कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२८ कर्पूरमञ्जरी देवी—( समन्तादवलोक्य । ) गाअंतगोअवहुपअपैखिदासु दोलासु विभमवदीसु ¹णिविट्ठदिट्ठी । जं जादि खंजिदतुरंगरहो दिणेसो तेण घ होंति दिअहा अइदीहदीहा ॥ २१ ॥ ( प्रविश्यापटीक्षेपेण । ) विदूषकः—आसणं आसणं । देवी— गायद्गोपवधूपदप्रेङ्खितासु दोलासु विभ्रमवतीषु निषण्णदृष्टिः । यद्याति खञ्जिततुरङ्गरथो दिनेश- स्तेन भवन्ति दिवसा अतिदीर्घदीर्घाः ॥ पदेधरणं । प्रेङ्खितास्वान्दोलितासु । गोष्ठीभिर्दिनातिदीर्घा दिवसा आलस्यमा- वहन्तीत्यानीयतां कपिञ्जलब्राह्मण इति व्यज्यते, तेन प्रकृतसंगतिः । अत्र हेत्वति- शयोक्तिपर्यायोक्तमुत्प्रेक्षाः । अतिशयोक्तिपर्यायोक्तौ दण्डिमते—(का. २।२१४) ‘विवक्षा या विशेषस्य लोकसीमानिवर्तिनी । असावतिशयोक्तिः स्यादलंकारोत्तमा यथा ॥’ इति । ‘अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात्तस्यैव सिद्धये । यत्प्रकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तमिदिष्यते ॥’ (का. २।२९५) इति । प्रविश्येति । अपटी जवनिका । विदूषकः— आसनमासनम् । दीयतामिति शेषः । १ 'निमण्ण' इति टीकानुगुणः पाठः ।

प्रथमं जवनिकान्तरम् २९ राजा—किं तेण ? विदूषकः—भइरवाणंदो दुआरे चिट्ठदि । देवी—किं सो, जो जणवयणादो अञ्चब्भुदसिद्धी सुणीअदि ? विदूषकः—अध इं । राजा—पवेसअ । (विदूषको निष्क्रम्य तेनैव सह प्रविशति ।) भैरवानन्दः—(किञ्चिन्मदमभिनीय ।) मंतो ण तंतो ण अ किं पि जाणे झाणं च णो किं पि गुरुप्पसादा । मज्जं पिवामो महिलं रमामो मोक्खं च जामो कुलमग्गलग्गा ॥ २२ ॥

राजा— किं तेन ? प्रयोजनमिति शेषः । विदूषकः— भैरवानन्दो द्वारे तिष्ठति । देवी— किं सः, यो जनवचनादत्यद्भुतसिद्धिः श्रूयते ? विदूषकः— अथ किम् । राजा— प्रवेशय । मंतो इति । मन्त्रो न तन्त्रं न च किमपि ध्यानं ज्ञानं च नो किमपि गुरुप्रसादात् । मद्यं पिबामो महिलां रमयामो मोक्षं च यामः कुलमार्गसंलग्नाः ॥

३० कर्पूरमञ्जरी अवि अ,— रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं पिज्जए खज्जए अ । भिक्खा भोज्जं चम्मखंडं च सेज्जा कोलो धम्मो कस्स णो भादि रम्मो ॥ २३ ॥ किं च,— मुत्तिं भणंति हरिबम्हमुहा वि देवा झाणेण वेअपढणेण कदुकिआहिं । एक्केण केवलमुमाइदएण दिट्ठो मोक्खो समं सुरअकेलिमुगारसेहिं ॥ २४ ॥ राजा—इदं आसणं । उबविसदु भइरवाणंदो । मन्त्रादिलक्षणान्यतिप्रयोजनतया न लिख्यन्ते । अत्र विरोधाभासः । स यथा दण्डिना प्रोक्तः (का. २।१३३)—'विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम् विशेषदर्शनायैव स विरोधः स्मृतो यथा ॥' इति । अवि अ इति । अपि च,— रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च । भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः ॥ किं च इति,— मुक्तिं भणन्ति हरिब्रह्ममुखाऽऽदिदेवा ध्यानेन वेदपठनेन ऋतुक्रियाभिः । एकेन केवलमुमादयितेन दृष्टो मोक्षः समं सुरतकेलिमुगारसैः । हरिब्रह्ममुखाश्च ते आदिदेवाश्चेति विग्रहः । अत्र व्यतिरेकः । राजा— इदमासनम् । उपविशतु भैरवानन्दः ।

प्रथमं जवनिकान्तरम् ३१ भैरवानन्दः—(उपविश्य।) किं कादव्वं ! राजा—कहिं पि विसए अच्छरिअं दट्ठुं इच्छामि । भैरवानन्दः— दंसेमि तं पि ससिणं वसुहावइण्णं थंभेमि तस्स वि रविस्र रहं णहद्धे । आणेमि जक्खसुरसिद्धगणंगणाओ तं णत्थि भूमितलए मह जं ण सज्झं ॥ २५ ॥ ता भण किं कीरदु । भैरवानन्दः— किं कर्तव्यम् ? किमीप्सितं ते मया कर्तव्यमित्यर्थः । राजा— कस्मिन्नपि विषये आश्चर्यं द्रष्टुमिच्छामि । अनेन कारणाख्यमङ्गमुक्तम् । 'प्रकृतार्थस्य चारम्भः कारणं नाम तद्भवेत्।' इत्युक्तत्वात् । भैरवानन्दः— दर्शयामि तमपि शशिनं वसुधावतीर्णं स्तम्भामि तस्यापि रवे रथं नभोऽर्धे । आनयामि यक्षसुरसिद्धगणाङ्गना- स्तन्नास्ति भूमितलये मम यन्न साध्यम् ॥ एतेनावमर्शसन्ध्यङ्गो व्यवसाय उक्तः । तत्रावमर्शलक्षणं दशरूपके ( १।४३)—'क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वापि लोभनात् । 'गर्भेनिर्भिन्नबीजार्थः सोऽवमर्श इति स्मृतः ॥' इति । व्यवसायलक्षणमपि तत्रैव 'व्यवसायः स्वश- क्त्युक्तिः' (१।४७) इति । ता इति । तद्ब्रूहि किं क्रियताम् ।

३४ कर्पूरमञ्जरी विदूषकः— ण्हाणावमुक्काहरणुच्चआए तरंगभंगक्खदमंडणाए । ओल्हंसुउल्लासितणुल्लआए सुंदेरसघवस्समिमीअ दिट्ठी ॥ २८ ॥ नायिका—(सर्वानवलोक्य । स्वगतम् ।) एसो महाराओ को वि इमिणा गंभीरमहुरेण सोहासमुदाएण जाणीअदि । एसा वि एदस्स महादेवी लक्खीअदि । अद्धनारीसरस्स वामद्धे विअ अरूहिआ वि गोरी मुणीज्जदि । एसो को वि जोईसरो । एस उण परिअणो । (विचिन्त्य ।) ता कि ति एदस्स महिलासहिदस्स वि दिट्ठी मं बहु मण्णेदि । ( इति त्र्यस्रं वीक्षते । ) लगतीत्यर्थः । अत्र प्रलयाख्यः सात्त्विगो भावः । स यथा रसकलिकायाम्— 'प्रलयो रागदुःखादेरिन्द्रियास्तमयो मतः ।' इति । स एव चानुभावः । चिन्तादयो व्यभिचारिणः यौवनादय आलम्बनगुणा विभावाः । अभिलाषाख्या शृङ्गारावस्था । विदूषकः— स्नानावमुक्ताभरणोदयायास्तरङ्गभङ्गक्षतमण्डनायाः । आर्द्रांशुकोल्लासिततनुलतायाः सौन्दर्यसर्वस्वमस्या दृष्टिः ॥ दृष्टिरत्र तटस्थः । अन्यत्पूर्ववत् । अत्र रूपमुक्तम् । तद्यथा सुधाकरे—'अङ्गा- न्यभूषितान्येव प्रक्षेपायैर्विभूषणैः । येन भूषितवद्भान्ति तद्रूपमिह कथ्यते ॥' इति । मृदवं नामाङ्गमुक्तम्—'दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत् ।' इति तल्लक्षणम् । 'सुश्लिष्टसृष्टिवन्धो यत्तत्सौन्दर्यमितीर्यते' । इति सौन्दर्यलक्षणम् । नायिका—एसो इति । एष महाराजः कोऽप्यनेन गम्भीरमधुरेण शोभामुदायेन ज्ञायते । एषा- प्यस्य महादेवी लक्ष्यते । अर्धनारीश्वरस्य वामार्द्धेवारूढितापि गौरी । एषः कोऽपि योगीश्वरः । एष पुनः परिजनः । तत्किमित्येतस्य महिलासहितस्यापि दृष्टिर्मां बहु मन्यते ? त्र्यस्रमिति क्रियाविशेषणम् । अनेन कातराख्यं दर्शनमुक्तम् । 'सभयान्वेषणपरं यत्तत्कातरमुच्यते ।' इति तल्लक्षणम् ।

प्रथमं जवनिकान्तरम् ३५ राजा—(विदूषकमपवार्य ।) जं मुक्का सवणंतरेण सहसा तिक्खा कडक्खच्छडा भिंगाद्विट्ठिदिनेदअग्गिमदलद्दोणीसरिच्छच्छई । तं कप्पूररसेण णं धवलिदो जोण्हाइ णं व्हाविदो मुत्ताणं घणरेणुण व्व छुरिदो जादो म्हि पत्थंतरे ॥ २९ ॥ राजा—अपवार्येति । अपवारणेन जनान्तिकमुच्यते । अत एवोक्तं दश- रूपके (१।६५-६६)—'त्रिपताककरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्या- मन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ॥' इति । त्रिपताका तु संगीतरत्नाकरे— 'तर्जनीमूलसंलग्नकुञ्चिताङ्गुष्ठको भवेत् । पताकः सहताकारः प्रसारितकराङ्गुलिः ॥ स एव त्रिपताकः स्याद्विनानामिकाङ्गुलिः ।' इति । यन्मुक्ता श्रवणान्तरेण सहसा तीक्ष्णा कटाक्षच्छटा भृङ्गाधिष्ठितरेवतसीमदलद्रोणीसदृशच्छविः ।

३६ कर्पूरमञ्जरी विदूषकः—अहो से रूवसोहा। मण्णे मज्झं तिवलिवलिअं डिम्भमुट्ठिअ गेज्झं णो बाहूहि रमणफलअं वेद्विदु जादि दोहि। णेत्तच्छेत्तं तरणिपसईदिज्जमाणोवमाणं ता पञ्चक्खं मइ विलिहिदु जादि एसा ण चित्ते ॥ ३० ॥ कध ण्हाणधोदविलेवणा वि समुच्चारितविभूसणा वि रमणिज्जा। अह वा,— रूवेणं मुक्का वि विभूसअंति ताणं अलंकारवसेण सोहा। णिसग्गचग्गस्स वि¹ माणुसस्स सोहा समुम्मीलदि भूसणेहिं ॥३१॥ विदूषकः— अहो अस्या रूपशोभा। मन्ये मध्यं त्रिवलिवलितं डिम्भमुष्ट्या ग्राह्यं नो बाहुभ्यां रमणफलकं वेष्टितुं याति द्वाभ्याम्। नेत्रक्षेत्रं तरणिप्रसृतिदीयमानोपमानं तत्प्रत्यक्षं मया विलिखितुं यात्येषा न चित्ते ॥ रमणफलकं जघनपरिसरः। नेत्रक्षेत्रं चक्षुः परिसरः। चित्ते विलिखितुं धारयितुं न शक्नोमीत्यर्थः। डिम्भो बालः। 'क्षेत्र'शब्देन नानाविकारास्पदत्वं व्यङ्ग्यम्। अत्र रूपलावण्यसौन्दर्याण्युक्तानि। लावण्यं तु 'मुक्ताफलेषु छायायास्तरळत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेषु लावण्यं तदिहोच्यते॥' इति। उपमालङ्कारः। शृङ्गारस्य दीप्तत्वात् 'कान्तिर्दीप्तरसं स्यात्' इति कान्तिर्वाक्यार्थगुण उक्तः। गाम्भीर्यं च। विभावादिकं तु पूर्ववदेव ॥ कथं स्नानधौतविलेपना समुच्चारितविभूषणापि रमणीया। अथवा,— या रूपमुक्ता अपि विभूषयन्ति तासामलंकारवशेन शोभा। निसर्गचङ्गस्यापि मानुषस्य शोभा समुन्मीलति भूषणैः ॥ यासां सौन्दर्यं नास्ति तासामलंकारैः शोभा। यस्य तु मनुष्यस्य नैसर्गिकं सौन्दर्यं तस्यालङ्कारैः कान्तिरुन्मीलति, महत्त्वमेत्य जायत इत्यर्थः। अत्र समाधिः। यथा काव्यप्रकाशे (१०।१२५)—'समाधिः सुकरं कार्यं कारणान्तरयोगतः' ॥ १ 'रेहोणं' इति टीकापाठः। २ 'तु' 'मनुजस्स' इति च भिन्नः पाठः।

३८ कर्पूरमञ्जरी इत्थं जायं अवअवगदा का वि सुंदेरमुद्दा मण्णे ताणं चलइदधणू णिच्चभिच्चो अणंगो ॥ ३३ ॥ अवि अ, एदाए— तहा रमणवित्थरो जह ण ठाइ कंचीलदा तहा १सिद्धिणतुंगिमा जह २णिपइ णाहिं ण हु । तहा णअणवह्निमा जह ण किंपि कण्णुप्पलं तहा अ मुहमुज्जलं दुस्ससिणी जहा पुण्णिमा ॥ ३४ ॥ देवी—अज्ज कविंजल ! पुच्छिअ जाण का एस त्ति । इत्थं यासामवयवगता कापि सौन्दर्यमुद्रा मन्ये तासां वलयितधनुर्नित्यभृत्योऽनङ्गः ॥ अवयवगतेति । सर्वाङ्गव्यापि सौन्दर्यमुद्रम् । नित्यभृत्य इति । भृत्यो यथा भर्त्राज्ञामन्तरेणापि तदाशयमेव विज्ञाय कार्यं कुरुते तथा कामिनीकटाक्षमात्रेणैव कामिनो वशी करोति काम इत्युत्प्रेक्षयोपमा ध्वन्यते । अत्र सारः । स यथा काव्य- प्रकाशे ( १०।११३ )—'उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः ।' इति ॥ अपि च, एतस्याः— तथा रमणविस्तारो यथा न तिष्ठति काञ्चीलता तथा च स्तनतुङ्गिमा यथा नैति नाभि मुखम् । तथा नयनवह्निमा यथा न किमपि कर्णोत्पलं तथा च मुखमुज्ज्वलं द्विशशिनी यथा पूर्णिमा ॥ न क्षिमतीति न शोभापहमित्यर्थः । क्वचित् 'तुट्टिमा' इति पाठः । क्वचित् 'वह्निमा' इति। तदुभयमप्यप्रमाणम् । 'दृढस्थूलशब्दाभ्याम्' इति दृ. क्वचिद्- दृष्टत्वात् । द्विशशिनीति 'नद्यृतश्च' (पा. ५।४।१५३) इति न कप् । अनिर्देश्यात् । अद्भूतोपमया वपुषः परमाह्लादकत्वं ध्वन्यते । चरणत्रयेऽतिशयोक्तिहेतुः । चतुर्थे तूपमायाः कृत्याद्यप्रक्रमभङ्गः 'तदा अ मुहमुज्जलं जह ण उज्जलं संचनं' इति पठित्वा समाधेयः ॥ देवी— आर्य कपिञ्जल ! पृष्ट्वा जानीहि कैवेति । १ 'तहा थणतुंगिमा' इति पाठः । २ 'ण पर णांहि मुहं' इति टी०• ।

४० कर्पूरमञ्जरी नायिका—तस्स घरणी ससिप्पहा णाम । देवी—( स्वगतम् ।) सा वि मे माउच्छिआ । नायिका—( विहस्य ।) तेहि अहं खलखंडेहि कीणिदा दुहिद त्ति वुच्चामि । देवी—( स्वगतम् ।) ण हु ससिप्पहागब्भुप्पत्तिं अंतरेण ईदिसी रूवसोहा । ण हु विद्दूरभूमिं अंतरेण वेरुळिअमणिसलाआ णिप्प- ज्जदि । (प्रकाशम् ।) णं तुवं कप्पूरमंजरी । (नायिका सलज्जमधोमुखी तिष्ठति ।) देवी—एहि वहिणिए । आलिंगसु मं । (इति परिष्वजते ।) कर्पूरमञ्जरी—अम्महे, कप्पूरमंजरीए एसो पढमो पणामो । नायिका— तस्य गृहिणी शशिप्रभा नाम । देवी— साऽपि मे मातृष्वसा । नायिका— ताभ्यामहं खडिरखण्डैः क्रीणिता दुहितेति । देवी— न खलु शशिप्रभागर्भोत्पत्तिमन्तरेणेदृशी रूपरेखा । न खलु वैदूर्यभूमिमन्तरेण वैदूर्यमणिशलाका निष्पद्यते । ननु त्वं कर्पूरमञ्जरी । देवी— एहि भगिनिके ! आलिङ्गय माम् । कर्पूरमञ्जरी— • अये ! कर्पूरमञ्जर्या एष प्रथमः प्रणामः । प्रथम इत्येतावन्तं कालमदृष्टपादपद्मस्य प्राथम्यमुक्तम् ।

प्रथमं जवनिकान्तरम् ४१ देवी—अज्ज भइरवाणंद ! तुज्झ प्पसाएण अपुव्वं संविहाणअं णुभविदं कप्पूरमंजरीदंसणेण । ता चिट्ठदु दाव एसा पंचदसदिवसाइं । च्छा झाणविमाणेण णइस्सह । भैरवानन्दः—जं भणादि देवी । विदूषकः—(राजानमुद्दिश्य ।) भो वअस्स ! अम्हे परं दुवे वि बाहिरा तुवं अह च । जदो एदाणं मिलिदं कुटुंबं वट्टदि । जदो इमीओ दो वि बहिणिआओ । भइरवाणंदो उण एदाणं संजोअअरो अच्चिदो महग्घिदो अ । एसा विअक्खणा महीअलसरस्सदी अ कुट्टिणी^१ देवी ज्जेव देहंतरेण । देवी—विअक्खणे ! णिअजेट्ठबहिणिअ सुलक्खणं भणिअ भइरवा- णंदस्स हिअइच्छिदा सपज्जा कादव्वा । देवी— आर्य भैरवानन्द ! तव प्रसादेनापूर्वं संविधानकमनुभूतं कर्पूरमञ्जरीदर्शनेन । संतिष्ठतु तावदेषा पञ्चदशदिवसानि । पश्चाद्ध्यानविमानेन नेष्यथ । संविधानकमुपचारः । भ्रान्तस्य विमानं ध्यानविमानम् । नेष्यथेति पूजायां बहुवचनम् । भैरवानन्दः— यद्भणति देवी । विदूषकः— भो वयस्य ! आवां परं द्वावपि बाह्यौ त्वमहं च । यत एतासां मिलितं कुटुम्बकं वर्तते । यत इमे द्वे अपि भगिन्यौ । भैरवानन्द पुनरेतयोः संयोजकरोऽर्चितो महार्धितश्च । एषा विचक्षणा महीतलसरस्वती च कुट्टनी देहान्तरेण देव्येव । यथा रात्रीदृशिना सङ्गेयमपीति सोत्कण्ठम् । देवी— विचक्षणे ! निजज्येष्ठभगिनिकां सुलक्षणां भणित्वा भैरवानन्दस्य हृदयेप्सिता सपर्या कर्तव्या । हृदयस्थितेन यार्थः । तदा यथामिलितमित्यर्थः । १ 'देहंतरेण देवी ज्जेव' इति टीकापाठः ।

४२ कर्पूरमञ्जरी विचक्षणा—जं देवी आणवेदि । देवी—(राजानं प्रति ।) अज्जउत्त ! पेसिहि मं, जेण अहं बहिणीए एदावस्थाए णेवच्छलच्छीलीलाणिमित्तं अंतउरं गमिस्सं । राजा—जुज्जदि चंपअलदाए कत्थूरिआकप्पूररसेहिं आलवालपरि- पूरणं । (नेपथ्ये ।) वैतालिकयोरेकः—सुहसंझा भोदु देवस्स । एदं वासरजीवपिंडसरिसं चंडंसुणो मंडलं को जाणादि कहिं पि संपदि गअं पत्तम्मि कालंतरे। जादा किं च इअं पि दीहविरहा सोऊण णाहे गदे ¹णिच्चामुद्दिदलोअण व णलिणी मीलंतपंकेरुहा ॥ ३५ ॥ विचक्षणा— यद्देव्याज्ञापयति । देवी— आर्यपुत्र ! प्रेषय माम्, येनाहं भगिन्या एतदवस्थाया नेपथ्यलक्ष्मीलीलानिमित्त- मन्तःपुरं गमिष्यामि । राजा— युज्यते चम्पकलतायाः कस्तूरीकर्पूरैरालवालपरिपूरणम् । अवश्यमस्या नेपथ्यं कर्तव्यमित्यर्थः । समासोक्तिरत्र । सा यथा काव्यप्रकाशे (१०।१९७)—‘परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः’ इति । वैतालिकः— सुखाय सन्ध्या भवतु देवस्य । एतद्वासरजीवपिण्डसदृशं चण्डांशोर्मण्डलं को जानाति क्वापि संप्रति गतमेतस्मिन्कालान्तरे । जाता किं चेयमपि दीर्घविरहा शोकेन नाथे गते मूर्छामुद्रितलोचनेव नलिनी मीलत्पङ्केरुहा ॥ 1 'मुच्छामुद्दिअ' इति टीकाधृतः पाठः ।

४४ कर्पूरमञ्जरी द्वितीयं जवनिकान्तरम् ( ततः प्रविशति राजा प्रतीहारी च । ) प्रतीहारी—( परिक्रामितकेन । ) इदो इदो महाराओ । राजा—( कतिचित्पदानि गत्वा । तामनुसंधाय । ) तहिं खु अवसरे ण ट्ठाणाहिं तिलांतरं पि चलिदा सुत्था णिअंबत्थली थोउद्वेल्लद्धलीतरंगमुदरं कंठो तिरिच्छिद्विदो । वेणीए उण आणणेन्दुभमणे लद्धं थणालिंगणं जादा तीअ चउव्विहा तणुलदा तंसं वलंती मए ॥ १ ॥ प्रतीहारी— इत इतो महाराजः । राजा— गत्वेत्यनन्तरमाह स्मेति शेषः । तस्मिन्खल्ववसरे,— न स्थानात्तिलान्तरमपि चलिता स्वस्था नितम्बस्थली स्तोकोद्वेल्लद्वलीतरङ्गमुदरं कण्ठस्तिर्यक्स्थितः । वेण्या पुनराननेन्दुभ्रमणे लब्धं स्तनालिङ्गनं जातात्तस्याश्चतुर्विधा तनुलता निष्ध्यायन्त्या माम् ॥ अत्र स्मृतिः । तल्लक्षणं साहित्यदर्पणे ( ३।१६२)—'सदृशज्ञानचिन्ताद्यैर्भ्रू- समुन्नयनादिकृत् । स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते ॥' परिकरोऽलंकारः । तल्ल- क्षणमुक्तं वृद्धैः—'विशेषणसाभिप्रायत्वे परिकरः' इति । अत्र च स्थलीतरङ्गादिविशेष- णानां तथात्वमूह्यम् । रूपकं चान्न । तल्लक्षणमुक्तं मम्मटेन—( का. प्र. १०।९३) 'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः।' इति न स्थानात्तिलान्तरमपीत्यनेन नितम्बस्य गरिमातिशयो व्यज्यते । 'वलीतरङ्गम्' इत्यनेन स्वच्छतातिशयो व्यज्यते । 'तनु- लता' इत्यनेन च सादृश्यचापल्याश्लेषादिलातागुणवत्त्वं वपुषो व्यज्यते । १ 'णिज्झायन्तीअ म' इति टीकापाठः; 'तंसं वुलंती अ मं' इत्यपि पाठः क्वचित् ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ४५ प्रतीहारी—( स्वगतम् ।) कहं अज्ज वि सो ज्जेव सिरितालीपत्तसं- चओ, ताओ ज्जेव अक्खरपंतीओ । ता वसंतवण्णणेण सिढिलआमि से तग्गदं हिअआवज्जं । ( प्रकाशम् ।) दिट्ठिं देदु महाराओ ईसीसि जरढा- , अमाणे कुसुमाअरम्मि । मूलाहिंतो परहुदबहूकंठमुद्दं दलंता देंता दीढमहुरिमगुणं जंपिए छप्पआणं । संचारेंता विरहिंसु णवं पंचमं किं च राअं राउम्मत्ता रइकुलहरा वासरा वित्थरंति ॥ २ ॥ प्रतीहारी— कथमद्यापि स एव श्रीतालीपत्रसञ्चयः, ता एवाक्षरपङ्क्तयः । तद्वसन्तवर्णनेन शिथिलयाम्यस्य तद्गतं हृदयावेगम् । 'आवेग'शब्देन यद्यपि सर्वथा नास्य तन्मनस्कता निराकर्तुं शक्यते, तथापि विषयान्तरसंचारेण किञ्चिच्छिथिलयामीति चोच्यते । दिट्ठिं इति । दृष्टिं ददातु महाराज ! ईषदीरजठायमाने कुसुमाकरे । कुसुमानामाकर उत्पत्तिस्थानमित्यर्थः । कुसुमानामाकरः समूहो यस्मिन्निति वा । कुसुमैराकर इति वा । 'आकरो निवहोत्पत्तिस्थानश्रेष्ठेषु कथ्यते ।' इति विश्वः । मूला इति । मूलात्प्रभृति परभृतवधूकण्ठमुद्रां दलयन्तो ददतो दीर्घं मधुरिमगुणं जल्पिते षट्पदानाम् । सञ्चारयन्तो विरहिषु नवं पञ्चमं किञ्चिद्रागं रागोन्मत्ता रतिकुलगृहा वासरा विस्तीर्यन्ते ॥ परभृतवध्वः कोकिलस्त्रियः । परभृता वध्य इवेति वा । पक्षद्वयेऽपि संभोग- शृङ्गारो व्यङ्ग्यः । मधुरिमैव गुणः । मधुरिम्णा गुणविशेष इति वा । येन दुःसहा च तेषां सम्भा भाषादिरिति भावः ( १) । 'पुष्पसाधारणे वासि पिकः कूजति पञ्चमम् 'किञ्चिद्रागम्'इति 'पञ्चमम्' इत्यस्य विशेषणम् । किञ्चिद्रागो यस्यां क्रियायामिति वा

४६ कर्पूरमञ्जरी राजा—(तदनाकर्ण्य सानुरागम् ।) आत्थाणीजणलोअणाण बहुला लावण्णकल्लोलिणी लील़ाविब्भमहासवासणअरी सोहग्गपालित्थिआ । पेक्खेंदीवरदीहिआ मह पुणो सिंगारसंजीविणी १अं जादा णह मम्महेण धणुहे तिक्खो सरो २संधिदो ॥३॥ (सोन्मादमिव ।) दंसणक्खणादो पहुदि कुरंगच्छी भवति तथेति क्रियाविशेषणं वा । रतयः संभोगास्तेषां गृहे समुद्भूतस्य गृहाः स्थानानीत्यर्थः । यद्वा,–रतिकुलस्य प्रीतिसमुदायस्य गृहाः स्थानानि । तज्जनकरू- दित्वाशयः । राजा— आस्थानीजनलोचनानां बहुला लावण्यकल्लोलिनी लीलाविलासमहासवासनगरी सौभाग्यपालिस्थिता । प्रेक्षेन्दीवरदीर्घिका मम पुनः शृङ्गारसंजीविनी संजाताथ मन्मथेन धनुषि तीक्ष्णः शरः पुङ्खितः ॥ 'लावण्यकल्लोलिनी' इत्यनेन प्रतिक्षणं सौन्दर्यातिशयसौन्दर्यञ्जायते । 'वासनगरी' इत्यनेन क्षणमपि तद्विश्लेषाभावो गम्यते । 'तीक्ष्ण' इत्यनेन पूर्वमपि शरसंधान- मासीदेव, इदानीं स्वतिदुःसहं तदेतादृशशरविदारणं द्योत्यते । सोन्मादमिति । उन्मादलक्षणं शृङ्गारतिलके ( २।१२ )—'श्वासप्रमोद- गोष्पष्पवपुषोपोषनंरपि । व्यापारे जायते यत्र स उन्मादः स्मृतो यथा ॥' इति । साहित्यदर्पणेऽपि ( ३।१६० )—'चित्तस्य भ्रम उन्मादः कामशोक- भयादिभिः । अभ्यानहासगदितगीतरुदतनादिहृत् ॥' इति । दंसण इति । दर्शनक्षणप्रभृति कुरङ्गाक्षी 1 'संजाअ' इति टीकाकृतः पाठः । 2 'पुंखिदो' इति टीकाकृतः पाठः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ४७ चित्ते पप्फुट्ठदि ण खुट्टदि सा गुणेसुं सेज्जाए लुट्ठदि विसप्पदि दिक्कहेसुं । घोलम्मि वट्टदि पअट्टदि कव्वबन्धे झाणे ण तुट्ठदि चिरं तरुणी तरट्ठी ॥ ४ ॥ अवि अ,— जे तीअ तिक्खचलचक्खुत्तिहायदिट्ठा ते कामचन्दमहुपंचममारणिज्जा । जेसुं पुणो णिवडिआ सअला वि दिट्ठी वट्टन्ति ते तिलजलंजलिदाणजोग्गा ॥ ५ ॥ ( सम्मरणमिव । ) अवि अ,— अग्गम्मि भिंगसरणी घअणस्स तीए मज्झे पुणो घडिददुद्धतरंगमाला । चित्ते प्रस्फुटति न क्षीयते सा गुणेषु शय्यायां लुटति विसर्पति दिक्पुरेषु । वचने वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न त्रुट्यति चिरं तरुणी तरलाक्षी ॥ अपि च,— ये तया तीक्ष्णचञ्चच्चक्षुस्त्रिभागदृष्टा- स्ते कामचन्द्रमधुपञ्चममारणीयाः । येषु पुनर्निपतिता सकलाऽपि दृष्टि- र्वर्तन्ते ते तिलजलाञ्जलिदानयोग्याः ॥ मधुरेशन्न । स्मृतिश्चाप्युक्तम् । अपि च,— अग्रे भृङ्गसरणिर्वदनयोस्तस्या मध्ये पुनः घटितदुग्धतरङ्गमाला ।

४८ कर्पूरमञ्जरी पच्छा अ से सरदि तंसणिरिक्खिदेसुं आअण्णमंडलिदचावहरो अणंगो ॥ ६ ॥ (विचिन्त्य ।) चिराअदि पिअवअस्सो । (प्रविश्य विदूषको विचक्षणा च परिक्रामतः ।) विदूषकः—अइ विअक्खणे ! सव्वं सच्चं एदं ? विचक्षणा—सव्वं सच्चअरं । विदूषकः—णाहं पत्तिआमि, जंदो परिहाससीला खु तुम्हं । विचक्षणा—अज्ज ! मा एवं भण । अण्णो वंक्करकालो, अण्णो कज्जविआरकालो । पश्चाच्च तस्याः स्मरति तिर्यङ्निरीक्षितेषु आकर्णमण्डलितचापधरोऽनङ्गः ॥ तद्दर्शननिरीक्षणादनु मदनकृतविमनस्कतावश्यं भवतीति भावः । अयं च कविप्रौढोक्तिसिद्धो ध्वनि । चिरयति प्रियवयस्यः । विदूषकः— अयि विचक्षणे ! सर्वं सत्यमिदम् ? विचक्षणा— सर्वं सत्यतरम् । विदूषकः— नाहं प्रत्येमि, यतः परिहासशीला खलु त्वम् । कदाचिदयमपि परिहास एव भवेदिति भावः । विचक्षणा— आर्य ! मैवं भण । अन्यो वर्करकालः, अन्यः कार्यविचारकालः । तथा च नेदं सर्वमसत्यमिति भावः । १ 'मटलिइ' इति टीकापाठः । ३ बर्करकालः=सोत्कण्ठभाषणसमयः ।

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ४९ विदूषकः—( पुरोऽवलोक्य ।) एसो पिअवअस्सो हंसो विअ विमु- क्तमाणसो, करी विअ मअक्खामो, मुणालदंडो विअ घणघम्ममिलाणो, दिणदिण्णदीवो विअ विअलिअच्छायो, पभादपुण्णिमाचंदो विअ पंडुरपरिक्खीणो चिट्ठदि । उभौ—( परिक्रम्य ।) जअदु जअदु महाराओ । राजा—वअस्स ! कहं पुणो वि विअक्खणाए मिलिदो सि ! विदूषकः—अज्ज विअक्खणा मए सह संधिं कादुं आददा । किदसंधीए एदाए सह भंतअंतस्स एत्तिआ वेला लग्गा । राजा—संधिकरणस्स किं फलं ? विदूषकः— एष प्रियवयस्यो हंस इव विमुक्तमानसः, करीव मदक्षामः, मृणालदण्ड इव घनघर्मम्लानः, दिनदीप इव विगलितच्छायः, प्रभातपूर्णिमाचन्द्र इव पाण्डुरपरि- क्षीणस्तिष्ठति । विमुक्तमानस उद्विग्नमनाः । हंसपक्षे-विमुक्तं त्यक्तं मानसं सरो येनेत्यर्थः । दृगोपमानेन पाण्डुरतातिशयोऽस्य द्योत्यते । पाण्डुरश्च परिक्षीणश्चेत्यर्थः । उभौ— जयतु जयतु महाराजः । राजा— वयस्य ! कथं पुनरपि विचक्षणया मिलितोऽसि ? विदूषकः— अद्य विचक्षणा मया सह संधिं कर्तुमागता । कृतसंध्यैतया सह भ्रम्यमाणस्यै- तावती वेला लग्ना । राजा— संधिकरणस्य किं फलम् ? क० प्र० ४

५० कर्पूरमञ्जरी विदूषकः—एसा अहिंमदजणपेसिदलेहहत्था णं विअक्खणा आगदा । राजा—(गन्धं सूचयित्वा ।) केदईकुसुमगंधो विअ आआदि । विचक्षणा—केदईदललेहो एव्व एसो मह हत्थे । राजा—महुसमए किं केदईकुसुमं ? विचक्षणा—भेरवाणंददिण्णमंतप्पहावेण देवीभवणुज्जाणे केदई- लट्ठीए एको दाव पसवो दंसिदो। तस्स दोहि दलसंपुडेहिं अज्ज हिंदो- लअप्पभंजणीए चउत्थीए हरवल्लहाए देवीए देवी अच्चिदा । अण्णं च दलसंपुडजुअलं पुण कणिद्वबहिणीआए कप्पूरमंजरीए पसादीकिदं । तीए वि एकेण दलसंपुडेण भअवदी गोरी ज्जेव अच्चिदा । अण्णं च,— विदूषकः— एषाऽभिमतजनप्रेषितलेखहस्ता ननु विचक्षणा आगता । इदमेव संधिफलमित्याशयः । राजा— केतकीकुसुमगन्ध इवायाति । विचक्षणा— केतकीदललेख एवेष मम हस्ते । तस्यैष गन्ध इत्याशयः । राजा— मधुसमये किं केतकीकुसुमम् ? विचक्षणा— भैरवानन्ददत्तमन्त्रप्रभावेण देवीभवनेोद्याने केतकीलतयामेकस्तावत्प्रसवो दर्शितः। तस्य दलसंपुटद्वयेन हिन्दोलप्रभञ्जन्यां चतुर्थ्यां हरवल्लभया देव्या देवी अर्चिता । अन्यच्च दलसंपुटयुगलं पुनः कनिष्ठभगिन्यै कर्पूरमञ्जर्यै प्रसादीकृतम् । तयाप्येकेन दलसंपुटेन भगवती गौर्येवार्चिता । अन्यच्च,—

द्वितीयं जवनिकान्तरम् ५१ घेन्दईकुसुमपत्तसंपुडं पाहुडं तुअ सहीए पेसिदं । एणणाहिमसिअण्णसोहिणा तं सिलोअजुअलेण लंछिदं ॥ ७ ॥ ( इति लेखमर्पयति । ) राजा—( प्रसार्य वाचयति । ) हंसिं कुंकुमपंकपिंजरतणुं काऊण अं वंचितो तब्भत्ता किल चक्कवाअघरणी एस त्ति मण्णंतओ । एवं तं मह दुक्कदं परिणदं दुक्खाण सिफ्फाधणं एक्कत्थो वि ण जासि जेण विसअं दिट्ठीतिहाअस्स वि ॥ ८ ॥ ( राजा तदेव द्वित्रिर्वाचयति । ) विदूषकः—एदाईं ताईं मअणरसाअणाईं अक्खराईं । विचक्षणा—दुदिओ उण मए पिअसहीए अवत्थाणिवेदओ कडुअ सिलोओ लिहिदो एत्थ । तं वाचेदु महाराओ । चेतकीकुसुमपत्रसंपुटं प्राभृतं तव सख्या प्रेषितम् । एणनाभिमर्षीवर्णशोभिना तच्छ्लोकयुगलेन लाञ्छितम् ॥ राजा— हंसीं कुङ्कुमपङ्कपिञ्जरतनुं कृत्वा यद्वञ्चित- स्तद्भर्त्ता किल चक्रवाकगृहणीयेति मन्यमानः । एवन्तन्मम दुष्कृतं परिणतं दुःखानां विस्फारकं एकस्थोऽपि न यासि येन विषयं दृष्टिविभागस्यापि ॥ विदूषकः—एतानि तानि मदनरसायनाक्षराणि । विचक्षणा— द्वितीयः पुनर्मया प्रियसख्या अवस्थावेदकः कृत्वा श्लोको लिखितोऽत्र । तं वाचयतु महाराजः ।

५२ कर्पूरमञ्जरी राजा—(वाचयति ।) सह दिवसणिसाहिं दीहरा सासदंडा सह मणिवलएहिं बाहधारा गलंति । तुह सुहअ विक्खोए तीअ उव्विग्गिणीए सह अ तणुलदाए दुव्वला जीविदासा ॥ ९ ॥ विचक्षणा—इह जेव एदाए अवस्थाए मह महल्लवहिणीआए सुलक्खणाए ओलग्या भविअ सिलोगो कदो, तं महाराओ सुणदु । (पठति ।) णीसासा हारजट्टीसरिसपसरणा चंदणुच्छोडकारी चंडो देहस्स दाहो सुमरणसरणा हाससोहा मुहम्मि । अंगाणं पंडुभावो दिअहससिकलाकोमलो किं च तीए णिच्चं बाहप्पवाहा तुह सुहअ ! कदे होंति कुल्लाहि तुल्ला ॥ १० ॥ राजा— सह दिवसनिशाभ्यां दीर्घाः श्वासदण्डाः सह मणिवलयैर्बाष्पधारा गलन्ति । तव सुभग ! वियोगे तस्या उद्वेगिन्या सह च तनुलतया दुर्बला जीविताशा ॥ 'श्वासदण्डा' इत्यनेन निश्वासप्राचुर्यं व्यज्यते । इयं च सहोक्तिः । तल्लक्षणमुक्तं वृद्धैः—'सहभावकथनं सहोक्ति' इति । विचक्षणा— इहैवैतस्या अवस्थायां मम ज्येष्ठभगिन्या सुलक्षणया आदेशकारिण्या भूत्वा श्लोकः कृतः, तं महाराजः शृणोतु । णीसासा इति— निश्वासा हारयष्टिसदृशप्रसरणाश्चन्दन स्फोटकारी चण्डो देहस्य दाहः स्मरणसहचरी हासशोभा मुखे । अङ्गानां पाण्डुभावो दिवसशशिकलाकोमलं किं च तस्या नित्यं बाष्पप्रवाहास्तव सुभग ! कृते भवन्ति कुल्याभिस्तुल्याः ॥ १ 'उव्वेअग्गीए' इति टीकाकृतः पाठः । २ 'चंदण फ्फोडकारी' इति टीकाकृतः पाठः । ३ 'सुमरणमरीची' इति टीकाकृतः पाठः ।