचना तेन कुसुमगन्धेन मधुकरीवाकृष्यमाणा कौतुकतरलाभ्यधिकतरोपजात-नूपुरमणि-झङ्काराकृष्ट-सरःकलहंसानि कतिचित् पदानि गत्वा, हर-नयन^३-हुताशनेन्धनीकृत-मदन-शोकविधुरं वसन्तमिव तपस्यन्तम् , अखिल-मण्डल-प्राप्त्यर्थमीशान-शिरःशशाङ्कमिव धृत-
अरण्यकुसुमे इत्यर्थः, अभिभूताः तिरस्कृताः अन्येषां विजातीयानां कुसुमानां प्रसूनानां परिमलाः सौरभाणि येन तम् एतस्मादुत्कृष्टः कोऽपि परिमलो नास्तीत्याशयः । विसर्पन्तं सर्वतः प्रसरन्तम् । अतिसुरभितया अत्यन्तसौगन्ध्यवत्तया घ्राणेन्द्रियं नासिकाम् अनुलिम्पन्तमिव द्रवपदार्थवत् सर्वावयवेषु व्याप्नुवन्तमिव, पूरयन्तमिव परिपूर्णं कुर्वन्तमिव, तर्पयन्तमिव तृप्तिं जनयन्तमिव, अहमहमिकया 'अहमग्रे अहमग्रे' इत्यहङ्कारेण मधुकरकुलैः भ्रमरसमूहैः अनुबध्यमानम् अनुगम्यमानम् , अनाघ्रातपूर्वम् अघ्राणविषयीकृतपूर्वम् अमानुषलोकोचितं देवलोकयोग्यं कुसुमगन्धं पुष्पसौरभं जनमनोहारिणमित्यर्थः अजिघ्रम् घ्राणविषतामनयम् ।
इह 'अनुलिम्पन्मिव, पूरयन्तमिव, तर्पयन्तमिव' इति तिसृणामेव क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः ।
कुत इति । कुतः कस्मात् प्रदेशाद् अयं गन्ध आयातीति शेषः इत्येवम् उपारूढम् उत्पन्नं कुतूहलं यस्याः सा तादृशी चाहम् , तेन कुसुमगन्धेन पुष्पामोदेन मुकुलिते कोरकवदीपदुन्मीलिते लोचने नयने यस्याः सा मधुकरी भ्रमरीव आकृष्यमाणा बलात्कारेण नीयमाना च सती, कौतुकेन कुतूहलेन तरलः द्रुतपदक्षेपाय कम्पः, अत्यधिकतरं पूर्वस्मादतिमात्रं यथा स्यात्तथा उपजात उत्पन्नो यो नूपुरमणीनां पादकटकखचितरत्नानां झङ्कारः 'झं झं'इति शब्दविशेषः तेन आकृष्टाः नूपुरखचितरत्नश्रवणेन कलहंसानामुपस्थितेः प्रागुक्तिकत्वात् चरणान्तिकमानीताः सरःक्लहंसाः कासारकादम्बा यैस्तानि, कतिचित् कियन्ति पदानि गत्वा, 'अतिमनोहरं स्नानार्थमागतं मुनिकुमारकमपश्यम्' इति दूरेण सम्बन्धः । इह द्वितीयेकवचनान्तपदानि अग्रेतनस्य 'मुनिकुमारकम्' इत्यस्य विशेषणानि ।
हरेति । हरनयनस्य महेशतृतीयनेत्रस्य यो हुताशनो वह्निः तेन इन्धनीकृतः भस्मीकृत इत्यर्थः यो मदनः कामः तस्य शोकेन खेदेन विधुरं विह्वलम् अत एव तपस्यन्तं वैराग्यात्तपश्चरन्तं वसन्तं सुरभिसमयमित्र, पुष्पसौरभवत्त्वात्तस्य कामसखत्वाच्चेत्याशयः । इह पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गेन द्रव्योत्प्रेक्षा सङ्कीर्यते ।
अखिलेति । अखिलमण्डलप्राप्त्यर्थं तत्स्वरूपस्य कलामात्रत्वात् समस्तमण्डललाभार्थं घृतव्रतं स्वीकृततपोनियमम् , ईशानशिरःशशाङ्कं महेशभालस्थचन्द्रमिव, तत्सदृशधवलरूपत्वादित्याशयः । उक्ताऽलङ्कारः ।
सौरभको परास्त करता, सब स्थानोंमें फैलता, अत्यधिक सुगन्धि होनेसे घ्राणेन्द्रियको मानो लिप्त करता, तृप्त करना, पूर्ण करता, उतावलीमें द्रुततर-पदक्षेप करते (दौड़ते) भ्रमरोंके झुण्डोंसे अनुगत, 'अनाघ्रातपूर्व, मनुष्य-लोकके अयोग्य पुष्प-सौरभ आया । 'यह कहाँसे आया है ?' ऐसा कौतूहल उत्पन्न होनेसे मैं, थोड़ा-थोड़ा नयन उन्मीलित (आँखें मीच ) कर, भ्रमरीके समान उस कुसुम-सौरभसे आकृष्ट हो, जिज्ञासासे चञ्चल होकर, कितने ही पद (कदम) आगे गई । मेरे पदक्षेप करनेसे अधिक हिलते नूपुर-मणि के झङ्कारसे अच्छोदसरोवरमेंसे कलहंसगण आकृष्ट होकर दौड़ने लगे । उसके बाद स्नान करनेके लिए आए हुए एक अत्यन्त सुन्दर मुनिकुमारको मैंने देखा । उसे देखकर प्रतीत होता था कि—महादेवके नयनमेंसे निकली अग्निसे भस्मसात् किये (जलाये) गये कामदेवके शोकसे विह्वल होकर वसन्त मानो तपस्या करता था, महादेवके मस्तकस्थित क्षुद्र-चन्द्र मानो अपने सम्पूर्ण
१. मधुकरानुकृष्यमाणा, **मधुकरीवावकृष्यमाणा ।
२. मणिनूपुर ।
३. क्वचित् 'नयन' इति पदं न विद्यते ।
पुण्डरीकवर्णना ५९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनोसहिता
व्रतम्, अयुग्मलोचनं वशीकर्त्तुं कामं काममिव सनियमं अतितेजस्वितया प्रचलत्तडिल्लता-पञ्जर-मध्यगतमिव ग्रीष्म-दिवस-दिवसकर-मण्डलोदर-प्रविष्टमिव ज्वलन-ज्वाला-कलाप-मध्य-स्थितमिव विभाव्यमानम्, उन्मिषन्त्या बहुलबहुलया दीपिकालोकपिङ्गलया देहप्रभया कपिली-कृतकाननं कनकमयमित्र तं प्रदेशं कुर्वाणम्, रोचना रस-लुलित-प्रतिसर-सभान-सुकुमार-पिङ्गे-ङ्गल-जटम्, पुण्यपताकायमानया सरस्वतीसमागमोत्कण्ठा-कृत-चन्दनरेचयैव भस्मलाटिकाया बालपुलिनलेखयेव गङ्गाप्रवाहमुद्भासमानम्, अनेक शाप-भ्रुकुटि-भवनतोरणेन भ्रूलता-
अयुग्मेति। अयुग्मे विषमे लोचने नयने यस्य तं त्रिलोचनं महेशम्, वशीकर्त्तुं स्वापराधेन प्रतिकूलीभूतत्वात् पुनः प्रसादीकर्त्तुं कामः स्पृहाऽस्येति तम्, अत एव सनियमं महेशोपासणारूपव्रतसहितं कामं मन्मथमिव, तद्गत्यन्तरमगीयस्त्वादित्याशयः। उक्तालंकारः।
अनेति। अतितेजस्वितया नितान्तप्रतापवत्तया कारणेन, प्रचलाः स्पन्दमाना याः तडिल्लताः विद्युल्लताः तासां पञ्जरमध्यगतमिव समूह्वाभ्यन्तरस्थितमिव ग्रीष्मदिवसस्य तत्समये सूर्यस्यातितेजस्वित्त्वादित्याशयः, यत् दिवसकरमण्डलं सूर्य्यबिम्बं तस्य उदरे अन्तः प्रविष्टमिव, तथा ज्वलनस्य वह्नेर्यो ज्वालाकलापः शिखासमूहः तस्य मध्यस्थितमिव अभ्यन्तरगतमिव, विभाव्यमानं प्रतीयमानम्।
इह '...मध्यगतमिव' '...प्रविष्टमिव' '...मध्यस्थितमिव' इति तिसृणां क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण विद्यमानतया संसृष्टिः। एवं दिवसपदस्य पुनरुक्त्या पुनरुक्तत्वं दोषः समापतति स च हि ग्रीष्मसमयेति पाठेन समाधातुं शक्यः।
उन्मिषन्त्येति। उन्मिषन्त्या शरीरादेव विकसन्त्या, बहुलबहुलया अत्यधिकया, दीपकालोकवत् प्रदीपप्रभावत् पिङ्गलया पिञ्जरया, देहप्रभया शरीरकान्त्या, कपिलीकृतं पिङ्गलवणींकृतं काननमरण्यं येन तम्, अत एव तं प्रदेशं स्थानं कनकमयमित्र कुर्वाणं विदधतम्।
इह 'दीपालोकपिङ्गटया' इत्यत्र लुप्तोपमा, काननस्य पिङ्गलीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, गुणोत्प्रेक्षा चेत्येतासामङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
रोचनेति। रोचनारसेन गोरोचनाद्रवेण लुलितो रक्तो यः प्रतिसरः परिणयादिधारणीय हस्तसूत्रं तत्समानाः तत्सद्दश्याः सुकुमाराः सुकोमलाः पिङ्गलाः पिञ्जराश्च जटाः सटा यस्य तम्। इह लुप्तोपमा।
पुण्येति। पुण्यपताकायमानया धर्मवैजयन्तीवदाचरमाणया, तस्या अपि श्वेतत्त्वादित्याशयः। सरस्वत्या भारत्याः समागमाय सङ्गमाय या उत्कण्ठा उत्कलिका नया कृता विहिता या चन्दनरेखा मलयजरेखा तयैव विद्यमानया, भस्मनो विभूतेः ललाटिकया पुण्ड्रकविशेषेण बालपुलिनलेखया सूक्ष्मजलोत्थिततीरलेखया गङ्गाप्रवाहिक्रेव, उद्भासमानम्।
इह 'पुण्यपताकायमानया' इत्यत्र व्यङ्ग्यगतोपमा, '...चन्दनरेखयेव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा, 'गङ्गाप्रवाहमिव' इत्यत्र श्रौतोपमा चेति परस्परेतासामङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
अनेकेति। अनेके अगणिता ये शापा अभिसम्पाताः, तेभ्यो भ्रुकुटिः भ्रूसङ्कोच एव भवनं सद्म तस्य तोरणेन द्वारस्थायिधनुराकृतिदारुविशेषरूपेण भ्रूलताद्वयेन भ्रूयल्लीयुगलेन करणेन विराजितं शोभितम्।
मण्डलकी प्राप्तिके लिए व्रतालम्बन किया था, कामदेव मानो फिरसे महादेवको प्रसन्न करनेकी इच्छा कर उसके उपासना-रूप व्रतका अवलम्बन किया था, और वह मुनिकुमार अत्यन्त तेजस्वी था, इससे प्रतीत होता था कि मानो चमकती हुई विजलियोंके पिजरेमें हो, ग्रीष्मकालके सूर्यमण्डलके उदरमें प्रविष्ट हुआ हो, या अग्निकी लपटोंके मध्यमें खड़ा हो। शरीरमेंसे निकलती दीपप्रकाशके समान पीली, चारों ओर अत्यन्त झलकती प्रभासे उस वनको पीला करके, उस स्थानको मानो वह सुवर्णमय (सुनहरा) बना रहा था। उसके मस्तकमें जटा गोरोचनके रसमें डुबाये हुए विवाहादिमें धारणीय मङ्गल-हस्त-सूत्रके समान सुकुमार और पीली थीं। उसके ललाटमें धर्मपताकाके समान एवं सरस्वतीके साथ समागमकी उत्कण्ठाने की हुई चन्दन रेखाके समान भस्मका तिलक था, उससे वह क्षुद्र वालुकामय पुलिन-रेखाद्वारा गङ्गाप्रवाहके समान शोभायमान प्रतीत होता था। उसकी दोनों भ्रूलताएँ बहुतर अभिसम्पात (शाप) कालकी भुकुटियोंके भवन-तोरणके समान लगती थीं। लोचनोंके
१. प्रचलत्त..., ग्रीष्मदिवसं दिवस... ज्वलनं ज्वाला... जटदनल, ज्वलज्ज्वलन। २. सुकुमारजटम्। ३. ...चन्दनलेखयेव। ४. *रेखयेव। ५. उद्भाव्यमानम्। ६. भृकुटि, भ्रेकुटिः।
| ४२० | कादम्बरी- | [कथामुखम् |
|---|
द्वयेन विराजितम्; अत्यायततया लोचनमयीं मालामिव प्रथितामुद्वहन्तम्; सर्वहरिणैरिव दत्तलोचनशोभासंविभागम्; आयतोत्तुङ्गघ्राणवंशम्; अप्राप्तेन्द्रियप्रवेशेन नवयौवनरागेणेव सर्वात्मना पाटलीकृताधररुचकम्; अनुद्भिन्नश्मश्रुत्वात् अनासादितमधुकरावलिवलयपरिक्षेपविलासमिव बालकमलमाननं दधानम्; अनङ्गकार्मुकगुणेनेव कुण्डलीकृतेन तपस्तडागकमलिनीमृणालेनेव यज्ञोपवीतेनालङ्कृतम्; एकेन सनालबकुलफलाकारं कमण्डलुम्, अपरेण मकरकेतुविनाशशोकरुदिताया रतेरिव बाष्पजलबिन्दुभिरारचितां स्फाटि-
इह परम्परितरूपकम् ।
तत्तेति। अत्यायततया नयनयोरतिविस्तीर्णतया कारणेन लोचनमयीं नेत्रमयीं प्रथितां गुम्फितां मालामिव विसारित्वात् स्रजमिव उद्वहन्तं धारयन्तम्। जात्युत्प्रेक्षा।
सर्वैति। सर्वहरिणैः समग्रमृगैः दत्तः अर्पितो लोचनशोभाया निजनयनद्युतेः संविभागो विभक्तांशो यस्मै तमिव मृगवन्नयनशोभावत्वादित्याशयः। इह तथाविधादानोत्प्रेक्षात् क्रियोत्प्रेक्षा।
आयतेति। आयतो विस्तीर्ण उत्तुङ्ग अभ्युच्चश्च घ्राणवंशो नासिकादण्डो यस्य तम्।
अप्राप्तेति। अप्राप्तः वशेन्द्रियत्वादलब्धश्च हृदये चित्ते प्रवेशो येन तेन, नवयौवनस्य प्रत्यग्रतारुण्यस्य रागः सुन्दरीष्वनुराग एव रागो लौहित्यं तेन, सर्वात्मना सर्वप्रकारेणप्रयत्नेन, पाटलीकृतं श्वेतरक्तीकृतम् अधरो रुचको बीजपूर इव यस्य तम्। ‘रुचको बीजपूरे च निष्के दन्तक्षतौ तयोः’ इति मेदिनी!
इह अनुरागलौहित्ययोर्भेदेऽपि रागसुन्दरश्लेषेणाभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः, प्राक्तिकश्वेतरक्ताधरे प्रत्यग्रतारुण्यरागकर्तृकपाटलीकरणोत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा, ‘...अधररुचकं’ इत्यत्र लुप्तोपमा चेति परस्परनासामङ्गिभावासङ्करः।
अनुद्भिनेति। न उद्भिन्नानि प्रकटितानि श्मश्रूणि मुखलोमानि यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात्कारणात्, न आसादितो लब्धः, मधुकरालीनांवलयेन भ्रमरपङ्क्तिमण्डलेन परिक्षेपविलासः परिवेष्टनशोभा येन तत्तथोक्तम्, बालकमलम् नलिनवपुर्मुखमिव, आननं मुखं दधानं धारयन्तम्। इह ‘बालकमलमिव’ इत्यत्र श्रौतोपमा।
अनङ्गेति। अनङ्गस्य कामस्य कार्मुकगुणेनेव धनुर्ज्ययेव, सुन्दरीणां कामोद्दीपनादित्याशयः, कुण्डलीकृतेन वलयीकृतेन, तथा तप एव तडागः सरोवरः तस्य या कमलिनी नलिनी तस्या मृणालेन बिसेनेव, श्वेतत्वादित्यभिप्रायः, यज्ञोपवीतेन यज्ञसूत्रेण अलङ्कृतं विभूषितम्।
इह ‘कार्मुकगुणेनेव’ इत्यत्र श्रौतोपमा, ‘तपस्तडागे’ त्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, ‘...कमलिनीमृणालेनेव’ इत्यत्र च पुनः श्रौतोपमा, संसृष्टिमङ्गिभावसङ्करः।
एकेनेति। एकेन करेण वामहस्तेनेत्यर्थः, सनालं सवृन्तं यद् बकुलफलं केसरफलं तद्वत् आकार आकृतिर्यस्य तं तथोक्तं कमण्डलुं कलयन्तमिति सम्बन्धः। कमण्डलोरपि नालसत्त्वाद् सनालेति विशेषणम्। अपरेण च दक्षिणेन हस्तेन मकरकेतोः कामस्य विनाशशोकेन हरतृतीयलोचनस्मजनितशोकेन रुदितायाः कृताश्रुपाताया रतेः कामपत्नयाः बाष्पजलबिन्दुभिः नेत्रवारिपृषद्भिः आरचितां निर्मितामिव, श्वेतत्वादित्यभिप्रायः, स्फाटिकस्य श्वेतमणेः अक्षमालिकां जपमालिकां कलयन्तम् धारयन्तम्। तत्तपस्विकुमारस्य समस्तसामग्रीणामेव कामोद्दीपकत्वं प्रत्याययितुं मकरकेतुसम्बन्धिविशेषणमियत्यवेयम्। इह प्रथमविशेषणे साधर्म्योपमा, द्वितीयविशेषणे च क्रियोत्प्रेक्षेति परस्परमनयोनैरपेक्ष्येण विद्यमानतया संसृष्टिः।
अत्यन्त विस्तृत होनेके कारण उसने मानो लोचनों की ही गूँथी माला धारण किया था। समस्त हरिणोंने मानो उसके लोचनोंकी शोभाको दानद्वारा विभक्तकर दिया था। उसका नासिकादण्ड लम्बा और ऊँचा था। नवयौवनका अनुराग उसके हृदयमें प्रवेश नहीं कर सका था इसलिए ही मानो बीजपूरक फलके समान उसका ओष्ठयुगल श्वेतरक्त था। दाढ़ी न निकलनेके कारण उसका मुखमण्डल, भ्रमरपङ्क्तियोंके द्वारा मण्डलरूपसे परिवेष्टनरूप शोभाविहीन बालकमलके समान दिखलाई देता था। कामदेव-धनुषके मण्डलाकार किये हुए गुण (डोरी) के समान एवं तपस्यारूपी सरोवरकी कमलिनीके मृणालके समान शुभ्रवर्ण यज्ञोपवीत उसने धारण किया था। एक हाथमें उसने, वृत्तसहित (डंडी सहित) बकुलफलके सदृश एक कमण्डलु धारण किया था और दूसरे हाथमें कामदेवके विनाशसे शोकातुर हो रुदन करती रतिके मानो अश्रुबिन्दुओंके द्वारा ही निर्मित हुई एक
१. अनुद्भूत, ॰भ्रमरावलि० । २. कार्मुकगुणेन ।
पुण्डरीकवर्णनम् ५९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२१
काक्षमालिकां करेण कलयन्तम् , अनेक-विद्यापगा-सङ्गमावर्त्तनिभया नाभिसमुद्रयोपशोभमानम् , अन्तर्ज्ञाननिराकृतस्य मोहान्धकारस्यापयान²-पदवीमिवाञ्जनरजोलखाश्यामलां रोमराजिमुदरेण तनीयसीं³ बिभ्राणम् , आत्मतेजसा विजित्य सवितारं परिगृहीतेनं⁴ परिवेषमण्डलेनेव मौञ्जमेखलागुणेन परिक्षिप्तजघनभागम् , अभ्रगङ्गास्रोतो जलप्रक्षालितेन जरच्चकोरलोचनपुट-पाटल कान्तिना मन्दारवल्कलेनोपपादिताम्बरप्रयोजनम्, अलङ्कारमिव ब्रह्मचर्य्यस्य, यौवनमिव धर्मस्य, विलासमिव सरस्वत्याः, स्वयंवरपतिमिव सर्वविद्यानाम् , सङ्केत-
अनेकेति । अनेका नानाप्रकारा विद्या आन्वीक्षिक्याद्या एव आपगा नद्यः तासां सङ्गमे सम्मेलने य आवर्त्तः अम्भसां भ्रमः तन्निभया तत्सदृश्या नाभिसमुद्रया तुन्दकूपिकया उपशोभमानं विराजमानम् ।
इव '...विद्यापगां' इत्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम् , 'आवर्त्तनिभया' इत्यत्र आर्थोपमेययोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः ।
अन्तरिति । उदरेण जठरेण करणेन, अन्तर्ज्ञानेन आन्तरिकतत्त्ववोधेन निराकृतस्य दूरीकृतस्य, मोहाऽज्ञानमेव अन्धकारस्तिमिरं तस्य अपयानपदवीमिव निःसरणमार्गमिव, अञ्जनरजसां कज्जलधूलीनां लेखेव रेखेव श्यामला कृष्णा ताम् , तनीयसीं केवलमुरस्यारम्भात् कृशतरां रोमराजिं तनूरुहश्रेणीं बिभ्राणं दधानम् ।
इह मोहे तिमिरत्वारोपः शाब्दः, अन्तर्ज्ञाने प्रकाशत्वारोपस्त्वार्थः इत्येकदेशविवर्त्तिरूपकम् , 'अपयानपदवीमिव' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा, 'अञ्जनरजोलखाश्यामलाम्' इत्यत्र लुप्तोपमा चेत्यासामङ्गाङ्गिभावसङ्करः । अपुष्टार्थत्वदोषस्तु न, तरलाञ्जनरेखावत् लोमावल्याः सर्वथा सादृश्यराहित्यव्यञ्जनार्थं रजः पदोपादानात् ।
आत्मति । आत्मतेजसा स्वकीयतपःप्रभावेण सवितारं सूर्य्यं विजित्य पराभूय परिगृहीतेन हठादानीतेन, परिवेषमण्डलेनेव परिधिवलयेनेव विद्यमानेन, मौञ्जमेखलागुणेन मुञ्जनिमित्तरशनाडोरकेण परिक्षिप्तः परिवेष्टितः जघनभागः अग्रप्रदेशो यस्य तम्। जात्युत्प्रेक्षा ।
अभ्रेति । अभ्रगङ्गायां व्योमनद्याः स्रोतो जलेन प्रवाहसलिलेन प्रक्षालितं धौतं तेन, जरतो वृद्धस्य चकोरस्य जीवञ्जीवस्य पक्षिविशेषस्य लोचनपुटवत् पाटला श्वेतरक्ता कान्तिः शोभा यस्य तेन मन्दारस्य देववृक्षविशेषस्य वल्कलेन त्वचा करणेन , उपपादितं सम्पादितम् अम्बरप्रयोजनं परिधेयवसनकृत्यं येन तम् , तयोरेकमेकं मन्दारवल्कं परिदधानमित्यर्थः । 'इह जरच्चकोरलोचनपुटपाटले' त्यत्र लुप्तोपमा । इहाऽपुष्टार्थत्वदोषस्तु न भवति, वृद्धचकोरस्यैव नयनपुटद्युतिरधिकश्वेतरक्ती भवतीति ध्वननार्थं जरत्पदोपादानात् ।
अलमिति । ब्रह्मचर्य्यस्य स्त्रीसम्बन्धपरिवर्जनरूपस्य अलङ्कारं भूषणमिव, एनं प्राप्य पूर्णावयवतया तस्य कान्त्यतिशयादित्याशयः ब्रह्मचर्यलक्षणमाहाह्निकसूत्रावल्याम्—
'स्मरणं कीर्त्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिर्व्वत्तिरेव च ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः । विपर्ययं ब्रह्मचर्य्यमेतदेवाष्टलक्षणम् ॥'
धर्मस्य सुकृतस्य यौवनं तारुण्यमिव, इह पूर्णत्वादित्यभिप्रायः । सरस्वत्या भारत्या विलासं विभ्रममिव, एनं प्राप्य तस्या अपि अत्यधिककान्तिप्रापणादिति भावः । सर्वविद्यानाम् आन्वीक्षिक्यादिचतुर्दश-
स्फटिकमय अक्षमालिका ( जपमाला ) धारण की थी। उसकी नाभिमुद्रा बहुविध विद्यारूपी नदियोंके संगमते उत्पन्न हुए आवर्त्तके समान शोभायमान थी। आन्तरिक तत्त्वज्ञानरूपी प्रकाशसे निकाले गए मोहान्धकारके बाहर निकलनेके मार्गके समान एवं कज्जल-रेणु-रेखाके समान कुछ-कुछ श्यामवर्ण महीन रोमराजि उसके उदरपर निकल रही थी । अपने तेजसे सूर्यको पराजित कर बलपूर्वक लाए हुए परिवेष-मण्डलके समान एक मुञ्जमेखला ( मूँजकी तागड़ीकी डोरी ) से उसका जघनदेश परिवेष्टित था और आकाशगङ्गाके स्रोतो-जलमें प्रक्षालित, एवं वृद्ध चकोर-पक्षीके लोचनके समान श्वेतरक्त-कान्ति-सम्पन्न एक मन्दार वृक्षके वल्कलसे उसके वस्त्रका प्रयोजन-सम्पादन होता था ( अर्थात् उस प्रकारका एक वल्कल पहना था )। और ब्रह्मचर्यका मानो वह अलङ्कार था, धर्मका मानो यौवनकाल था, सरस्वतीका मानो विलास था, सब विद्याओंका मानो स्वयंवर-पति था और सब वेदोंका
१. स्फटिकगुलिकाक्षमालिकां । २. अपनयन । ३. '...तनीयसा तनीयसीं । ४. आगृहीतेन । ५. आपत्तिमिव ।
| ४२२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
स्थानमिव सर्वश्रुतीनाम्$^१$, निदाघकालमिव साषाढम्, हिमसमयकाननमिव स्फुटितप्रियंगु-मञ्जरीगौरम्, मधुमासमिव कुसुम-धवल-तिलक-भूति-भूषित$^२$-मुखम्, आत्मानुरूपेण सवयसा अपरेण देवतार्चनकुसुमान्युच्चिन्वता तापसकुमारेणानुगतम्, अतिमनोहरम्, स्नानार्थमागतम्, मुनिकुमारमपश्यम् ।
तेन च कर्णावतंसीकृतां वसन्तदर्शनानन्दितायाः स्मितप्रभामिव वनश्रियः, मलयमारुतागमनार्थं$^३$ लाजाञ्जलिमिव मधुमासस्य, यौवनलीलामिव कुसुमलक्ष्म्थाः, सुरत-परिश्रम-
विद्यानामित्यर्थः, स्वयं व्रियत इति स्वयंवरस्तद्योक्तः पतिः स्वामी तमिव, विद्याभिः स्वयमेवाश्याङ्गीकरणात् अनेन च तदर्थं प्रयत्नाकरणादित्याशयः । सर्वश्रुतीनां समस्तवेदानां सङ्केतस्थानमिव संयोगाय मिथो निर्दिष्टभूमिमिव, स्वेनैव तासां तत्रागमनादित्यभिप्रायः । यद्यपि सर्वविद्यासु श्रुतीनामप्यन्तर्भावो भवत्येव तथापि प्राधान्यबोधनाय पृथगुपन्यासः गोवलीवद्दन्यायात् ।
इह 'अलङ्कारमिव' इत्यारभ्य 'सङ्केतस्थानमिव' इत्यन्तं यावत् सर्वत्र जात्युत्प्रेक्षालङ्कारः ।
निदाघेति । निदाघकालं ग्रीष्मसमयमिव, आषाढेन आषाढदण्डेन शुचिमासेन च सहेति साषाढम् । 'आषाढो यतिनां दण्डे मासे मलयपर्वते' इति 'शुचिर्ग्रीष्माग्निशृङ्गारैष्वाषाढे शुद्धमन्त्रिणि' इति च मेदिनी ।
हिमेति । हिमसमयः शीतकालः तस्य काननं वनमिव, स्फुटिता प्रफुल्ला या प्रियंगुमञ्जरी फलिनीवल्लरी तद्वद् गौरं शुभ्रवर्णं प्रियंगुमञ्जर्या च गौरम्। शीतसमय एव तत्स्फुटनात् हिमसमयेति विशेषणम् ।
मध्विति । मधुमासश्चैत्रमासः तमिव, कुसुमवत् पुष्पवत् धवला शुभ्रा या तिलकभूतिः त्रिपुण्ड्रात्मकं भस्म तया भूषितम् अलङ्कृतं मुखम् आननमण्डलं यस्य तम्, अन्यत्र तु कुसुमैः पुष्पैः धवला ये तिलकाः तिलकसंज्ञकवृक्षविशेषाः तेषां भूत्या समृद्ध्या भूषितं मुखम् अग्रभागो यस्य तम्, वसन्तप्रथमकाल एव तिलकतरूणां प्रसूतोत्पत्तेः । 'तिलकोऽश्वद्रुमभिदोः पुण्ड्रके तिलकालके । तिलकं रुचके क्लोम्नि' इति हैमः। 'भूतिर्भस्मनि सम्पत्तिहस्तिशृङ्गारयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी ।
इह 'निदाघकालमिव' इत्यारभ्य 'मधुमासमिव' इत्यन्तं पूर्णोपमालङ्कारः ।
आत्मेति । आत्मानुरूपेण आत्मसदृशेन समानं तुल्यं वयोऽवस्था यस्य तेन सवयसा मित्रेण अपरेण द्वितीयेन देवतार्चनकुसुमानि देवपूजनपुष्पाणि उच्चिन्वता अवचयनं कुर्वता तापसकुमारेण मुनिबालकेन अनुगतं सहितम्, अतिमनोहरम् अतिरुचिरं स्नानार्थम् आप्लवार्थम् आगतम् आयातम्, मुनिकुमारं तापसबालकम् अपश्यम् अवलोकयम् । 'मुनिकुमारकम्' इत्यत्रानुकम्पार्यै कः ।
तेनेति । क्लिङ्गेति चार्थः । तेन मुनिकुमारेण कर्णावतंसीकृतां श्रवणविभूषणीकृतां कुसुममञ्जरीमद्राक्षमित्यन्वयः । वसन्तस्य ऋतुराजस्य दर्शनेन अवलोकनेन आनन्दितायाः प्रहर्षितायाः वनश्रियः काननलक्ष्म्याः, स्मितप्रभां मन्दहास्यच्छविमिव, श्वेतत्वसादृश्यादित्याशयः । मधुमासस्य चैत्रमासस्य, मलयमारुतस्य मलयानलिस्य आगमनार्थम् आगमनाभिनन्दननिमित्तं यो लाजाञ्जलिः अञ्जलिपूर्णा धानाः तमिव, श्वेतत्वसादृश्यादित्याशयः । अन्योऽपि सम्माननीयपुरुषामने तदभिनन्दनाय लाजानादत्त इति । कुसुममक्ष्म्याः पुष्पश्रियॊ यौवनलीलामिव तारुण्यक्रीडामिव, कामाभिव्यक्तिकत्वादित्याशयः । रतेः काम
मानो सम्मिलित होनेका सङ्केतस्थान था। ग्रीष्मकालमें जिस प्रकार आषाढ़मास रहता है, उसके हाथमें भी उसी प्रकार एक दण्ड था; शीतकालका वन जिस प्रकार स्फुटित प्रियङ्गुमञ्जरी द्वारा गौरवर्ण होता है, वह भी उसी प्रकार प्रस्फुटित प्रियंगुमञ्जरीके समान गौरवर्ण था; चैत्रमासके प्रथम भाग (वसन्तके आरंभ) में जिस प्रकार तिलक-वृक्ष श्वेतवर्ण पुष्पोंसे भूषित होता है, उसका मुखमण्डल भी उसी प्रकार पुष्पके समान श्वेतवर्ण भस्मके तिलकसे भूषित था; और अपने अनुरूप और समान वयस्क एक दूसरा मुनिकुमार देवपूजन करनेके लिए पुष्पचयन करता-करता उसके पीछे-पीछे था ।
पूर्ववर्णित उस ऋषिकुमारके कानमें उसी, अमृतविन्दु टपकाती एक अदृष्टपूर्व कुसुममञ्जरीको मैने देखा । वह मानो—वसन्तकाल दर्शनसे आनन्दित हुई वनलक्ष्मीकी ईषद्धास्यप्रभाके समान, मलय-पवनके स्वागताभिनन्दनके लिए चैत्रमास (वसंत) की लाजाञ्जलीके समान, कुसुम-श्रीकी यौवन-लीलाके समान, रतिदेवीके
१. सर्वश्रुतानाम् ।
२. ॰॰॰विभूषित॰ 'कुपित॰॰॰' ।
३. ॰॰॰आगमनार्थं ।
पुण्डरीकवर्णनम् ५९ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२३
स्वेद-जल-कण-जालकावलीमिव रतेः, ध्वजचिह्न-चामर-पिच्छिकामिव मनोभवगजस्य, मधुकर-कामुकाभिसारिकाम्, कृत्तिकातारास्तवकानुकारिणीम्, अमृतबिन्दुनिष्यन्दिनीम्, अदृष्टपूर्वां कुसुममञ्जरीमद्राक्षम्। 'अस्याः परिभूतान्यकुसुमामोदो नन्वयं परिमलः' इति मनसा निश्चित्य तं तपोघन-युवानमीक्षमाणाहमचिन्तयम्-'अहो! रूपातिशय-निष्पादनोपकरणकोशस्य अक्षीणता विधातुः यत्त्रिभुवनाद्भुतरूपसम्भारं भगवन्तं कुसुमायुधमुत्पाद्य तदाकारानिरिक्तरूपराशिः अयमपरो
पन्त्याः सुरतपरिश्रमेण सादलेपजनितस्वेदेन यानि स्वेदजलानि शरीरनिःसृतघर्मजलानि तेषां कण-जालकावलीमिव बिन्दुसमूहपङ्क्तिमिव, तद्वत् निर्मलश्वेतत्वादित्यभिप्रायः। मनोभवः काम एव गजो हस्ती तस्य, ध्वजस्य पताकायाः चिह्नभूपा लक्ष्मरूपा या चामरपिच्छिका निम्नगुम्फिता चामररूपा पिच्छिका बर्हचूडा तामिव, तत्पिच्छिकावलोकनेन गजप्राकट्यज्ञानवत् तन्मञ्जर्यवलोकनेन कामाविष्कार-प्रतीतेरित्याशयः।
'पिच्छा पूगच्छटाछोपमोचाशाखामलिद्वेटके। मरुम्ममभूतमण्डे च पङ्क्तावश्वपदामये। स्त्रियां पुंसि तु लाङ्गूले न द्वयोर्बर्हिचूडयोः॥'
इति मेदिनी। मधुकरो भ्रमर एव कामुकः कामाभिलाषी तस्य अभिसारिकाम् 'अभिसारयते कान्तं स्वयं वाऽभिसरत्यपि' इत्यादिलक्षणेन कामिजनानयनकारिणीं स्वयं वा सङ्केतस्थलगामिनी नायिकामिव, तदुद्देशेन द्रुतगमनादित्याशयः। कृत्तिकाताराः कृत्तिकासंज्ञकानि षट् नक्षत्राणि तेषां स्तवकं गुच्छम् अनुकर्तुं शीलं यस्याः ताम्, अत्यधिकश्वेतत्वादित्याशयः। अमृतबिन्दुनिष्यन्दिनीं मधुकणस्राविणीम्, अदृष्टपूर्वाम् अनवलोकितपूर्वां कुसुममञ्जरीं पुष्पमञ्जरीम् अद्राक्षम् अपश्यम्।
इह 'स्मितप्रभामिव, ......'लाजाञ्जलिमिव' इत्युभयत्र जात्युत्प्रेक्षा। 'यौवनलीलामिव' इत्यत्र गुणोत्प्रेक्षा। '......'जालकावलीम्' इत्यत्र जात्युत्प्रेक्षा। '......'चामरपिच्छिकामिव' इत्यत्रापि जात्युत्प्रेक्षा, 'मनोभवगजस्य' इत्यत्र तु निरङ्गकेवलंरूपकम्, इत्युभयोरङ्गाङ्गिभावसङ्करः। 'मधुकरकामुके'त्यत्र मधुकरे कामुकत्वारोपो मञ्जर्यामभिसारिकारोपे निमित्तमिति परम्परितरूपकम्। 'कृत्तिकातारास्तवकानुका-रिणीम्' इत्यत्र तु आर्योपमा।
अस्या इति। अस्याः कुसुममञ्जर्याः, अयं परिमलो गन्धः, परिभूतोऽभिभूतः तिरस्कृत इत्यर्थः, अन्येषां स्वेतरपुष्पाणाम् आमोदः परिमलो येन स तथोक्तो ननु तयाविध एव, अत एवेममेव गन्धमहं पूर्वमभ्यजिघ्रमित्याशयः। इति एवं मनसा हृदयेन निश्चित्य निर्णीय तं तपोघनयुवानं मुनिकुमारकम् ईक्षमाणा पश्यन्ती अहं महाश्वेता अचिन्तयन् चिन्तामकरवम्।
अहो इति। अहो इत्याश्चर्ये। विधातुः सृष्टिकर्तुः, रूपातिशयस्य सौन्दर्याधिक्यस्य निष्पादने निर्माणविषये यानि उपकरणानि साधनानि तेषां कोशस्य भाण्डागारस्य अक्षीणता अक्षयत्वं चिरपूर्णमित्यर्थः।
कयमेतदवगम्यत इत्यत आह—यदिनेति। यद् यस्मात् कारणात्, त्रिभुवने त्रिविष्टपे अद्भुत अनितार्थी रूपसम्भारः सौन्दर्यसमूहो यत्र सः। भगवन्तं कुसुमायुधं मदनम् उत्पाद्य निर्माय तदाकाराद् कुसुमायुधाकृतेः अतिरिक्तः अधिकः रूपराशिः सौन्दर्यसमूहः, मुनिमायामयः तापसद्याज्ञमयः, तपस्वि-
संभोगपरिश्रमके घर्मजल (पसीने) की बिन्दुराशिके हारके समान, मदन-रूपी हाथीकी पूर्ववर्ती ध्वजके चिह्नभूत चामर के समान, भ्रमर-रूपी कामुककी अभिसारिकाके समान, और कृत्तिका नामक नक्षत्रके तारोंके गुच्छेके समान प्रतीत होती थी।
'इस कुसुममञ्जरीका सुगन्ध ही अन्य सब पुष्पोंकी सुगन्धको आच्छादित कर देती है' इस प्रकार मनमें निश्चय कर उस तपस्वी युवकको देखती-देखती मैं विचार करने लगी—अहो! (क्या आश्चर्य!) विधाताके असाधारण सौन्दर्यनिर्माणके उपयोगी साधनोंके भण्डारमें कभी-कमी नहीं होती! क्योंकि-उस (विधान) ने त्रिभुवनके मध्यमें आश्चर्य-रूपराशि विशिष्ट भगवान् कामदेवको उत्पन्न करके भी उससे बढ़ कर मनोहर
१. रूपराप्तिः। २. 'उपकरणकौशल्याक्षीणता। ३. रूपादिशयराप्तिः।
| ४२४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
मुनिमायामयो मकरकेतुरुत्पादितः। मन्ये च सकलजगन्नयनआनन्दकरं शशिबिम्बं विरचयता लक्ष्मी-लीलावासभवनानि कमलानि सृजता प्रजापतिना एतदाननाकार-करणकौशलाभ्यास एव कृतः, अन्यथा किमिव हि सदृशवस्तुविरचनायै कारणम्। अलीकञ्चेदं यथा किल सकलाः कलाः कलावतो बहुलपक्षे क्षीयमाणस्य सुषुम्नन्नाम्ना रश्मिना रविरापिवतीति, ताः खल्वस्य गभस्तयः समस्ता वपुरिदमाविशन्तीति, कुतोऽन्यथा रूपापहारिणि क्लेशबहुले तपसि वर्त्तमानस्येदं लावण्यम्। इति चिन्तयन्तीमेवं मामविचारितगुणदोषविशेषो रूपैकपक्ष-
वेषधारीत्यर्थः, अयं पुरोऽवलोक्यमानः कुमारः, अपरो मकरकेतुः द्वितीयः कामः कृत्वा उत्पादितो जनितः विधात्रेति शेषः। सृष्टिकर्तुः तत्साधनभाण्डागारस्य क्षयिष्णुत्वे तदेकमकरकेतुनिष्पादनेनैव तत्क्षयात्पुनरस्य तथाविधभावेन निष्पादनासम्भव इत्याशयः। मुनिमायामय इत्यत्र प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनादपह्नुतिः।
मन्य इति। किञ्चेति चार्थः। प्रथमं सकलजगतः समग्रसंसारस्य नयनानन्दकरं प्रमोदजनकं शशिबिम्बं चन्द्रमण्डलं विरचयता निर्माणं कुर्वता, तथा लक्ष्म्याः पद्मा याः लीलया क्रीडया वासस्य वसतेः भवनानि आधाररूपाणि कमलानि पङ्कजानि सृजता सृष्टिं विदधता प्रजापतिना ब्रह्मणा, एतस्य मुनिकुमारकस्य आननाकारस्य मुखाकृतेः करणकौशलस्य रचनापयोगिनैपुण्यस्य अभ्यासः पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरेव (शिक्षैव) कृतो विहितः, इति मन्य इत्यर्थः। अन्योऽपि रमणीयं वस्तुविशेषं रचयितुं प्रथमं तद्रूपान्यवस्तुराचनया तत्कौशलं शिक्षते। इह 'मन्ये' शब्दप्रयोगाद्वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा, तेन च शशितः पद्माच्च मुनिकुमारमुखस्यात्यन्तरमणीयत्वोधनेन व्यतिरेकोऽवगम्यत इत्यलंकारेणालङ्कारध्वनिः।
नन्विदं कथं प्रतीयत इत्यत आह-अन्यथेति । अन्यथा उक्तवैपरीत्ये, सदृशवस्तुविरचनायाः समानपदार्थनिर्माणस्य, किमिव कारणं नियामकम् ।
अलीकमिति। अपि चेति चार्थः। रविः सूर्यः सुषुम्ननाम्ना सुषुम्नासंज्ञकेन रश्मिना निजकिरणविशेषेण, बहुलपक्षे कृष्णपक्षे क्षीयमाणस्य कृशतां प्राप्यमाणस्य कलावतश्चन्द्रस्य सकलाः समग्राः कलाः षोडशांशाः आपिबति पानं करोति इति इदं पुराणवचनम् अलीकम् असत्यम्। तथा च विष्णुपुराणम्—
'सूर्य्यरश्मिः सुषुम्नो यस्तर्पितस्तेन चन्द्रमाः। कृष्णपक्षेऽमरैः सार्धं पीयते वै सुधामयः ॥'
इहालीकत्वसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः।
अथैवं परमार्थतः किं नाम सत्यमित्यत आह—ता इति । अस्य चन्द्रस्य खलु निश्चयेन ताः कलाः समस्ता गमस्तयो रश्मयश्च इदम् अवलोक्यमानं वपुः मुनिकुमारकंशरीरम् आविशन्ति प्रजापतेरिच्छया प्रविशन्ति, इत्येवं सत्यमित्याशयः।
इहापि शशिकला रश्मीनां तच्छरीरे प्रवेशसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः।
नन्वेवं कथमवगम्यत इत्यत आह—कुत इति। अन्यथा शशिनः कलानां रश्मीनाञ्चाप्रवेशे रूपापहारिणि क्लेशातिशयात् सौन्दर्यविघातके तपसि तपस्यायां वर्त्तमानस्य स्थितस्य इदं लावण्यं सर्वोत्कृष्टसौन्दर्यं कुतः स्यात् कुतोऽपि नेत्यर्थः, कारणव्यतिरेकेण कार्यानुदयादित्याशयः।
इतीति । इति चिन्तयन्तीमेव इति ध्यायन्तीमेव मां महाश्वेतां न विचारितो नालोचितो गुणदोषयोः विशेषो वैषम्यं येन सः, अनेनस्मिन् ममासक्तौ दोष एवासोदित्यवगम्यते। रूपैकपक्षपाती सौन्दर्ये
(सौन्दर्यशाली) मुनिवेषधारी यह एक दूसरा कामदेव बनाया। मुझे प्रतीत होता है कि ब्रह्माने समस्त जगत्के नयनोंको आनन्द देनेवाले चन्द्रमण्डलको, एवं लक्ष्मीके लीलागृह कमलोंको उत्पन्न करके इस कुमारकी मुखाकृति निर्माण करनेमें दक्ष होनेके लिए पहले अभ्यास किया था; नहीं तो एक तरहकी अनेक वस्तुके निर्माण करनेका क्या कारण ? फिर यह पौराणिक प्रवाद भी मिथ्या है कि—'सूर्यदेव स्वकीय सुषुम्ननामक रश्मिद्वारा कृष्णपक्षके क्षीयमाण चन्द्रकी समस्त कलाओंका पान करता है;' चन्द्रकी वे कलाएँ और किरणसमूह तो सचमुच इसके ही शरीरमें प्रवेश करते हैं; नहीं तो सौन्दर्यका हरण करते—क्लेशते परिपूर्ण तप करनेवालेका इस प्रकारका लावण्य कैसे हो सकता है ? यों मैं चिन्तन करती थी कि, इतनेमें गुण-दोषका वैषम्य न देख, केवल सौन्दर्यका ही
१. मुनिर्मायामयः। २. ब्रह्मणा, प्रथममे। ३. विरचनायां । ४. अभूष्य ।.. ५. सुषुम्ना । ६. विचिन्तयन्तीमेव ।
पुण्ड० अवने० महाश्वेतादशावर्ण० ६० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२५
पापी नवयौवनसुलभः कुसुमायुधः कुसुमासव-मद इव मधुकरों परवशामकरोत् । उच्छ्वसितैः सह विस्मृतनिमेषेण किञ्चिदामुकुलितपक्ष्मणा जिह्मित-तरल-तर-तार-शा-रोदरेण दक्षिणेन चक्षुषा मस्पृहमापिबन्तीव, किमपि याचमानेव, 'त्वदायत्तास्मि' इति वदन्तीव, अभिमुखं हृदयमर्पयन्तीव, सर्वात्मनानुप्रविशन्तीव, तन्मयतामिव गन्तुमीहमाना, 'मनोभवाभिभूतां त्रायस्व' इति शरणमिवोपयान्ती, 'देहि मे हृदयेऽवकाशम्' इत्यर्थितामिव दर्शयन्ती, 'हा हा किमिदमसाम्प्रतमतिहेपणमकुलकुमारीजनोचितमिदं मया प्रस्तुतम्' इति जानानाप्यप्रभवन्ती करपानाम्, स्तम्भितेव, लिखितेव, उत्कीर्णेव, संयतेव, मूर्च्छितेव, केनापि³
पञ्चमात्रावदभ्र्दी नवयौवनसुलभः प्रत्यग्रतारुण्यसुलभः कुसुमायुधः कामः, कुसुमासवमदः पुष्परसपानजनितमदमत्तां मधुकरों भ्रमरीमिव, परवशां पराधीनामकरोत् व्यदधात् । इहोपमा । तथा कुसुमासवमदो भ्रमरों पराधीनां करोति, इत्यत्र हि कालभेदादप्रनप्रक्रमनादोषः समापतति, स च कुसुमासवमदो मधुकरों यथा करोति, तथा परवशां मामकरोदिति पाठेन समाधेय इति कुशला वदन्ति ।
उच्छ्वसितैरिति । उच्छ्वसितैः निश्वासमारुतैः सह विस्मृतो विस्मरणं प्राप्तो निमेषो निमीलनं येन तेन, कामवेगाद्विस्मयवशादवरुद्धश्वासप्रशमानां निर्निमेषेणेत्यर्थः, किञ्चिदामुकुलितानि ईषद्सङ्कुटितानि पद्मानि रोमाणि यस्य तेन, लाजिह्मिते किञ्चित्कुटिलीकृते तरलतरे नितान्तचपले तारे कनीनिके यस्य तच्च तद् शारोदरं विचित्रमध्यभागञ्चेति तनेन तादृशेन, दक्षिणेन अपसव्येन चक्षुषा नयनेन सस्पृहं साभिलाषं यथा स्यात्तथा आपिबन्तीव अत्यादरेणावलोकयन्तीव, किमपि अनिर्वचनीयस्वरूपं याचमानेव प्रार्थयमानेव, 'त्वदायत्ता त्वदधीना अस्मि' इति वदन्तीव, ब्रुवन्तीव, अभिमुखं तत्सम्मुखं हृदयं चित्तम् अर्पयन्तीव निक्षिपन्तीव, सर्वात्मना सर्वप्रयत्नेन अनुप्रविशन्तीव तच्चित्तं प्रविशन्तीव, तन्मयतां तत्साद्दश्यं गन्तुं प्राप्तुम् ईहमाना चेष्टमानेव, 'मनोभवेन कामेन अभिभूतां पराभूतां त्रायस्व पाहि' इति हेतोः शरणं त्राणम् उपयान्तीव गच्छन्तीव, 'हृदये स्वस्य चित्ते मे मम अवकाशं स्थानं देहि' इति अर्थितां याचकत्वं दर्शयन्तीव प्रकाशयन्तीव, 'हा' इति खेदे किमिदम् असाम्प्रतं झटित्येव सम्मेलनोद्योगादयुक्तम्, अतिहेपणं झटित्येव तयाभावादात्यन्तलज्जाकरम्, कुलकुमारीजनस्य वंशोद्भवकन्यकावर्गस्य उचितं योग्यं न भवतीति अकुलकुमारीजनोचितं कुलकन्यासु सर्वथा नोचितमित्याशयः, इदम् एतादृशं कर्म मया महाश्वेतया प्रस्तुतम् आरब्धम्' इति पूर्वं जानानापि बुध्यमानापि करणानां लोचनादीनामिन्द्रियाणाम् अप्रभवन्ती असमर्था सती लोचनादीनीन्द्रियाणि निरोद्धुमसमर्थवती सतीत्यर्थः, तमविचिरं व्यलोकयमिति सम्बन्धः । इह प्रतिवाक्ये एव वाच्या क्रियोत्प्रेक्षा ।
अथान्यान्यपि तत्समयोत्पन्नानि स्वविशेषणानि प्रतिपाद्यति—लम्भितेवेति । स्तम्भितेव जडीकृतेव, लिखितेव चित्रितेव, उत्कीर्णेव काष्ठे प्रस्तरं वा मन्तश्चर प्रकटितेव संयतेव, बद्धेव, मूर्च्छितेव मूर्च्छया चेतणारहितेव, तया केनापि अनिर्वचनीयपुटपेग विघृतेव गृहीतेव सती, निष्पन्दानि चेष्टा-
पन्नन कर, नवयौवनसुलभ उस कामने, वसन्तसुन्दका मधुजनजनित मद जिस प्रकार भ्रमरीको पराधीन कर देता है उसी प्रकार मुझे अपने अधीन कर दिया ।
उस समय मेरे श्वास-प्रश्वास नहीं चलते थे, एवं में निमेष रहित कुछ कुछ नीची हुई, टेढ़ी और अनिर्वचल पुतलो से मध्यदेश विचित्र हुई दाई आँखके द्वारा अभिलाषा के साथ (तृष्णासे) उसका मानो पान करतो थी । इन रूपमें—मैं मानो, कुछ प्रार्थना करती (मांगती) थी, 'मैं तेरे अधीन हूँ' इस प्रकार मानो कहती थी, उसके सामने मानो हृदय-समर्पण करती थी, सर्वप्रयत्नसे उसके हृदयमें मानो प्रवेश करती थी, तन्मयता लाभ करनेके लिए मानो चेष्टा करती थी, 'कामोत्पीड़िता सुन्दरी की रक्षा करो' इस प्रकार कहकर मानो रक्षाके निमित्त शरणागत होती थी, 'तुम अपने हृदयमें मुझे एक स्थान दो' इस प्रकार कहकर मानो याचकभाव जनाती थी । हाय ! हाय ! मैने क्या अन्याय आचरण आरम्भ कर, यह अत्यन्त लज्जाजनक, कुलीनकुमारियोंके पक्षमे विशेषतः अनुचित किया ! ऐसा समझती भी मैं इन्द्रियोंको दमन करनेमें समर्थ नहीं हो सकी । उस समय मैं मानो स्तम्भित (स्तब्ध) के समान, चित्रितके समान, उत्कीर्ण (उत्कीर्ण) के समान, बाँधी गईके समान, मूर्च्छितके समान एवं
१. कुसुमस्तनमद इव ।
२. किन्दन् ।
३. क्वचित् 'केनापि' इति पाठो नास्ति ।
२७ का०
| ४२६ | कादम्बरी- | [ महाश्वेता- |
|---|
विष्टम्भेनेव, निष्पन्दसकलावयवा तत्कालाविर्भूतेनावष्टम्भेन, अक्रियतशिक्षितेन अनाख्येयेन स्वसंवेद्येन केवलम्, न विभाव्यते, किं तद्रूपसम्पदा, किं मनसा, किं मनसिजेन, किमभिनवयौवनेन, किमनुरागेण वा उपदिश्यमानौ किमन्येनैव वा केनापि प्रकारेण, अहमपि न जानामि कथं कथमिति तमनिचिरं व्यलोकयम् ।
इतितश्च नीयमानेव तत्समीपमिन्द्रियैः पुरस्तादाकृष्यमाणेव हृदयेन, पृष्ठतः प्रेर्य्यमाणेव पुष्पधन्वना, कथमपि मुक्तप्रयत्नप्यात्मानम् अवधारयम् । अनन्तरञ्च मेऽन्तर्भङ्गने
सकलाः समग्रा अवयवा अङ्गानि यस्याःसा तादृशी अहम्, अक्रियतोगपि लोचनं विष्टम्भिदुन्मुद्रद्विट्टोऽपि शिक्षितस्तत्र निपुणः तेन, अनाख्येयेन आख्यातुमकथयितुं शक्यः कीदृश इति कशयितुं वक्तुमसमर्थेन, अत एव स्वसंवेद्येन स्वकीयकेवलमनोगम्येन, तत्काले तद्भावे आविर्भूतेन प्रकटीतेन, अवष्टम्भेन निश्चेष्टतापप्रयोजक-सात्त्विकविकारविशेषप्रयत्नेन, केवलं तमनिचिरं व्यलोकयमिति सम्बन्धः। इहापि प्रतिविशेपणं दूव दाप्या क्रियोत्प्रेक्षा।
नेति । न विभाव्यते निरूपदिष्यमानानां मध्ये केन उपदिश्यमाना सती तमनिचिरं व्यलोकयमिति न निर्णतुं शक्यत इत्यर्थः । किं तस्य तापसकुमारस्य रूपसम्पदा सौन्दर्यसमृद्धया उपदिश्यमाना सती तमनिचिरं व्यलोकयम् एवं सर्वत्र सम्बन्धः । किं मनसा चित्तेन, किं मनसिजेन कामेन, किम् अभिनवयौवनेन प्रत्यग्रतारुण्येन, किंवा अनुरागेण अन्तःप्रप्रेम्णा वा अथवा किम् अन्येनैव एकव्यतिरिक्तेनैव व्यतिरिक्तरेण केनापि प्रकारेण अनिर्वचनीयभावेन उपदिश्यमाना उपदेशविषयीक्रियमाणा सती, कथं केनाप्यतिदुर्वचनीयस्वरूपेण, अतिचिरम् अत्याधिकतरकालं यावत् तं तापसकुमारं व्यलोकयम् अवश्यम्, किन्तु कथं से तथा व्यलोकयमित्यहमपि न जानामि नावगच्छामीत्यर्थः ।
इह विप्रलम्भशृङ्गारमस्य विवकेसंज्ञको भावोऽहमिति प्रेयोनामाऽलङ्कारः। इह गर्भितत्वं दोषो न किन्तु 'गर्भितत्वं गुणः क्वापि' इति साहित्यदर्पणदिशा विविक्षतविषयप्रकटनाद् गुण एवेत्यवधेयम्।
चक्षुरिति। इन्द्रियैर्लोचनादिभिःकरणैः सहिप्य उच्चैल्य तस्य तापसकुमारस्य समीपम् अन्तिकं नीयमानेव प्राप्यमानेव । एतेनोत्कण्ठा निरूपिता । हृदयेन चेतसा पुरस्ताद् अग्रे आकृष्यमाणेव, पुष्पधन्वना कामेन पृष्ठतः पश्चात्तः प्रेर्य्यमाणेव चाष्टद्यमानेव सती, मुक्तस्त्यक्तः प्रयत्नः तदन्तिकप्राप्तिनिवारणव्यापारो येन तं तादृशमपि आत्मानं शरीरं कथमपि महता वलेनेवेत्यर्थः, अधारयं न्यरुन्धान् एवारक्षयम् । अनेन धृतिः प्रतिपादिता । इह 'नीयमानेव' 'आकृष्यमाणेव' 'प्रेर्य्यमानेव' इति तिसृणामेव क्रियोत्प्रेक्षाणां परस्परं नैरपेक्ष्येण विद्भानात्वत्संसृष्टिः ।
अनेति। किञ्चेति चार्थः। अनन्तरं मे मम स्वतः हृदयाभ्यन्तरे अवकाशं तस्य तापसकुमारस्य निवासस्थानं दातुमभितुनिव मदनेन कामेन सहित इत्यादितः सन्ताने विस्तारो येषां ते तादृशाः
किसी व्यक्ति द्वारा पकड़ी गईके समान हो गई। उस समय सब अवयव निश्चल हो गये, इस प्रकार तत्काल एक प्रकारका निष्पन्दता (निश्चलता) प्रयोजक सात्त्विकविकारविशेष उपस्थित हुआ सुनिपुणकरणके प्रति दृष्टिदान करानेके लिए उस विकार विशेषको उपदेश नहीं देनेपर भी वह उस विषयमें पूर्ण विशेषज्ञथा, एवं उस विकार का स्वरूप वर्णन नहीं किया जा सकता था, केवल मनसे ही ज्ञात हो सकता था, मैं उस विकार विशेषके प्रभावसे ही केवल उसे देखने लगी। मैं निश्चय करके कह नहीं सकती हूँ कि—उसे देखनेके लिए क्या उसकी सौन्दर्य-समृद्धि, या मेरा मन, अथवा कामदेव, या मेरा नवयौवन, अथवा अनुराग, या स्वव्यतिरिक्त अन्य कोई अनिर्वचनीय प्रकारका व साधन जिससे मुझे उपदेश दिया गया। इस तरह मैंने किस अनिर्वचनीय भावसे अधिक देर तक उसे देखा—यह मेरी समझ में नहीं आता।
[उसके बाद] मेरी इन्द्रियादि शंखेर्या मानो मुझे चलाकर उसके समीप ले जाने लगीं, आगेसे हृदय मानो आकर्षण करने लगा एवं पीछेसे कामदेव मानो प्रेरणा करने लगा। उस हालतमें मैंने उसके समीप जानेने निवारण करनेको चेष्टापरित्याग कर रहनेपर भी कठिनाईसे अपनेको अपने अधीनतामें ही रक्खा।
१. कान्त्या। २. रूपेणेव। ३. व्यापदिश्यमानां। ४. नाहं। ५. मुग्धप्रयत्नामात्मानं आत्मानमपि। ६. उन्मदनेन हन्मदमनेन।
पु० अवलो० महाश्वेताव० ६० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२७
अवकाशमिव दातुमाहितसन्ताना निर्ययुः श्वासमरुतः । साभिलाषं हृदयमाख्यातुकाममिव स्फुरितमुखमभूत् कुचयुगलम् । स्वेद-लवं-लेखा-क्षालितेवागलल्लज्जा । मकरध्वज-निशित-शर-निकर-निपातैस्त्रस्तेवाकम्पत गात्रयष्टिः । तद्रूपातिशयं द्रष्टुमिव कुतूहलादालिङ्गन लालसेभ्योऽङ्गेभ्यो निरगाद्रोमाञ्चजालकम् । अशेषतः स्वेद्दाम्भसा धौतश्चरणयुगलादिव हृदयमविशद्रागः ।
आसीच्च मम मनसि- 'शान्तात्मनि दूरीकृतसुरतव्यतिकरेऽस्मिन् जने मां निक्षिपता किमिदमनार्येणासदृशमारब्धं मनसिजेन । एवञ्च नामातिमूढं हृदयमङ्गनाजनस्य, यदनु-
श्वासमरुतो निःश्वसितवायवो निर्ययुर्निःसृताः, श्वासनिसरणेनैव हृदयेऽवकाशजननमित्याशयः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
साभीति । कुचयुगलं स्तनद्वयं कर्तृ, साभिलाषं सस्पृहं तत्तपस्विकुमारलाभेच्छापरिपूर्णमित्यर्थः, हृदयं मनः कर्म, आख्यातुकाममिव 'नूनं त्वमेनं लप्स्यसे' इति प्रियोदन्तं कथयितुम् इच्छुरिव सत्, स्फुरितं स्पन्दितं मुखम् अग्रप्रदेश एवाननं यस्य तत्तादृशम् अभूत् बभूव । अन्योऽपि किञ्चिद्विवक्षुः स्फुरितवदनो भवति । एतेनाभिलाषः प्रतिपादितः । इह गुणोत्प्रेक्षानुप्राणिता अग्रदेशमुखयोर्व्यतिरेकेऽपि श्लेषेण तदध्यतिरेकाध्यवसायादतिशयोक्तिः ।
स्वेदेति । लज्जा त्रपा, स्वेदलवलेखा धर्मबिन्दुपंक्त्या क्षालिता धौतेव सती अगलत् अक्ष्रवत् , रजोवदित्याशयः । अनेन स्वेदो निरूपितः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
मकरेति । गात्रयष्टिः शरीरयष्टिः, मकरध्वजस्य कन्दर्पस्य ये निशिताः तीक्ष्णाः शरा बाणाः तेषां निकरस्य समूहस्य निपातात् आघातात् त्रस्ता भीतेव सती अकम्पत कम्पयामास । एतेन कम्प उक्तः । उक्तालंङ्कारः ।
तदिति । रोमाञ्चानां पुलकानां जालकं समूहः, तस्य तापसकुमारस्य यो रूपातिशयः सौन्दर्योत्कर्षः तं द्रष्टुं वीक्षितुमिव आलिङ्गनलालसेभ्यः उपगूहनलोलुपेभ्यः अङ्गेभ्यो हस्तपादादिभ्योऽवयवेभ्यः कुतूहलात् कौतुकात् निरगात् निःसृतो बभूव, ऐन्द्रजालिकक्रियादिकमवलोकयितुं भवनात् कुलवधुमुखवदित्याशयः । एतेन रोमाञ्चोऽभिहितः । इहापि 'द्रष्टुमिव' इति दर्शनक्रियारूपफलोत्प्रेक्षा ।
अशेषत इति । स्वेदाम्भसा श्रमोत्थधर्मवारिणा अशेषतः सामस्त्येन धौतः प्रक्षालितः रागोऽलक्तरूणारुण्यमिव रागोऽनुरागः चरणयुगलात् अङ्घ्रिगुग्मात् हृदयम् अविशदिव प्रवेशमकरोदिव । एतेन रतिर्नाम स्थायिभावोऽभिहितः । इह क्रियोत्प्रेक्षानुप्राणिता आरुण्यानुरागयोर्व्यतिरेकेऽपि रागपदश्लेषेणाव्यतिरेकाध्यवसायरूपातिशयोक्तिः । स्थायिभावस्वरूपं तु दर्पणे—
'अविरुद्ध विरुद्धो वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति सम्मतः ॥' इति ।
आसीदिति । किञ्चेति चार्थः । तत्समये मम मनसि चेतसि एषा धारणा जातेत्यर्थः । शान्तः सत्त्वगुणसंयुतः आत्मा मनो यस्य तस्मिंस्तादृशे, तथा दूरीकृतः दूरीजितः सुरतव्यतिकरः सम्भोगसम्बन्धो येन तस्मिन्, अस्मिन् जने मां विक्षिप्ता प्रहरता अनार्येण असभ्येन मनसिजेन कामेन किमिदम् अलदृशम् असाधुजनोचितम् आरब्धं प्रारब्धम् ।
एवमिति । किञ्चेति चार्थः । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण नामेति कोमलामन्त्रणे । अङ्गनाजनस्य स्त्रीलोकस्य हृदयं वित्तम् अतिमूढम् अतिमुग्धम् , यद् यस्मात् कारणात् अनुरागविषययोग्यतामपि 'अस्मिन् स्थलेऽ-
तदनन्तर कामदेवको मानो मेरे हृदयमें वास करनेका स्थान देनेके लिए ही मेरे शरीरमेंसे श्वासवायु विस्तृत होकर बराबर बाहर निकलने लगा । उसके प्रति अभिलाषी मेरे मनके प्रियसम्वादको कहनेके लिए ही मानो मेरे स्तनयुगलके मुख स्फुरित होने ( कापने ) लगे । घर्म-जल-बिन्दुओं ( पसीनेकी बूँदों ) से प्रक्षालित होकर ही मानो मेरी लज्जा [ धूलिकी तरह ] गलने लगी । कामदेवके तीक्ष्णवाणसमूह ( पैने शरों ) के प्रहारसे डर कर ही मानो मेरा शरीर कापने लगा । उसके असाधारण सौन्दर्यको देखनेके लिए ही मानो कौतुकवशात्ते आलिङ्गन करनेके लिए तड़पते हुए अवयवोंसे रोमाञ्चसमूह निकलने लगे । एवं घर्मजल ( पसीने ) से सम्पूर्ण प्रक्षालित होकर ही मानो राग ( लौहित्य, अनुराग ) ने चरणोंमेंसे मेरे हृदयमें प्रवेश किया।
उस समय मेरे मनमें होने लगा कि-जिसने स्त्री-सम्भोग छोड़ दिया है ऐसे शान्तचित्त जनपर मुझे मोहित कर असभ्य कामदेवने कैसा अन्याय आचरण आरम्भ किया है ? स्त्रियोंका हृदय, निःसन्देह ऐसा
१. स्वेदसलिललव...। २. ...पात...।
| ४२८ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
रागविषययोग्यतामपि विचारयितुं नालम्। क्वेदमतिभास्वरं धाम तेजसां तपसाञ्च, क्व च प्राकृतजनाभिनन्दितानि मन्मथपरिस्पन्दितानि¹। नियतमयं मामेवं मकरलाञ्छनेन विडम्ब्य-मानामुपहसति। मनसा चित्रञ्चेदं यदहमेवं गच्छन्त्यपि न शक्नोम्यात्मनो विकारमुपसंहर्तुम्²। अन्या अपि कन्यकास्त्रपां विहाय स्वयमुपयाताः पतीन्, अन्या अप्यनेन दुर्विनीतेन मन्म-थेनोन्मत्ततां नीता नार्य्यः, न पुनरहमेका यथा। कथमनेन क्षणेनाकारमात्रालोकनाकुली-भूतामेवमस्वतन्त्रतामुपैत्यन्तःकरणम्। कालो हि गुणाश्च दुर्निवारतामारोपयन्ति मदनस्य सर्वथा। यावदेव सचेतनास्मि, यावदेव च न परिस्फुटमनेन विभाव्यते मे मदनदुश्चेष्टितलाघ-
नुरागो युक्तः, अस्मिन् स्थले न युक्तः' इति विषयविभागोचितामपि विचारयितुं नालं न समर्थम्। इहा-प्रकृतात् स्त्रीहृदयसामान्यात् प्रकृतस्यात्महृदयरूपविशेषस्यावगमादप्रस्तुतप्रशंसा।
ननु स्त्रीलोकस्य हृदयं कथं नामातिमुग्धमित्यत आह—क्केदमिति। तेजसां तपसां च अतिभास्वरम् अत्यन्तदीप्तस्वभावम् इदं तापसकुमारस्वरूपं धाम आश्रयः क्व, तथा प्राकृतजनैः साधारणपुरुषैः अभि-नन्दितानि अनुमोदितानि मन्मथपरिस्पन्दितानि कन्दर्पचेष्टितानि च क्व, द्वौ क्वौ महदन्तरं सूचयतः, एवं-विधमुनिजने मन्मथचेष्टायाः सर्वथैव निष्प्रयोजनत्वात्तन्निमित्तक्षोभोगान्मम हृदथमतिमुग्धमित्याशयः। इहं विसदृशयोः संयोजनया विषमः।
नियतमिति। अयं कुमारः, मकरलाञ्छनेन कामेन एवम् अनेन प्रकारेण विडम्ब्यमानां प्रतार्यमाणां मां महाश्वेतां नियतं निश्चितमेव मनसा चेतसा उपहसति उपहासं करोति, असम्भवनीयविषयप्रवृत्ते-रित्याशयः।
चित्रमिति। अपि चेति चार्थः। इदं प्रत्यक्षातो वर्त्तमानं चित्रम् आश्चर्यम्, यद् यस्मात्कारणात् अहम् एवं पूर्वोक्तप्रकारेण कामद्वारा विडम्बनां तपस्विकुमारद्वारोपहासञ्च अवगच्छन्त्यपि जानन्त्यपि आत्मनः स्वस्य विकारं विकृतिम् उपसंहर्तुं दूरीकर्त्तुं न शक्नोमि न समर्था भवामि।
अन्या इति। अन्या मह्यतिरिक्ता अपि कन्यका दारिकाः त्रपां लज्जां विहाय परित्यज्य स्वयम् आत्मना पतीन् स्वामिन उपयाता उपगता, अन्या अपि याः काश्चनातिकामुका नोपयातास्ता अपि दुर्वि-नीतेन दुराचारेण अनेन मन्मथेन कन्दर्पेण उन्मत्ततां सविकारतां नीताः प्रापिताः, न पुनरहमेका यथा, अत एव नास्मदधिकारो विद्यत इत्याशयः।
कथमिति। अनेन क्षणेन समयेन आकारमात्रस्य अस्य तापसकुमारस्य केवलाकृतेः आलोकनेनैव निरीपणेनव आकुलीभूतं व्यग्रीभूतम् अन्तःकरणं मम हृदयम्, एवम् अनेन प्रकारेण अस्वतन्त्रताम् इत्यं तदायत्ततां कथम् उपैति प्राप्नोति।
तत्र हेतुं प्रदर्शयति—काल इति। हि यस्मात्, कालो वसन्तादिः, गुणाः सौन्दर्यप्रभृतयश्च, मद-नस्य कामस्य सर्वथा सर्वप्रकारेण दुर्निवारताम् आरोपयन्ति व्यवस्थापयन्ति, तस्मादनेन वसन्तसमयेन अस्य गुणेन च दुःशक्यकामारोपणान्मम हृदयमेवं पराधीनतां प्राप्नोतीत्याशयः। अत एवेहाप्रकृतात् सामान्यात् प्रकृतस्य विशेषस्यावगमादप्रस्तुतप्रशंसा।
यावदिति। यावदेव यावत्कालं सचेतनाऽस्मि अस्य रूपादलोकनैन अत्यधिकमदनावेशवशाद् विधेयाविधेयज्ञानरहिता न भवामीत्यर्थः। यावदेव योवत्कालम् अनेन कुमारेण मे मम एतत्, मदनदुश्चे-
नितान्त मूढ होता है कि वह अनुरागके विषयको भी विवेचना नहीं कर सकता। क्योंकि, यह देदीप्यमान तेज और तपस्याका आधार ही कहाँ, और प्राकृत जनोंकी आदरणीय (प्रिय) कामचेष्टा ही कहाँ ! निःसन्देह यह कुमार मुझे इस प्रकार कामदेव द्वारा वञ्चित देखकर अपने मनमें हँसता होगा। और यह भी एक आश्चर्य ही है कि मैं इतना समझनेपर भी अपने मनका विकार दूर नहीं कर सकती। अन्यान्य कन्याएँ भी लज्जा परित्याग कर अपने आप पतिकी प्राप्ति की है। अन्य बहुत-सी सुन्दरियां भी इस अविनीत कामदेवके प्रभावसे उन्मत्त हुई हैं, किन्तु मेरे समान एक भी नहीं हुई है। केवल आकृति ही देखनेसे व्यग्र हो (घबटा) कर मेरा अन्तःकरण इस प्रकार क्यों परतन्त्र हो गया है? काल और गुण ये दोनों ही सर्वथा कामदेवको दुर्निवारणीय कर देते हैं। अतएव जब तक मैं सचेतन हूँ एवं जब तक मेरी कामविकारजनित लघुता स्पष्टरूपसे समझनेमें नहीं आती तब
१. ०° परिस्पन्दितानि । २. अपहाय ।
हाश्वेतावलो० पुण्डरीकदशाव० ६१] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ४२६
मेतत्, तावदेवास्मात् प्रदेशादपसर्पणं श्रेयः, कदाचिदनभिमत-स्मर-विकार-दर्शन-कुपि- तोऽयं शापामिग्नां करोति माम् । अदूरकोपा हि मुनिजनप्रकृतिः।' इत्यवधार्यापसर्पणाभि- लाषिण्यहमभवम् । अशेषजनपूजनीया चेयं जातिरिति कृत्वा तद्वदनाकृष्टदृष्टिप्रसरम्, अच- लितपक्ष्ममालम्, अदृष्टभूतलम्, ईषदुल्लसित-कर्णपल्लवोन्मुक्त-कपोलमण्डलम्, आलोलालक- लता- लमत्कुसुमावतंसम्, अंसदेश-दोलायित-मणिकुण्डलम् ; अस्मै प्रणाममकरवम् ।
अथ कृतप्रणामायां मयि दुर्लङ्घ्यशासनतया भगवतः मनोभुवः, मदजननतया च मधु- मासस्य, अतिरमणीयतया च तस्य प्रदेशस्य, अविनयबहुलतया चाभिनवयौवनस्य, चञ्चल- प्रकृतितया चेन्द्रियाणाम्, दुर्निवारतया चाभिलाषाणाम्, चपलतया च मनोवृत्तेः, तथा भवि-
चित्तलाघवं कामविकारजनितलघुत्वं परिस्रुटं स्पष्टं न विभाव्यते ज्ञायते, तावदेव तावत्कालम् अस्मात् प्रदेशात् स्थानात् अपसर्पणं दूरीभवनं श्रेयः कल्याणकृत् ।
नन्वेवमपीहावस्थितौ को दोष इत्यत आह—कदाचिदिति । अयं कुमारः, अनभिमतस्य स्वानभीष्टस्य स्मरविकारस्य मदीयमनोभवविकृतेः दर्शनेन अवलोकनेन कुपितः क्रुद्धः सन्, मां महाश्वेतां शापाभिन्नाम् अभिसम्पादनेनेनमोगिनीं करोति कुर्यादित्यर्थः । यद्ययं क्रुद्धः स्यात्तदा शापः कीदृशो भवति इति मां स्फुटमनुभावयेदित्याशयः । ननु विशेषापराधाभावे कथं क्रोध इत्यत आह—अदूरेति । हि यतः, मुनिजनप्रकृतिः तपस्विलोकस्वभावः अदूरकोपा निरन्तरसमीपक्रोधा, अत एव शापाय विशेषापराधं नाकाङ्क्षत इत्याशयः । इति एवम् अवधार्य निश्चित्य अहम् अपसर्पणामिलाषिणी दूरीभवनेच्छुका अभवं जाता । इह कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ।
अशेषेति । किञ्चेति चार्थः । इयं जातिः तापसजातिः, अशेषजनपूजनीया समस्तलोकार्चनीया, इति मनसि हृदये कृत्वा विधाय तस्य कुमारस्य वदनात् मुखात् अकृष्टः तन्मदनावेशादेवासङ्कुचितः दृष्टिप्रसरोऽवलोकनप्रन्तानः यत्र कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणम्, एवमग्रेऽपि । अचलिता निश्चेष्टा पक्ष्ममाला लोचनरोमपङ्क्तिर्यत्र कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा, न दृष्टम् अवलोकितं भूमलं यत्र कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा, ईषदुल्लसिताभ्यां किञ्चिदुत्थिताभ्यां कर्णपल्लवाभ्यां श्रवणकिसलयाभ्याम् उन्मुक्ते परित्यक्ते कपोलमण्डले गण्डबिम्बयुगलं यत्र तत्, आलोलायां किञ्चिचपलायाम् अलकलतायां छतावत्तन्दमानविच्छित्तिकेशसमूहे लसन् शोभमानः कुसुमावतंसः पुष्पभूषणं यत्र तत्, तथा अंसदेशयोः स्कन्धप्रदेशयोर दोलायिते चलिते मणिकुण्डले रत्नकुण्डले यत्र कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा, तस्मै तापसकुमाराय प्रणामं नमस्कारम् अकरवम् । स्वभावोक्तिः ।
अथेति । कृतप्रणामायां विहितनमस्कारायां मयि महाश्वेतायां भगवत ऐश्वर्यादिमाहात्म्यवतो मनोभुवः कामस्य दुर्लङ्घ्यशासनतया अनतिक्रमणीयादेशतया कारणेन, एवमन्यत्रापि हेतौ तृतीया । मधुमासस्य वसन्तस्य मदजननतया मत्ततोत्पादकतया, तस्य पूर्वोक्तस्य प्रदेशस्य स्थानस्य अतिरमणीयतया अतिमनोहरतया, अभिनवयौवनस्य प्रत्यग्रतारुण्यस्य अविनयबहुलतया अशिष्टाचारधिक्येन, इन्द्रियाणां चक्षुरादिकरणानां चञ्चलप्रकृतितया चपलस्वभावतया, अभिलाषाणां मनोरथानां दुर्निवारतया दुःखेन
तक ही इस प्रदेशसे मुझे खिसक जाना उचित है। क्योंकि कहीं अप्रिय कामविकार मुझमें देखनेसे क्रुद्ध होकर किसी समय यह शाप न दे बैठे। क्योंकि मुनियोंके स्वभाव में सर्वदा ही क्रोध उपस्थित रहता है। इस प्रकार मन ही मन निश्चय कर मैंने लौटना चाहा और—'इस जातिकी तो सब लोग पूजा करते हैं' यों विचार उसके मुखकी ओर दृष्टि रख, एकाग्रतासे (टकटकी बांधकर) कपोलस्थल परसे कुछ ऊँचे कर्णपल्लव सहित केशकलापकी चञ्चल लटोंमें शोभायमान पुष्पान्तरणसहित, और स्कन्धपर लटकते मणिमयकुण्डल सहित, पृथिवीकी ओर देखे बिना ही, मैंने उसको प्रणाम किया।
मेरे प्रणाम कर लेने के बाद ही, भगवान् कामदेवके अनुल्लङ्घनीय शासनसे, चैत्रमासकी मस्तोत्पादक शक्तिसे, उस स्थानकी अत्यन्त मनोहरतासे, नवयौवनके अधिक अविनय-पूर्ण होनेसे, इन्द्रियोंकी स्वभावतः चञ्चलतासे, विषयाभिलाषाकी दुर्निवारतासे, मनोवृत्तिकी चञ्चलतासे, और ऐसी-ऐसी (सुख-दुःखादि) घटनाओंकों
१. उत्स्रस्तित्... । २. ऽपि । ३. क्वचित् 'भगवतः' इति पदं न विद्यते ।