काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

अमित्रः शत्रुः । अमित्रे कर्त्तरि द्विषेर्द्धातोः शतृप्रत्ययो भवति । द्विषन् द्विषन्तौ । द्विषन्तः । अमित्रइति किम् । द्वेष्टि भार्या पतिम् ॥ सुञो यज्ञसंयोगे ॥ १३२ ॥ यज्ञेन संयोगो यज्ञसंयोगः । यज्ञसंयुक्ते ऽभिषवे वर्त्तमानात्सुनोतेर्द्धातोः शतृप्रत्ययो भवति । सर्वे सुन्वन्तः । सर्वे यजमानः सत्त्रिण उच्यन्ते । संयोग- ग्रहणं प्रधानकर्तृप्रतिपत्त्यर्थम् । याजकेषु मा भूत । यज्ञसंयोगइति किम् । सु- नोति सुराम् ॥ अर्हः प्रशंसायाम् ॥ १३३ ॥ प्रशंसा स्तुतिः । अर्हतेर्द्धातोः प्रशंसायां शतृप्रत्ययो भवति । अर्हन्निह भवा- न्विद्याम् । अर्हन्निह भवान्पूजाम् । प्रशंसायामिति किम् । अर्हति चोरो वधम् ॥ आक्वेस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु ॥ १३४ ॥ भाजभासेति क्विपं वक्ष्यति । आ एतस्मात् क्विपशब्दाद्यानित ऊर्ध्वम- नुक्रमिष्यामस्तच्छीलादिषु कर्तृषु ते वेदितव्याः । अभिविधौ चायमाङ् । तेन क्विपोऽप्ययमर्थनिर्देशः । तदिति धात्वर्थः शीलादिविशेषणत्वेन निर्द्दिश्यते । तच्छीलो यः स्वभावतः फलानपेक्षस्तत्र प्रवर्त्तते । तद्धर्मा तदाचारः, यः स्व- धर्मे ममायमिति प्रवर्त्तते विनापि शीलेन । तत्साधुकारी यो धात्वर्थे साधु करोति । उत्तरत्रैवोदाहरिष्यामः ॥ तृन् ॥ १३५ ॥ सर्वधातुभ्यस्तृन्प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । तकारः स्वरार्थः । तच्छीले तावत् । कर्त्ता कटान् । वदिता जनापवादान् । तद्धर्मिणि । मुण्डयि- तारः श्राविष्ठायना भवन्ति वधूमूढाम् । अन्नमपहर्त्तार आहरका भवन्ति श्राद्धे सिद्धे । उचेतारस्तौल्वलायना भवन्ति पुत्रे जाते तत्साधुकारिणि । कर्त्ता क- टम् । गन्ता खेटम् ॥ तृन्विधावुत्वित्त्वं चानुपसर्गस्य ॥ * ॥ होता । पोता । अनु- पसर्गस्येति किम् । उद्गाता । प्रतिहर्त्ता । तृन्नेव भवति । स्वरविशेषः ॥ नयते- र्बुक् च ॥ * ॥ नेष्टा ॥ त्विषेर्द्देवतायामकारश्चोपधाया अनिट्त्वं च ॥ * ॥ त्वष्टा ॥ चदेश्च नियुक्ते ॥ * ॥ चत्ता । क्व चिदधिकृत उच्यते ॥ हन्तेश्च तृत्व्य् ॥ * ॥ सत्तृभ्यः संगृहीतृभ्यः । स्वरे विशेषः ॥ अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्प चोत्पतोन्मदरुच्यपत्र- पवृधुवृधूसहचर इष्णुच् ॥ १३६ ॥ अलंङ्कृञादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययो भवति । अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजनिष्णुः । उत्पचिष्णुः । उत्पत्निष्णुः । उन्म-

, न, ु, श, ा, स, न, ा, त, ् Wait, it literally looks like: "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" or "किङ्गितोरीत्यनुशासनात्" or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्"! Look at: 'कि' 'न्दि' 'तो' 'री' 'त्य' 'नु' 'शा' 'स' 'नात्' ! Yes, it literally looks like "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" (a printer's error for क्ङितोरीत्यनुशासनात्) or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्"! Wait, look at 'न्दि': is it 'न्दि' or 'ङ्ङि'? Wait, look at the letter: 'न्' joined to 'द' with 'ि'? No, look at the bottom: it has a rounded back like 'द'. Yes! It is printed as "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्"! Wait, let's transcribe faithfully what is printed: "किन्दितोरीत्यनुशासनात्" or "किन्ङितोरीत्यनुशासनात्". Wait, look at the dot above? There is no dot. It's 'किन्ङितोरीत्यनुशासनात्' or 'किन्दितोरीत्यनुशासनात्'. Let's look closely: 'कि', then 'न्' attached to

॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ १८३ घिनुणनुवर्त्तते । संपूर्वादिभ्यो धातुभ्यो घिनुण् भवति तच्छीलादिषु । पृची संपर्के इति रुधादिर्गृह्यते न त्वदादिर्लुग्विकरणत्वात् । परिदेविर्भ्वादिर्गृ- ह्यते देवृ देवनइति । क्षिप प्रेरणे दिवादिस्तुदादिश्च सामान्येन गृह्यते । युज समाधौ दिवादिः । युजिर् योगे रुधादिः । द्वयोरपि ग्रहणम् । रञ्ज रागइत्य- स्य निपातनादनुनासिकलोपः । संपर्की । अनुरोधी । आयामी । आयासी । परि- चारी । संसर्गी । परिदेवी । संज्वारी । परिक्षेपी । परिरटी । परिवादी । परि- दाही । परिमोही । दोषी । द्वेषी । द्रोही । दोही । योगी । चाक्रोडी । विवेकी । त्यागी । रागी । भागी । अतिचारी । अपचारी । आमोषी । अभ्याघाती ॥ वौ कषलसकत्थस्तम्भः ॥ १४३ ॥ कष हिंसार्थः । ल

लङ्करिष्णुरेव भवति" or what? Wait! In Kashika 3.2.150: "ताच्छीलिकेषु मिथो वासरूपविधिर्नास्तीति । तेनालंकरिष्णुरेव भवति नालंकर्त्ता ।" Wait! Look at: तेनालंकरिष्णुरेव भवत्यलंकर्त्ता ।? Wait, look at: तेनालं Then: क रि ष्णु रे व ? Wait! Look at the glyphs: क रि ष्णु रे व Wait! Does it say तेनालंकरिष्णुरेव भवति नालंकर्त्ता? Look at: ते ना लं क रि ष्णु रे व -> wait, after तेनालं: There is क र्त्ता तृ न्? Wait, look at: तेनालं Then a consonant cluster: क with र् on top, त्त् in the middle... wait, look at र्त्ता in line 16: गन्ता has न्ता. Wait! Look at line 13: तेनालंकर्त्ता तृन् भवत्यलंकरिष्णुः । Wait, let's re-examine: First glyph after

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image into pure Devanagari Markdown:

॥ काशिका ॥ ३ । २ ॥ १८५ लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशॄभ्य उकञ् ॥ १५४ ॥ लषादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषूऽकञ् प्रत्ययो भवति । अप- लाषुकं वृषलसंगतम् । प्रपातुका गर्भा भवन्ति । उपपादुकं सत्त्वम् । उपस्था- युका एनं पशवो भवन्ति । प्रभावुकमन्नं भवति । प्रवर्षुकाः पर्जन्याः । आघा- तुकं कापालिकस्य शूलम् । कामुका इमं स्त्रियो भवन्ति । आगामुकं वारा- णसों रत आहुः । किंशाफकं तीत्थमाहुः ॥ जल्पभिक्षुकुट्टलुण्टवृङः षाकन् ॥ १५५ ॥ जल्पादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु षाकन् प्रत्ययो भवति । षकारो ङीबर्थः । जल्पाकः । भिक्षाकः । कुट्टाकः । लुण्टाकः । वराकः ।

? No, look at 'व' in 'भवति' at the end of L11, or 'व' in 'विदुरः'. It's identical to 'व'. So it is indeed printed as 'सवन्तेभ्यो' (or 'सनन्तेभ्यो' with broken 'न').

भवति । चिकीर्षुः । जिहीर्षुः । आशंसुः । भिक्षुः । शंसः शसि इच्छायामि-

त्यस्य ग्रहणं, न शंसेः स्तुत्यर्थस्य ॥ Wait, is there a comma after ग्रहणं? Look at L31: "त्यस्य ग्रहणं, न शंसेः स्तुत्यर्थस्य ॥" Yes, there is a comma!

• व्यधेरित्यारभ्य विधुर इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते । Wait, does it start with *? Yes: * व्यधेरित्यारभ्य विधुर इत्यन्तः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

Everything is clear and verified.१९६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ १ ॥ भञ्ज भास मिद इत्येतेभ्यो घुरच् प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । भङ्गुरं काष्ठम् । घित्त्वा

न्दोरारुः" - the pratyaya is "आरुः". So: "कर्तृष्वारुप्रत्ययो भवति" or "कर्तृष्वा रुः प्रत्ययो भवति" or "कर्तृष्वाः"? It is clearly intended as: "कर्तृष्वारुः प्रत्ययो भवति ।" Wait, looking closely at the image: 'दिषु कर्तृष्वाः प्रत्ययो भवति' - no, look at the two dots: wait, above the two dots, is there an arch? No, it's just ':', a visarga! Wait, why would there be a visarga after 'ष्वा'? Wait! Look at the letter before the visarga: is it 'ष्वा' or 'ष्वारु'? No, look at: 'क' 'र्तृ' 'ष्वा' ':' - wait, could it be "कर्तृष्वाः"? No, wait! Look at the word: is it "कर्तृष्वा" or "कर्तृषु"? The u-matra on ष is down. But here there is an AA-matra to the right! And a va-phala at the bottom! So it is definitely 'ष्वा'. Then there is a visarga-like mark, or is it 'रुः' where 'रु' is very narrow? Wait, in Devanagari, 'रु' has a rounded back. A colon (:) is just two dots. Here it is literally two

१९८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ईश ऐश्वर्ये । भासृ दीप्तौ । पिसृ पेसृ गतौ । कस गतौ । एतेभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु वरच् प्रत्ययो भवति । स्थावरः । ईश्वरः । पेश्वरः । विकस्वरः ॥ यश्च यङः ॥ १७६ ॥ या प्रापणे । अस्मादाङन्तात्सच्छीलादिषु कर्तृषु वरच् प्रत्ययो भवति । यायावरः ॥ भ्राजभासधुर्विद्द्युतोर्जिपृजुग्रावस्तुवः क्विप् ॥ १७७ ॥ भ्राजादिभ्यो धातुभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप् प्रत्ययो भवति । विभ्राट् । विभ्राजौ । विभ्राजः । भाः । भासौ । भासः । धूः । धुरौ । धुरः । विद्युत् । विद्युत्तौ । विद्युतः । ऊर्क् । ऊर्जौ । ऊर्जः । पूः । पुरौ । पुरः । जवतेर्दीर्घश्च निपात्यते * । जूः । जुवौ । जुव

॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ १९९ भुव इति वर्तते । वि प्र सम् इत्येवंपूर्वाद्भवतेर्धातोः डुप्रत्ययो भवति, न चेत्संज्ञा गम्यते । विभुः सर्वगतः । प्रभुः स्वामी । संभुर्जनिता । असंज्ञाया- मिति किम् । विभूर्नाम कश्चित् ॥ डुप्रकरणे मितद्र्वादिभ्य उपसंख्या- नम् ॥ * ॥ मितं द्रवति मितद्रुः । शंभुः ॥ धः कर्मणि ष्ट्रन् ॥ १८१ ॥ धयतेर्धातोश्च कर्मणि कारके ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति । षकारो ङीषर्थः । धयन्ति तां दधति वा भैषज्यार्थमिति धात्री । स्तनदायिनी आमलकी चोच्यते ॥ दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतद- शनहःकरणे ॥ १८२ ॥ दाम् लवने । णीञ् प्रापणे । शसु हिंसायाम् * । यु मिश्रणे । युजिर् योगे ष्टुञ् स्तुतौ । तुद व्यथने । षिञ् बन्धने । षिचिर् क्षरणे । मिह सेचने । पतॢ गतौ । दंश दशने । णह बन्धने । एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति । दान्त्यनेनेति दाम्त्रम् । नेत्रम् । शस्त्रम् । योत्रम् । योक्त्रम् । स्तोत्रम् । तोत्त्रम् । सेत्रम् । सेक्तम् । मेढ्रम् । पत्त्रम् । दंष्ट्रा । अजादित्वात् टाप् न ङीप् । दंशेरनुनासिकलोपेन निर्देशो ज्ञापनार्थः क्ङितो ऽन्यस्मिन्नपि प्रत्यये नलोपः क्वचिद्भवतीति तेन ल्युट्यपि भवति । दशनम् । नद्धी ॥ हलसूकरयोः पुवः ॥ १८३ ॥ पू इति पूङ्प्वोस्सामान्येन ग्रहणम् । अस्माद्धातोः करणे कारके ष्ट्रन् प्रत्ययो भवति । तच्चेत्करणं हलसूकरयोरवयवो भवति । हलस्य पोत्रम् । सूकरस्य पोत्रम् । मुखमुच्यते ॥ अर्त्तिलूहूधूसूखनसहचर इत्रः ॥ १८४ ॥ ऋ गतौ । लूञ् छेदने । धू विधूनने । षू प्रेरणे । खनु अवदारणे । षह मर्षणे । चर गतिभक्षणयोः । एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके इत्रप्रत्ययो भवति । अरित्रम् । लवित्रम् । धवित्रम् । सवित्रम् । खनित्रम् । सहित्रम् । चरित्रम् ॥ पुवः संज्ञायाम् ॥ १८५ ॥ पूङ्प्वोः सामान्येन ग्रहणम् । पवतेर्धातोः करणे कारके इत्रप्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । दर्भः पवित्रम् । बर्हिष्पवित्रम् ॥ कर्त्तरि चर्षिदेवतयोः ॥ ॥ १८६ ॥ पुव इति वर्तते । पुवः करणे कर्तरि च इत्रप्रत्ययो भवति । ऋषिदे- वतयोर्यथासंख्यं संबन्धः । ऋषौ करणे देवतायां कर्तरि । पूयते ऽनेनेति पवि-

• शसु हिंसायाम् । शंसु स्तुतौ च । द्वयोरपि ग्रहणमिति वा० ।

३०० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ २ ॥ च्नेयम्ऋषिः । देवतायाम् । अग्निः पवित्रं स मा पुनातु । वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रं ते मा पुनन्तु ॥ ञीतः क्तः ॥ १८७ ॥ ञि इत्यस्यासौ ञीत । ञीतो धातोर्वर्त्तमाने ऽर्थे क्तप्रत्ययो भवति । भूते निष्ठा विहिता वर्तमाने न प्राप्नोतीति विधीयते । ञिमिदा स्नेहने । मिन्नः । ञिक्ष्विदा । क्ष्विण्णः । ञिधृषा । धृष्टः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ॥ १८८ ॥ मतिरिच्छा । बुद्धिर्ज्ञानम् । पूजासत्कारः । एतदर्थेभ्यश्च धातुभ्यो वर्त्तमानार्थे क्तप्रत्ययो भवति । राज्ञां मतः । राज्ञामिष्टः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञां ज्ञातः । राज्ञां पूजितः । राज्ञामर्चितः । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः । शीलितो रक्षितः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुषितश्चोभावभिव्याहृत इत्यपि ॥ हृष्टतुष्टौ तथा कान्तस्तथोभौ संयतोद्यतौ । कष्टं भविष्यतीत्याहुरमृतः पूर्ववत्स्मृतः ॥ कष्ट इति भविष्यति काले । अमृत इति पूर्ववत् । वर्त्तमान इत्यर्थः । तथा । सुप्तः * । शयितः । आशितः । लिप्तः । तृप्तः । इत्येवमादयोऽपि वर्त्तमाने द्रष्टव्याः ॥ इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ उणादयो बहुलम् ॥ १ ॥ वर्त्तमानइत्येव, संज्ञायामिति च । उणादयः प्रत्यया वर्त्तमानार्थे संज्ञायां विषये बहुलं भवन्ति । यतो विहितास्ततोऽन्यत्रापि भवन्ति । के चिदविहिता एव प्रयोगत उन्नीयन्ते । कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् । कारुः । वायुः । पायुः । जायुः । मायुः । स्वादुः । साधुः । आशुः । * शप्त इति पा० ।

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २०१ बाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् । कार्यसशेषविधेश्च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥ १ ॥ नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदूह्यम् ॥ २ ॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ ३ ॥ भूतेपि दृश्यन्ते ॥ २ ॥ पूर्वेण वर्तमानाधिकाराद्भूतार्थमिदं वचनम् । भूते काले उणादयः प्रत्यया दृश्यन्ते । वृत्तमिदं वर्त्म । चरितं तदिति चर्म । भसितं तदिति भस्म । दृशिग्रहणं प्रयोगानुसारार्थम् ॥ भविष्यति गम्यादयः ॥ ३ ॥ भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति । प्रत्ययस्यैव भवि- ष्यत्कालता विधीयते न प्रकृतेः । गमी ग्रामम् । आगामी । प्रस्थायी । प्रति- रोधी । प्रतिबोधी । प्रतियोधी । प्रतियोगी । प्रतियायी । आयायी । भावी ॥ अनद्यतनउपसंख्यानम् ॥ * ॥ श्वो गमी ग्रामम् ॥ यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥ ४ ॥ भविष्यतीत्येव । यावत्पुराशब्दयोर्निपातयोरुपपदयोर्भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । यावद्भुङ्क्ते । पुरा भुङ्क्ते । निपातयोरिति किम् । यावद्वास्यति तावद्भोक्ष्यते । करणभूतया पुरा व्रजिष्यति ॥ विभाषा कदाकर्ह्योः ॥ ५ ॥ कदा कर्हि इत्येतयोरुपपदयोर्विभाषा भविष्यति काले धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । कदा भुङ्क्ते । कदा भोक्ष्यते । कदा भोक्ता । कर्हि भुङ्क्ते । कर्हि भोक्ष्यते । कर्हि भोक्ता ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम् ॥ ६ ॥ विभाषेति वर्तते । किमो वृत्तं किंवृत्तम् ॥ वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् डतरडतमौ चेति परिसंख्यानं स्मर्यते ॥ किंवृत्तउपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोर्विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । लिप्सा, लब्धुमिच्छा प्रार्थनाभिलाषः । कं भवन्तो भोजयन्ति । कं भवन्तो भोजयितारः । लब्धु- कामः पृच्छति । कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा । कतमो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा । लिप्सायामिति किम् । कः पाटलिपुत्रं गमिष्यति ॥

२०२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥ ७ ॥ विभाषेत्येव । लिप्स्यमानात्सिद्धिर्लिप्स्यमानसिद्धिः, लिप्स्यमानसिद्धौ गम्यमानायां भविष्यति काले धातोर्विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । अकिंवृत्ता- र्थोयमारम्भः । यो भक्तं ददाति सस्वर्गं गच्छति । यो भक्तं दास्यति स स्वर्गे गमिष्यति । यो भक्तं दाता स स्वर्गे गन्ता । लिप्स्यमानाद् भक्तात्स्वर्गसिद्धि- माचक्षाणो दातारं प्रोत्साहयति ॥ लोडर्थलक्षणे च ॥ ८ ॥ लोडर्थः प्रैषादिर्लक्ष्यते येन स लोडर्थलक्षणो धात्वर्थः, तत्र वर्तमाना- द्धातोर्भविष्यति काले विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । उपाध्यायश्चेदागच्छति । उपाध्यायश्चेदागमिष्यति । उपाध्यायश्चेदागन्ता । अथ त्वं छन्दो ऽधीष्व । अथ त्वं व्याकरणमधीष्व । उपाध्यायागमनमध्ययनप्रैषस्य लक्षणम् ॥ लिङ् चोर्ध्वमौहूर्त्तिके ॥ ९ ॥ भविष्यति विभाषा लोडर्थलक्षण इति सर्वमनुवर्त्तते । उर्ध्वमौहूर्त्तिके भवि- ष्यति काले लोडर्थलक्षणार्थे वर्तमानाद्धातोर्विभाषा लिङ् प्रत्ययो भवति, चका- राल्लट् च । ऊर्द्धं मुहूर्त्ताद्भव ऊर्ध्वमौहूर्त्तिकः । निपातनात्समासः, उत्तरपदवृ- द्विश्च । भविष्यतश्चैतद्विशेषणम् । ऊर्ध्वं मुहूर्त्तादुपरि मुहूर्त्तस्य उपाध्यायश्चे- दागच्छेत्, उपाध्यायश्चेदागच्छति, उपाध्यायश्चेदागमिष्यति, उपाध्यायश्चेदा- गन्ता । अथ त्वं छन्दो ऽधीष्व । अथ त्वं व्याकरणमधीष्व ॥ तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् ॥ १० ॥ भविष्यतीत्येव । क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे धातोर्भविष्यति काले तुमु- न्ण्वुलौ प्रत्ययौ भवतः । भोक्तुं व्रजति । भोजको व्रजति । भुजिक्रियार्थो व्रजि- रत्रोपपदम् । क्रियायामिति किम् । भित्तिष्यत्यस्य जटाः । क्रियार्थायामिति किम् । धावतस्ते पतिष्यति दण्डः । अथ किमर्थं ण्वुल् विधीयते । यावता ण्वुल्तृचाविति सामान्येन विहित एव सोस्मिन्नपि विषये भविष्यति । लटा क्रियार्थोपपदेन बाध्येत । वासरूपविधिना सोपि भविष्यति । एवं तर्हीतज् ज्ञाप्यते क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति । तेन कर्त्ता व्रजति विक्षेपो व्रजतीत्येवमादि निवर्त्त्यते ॥ भाववचनाश्च ॥ ११ ॥ भविष्यतीत्येव । भाववदिति प्रकृत्य ये घञादयो विहितास्ते च भाववचना भविष्यति काले क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां भवन्ति । किमर्थमिदं यावता विहिता एव ते । क्रियार्थोपपदे विहितेनास्मिन्विषये तुमुना बाध्येरन् । वासरूपविधित्वाच्च

नास्तीत्युक्तम्। अथ वचनग्रहणं किमर्थम्। वाचका यथा स्युः। कथं च वाचका भवन्ति। याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषेण विहिता यदि ताभ्यस्तथैव भवन्ति नासामञ्जस्येनेति। पाकाय व्रजति। भूतये व्रजति। पुष्टये व्रजति ॥ अण् कर्मणि च ॥ १२ ॥ भविष्यतीत्येव। चकारः सन्नियोगार्थः। धातोरण्प्रत्ययो भवति भविष्यति काले कर्मण्युपपदे क्रियायां च क्रियार्थायाम्। कर्मण्यणिति सामान्येन विहि- तो वासरूपविधेरभावाद् ण्वुलाबाधितः पुनर्विधीयते, सोऽपवादत्वाद् ण्वुलं बाधते, परत्वात्कादीन्। तेनापवादविषयेऽपि भवत्येव। काण्डलावो व्रजति। अश्वदायो व्रजति। गोदायो व्रजति। कम्बलदायो व्रजति ॥ लृट् शेषे च ॥ १३ ॥ भविष्यतीत्येव। शेषः क्रियार्थोपपदादन्यः। शेषे शुद्धे भविष्यति काले चकारात् क्रियायां चोपपदे क्रियार्थायां धातोर्लृट् प्रत्ययो भवति। करिष्या- मीति व्रजति। हरिष्यामीति व्रजति। शेषे खल्वपि। करिष्यति। हरिष्यति ॥ लुटः सद्वा ॥ १४ ॥ लृटः स्थाने सत्संज्ञौ शतृशानचौ वा भवतः। व्यवस्थितविभाषेयम्। तेन यथा लटः शतृशानचौ तथा ऽस्यापि भवतः। अप्रथमासमानाधिकरणेषु नित्यम्, अन्यत्र विकल्पः। करिष्यन्तं देवदत्तं पश्य। करिष्यमाणं देवदत्तं पश्य। हे करिष्यन्। हे करिष्यमाण। अर्जयिष्यमाणो वसति। प्रथमासमानाधिकरणे विकल्पः। करिष्यन्देवदत्तः। करिष्यमाणो देवदत्तः। करिष्यते। करिष्यति ॥ अनद्यतने लुट् ॥ १५ ॥ भविष्यतीत्येव। भविष्यदनद्यतनेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्लुट् प्रत्ययो भवति। लृटोपवादः। श्वः कर्ता। श्वो भोक्ता। अनद्यतनइति बहुव्रीहिनि- र्देशः। तेन व्यामिश्रे न भवति। अद्य श्वो वा भविष्यतीति ॥ परिवेदने श्वस्तनी भविष्यदर्थे वक्तव्या ॥ * ॥ इयं नु कदा गन्ता, यैवं पादौ निदधाति। अयं नु कदाध्येता, य एवमनभियुक्तः ॥ पदरुजविशस्पृशो घञ् ॥ १६ ॥ भविष्यतीति निवृत्तम्। इत उत्तरं त्रिष्वपि कालेषु प्रत्ययाः। पदा- दिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति। पद्यतेऽसौ, पादः। रुज्यत्यसौ, रोगः। विशत्यसौ, वेशः ॥ स्पृश उपतापइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ स्पृशतीति स्पर्श उप- तापः। ततो ऽन्यत्र पचाद्यच् भवति। स्पर्शी देवदत्तः। स्वरे विशेषः ॥ सृ स्थिरे ॥ १७ ॥

ित्यताधिकं पुस्तकान्तरे ।`

Everything is accounted for.२०४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ सर्तेर्द्धातोः स्थिरे कर्त्तरि घञ् प्रत्ययो भवति । स्थिर इति कालान्तरस्थायी पदार्थ उच्यते । स चिरं तिष्ठन् कालान्तरं सरतीति धात्वर्थस्य कर्त्ता युज्यते । चन्दनसारः । खदिरसारः । स्थिर इति किम् । सर्त्ता । सारकः । व्याधिमत्स्यबले- ष्विति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अतीसारो व्याधिः । बिसारो मत्स्यः । सारो बलम् ॥ भावे ॥ १८ ॥ भावे वाच्ये धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । पाकः । त्यागः । रागः । क्रिया- सामान्यवाची भवतिः । तेनार्थनिर्देशः क्रियमाणः सर्वधातुविषयः कृतो भवति । धात्वर्थश्च धातुनैवोच्यते, यस्तस्य सिद्धता नाम धर्मः तत्र घञादयः प्रत्यया विधीयन्ते । पुंलिङ्गैकवचनं चात्र न तन्त्रं, लिङ्गान्तरे वचनान्तरेपि चात्र प्रत्यया भवन्त्येव

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २०५ दधीते उपाध्यायः । अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष् ॥ * ॥ उपाध्याया । उपाध्यायी ॥ शृ वा युवर्णनिवृत्तेषु ॥ * ॥ शारो वायुः । शारो वर्षः । शारो निवृत्तम् ॥ गौरिवाकृतनोशारः प्रायेण शिशिरे कृशः ॥ उपसर्गे रुवः ॥ २२ ॥ उपसर्गोपपदे रौतेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । अपोपवादः । संरावः । उपरावः । उपसर्गेति किम् । रवः ॥ समि युद्रुदुवः ॥ २३ ॥ समि उपपदे यु द्रु दु इत्येतेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । संयावः । संद्रावः । संदावः । समीति किम् । प्रद्रवः ॥ श्रिणीभुवो ऽनुपसर्गे ॥ २४ ॥ श्रि णी भू इत्येतेभ्यो धातुभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । अचो- ऽपवादः । श्रायः । नायः । भावः । अनुपसर्गेदिति किम् । प्रश्रयः । प्रणयः । प्रभवः । कथं प्रभावो राज्ञः । प्रकृष्टो भाव इति प्रादिसमासो भविष्यति । कथं च नयो राज्ञः । कृत्यल्युटो बहुलमित्यञ् भविष्यति । वै द्रुस्रुवः ॥ २५ ॥ वावुपपदे द्रु स्रु इत्येताभ्यां धातुभ्यां घञ् प्रत्ययो भवति । अपोपवादः । विद्रावः । विस्रावः । वाविति किम् । द्रवः । स्रवः ॥ अवोदोर्नियः ॥ २६ ॥ अव उद् इत्येतयोरुपपदयोर्नयतेर्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति । अवनायः । उन्नायः । कथमुच्चयः पदार्थानाम् । कृत्यल्युटो बहुलमित्यञ् भविष्यति ॥ प्रे द्रुस्तुस्रुवः ॥ २७ ॥ प्रोपपदे द्रु स्तु स्रु इत्येतेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । प्रद्रावः । प्रस्तावः । प्रस्रावः । प्रेति किम् । द्रवः । स्तवः । स्रवः ॥ निरभ्योः पूल्वोः ॥ २८ ॥ पू इति पूङ्प्वोः सामान्येन ग्रहणम् । लूँञ् छेदने । यथासंख्यमुपसर्गे- संबन्धः । निरभिपूर्वयोः पूल्वोर्धात्वोर्घञ् प्रत्ययो भवति । निष्पावः । अभि- लावः । निरभ्योरिति किम् । पवः । लवः ॥ उन्योर्ग्रः ॥ २९ ॥ गृ शब्दे, गृ निगरणे, द्वयोरपि ग्रहणम् । उन्योरुपपदयोः गृ इत्येतस्मा-

प्रत्ययो भवति ।" Wait: "वि स्तॄ इति वर्तते ।" or "वि स्तृ इति वर्तते ।"? In print: "वि स्तृ इति वर्तते ।" (single curve under त). Then: "विपूर्वात्स्तृद्धातेश्छन्दोनाम्नि घञ् प्रत्ययो भवति ।" Wait, "स्तृद्धातेः" or "स्तॄद्धातेः"? It has a single curve. L22: "वृत्तमात्रं छन्दो गृह्यते, यस्य गायत्र्यादयो विशेषाः । न मन्त्रब्राह्मणं, नामग्रहणात् ।" Wait: "वृत्तमात्रं छन्दो गृह्यते, यस्य गायत्र्यादयो विशेषाः । न मन्त्रब्राह्मणं, नामग्रहणात् ।" Wait, look at the first word: "वृत्तमात्रं" or "वृत्तमत्र"? It has a line: "वृत्तमात्रं छन्दो गृह्यते, यस्य गायत्र्यादयो विशेषाः । न मन्त्रब्राह्मणं, नामग्रहणात् ।" L23: "विष्टारपङ्क्तिश्छन्दः । विष्टारबृहतीच्छन्दः । विष्टारपङ्क्तिशब्दोऽत्र छन्दोनाम, न" Wait, "विष्टारबृहतीच्छन्दः" or "विष्टारबृहतीछन्दः"? Look at L

, why would it be पराव्? Wait, in Ashtadhyayi: 3.3.38 is पर्यावनुपात्ययेऽणः? No, पर्यावनुपात्यये (परि + औ = पर्यौ; पर्यौ + अनुपात्यये = पर्यावनुपात्यये, by vānta-ādeśa!). Wait, if it's पर्यावनुपात्यये, then पर्याव... has र्या! Does line 10 have र्या? Let's look at line 10: प then रा? Wait, look at र्या in line 12: पर्यायः. The र्या has a hook at the top, and the letter य with ा! Does line 10 have य? NO, it has र followed by ा: रा! So line 10 literally says: परावनुपात्ययइणः ॥ ३८ ॥! It's a misprint in this edition (omitting the य and repha, or reading परावनुपात्ययइणः). Wait, and at the end of line 10: यइणः! It has इणः! So it is definitely printed as: परावनुपात्ययइणः ॥ ३८ ॥.

Line 11: `परिश

२०८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ संघे चानौत्तराधर्ये ॥ ४२ ॥ चेरित्येव । प्राणिनां समुदायः संघः । स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति । एकधर्मसमावेशेन, चौत्तराधर्येण वा । तत्र चौत्तराधर्यपर्युदासादितरो गृह्यते । संघे वाच्ये चिनोतेर्द्धातोर्घञ् प्रत्ययो भवति आदेशश्च कः । भिक्षुकनिकायः । ब्राह्मणनिकायः । वैयाकरणनिकायः । अनौत्तराधर्ये इति किम् । सूकरनिचयः । प्राणिविषयत्वात्संघस्येह न भवति । कृताकृतसमुच्चयः । प्रमाणसमुच्चयः ॥ कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् ॥ ४३ ॥ कर्म, क्रिया । व्यतिहारः, परस्परं करणम् । कर्मव्यतिहारे गम्यमाने धातोर्णच्प्रत्ययो भवति स्त्रीलिङ्गे वाच्ये । तच्च भावे । णकारो विशेषाणार्थः णचः स्त्रियामिति । व्यावक्रोशी । व्यावलेखी । व्यावहासी वर्तते । स्त्रिया- मित

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २०६ परौ यज्ञे ॥ ४७ ॥ परिशब्दउपपदे गृहेर्घञ् प्रत्ययो भवति। यज्ञविषयश्चेत्प्रत्ययान्ताभिधेयः स्यात्। उत्तरपर्याहः। अधरपर्याहः। यज्ञ इति किम्। परिग्रहो देवदत्तस्य॥ नौ वृ धान्ये ॥ ४८ ॥ वृ इति वृङ्-वृञोः सामान्येन ग्रहणम्। निशब्दउपपदे वृ इत्येतस्माद्धा- तोर्धान्यविशेषे ऽभिधेये घञ् प्रत्ययो भवति। अपोऽपवादः। नीवारा नाम व्रीहयः। धान्य इति किम्। निवरा कन्या॥ उदि श्रयतियैतिपूद्रुवः ॥ ४९ ॥ उच्छब्दउपपदे श्रयत्यादिभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति। अजपोर्पवादः। उच्छ्रायः। उच्छावः। उत्पावः। उद्द्रावः। कथं पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। वक्ष्यमाणं विभाषाग्रहणमिह सिंहावलोकितन्यायेन संबध्यते॥

२१० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ भवति । प्रत्ययान्तेन चेदाच्छादनविशेष उच्यते । प्रावारः । प्रवरः । आच्छा- दनइति किम् । प्रवरा गौः ॥ परौ भुवो ऽवज्ञाने ॥ ५५ ॥ विभाषेत्येव । परिशब्दउपपदे भवतेर्धातोर्र्विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति अवज्ञाने गम्यमाने । अवज्ञानमसत्कारः । परिभावः । परिभवः । अवज्ञानइति किम् । सर्वतो भवनं परिभवः ॥ एरच् ॥ ५६ ॥ भावे अकर्त्तरि च कारके इति प्रकृतमनुवर्त्तते यावत्कृत्यल्युटो बहुल- मिति । इवर्णान्ताद्धातोर्भावे अकर्त्तरि च कारके संज्ञायामच् प्रत्ययो भवति । घञो पवादः । चकारो विशेषणार्थः । अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणामिति । चयः । श्चयः । जयः । तयः ॥ अग्विधौ भयादीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम् । भयम् । वर्षम् ॥ जवस्रवौ छन्दसिवक्तव्यौ ॥ * ॥ ऊर्व्वारस्तु मे जवः । पञ्चौदनसवः * ॥ ऋदोरप् ॥ ५७ ॥ ऋकारान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यश्च अप् प्रत्ययो भवति । घञोपवादः । पित्करणं स्वरार्थम् । करः । गरः । शरः । उवर्णान्तेभ्यः । यवः । लवः । पवः । दकारो मुखसुखार्थः । मा भूत्तादपि परस्तपरः ॥ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ॥ ५८ ॥ ग्रहादिभ्यो धातुभ्यो ऽप् प्रत्ययो भवति । घञोपवादः । निश्चिनोते- स्त्वचोपवादः । ग्रहः । वरः । दरः । निश्चयः । गमः । निश्चयग्रहणं स्वरा- र्थम् ॥ वशिरण्योरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ वशः । रणः ॥ घञर्थे कविधानं स्याद्धा- यात्र्याधिनिधुधर्षम् ॥ * ॥ प्रतिष्ठन्तेस्मिन्निति प्रस्थः पर्वतस्य । प्रख्यात्यस्मि- न्प्रख्यः । प्रपिबन्त्यस्यामिति प्रपा । आविध्यन्ति तेनेत्याविधः । विहन्यन्ते ऽस्मिन्निति विघ्नः । आयुध्यतेनेनेत्यायुधम् ॥ उपसर्गे ऽदः ॥ ५९ ॥ अपित्येव । उपसर्गेउपपदे ऽदेर्धातोरप् प्रत्ययो भवति । विघसः । प्रघसः । उपसर्गेइति किम् । घसः ॥ न्यौ च ॥ ६० ॥ निशब्दउपपदे अदेर्धातोरण् प्रत्ययो भवति । चकारादप् च । न्यादः । निघसः ॥

• पिण्डोदनसव इति पा० ।