काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

? In some editions: अयेगावा). Here the text clearly has अयेगावा । Then: विच् खल्वपि । रेडसि पथो न

*   **Line 8:**
    येः । अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । निरुपपदादपि भवति । धीवा ।
    "रेडसि पथो न येः" - Rigveda / Yajurveda: "रेडसि स्वधावान्... पथो न येः" (from या धातु with विच् -> येः).
    Then: `अपिशब्दः सर्वोपाधिव्यभिचारार्थः । निरुपपदादपि भवति । धीवा ।`

*   **Line 9:**
    पीवा । दृश्यग्रहणं प्रयोगानुसरणार्यम् ॥
    Wait, is it `प्रयोगानुसरणार्यम्` or `प्रयोगानुसारार्थम्`?
    Look at the text:
    `प्रयोगानुसरणार्यम्` - it has `स` `र` `ण` `ा` `र्य` `म्`! The letter is `र्य`! But wait, `ण` has `ा`? It looks like `प्रयोगानुसरणार्यम्` or `प्रयोगानुसारार्थम्`?
    Let's zoom in on line 9:
    `प्र यो ग ा नु स र ण ार्य म्` -> wait, look at `ण`:
    `

॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ १८३ व्रते ॥ ८० ॥ व्रतमिति शास्त्रतो नियम उच्यते । व्रते गम्यमाने सुबन्तउपपदे धातो- र्णिनिः प्रत्ययो भवति । समुदायोपाधिश्चायं, धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन व्रतं गम्यते । स्थण्डिलशायी । अश्राद्धभोजी । कामचारप्राप्तो नियमः, सति शयने स्थण्डिलएव शेते नान्यत्र, सति भोजने ऽश्राद्धमेव भुङ्क्ते न श्राद्धमिति । व्रते इति किम् । स्थण्डिले शेते देवदत्तः । अताच्छील्यार्थ आरम्भः । जात्यर्थो वा ॥ बहुलमाभीक्ष्ण्ये ॥ ८१ ॥ आभीक्ष्ण्ये गम्यमाने धातोर्बहुलं णिनिप्रत्ययो भवति । आभीक्ष्ण्यं पौनःपु- न्यं, तात्पर्यमासेवा ताच्छील्यादन्यत् । कषायपायिणो गान्धाराः । क्षीरपायिण उ- शीनराः। सौवीरपायिणो बाह्लीकाः। बहुलग्रहणात्कुल्माषखाद इत्यत्र न भवति ॥ मनः ॥ ८२ ॥ सुपीति वर्त्तते । मन्यतेः सुबन्तउपपदे णिनिप्रत्ययो भवति । दर्शनी- यमानी । शोभनमानी । बहुलग्रहणानुवृत्तेर्मन्यतेर्ग्रहणं न मनुतेः । उत्तरसूत्रे हि खश्प्रत्यये विकरणकृतो विशेषः स्यात् ॥ आत्ममाने खश् च ॥ ८३ ॥ आत्मनो मननमात्ममानः । आत्ममाने वर्त्तमानान्यतेः सुप्युपपदेखश्प्र- त्ययो भवति । चकाराण्णिनिश्च । यदा प्रत्ययार्थः कर्त्ता ऽऽत्मानमेव दर्शनीय- त्वादिना धर्मेण युक्तं मन्यते तदायं विधिः । दर्शनीयमात्मानं मन्यते दर्शनीयंम- न्यः । दर्शनीयमानी । पण्डितंमन्यः । पण्डितमानी । आत्ममान इति किम् । दर्श- नीयमानी देवदत्तस्य यज्ञदत्तः । अतः सार्वकालिका विधयो वेदितव्याः ॥ भूते ॥ ८४ ॥ भूतइत्यधिकारो वर्त्तमाने लडिति यावत् । यदित ऊर्द्ध्वमनुक्रमिष्यामः भूतइत्येवं तद्वेदितव्यम् । धात्वधिकाराच्च धात्वर्थे भूतइति विज्ञायते । वक्ष्यति, करणे यजः । अग्निष्टोमेनेष्टवान् । अग्निष्टोमयाजी । भूतइति किम् । अग्निष्टोमेन यजते ॥ करणे यजः ॥ ८५ ॥ णिनिरनुवर्त्तते । न खश् । यजतेर्द्धातोः करणउपपदे णिनिप्रत्ययो भवति भूते । अग्निष्टोमयाजी । अग्निष्टोमः फलभावनायां करणं भवति ॥ कर्मणि हनः ॥ ८६ ॥ कर्मणि उपपदे हन्तेर्द्धातोर्णिन्प्रत्ययो भवति भूते काले । पितृव्यघाती । मातुलघाती । कुत्सितग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह मा भूत् । चौरं हतवान् ॥

१८४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ॥ ८७ ॥ कर्मणीति वर्त्तते । ब्रह्मादिषु कर्मसूपपदेषु हन्तेर्द्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति भूते । ब्रह्महा । भ्रूणहा । वृत्रहा । किमर्थमिदमुच्यते । यावता सर्वे- धातुभ्यः क्विब्विहित एव । ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्वचनं नियमार्थम् । चतुर्वि- धश्चात्र नियम इष्यते ॥ ब्रह्मादिष्वेव हन्तेर्नान्यस्मिन्नुपपदे । पुरुषं हतवा- निति । ब्रह्मादिषु हन्तेरेव नान्यस्मात्स्यात् । ब्रह्माधीतवानिति । ब्रह्मादिषु हन्तेर्भूतकाले क्विबेव नान्यः प्रत्ययः । तथा भूतकालएव नान्यस्मिन् । ब्रह्माणं हन्ति हनिष्यति वेति । तदेतद्वक्ष्यमाणबहुलग्रहणस्य पुरस्तादपकर्षाल्लभ्यते ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ८८ ॥ पूर्वेण नियमादप्राप्तः क्विब्विधीयते । छन्दसि विषये उपपदान्तरेऽपि हन्तेर्बहुलं क्विप्प्रत्ययो भवति । मातृहा सप्तमं नरकं प्रविशेत् । पितृहा । न च भवति । मातृघातः । पितृघातः ॥ सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः ॥ ८६ ॥ कर्मणीति वर्त्तते, तदसंभवात्सुशब्दं वर्जयित्वा परिशिष्टानां विशेषणं भवति । स्वादिषु कर्मसूपपदेषु करोतेर्द्धातोः क्विप्प्रत्ययो भवति । सुकृत् । कर्म- कृत् । पापकृत् । मन्त्रकृत् । पुण्यकृत् । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । त्रिवि- धश्चात्र नियम इष्यते ॥ धातुनियमं वर्जयित्वा कालोपपदप्रत्ययनियमः । धातोरनियतत्वाद्वान्यस्मिन्नप्युपपदे भवति । शास्त्रकृत् । भाष्यकृत् ॥ सोमे सुञः ॥ ९० ॥ कर्मणीति वर्त्तते । सोमे कर्मण्युपपदे सुनोतेर्द्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति । सोमसुत् । सोमसुतौ । सोमसुतः । अयमपि नियमार्थ आरम्भः । चतुर्विधश्चात्र नियम इष्यते ॥ धातुकालोपपदप्रत्यय विषयः ॥ अग्नौ चेः ॥ ९१ ॥ कर्मणीत्येव । अग्नौ कर्मण्युपपदे चिनोतेर्द्धातोः क्विप् प्रत्ययो भवति । अग्निचित् । अग्निचितौ । अग्निचितः । अत्रापि पूर्ववच्चतुर्विधो नियम इष्यते ॥ कर्मण्यग्न्याख्यायाम् ॥ ९२ ॥ चेः कर्मणीति वर्त्तते । कर्मण्युपपदे चिनोतेः कर्मण्येव कारके क्विप् प्रत्ययो भवति अग्न्याख्यायां, धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन चेदग्न्याख्यागम्यते । श्येनइव चीयते श्येनचित् । कङ्कचित् । आख्याग्रहणं रूढिसंप्रत्ययार्थम् । आख्यायैौ हीष्टकाचय उच्यते श्येनचिदिति ॥ कर्मणीनि विक्रियः ॥ ९३ ॥

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १८५ कर्मण्युपपदे विपूर्वात्क्रीणातेर्धातोरिनिप्रत्ययो भवति । कर्मणीति वर्त- माने पुनः कर्मग्रहणं कर्तुः कुत्सानिमित्ते कर्मणि यथा स्यात् । कर्ममात्रे मा भूत् । सोमविक्रयी । रसविक्रयी । इह न भवति । धान्यविक्रयः ॥ दृशेः क्वनिप् ॥ ९४ ॥ कर्मणीत्येव । दृशेर्धातोः कर्मण्युपपदे क्वनिप् प्रत्ययो भवति । मेरु- दृश्वा । परलोकदृश्वा । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्तइति क्वनिपि सिद्धे पुनर्वचनं प्रत्य- यान्तरनिवृत्त्यर्थम् ॥ राजनि युधिकृञः ॥ ९५ ॥ कर्मणीत्येव । राजन्शब्दे कर्मण्युपपदे युध्यतेः करोतेश्च क्वनिप् प्रत्ययो भवति । ननु च युधिरकर्मकः । अन्तर्भावितण्यर्थः सकर्मको भवति । राज- युध्वा । राजानं योधितवानित्यर्थः । राजकृत्वा ॥ सहे च ॥ ९६ ॥ सहशब्दे चोपपदे युधिकृञोर्धात्वोः क्वनिप्प्रत्ययो भवति । असत्त्ववा- चित्वादत्रोपपदं कर्मणा विशेष्यते । सहयुध्वा । सहकृत्वा ॥ सप्तम्यां जनेर्डः ॥ ९७ ॥ सप्तम्यन्तउपपदे जनेर्धातोर्डः प्रत्ययो भवति । उपसरे जातः उपसरजः । मन्दुरजः ॥ पञ्चम्यामजातौ ॥ ९८ ॥ पञ्चम्यन्तउपपदे जातिवर्जिते जनेर्डः प्रत्ययो भवति । बुद्धिजः । संस्का- रजः । दुःखजः । अजाताविति किम् । हस्तिनो जातः । अश्वाज्जातः ॥ उपसर्गे च संज्ञायाम् ॥ ९९ ॥ उपसर्गे चोपपदे जनेर्डः प्रत्ययो भवति संज्ञायां विषये । समुदायोपाधिः संज्ञा । अथेमा मानव्यो प्रजाः ॥ अनौकर्मणि ॥ १०० ॥ अनुपूर्वाद् जने कर्मण्युपपदे डः प्रत्ययो भवति । पुमांसमनुजातः पुम- नुजः । स्त्र्यनुजः ॥ अन्येष्वपि दृश्यते ॥ १०१ ॥ अन्येष्वप्युपपदेषु कारकेषु जनेर्डप्रत्ययो दृश्यते । सप्तम्यामित्युक्तमसप्त- म्यामपि दृश्यते । न जायते इत्यजः । द्विर्जाताः द्विजाः । पञ्चम्यामजातावि- त्युक्तं जातावपि दृश्यते । ब्राह्मणजो धर्मः । क्षत्रियजं युद्धम् । उपसर्गे संज्ञा- यामित्युक्तम् असंज्ञायामपि दृश्यते । अभिजाः । परिजाः । केशाः । नखाः

१८६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ कर्मणीत्युक्तमर्कर्मण्यपि दृश्यते । अनुजातः । अनुजः । अपिशब्दः सर्वोपाधि- व्यभिचारार्थः । तेन धात्वन्तरादपि भवति कारकान्तरेपि । परितः खाता परिखा । आखा ॥ निष्ठा ॥ १०२ ॥ क्तक्तवतू निष्ठेत्युक्तं स निष्ठासंज्ञकः प्रत्ययो भूते भवति । कृतम् । कृतवान् । भुक्तम् । भुक्तवन् । निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः । संज्ञायां क्तक्तवतू भाव्येते । सतोश्चानयोः संज्ञया भाव्यम् । नैष दोषः । भाविनी संज्ञा विज्ञायते । स भूते भवति यस्यैतस्य निष्ठेत्येषा संज्ञा भवति । सामर्थ्यात् क्तक्तवत्वोर्विधानमेतत् ॥ आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या ॥ * ॥ प्रकृतः कटं देव- दत्तः । प्रकृतवान् कटं देवदत्तः ॥ सुयजोर्ङ्वनिप् ॥ १०३ ॥ सुनोतेर्यजतेश्च ङ्वनिप् प्रत्ययो भवति । सुत्वा । यज्वा ॥ जीर्यतेरतृन् ॥ १०४ ॥ भूतइति वर्तते । जीर्यतेरतृन् प्रत्ययो भवति भूते । जरन् । जरन्तौ । जरन्तः । वासरूपेण निष्ठा । जीर्णः । जीर्णवानिति ॥ छन्दसि लिट् ॥ १०५ ॥ भूत इत्येव । छन्दसि विषये धातोर्लिट्प्रत्ययो भवति । अहं सूर्यमुभ- यतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी आततान । ननु * छन्दसि लुङ्लङ्लिट इति सामान्येन लिड्विहित एव । धातुसंबन्धे स विधिरयं त्वविशेषेण ॥ लिटः कानज्वा ॥ १०६ ॥ छन्दसि लिटः कानजादेशो भवति वा । अग्निं चिक्यानः । सोमं सुषु- वाणः । वह्निं सुषुवाणः । न च भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावा- पृथिवी आततान । लिड्ग्रहणं किम् । न पूर्वस्यैव प्रकृतस्यादेशविधाने विभक्ति- विपरिणामो भविष्यति । लिङ्मात्रस्य यथा स्यात् । योपि परोक्षे विहितस्तस्या- प्ययमादेशो भवति ॥ क्वसुश्च ॥ १०७ ॥ छन्दसि लिटः क्वसुरादेशो भवति । जक्षिवान् । पपिवान् । न च भवति । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ भाषायां सदवसश्रुवः ॥ १०८ ॥ सद वस श्रु इत्येतेभ्यः परस्य लिटो भाषायां विषये वा क्वसुरादेशो भ- वति । आदेशविधानादेव लिडपि तद्विषयोऽनुमीयते । उपसेदिवान् कौत्सः

पाणिनिम् । तेन मुक्ते यथा प्राप्तं प्रत्यया भवन्ति । उपासदत् । उपासीदत् । उपससाद । अनुषिष्वान्कौत्सः पाणिनिम् । अन्ववात्सीत् । अन्ववसत् । अनु- वास । उपशुश्रुवान्कौत्सः पाणिनिम् । उपाश्रौषीत् । उपाशृणोत् । उपशुश्राव । लुङ्लङ्घिषये परस्तादनुवृत्तेः क्वसुर्भवति ॥ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ॥ १०९ ॥ उपेयिवान् अनाश्वान् अनूचान इत्येते शब्दा निपात्यन्ते । उपपूर्वादिणः क्वसुः, द्विर्वचनमभ्यासदीर्घत्वं तत्सामर्थ्यादेकादेशप्रतिबन्धः, तत्र वस्वेकाजाद्घ- सामित्यनेकाच्त्वादिटि प्राप्ते स निपात्यते, अभ्यासस्य श्रवणं धातुरूपस्य यणादेशः । उपेयिवान् । क्रादिनियमात्प्राप्तश्च वस्वेकाजाद्धसामिति प्रतिषिद्धः स पुनरिट् प्रतिप्रसूयते, तेनाजादौ न भवति । उपेयुषः । उपेयुषा । न चात्रोपस- र्गान्तं, नान्योपसर्गपूर्वाच्चिरुपसर्गाच्च भवत्येव । समीयिवान् । ईयिवान् । वा- क्वचनानुवृत्तेश्च पूर्ववल्लुङादयोपि भवन्ति । उपागात् । उपैत् । उपेयाय । अश्ना- तेर्नञ्पूर्वात् क्वसुर्निपात्यते, दड्भावश्च । अनाश्वान् । नाशीत् । नाश्नात् । ना- श । वचेरनुपूर्वात्कर्त्तरि कानन्निपात्यते । अनूचानः । अन्ववोचत् । अन्वब्रवीत् । अनूवाच ॥ लुङ् ॥ ११० ॥ भूतइत्येव । भूतेऽर्थे वर्त्तमानाद् धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । अकार्षीत् । अहार्षीत् ॥ वसतेर्लुङ् रात्रिविशेषे जागरणसंततौ वक्तव्यः ॥ * ॥ भवानुषितः । अहमत्रावात्सम् ॥ अनद्यतने लङ् ॥ १११ ॥ भूतइत्येव । अनद्यतनइति बहुव्रीहिनिर्देशः । अविद्यमानानद्यतने भूतेऽर्थे वर्त्तमानाद्धातोर्लङ् प्रत्ययो भवति । अकरोत् । अहरत् । बहुव्रीहिनिर्देशः किमर्थः । अद्य ह्यो वा अभुञ्ज्महीति व्यामिश्रे मा भूत् ॥ परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयो- क्तुर्दर्शनविषये लङ्वक्तव्यः ॥ * ॥ अरुणद्यवनः साकेतम् । अरुणद्यवनो माध्य- मिकानिति ॥ अभिज्ञावचने लृट् ॥ ११२ ॥ अभिज्ञा स्मृतिस्तद्वचनउपपदे भूतानद्यतने लृट् प्रत्ययो भवति । लङो- पवादः । अभिजानासि देवदत्त कश्मीरेषु वत्स्यामः । वचनग्रहणं पर्यायर्थम् । अभिजानासि स्मरसि बुध्यसे चेतयसइति ॥ न यदि ॥ ११३ ॥ यच्छब्दसहिते ऽभिज्ञावचनउपपदे लृट् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः

१९८ ॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ प्रतिषिध्यते । अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेष्ववसाम । वासमात्रं स्मर्यते । नत्वपरं किं चिल्लक्ष्यते । तेन उत्तरसूत्रस्य नायं विषयः ॥ विभाषा साकाङ्क्षे ॥ ११४ ॥ यदिति नानुवर्त्तते । उभयत्र विभाषेयम् । अभिज्ञावचनउपपदे यच्छ- ब्दसहिते केवले च विभाषालृट् प्रत्ययो भवति साकाङ्क्षश्चेत्प्रयोक्ता । लक्ष्यल- क्षणयोः संबन्धे प्रयोक्तुराकाङ्क्षा भवति । अभिजानासि देवदत्त कश्मीरेषु वत्स्या- मस्तत्रौदनं भोक्ष्यामहे । अभिजानासि देवदत्त मगधेषु वत्स्यामः तत्रौदनं भोक्ष्या- महे । यदि खल्वपि । अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेषु वत्स्यामः, यत्तत्रौदनं भोक्ष्यामहे । अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरेष्ववसाम, यत्तत्रौदनमभुञ्ज्महि । वासो लक्षणं, भोजनं लक्ष्यम् ॥ परोक्षे लिट् ॥ ११५ ॥ भूतानद्यतनइति वर्तते । तस्य विशेषणं परोक्षग्रहणम् । भूतानद्यतनपरो- क्षेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लिट् प्रत्ययो भवति । ननु धात्वर्थः सर्वः परोक्ष एव । सत्य- मेतत् । अस्ति तु लोके धात्वर्थेनापि कारकेषु प्रत्यक्षाभिमानः, स यत्र नास्ति त- त्परोक्षमित्युच्यते । चकार । जहार । उत्तमविषयेऽपि चित्तविक्षेपात् परोक्षता संभ- वत्येव । तद्यथा । सुप्तोऽहं किल विललाप ॥ अत्यन्तापह्नवे च लिद्वक्तव्यः ॥ * ॥ कलिङ्गेषु स्थितोऽसि, नाहं कलिङ्गं जगाम । दक्षिणापथं प्रविष्टोऽसि, नाहं दक्षि- णापथं प्रविवेश ॥ हशश्वतोर्लङ् च ॥ ११६ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षे ऽर्थे लिटि प्राप्ते हशश्वतोरुपपदयोर्लङ् प्रत्ययो भव- ति । चकाराल्लिट् च । इति ह करोत् । इति ह चकार । शश्वदकरोत् । श- श्वच्चकार ॥ प्रश्ने चासन्नकाले ॥ ११७ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षइति वर्तते । तस्य विशेषणमेतत् । प्रष्टव्यः प्रश्नः । आसन्नकाले पृच्छ्यमाने भूतानद्यतनपरोक्षेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लङ्लिटौ प्रत्ययौ भवतः कश्चित्कं चित्पृच्छति । अगच्छद्देवदत्तः । जगाम देवदत्तः । अयजद् देवदत्तः । इयाज देवदत्तः । प्रश्नइति किम् । जगाम देवदत्तः । आसन्नकाल- इति किम् । भवन्तं पृच्छामि, जघान कंसं किल वासुदेवः ॥ लट् स्मे ॥ ११८ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षइति वर्तते । स्मशब्दउपपदे भूतानद्यतनपरोक्षे लट् प्रत्ययो भवति । लिटोऽपवादः । नलेन स्म पुराधीयते । कथंया स्म पुराधीयते ॥

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १८९ अपरोक्षे च ॥ ११९ ॥ अपरोक्षे च भूतानद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः स्मउपपदे लट् प्रत्ययो भव- ति । एवं स्म पिता ब्रवीति । इति स्मोपाध्यायः कथयति ॥ ननौ पृष्टप्रतिवचने ॥ १२० ॥ अनद्यतने परोक्षइति निवृत्तम् । भूतसामान्ये विधिरयम् । ननुशब्दउप- पदे प्रश्नपूर्वके प्रतिवचने भूतेऽर्थे लट् प्रत्ययो भवति । लुङोऽपवादः । अकार्षीः कटं देवदत्त, ननु करोमि भोः । अवोचस्तत्र किं चिद्देवदत्त, ननु ब्रवीमि भोः । पृष्टप्रतिवचन इति किम् । नन्वकार्षीन्माणवकः ॥ नन्वोर्विभाषा ॥ १२१ ॥ भूतइत्येव । नशब्दे नुशब्दे चोपपदे पृष्टप्रतिवचने विभाषा लट् प्रत्ययो भवति भूते । अकार्षीः कटं देवदत्त, न करोमि भोः । नाकार्षम् । अहं नु क- रोमि । अहं न्वकार्षम् ॥ पुरि लुङ् चास्मे ॥ १२२ ॥ अनद्यतनग्रहणमिह मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते । पुरःशब्दउपपदे स्मशब्दव- र्जिते भूतानद्यतनेऽर्थे विभाषा लुङ् प्रत्ययो भवति लट् च । ताभ्यां मुक्ते पक्षे यथाविषयमन्येऽपि प्रत्यया भवन्ति । वसन्तीह पुरा छात्राः । अवात्सुः पुरा छा- त्राः । अवसञ्चिह पुरा छात्राः । ऊषुरिह पुरा छात्राः । अस्मेति किम् । न- लेन स्म पुराधीयते ॥ वर्त्तमाने लट् ॥ १२३ ॥ आरब्धोऽपरिसमाप्तश्च वर्त्तमानः, तस्मिन्वर्तमानेऽर्थे वर्तमानाद्धातोः लट् प्रत्ययो भवति । पचति । पठति ॥ लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ॥ १२४ ॥ लटः शतृशानचावित्येतावादेशौ भवतः, अप्रथमान्तेन चेत्तस्य सामा- नाधिकरण्यं भवति । पचन्तं देवदत्तं पश्य । पचमानं देवदत्तं पश्य । पचता कृतम् । पचमानेन कृतम् । अप्रथमासमानाधिकरणे इति किम् । देवदत्तः पचति । लडिति वर्तमाने पुनर्लट्ग्रहणमधिकविधानार्थम् । क्वचित् प्रथमासमानाधिक- रणेऽपि भवति । सन्ब्राह्मणः । अस्ति ब्राह्मणः । विद्यते ब्राह्मणः । विद्यमानो ब्राह्मणः । जुह्वत् । जुहोति । अधीयानः । अधीते ॥ माद्याक्रोशे ॥ * ॥ मा पचन् । मा पचमानः । के चिद्विभाषाग्रहणमनुवर्तयन्ति नन्वोर्विभाषेति । सा च व्यवस्थिता । तत्र यथादर्शनं प्रयोगा नेतव्याः ॥ सम्बोधने च ॥ १२५ ॥

१८० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ प्रथमासमानाधिकरणार्थ चारम्भः । संबोधने च विषये लटः शतृशा- नचौ प्रत्ययौ भवतः । हे पचन् । हे पचमान ॥ लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ॥ १२६ ॥ लक्ष्यते चिह्नयते येन तल्लक्षणम् । जनको हेतुः । धात्वर्थविशेषणं चैतत् । लक्षणहेतौ चार्थे वर्त्तमानाद्धातोः परस्य लटः शतृशानचावादेशौ भवतः । तौ चे- तल्लक्षणहेतू क्रियाविषयौ भवतः । लक्षणे । शयाना भुञ्जते यवनाः । तिष्ठन्तोऽनु- शासति गणकाः । हेतौ । अर्जयन्वसति । अधीयानो वसति । लक्षणहेत्वोरिति किम् । पचति । पठति । क्रियाया इति किम् । द्रव्यगुणयोर्मा भूत् । यः कम्पते सोऽश्वत्थः । यदुत्प्लवते तल्लघु । यन्निषीदति तद्गुरु । लक्षणहेत्वोरिति निर्देशः पूर्वनिपातव्यभिचारचिह्नम् ॥ तौ सत् ॥ १२७ ॥ तौ शतृशानचौ सत्संज्ञौ भवतः । तौ ग्रहणमुपाध्यसंसर्गार्थम् । शतृशान- ञ्मात्रस्य संज्ञा भवति । ब्राह्मणस्य कुर्वन् । ब्राह्मणस्य कुर्वाणः । ब्राह्मणस्य करिष्यन् । ब्राह्मणस्य करिष्यमाणः । सत्प्रदेशाः पूरणगुणसुहितार्थसद्व्ययेतव्ये- त्येवमादयः ॥ पूङ्यजोः शानन् ॥ १२८ ॥ पूङो यजेश्च धातोः शानन् प्रत्ययो भवति । पवमानः । यजमानः । यदि प्रत्ययाः शानचादयो न लादेशाः, कथं सोमं पवमानो नह्यमाद्यान इति षष्ठी- प्रतिषेधः । तृचिति प्रत्याहारनिर्देशात् । क्व संनिविष्टानां प्रत्याहारः । लटः शतृ इत्यतः प्रभृति आ तृनो नकारात् ॥ द्विषः शतुर्वा वचनम् ॥ * ॥ चोर- स्यद्विषन् । चोरं द्विषन् ॥ ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश् ॥ १२६ ॥ ताच्छील्यं तत्स्वभावता । वयः शरीरावस्था यौवनादिः । शक्तिः साम- र्ध्यम् । ताच्छील्यादिषु धातोश्चानश् प्रत्ययो भवति । ताच्छील्ये तावत् । कतीह मण्डयमानाः । कतीह भूषयमाणाः । वयोवचने । कतीह कवचं पर्यस्यमानाः । कतीह शिखण्डं वहमानाः । शक्तौ । कतीह निघ्नानाः । कतीह पचमानाः ॥ इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि ॥ १३० ॥ इङो धारेश्च धात्वोः शतृप्रत्ययो भवति अकृच्छ्रिणि कर्त्तरि । यत्नतः सुखसाध्यो यस्य कर्तुर्धात्वर्थः सो ऽकृच्छ्री । अधीयन् पारायणम् । धारयन्नुप- निबन्धम् । अकृच्छ्रिणीति किम् । कृच्छ्रेणाधीते । कृच्छ्रेण धारयति ॥ द्विषो ऽमित्रे ॥ १३१ ॥

अमित्रः शत्रुः । अमित्रे कर्त्तरि द्विषेर्द्धातोः शतृप्रत्ययो भवति । द्विषन् द्विषन्तौ । द्विषन्तः । अमित्रइति किम् । द्वेष्टि भार्या पतिम् ॥ सुञो यज्ञसंयोगे ॥ १३२ ॥ यज्ञेन संयोगो यज्ञसंयोगः । यज्ञसंयुक्ते ऽभिषवे वर्त्तमानात्सुनोतेर्द्धातोः शतृप्रत्ययो भवति । सर्वे सुन्वन्तः । सर्वे यजमानः सत्त्रिण उच्यन्ते । संयोग- ग्रहणं प्रधानकर्तृप्रतिपत्त्यर्थम् । याजकेषु मा भूत । यज्ञसंयोगइति किम् । सु- नोति सुराम् ॥ अर्हः प्रशंसायाम् ॥ १३३ ॥ प्रशंसा स्तुतिः । अर्हतेर्द्धातोः प्रशंसायां शतृप्रत्ययो भवति । अर्हन्निह भवा- न्विद्याम् । अर्हन्निह भवान्पूजाम् । प्रशंसायामिति किम् । अर्हति चोरो वधम् ॥ आक्वेस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ॥ १३४ ॥ भाजभासेति क्विपं वक्ष्यति । आ एतस्मात् क्विपशब्दाद्यानित ऊर्ध्वम- नुक्रमिष्यामस्तच्छीलादिषु कर्तृषु ते वेदितव्याः । अभिविधौ चायमाङ् । तेन क्विपोऽप्ययमर्थनिर्देशः । तदिति धात्वर्थः शीलादिविशेषणत्वेन निर्द्दिश्यते । तच्छीलो यः स्वभावतः फलानपेक्षस्तत्र प्रवर्त्तते । तद्धर्मा तदाचारः, यः स्व- धर्मे ममायमिति प्रवर्त्तते विनापि शीलेन । तत्साधुकारी यो धात्वर्थे साधु करोति । उत्तरत्रैवोदाहरिष्यामः ॥ तृन् ॥ १३५ ॥ सर्वधातुभ्यस्तृन्प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । तकारः स्वरार्थः । तच्छीले तावत् । कर्त्ता कटान् । वदिता जनापवादान् । तद्धर्मिणि । मुण्डयि- तारः श्राविष्ठायना भवन्ति वधूमूढाम् । अन्नमपहर्त्तार आहरका भवन्ति श्राद्धे सिद्धे । उचेतारस्तौल्वलायना भवन्ति पुत्रे जाते तत्साधुकारिणि । कर्त्ता क- टम् । गन्ता खेटम् ॥ तृन्विधावुत्वित्त्वं चानुपसर्गस्य ॥ * ॥ होता । पोता । अनु- पसर्गस्येति किम् । उद्गाता । प्रतिहर्त्ता । तृन्नेव भवति । स्वरविशेषः ॥ नयते- र्बुक् च ॥ * ॥ नेष्टा ॥ त्विषेर्द्देवतायामकारश्चोपधाया अनिट्त्वं च ॥ * ॥ त्वष्टा ॥ चदेश्च नियुक्ते ॥ * ॥ चत्ता । क्व चिदधिकृत उच्यते ॥ हन्तेश्च तृत्व्य् ॥ * ॥ सत्तृभ्यः संगृहीतृभ्यः । स्वरे विशेषः ॥ अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्प चोत्पतोन्मदरुच्यपत्र- पवृधुवृधूसहचर इष्णुच् ॥ १३६ ॥ अलंङ्कृञादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययो भवति । अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजनिष्णुः । उत्पचिष्णुः । उत्पत्निष्णुः । उन्म-

, न, ु, श, ा, स, न, ा, त, ् Wait, it literally looks like: "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" or "किङ्गितोरीत्यनुशासनात्" or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्"! Look at: 'कि' 'न्दि' 'तो' 'री' 'त्य' 'नु' 'शा' 'स' 'नात्' ! Yes, it literally looks like "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" (a printer's error for क्ङितोरीत्यनुशासनात्) or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्"! Wait, look at 'न्दि': is it 'न्दि' or 'ङ्ङि'? Wait, look at the letter: 'न्' joined to 'द' with 'ि'? No, look at the bottom: it has a rounded back like 'द'. Yes! It is printed as "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्"! Wait, let's transcribe faithfully what is printed: "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्". Wait, look at the dot above? There is no dot. It's 'किन्ङितोरीत्यनुशासनात्' or 'किन्दितोरीत्यनुशासनात्'. Let's look closely: 'कि', then 'न्' attached to

॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ १८३ घिनुणनुवर्त्तते । संपूर्वादिभ्यो धातुभ्यो घिनुण् भवति तच्छीलादिषु । पृची संपर्के इति रुधादिर्गृह्यते न त्वदादिर्लुग्विकरणत्वात् । परिदेविर्भ्वादिर्गृ- ह्यते देवृ देवनइति । क्षिप प्रेरणे दिवादिस्तुदादिश्च सामान्येन गृह्यते । युज समाधौ दिवादिः । युजिर् योगे रुधादिः । द्वयोरपि ग्रहणम् । रञ्ज रागइत्य- स्य निपातनादनुनासिकलोपः । संपर्की । अनुरोधी । आयामी । आयासी । परि- चारी । संसर्गी । परिदेवी । संज्वारी । परिक्षेपी । परिरटी । परिवादी । परि- दाही । परिमोही । दोषी । द्वेषी । द्रोही । दोही । योगी । चाक्रोडी । विवेकी । त्यागी । रागी । भागी । अतिचारी । अपचारी । आमोषी । अभ्याघाती ॥ वौ कषलसकत्थस्तम्भः ॥ १४३ ॥ कष हिंसार्थः । ल

लङ्करिष्णुरेव भवति" or what? Wait! In Kashika 3.2.150: "ताच्छीलिकेषु मिथो वासरूपविधिर्नास्तीति । तेनालंकरिष्णुरेव भवति नालंकर्त्ता ।" Wait! Look at: तेनालंकरिष्णुरेव भवत्यलंकर्त्ता ।? Wait, look at: तेनालं Then: क रि ष्णु रे व ? Wait! Look at the glyphs: क रि ष्णु रे व Wait! Does it say तेनालंकरिष्णुरेव भवति नालंकर्त्ता? Look at: ते ना लं क रि ष्णु रे व -> wait, after तेनालं: There is क र्त्ता तृ न्? Wait, look at: तेनालं Then a consonant cluster: क with र् on top, त्त् in the middle... wait, look at र्त्ता in line 16: गन्ता has न्ता. Wait! Look at line 13: तेनालंकर्त्ता तृन् भवत्यलंकरिष्णुः । Wait, let's re-examine: First glyph after

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image into pure Devanagari Markdown:

॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ १८५ लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशॄभ्य उकञ् ॥ १५४ ॥ लषादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषूऽकञ् प्रत्ययो भवति । अप- लाषुकं वृषलसंगतम् । प्रपातुका गर्भा भवन्ति । उपपादुकं सत्त्वम् । उपस्था- युका एनं पशवो भवन्ति । प्रभावुकमन्नं भवति । प्रवर्षुकाः पर्जन्याः । आघा- तुकं कापालिकस्य शूलम् । कामुका इमं स्त्रियो भवन्ति । आगामुकं वारा- णसों रत आहुः । किंशाफकं तीत्थमाहुः ॥ जल्पभिक्षुकुट्टलुण्टवृङः षाकन् ॥ १५५ ॥ जल्पादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु षाकन् प्रत्ययो भवति । षकारो ङीबर्थः । जल्पाकः । भिक्षाकः । कुट्टाकः । लुण्टाकः । वराकः ।

? No, look at 'व' in 'भवति' at the end of L11, or 'व' in 'विदुरः'. It's identical to 'व'. So it is indeed printed as 'सवन्तेभ्यो' (or 'सनन्तेभ्यो' with broken 'न').

भवति । चिकीर्षुः । जिहीर्षुः । आशंसुः । भिक्षुः । शंसः शसि इच्छायामि-

त्यस्य ग्रहणं, न शंसेः स्तुत्यर्थस्य ॥ Wait, is there a comma after ग्रहणं? Look at L31: "त्यस्य ग्रहणं, न शंसेः स्तुत्यर्थस्य ॥" Yes, there is a comma!

• व्यधेरित्यारभ्य विधुर इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते । Wait, does it start with *? Yes: * व्यधेरित्यारभ्य विधुर इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

Everything is clear and verified.१९६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ १ ॥ भञ्ज भास मिद इत्येतेभ्यो घुरच् प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । भङ्गुरं काष्ठम् । घित्त्वा

न्दोरारुः" - the pratyaya is "आरुः". So: "कर्तृष्वारुप्रत्ययो भवति" or "कर्तृष्वा रुः प्रत्ययो भवति" or "कर्तृष्वाः"? It is clearly intended as: "कर्तृष्वारुः प्रत्ययो भवति ।" Wait, looking closely at the image: 'दिषु कर्तृष्वाः प्रत्ययो भवति' - no, look at the two dots: wait, above the two dots, is there an arch? No, it's just ':', a visarga! Wait, why would there be a visarga after 'ष्वा'? Wait! Look at the letter before the visarga: is it 'ष्वा' or 'ष्वारु'? No, look at: 'क' 'र्तृ' 'ष्वा' ':' - wait, could it be "कर्तृष्वाः"? No, wait! Look at the word: is it "कर्तृष्वा" or "कर्तृषु"? The u-matra on ष is down. But here there is an AA-matra to the right! And a va-phala at the bottom! So it is definitely 'ष्वा'. Then there is a visarga-like mark, or is it 'रुः' where 'रु' is very narrow? Wait, in Devanagari, 'रु' has a rounded back. A colon (:) is just two dots. Here it is literally two

१९८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ईश ऐश्वर्ये । भासृ दीप्तौ । पिसृ पेसृ गतौ । कस गतौ । एतेभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु वरच् प्रत्ययो भवति । स्थावरः । ईश्वरः । पेश्वरः । विकस्वरः ॥ यश्च यङः ॥ १७६ ॥ या प्रापणे । अस्मादाङन्तात्सच्छीलादिषु कर्तृषु वरच् प्रत्ययो भवति । यायावरः ॥ भ्राजभासधुर्विद्द्युतोर्जिपृजुग्रावस्तुवः क्विप् ॥ १७७ ॥ भ्राजादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप् प्रत्ययो भवति । विभ्राट् । विभ्राजौ । विभ्राजः । भाः । भासौ । भासः । धूः । धुरौ । धुरः । विद्युत् । विद्युत्तौ । विद्युतः । ऊर्क् । ऊर्जौ । ऊर्जः । पूः । पुरौ । पुरः । जवतेर्दीर्घश्च निपात्यते * । जूः । जुवौ । जुव

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १९९ भुव इति वर्तते । वि प्र सम् इत्येवंपूर्वाद्भवतेर्धातोः डुप्रत्ययो भवति, न चेत्संज्ञा गम्यते । विभुः सर्वगतः । प्रभुः स्वामी । संभुर्जनिता । असंज्ञाया- मिति किम् । विभूर्नाम कश्चित् ॥ डुप्रकरणे मितद्र्वादिभ्य उपसंख्या- नम् ॥ * ॥ मितं द्रवति मितद्रुः । शंभुः ॥ धः कर्मणि ष्ट्रन् ॥ १८१ ॥ धयतेर्धातोश्च कर्मणि कारके ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति । षकारो ङीषर्थः । धयन्ति तां दधति वा भैषज्यार्थमिति धात्री । स्तनदायिनी आमलकी चोच्यते ॥ दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतद- शनहःकरणे ॥ १८२ ॥ दाम् लवने । णीञ् प्रापणे । शसु हिंसायाम् * । यु मिश्रणे । युजिर् योगे ष्टुञ् स्तुतौ । तुद व्यथने । षिञ् बन्धने । षिचिर् क्षरणे । मिह सेचने । पतॢ गतौ । दंश दशने । णह बन्धने । एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति । दान्त्यनेनेति दाम्त्रम् । नेत्रम् । शस्त्रम् । योत्रम् । योक्त्रम् । स्तोत्रम् । तोत्त्रम् । सेत्रम् । सेक्तम् । मेढ्रम् । पत्त्रम् । दंष्ट्रा । अजादित्वात् टाप् न ङीप् । दंशेरनुनासिकलोपेन निर्देशो ज्ञापनार्थः क्ङितो ऽन्यस्मिन्नपि प्रत्यये नलोपः क्वचिद्भवतीति तेन ल्युट्यपि भवति । दशनम् । नद्धी ॥ हलसूकरयोः पुवः ॥ १८३ ॥ पू इति पूङ्प्वोस्सामान्येन ग्रहणम् । अस्माद्धातोः करणे कारके ष्ट्रन् प्रत्ययो भवति । तच्चेत्करणं हलसूकरयोरवयवो भवति । हलस्य पोत्रम् । सूकरस्य पोत्रम् । मुखमुच्यते ॥ अर्त्तिलूहूधूसूखनसहचर इत्रः ॥ १८४ ॥ ऋ गतौ । लूञ् छेदने । धू विधूनने । षू प्रेरणे । खनु अवदारणे । षह मर्षणे । चर गतिभक्षणयोः । एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके इत्रप्रत्ययो भवति । अरित्रम् । लवित्रम् । धवित्रम् । सवित्रम् । खनित्रम् । सहित्रम् । चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् ॥ १८५ ॥ पूङ्प्वोः सामान्येन ग्रहणम् । पवतेर्धातोः करणे कारके इत्रप्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । दर्भः पवित्रम् । बर्हिष्पवित्रम् ॥ कर्त्तरि चर्षिदेवतयोः ॥ ॥ १८६ ॥ पुव इति वर्तते । पुवः करणे कर्तरि च इत्रप्रत्ययो भवति । ऋषिदे- वतयोर्यथासंख्यं संबन्धः । ऋषौ करणे देवतायां कर्तरि । पूयते ऽनेनेति पवि-

• शसु हिंसायाम् । शंसु स्तुतौ च । द्वयोरपि ग्रहणमिति वा० ।

३०० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ च्नेयम्ऋषिः । देवतायाम् । अग्निः पवित्रं स मा पुनातु । वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रं ते मा पुनन्तु ॥ ञीतः क्तः ॥ १८७ ॥ ञि इत्यस्यासौ ञीत । ञीतो धातोर्वर्त्तमाने ऽर्थे क्तप्रत्ययो भवति । भूते निष्ठा विहिता वर्तमाने न प्राप्नोतीति विधीयते । ञिमिदा स्नेहने । मिन्नः । ञिक्ष्विदा । क्ष्विण्णः । ञिधृषा । धृष्टः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ॥ १८८ ॥ मतिरिच्छा । बुद्धिर्ज्ञानम् । पूजासत्कारः । एतदर्थेभ्यश्च धातुभ्यो वर्त्तमानार्थे क्तप्रत्ययो भवति । राज्ञां मतः । राज्ञामिष्टः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञां ज्ञातः । राज्ञां पूजितः । राज्ञामर्चितः । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः । शीलितो रक्षितः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुषितश्चोभावभिव्याहृत इत्यपि ॥ हृष्टतुष्टौ तथा कान्तस्तथोभौ संयतोद्यतौ । कष्टं भविष्यतीत्याहुरमृतः पूर्ववत्स्मृतः ॥ कष्ट इति भविष्यति काले । अमृत इति पूर्ववत् । वर्त्तमान इत्यर्थः । तथा । सुप्तः * । शयितः । आशितः । लिप्तः । तृप्तः । इत्येवमादयोऽपि वर्त्तमाने द्रष्टव्याः ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ उणादयो बहुलम् ॥ १ ॥ वर्त्तमानइत्येव, संज्ञायामिति च । उणादयः प्रत्यया वर्त्तमानार्थे संज्ञायां विषये बहुलं भवन्ति । यतो विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । के चिदविहिता एव प्रयोगत उन्नीयन्ते । कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् । कारुः । वायुः । पायुः । जायुः । मायुः । स्वादुः । साधुः । आशुः । * शप्त इति पा० ।

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २०१ बाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् । कार्यसशेषविधेश्च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥ १ ॥ नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ॥ २ ॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ ३ ॥ भूतेपि दृश्यन्ते ॥ २ ॥ पूर्वेण वर्तमानाधिकाराद्भूतार्थमिदं वचनम् । भूते काले उणादयः प्रत्यया दृश्यन्ते । वृत्तमिदं वर्त्म । चरितं तदिति चर्म । भसितं तदिति भस्म । दृशिग्रहणं प्रयोगानुसारार्थम् ॥ भविष्यति गम्यादयः ॥ ३ ॥ भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति । प्रत्ययस्यैव भवि- ष्यत्कालता विधीयते न प्रकृतेः । गमी ग्रामम् । आगामी । प्रस्थायी । प्रति- रोधी । प्रतिबोधी । प्रतियोधी । प्रतियोगी । प्रतियायी । आयायी । भावी ॥ अनद्यतनउपसंख्यानम् ॥ * ॥ श्वो गमी ग्रामम् ॥ यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥ ४ ॥ भविष्यतीत्येव । यावत्पुराशब्दयोर्निपातयोरुपपदयोर्भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । यावद्भुङ्क्ते । पुरा भुङ्क्ते । निपातयोरिति किम् । यावद्वास्यति तावद्भोक्ष्यते । करणभूतया पुरा व्रजिष्यति ॥ विभाषा कदाकर्ह्योः ॥ ५ ॥ कदा कर्हि इत्येतयोरुपपदयोर्विभाषा भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । कदा भुङ्क्ते । कदा भोक्ष्यते । कदा भोक्ता । कर्हि भुङ्क्ते । कर्हि भोक्ष्यते । कर्हि भोक्ता ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ ६ ॥ विभाषेति वर्तते । किमो वृत्तं किंवृत्तम् ॥ वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् डतरडतमौ चेति परिसंख्यानं स्मर्यते ॥ किंवृत्तउपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोर्विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । लिप्सा, लब्धुमिच्छा प्रार्थनाभिलाषः । कं भवन्तो भोजयन्ति । कं भवन्तो भोजयितारः । लब्धु- कामः पृच्छति । कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा । कतमो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा । लिप्सायामिति किम् । कः पाटलिपुत्रं गमिष्यति ॥