काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

३८ ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ कालोपसर्जने च तुल्यम् ॥ ५७ ॥ अशिष्यमिति वर्तते। कालोपसर्जने चाशिष्ये कस्मादर्थस्यान्यप्रमाण- त्वात्। तुल्यशब्दो हेत्वनुकर्षणार्थः। अशिष्यविशेषणं चैतत्। कालोपसर्जने च तुल्यमशिष्ये भवतः। इहान्ये वैयाकरणाः कालोपसर्जनयोः परिभाषां कुर्व- न्ति। आन्याय्यादुत्थानादान्याय्याच्च संवेशनात्। एषोऽद्यतनः कालः। अपरे पुनराहुः। अहुरुभयतोऽर्द्धरात्रं षषोऽद्यतनः काल इति। तथोपसर्जनपरिभाषां कुर्वन्ति अप्रधानमुपसर्जनमिति। तत्पाणिनिराचार्यः प्रत्याचष्टे लोकतो ऽर्था- वगतेः। यैरपि व्याकरणं न श्रुतं तेप्याहुरिदमस्माभिरद्य कर्तव्यमिदं श्वः कर्तव्यमिदं ह्यः कृतमिति। नैवं व्युत्पाद्यन्ते! तथोपसर्जनं वयमत्र गृहे यस्मै वा उपसर्जनमप्रधानमिति गम्यते। यश्च लोकतो ऽर्थः सिद्धः किं तत्र यत्नेन। यद्येवं पूर्वसूत्रएव कालोपसर्जनग्रहणं कस्मान्न क्रियते, किमर्थो योगविभागः। प्रदर्शनार्थः। अन्यदप्येवं जातीयकमशिष्यमिति। तथा च पूर्वाचार्याः परिभा- षन्ते मत्वर्थे बहुव्रीहिः, पूर्वपदार्थप्रधानो ऽव्ययीभावः, उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्व इत्येवमादि, तदशिष्यमिति ॥ जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ॥ ५८ ॥ अशिष्यमिति निवृत्तम्। जातिर्नामायमेकोऽर्थः तदभिधाने एकवचनमेव प्राप्तमत इदमुच्यते जातेराख्या जात्याख्या जात्याख्यायामेकस्मिन्नर्थे बहुवचन- मन्यतरस्यां भवति। जात्यर्थो बहुवद् भवतीति यावत्। तेन तद्विशेषणाना- मजातिशब्दानामपि संपन्नादीनां बहुवचनमुपपद्यते। संपन्नो यवः। संपन्ना यवाः। संपन्नो व्रीहिः। संपन्ना व्रीहयः। पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः। पूर्व- वयसो ब्राह्मणाः प्रत्युत्थेयाः। जातिग्रहणं किम्। देवदत्तो यज्ञदत्तः। आख्या- यामिति किम्। काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः। भवत्ययं जातिशब्दो न त्वनेन जातिराख्यायते किं तर्हि प्रतिकृतिः। एकस्मिन्निति किम्। व्रीहियवौ ॥ संख्या- प्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ एको व्रीहिः संपन्नः सुभिक्षं करोति ॥ अस्मदो द्वयोश्च ॥ ५९ ॥ अस्मदो योऽर्थस्तस्यैकत्वे द्वित्वे च बहुवचनमन्यतरस्यां भवति। अहं ब्रवीमि। वयं ब्रूमः। आवां ब्रूवः। वयं ब्रूमः॥ सविशेषणस्य प्रतिषेधो वक्त- व्यः ॥ * ॥ अहं देवदत्तो ब्रवीमि। अहं गार्ग्यो ब्रवीमि। अहं पटुर्ब्रवीमि। युष्मदि गुरावेकेषाम्। त्वं मे गुरुः। यूयं मे गुरवः ॥ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ॥ ६० ॥ चकारो द्वयोरित्यनुकर्षणार्थः। फल्गुन्योर्द्वयोः प्रोष्ठपदयोश्च द्वयोर्नक्ष-

॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ ३९ न्योर्बहुवचनमन्यतरस्यां भवति। कदा पूर्वे फल्गुन्यौ, कदा पूर्वाः फल्गुन्यः। कदा पूर्वे प्रोष्ठपदे, कदा पूर्वाः प्रोष्ठपदाः। नक्षत्रइति किम्। फल्गुन्यौ माणविके ॥ छन्दसि पुनर्वस्वोरेकवचनम् ॥ ६१ ॥ अन्यतरस्यामित्यनुवर्तते। द्वयोर्द्विवचने प्राप्ते पुनर्वस्वोश्छन्दसि विषये एकवचनमन्यतरस्यां भवति। पुनर्वसुर्नक्षत्रमदितिर्देवता। पुनर्वसूनक्षत्रमदिति- र्देवता। नक्षत्रइत्येव। पुनर्वसू माणवकौ। छन्दसीति किम्। पुनर्वसू इति ॥ विशाखयोश्च ॥ ६२ ॥ छन्दसीति वर्तते, द्विवचने प्राप्ते छन्दसि विषये विशाखयोरेकवचनम- न्यतरस्यां भवति। विशाखा नक्षत्रमिन्द्राग्नी देवता। विशाखे नक्षत्रमि- न्द्राग्नी देवता ॥ तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ॥ ६३ ॥ छन्दसीति निवृत्तम्। तिष्य एकः पुनर्वसू द्वौ तेषां द्वन्द्वे बह्वर्थः। तत्र बहुवचने प्राप्ते द्विवचनं विधीयते। तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रविषये द्वन्द्वे बहुवचन- प्रसङ्गे नित्यं द्विवचनं भवति। उदितौ तिष्यपुनर्वसू दृश्येते। तिष्यपुनर्वस्वोरिति किम्। विशाखानुराधाः। नक्षत्रइति किम्। तिष्यश्च माणवकः पुनर्वसू माण- वकौ तिष्यपुनर्वसवो माणवकाः। ननु च प्रकृतमेव नक्षत्रग्रहणं किमर्थं पुनरु- च्यते। पर्यायाणामपि यथा स्यात्। तिष्यपुनर्वसू। पुष्यपुनर्वसू। सिध्यपुनर्वसू। द्वन्द्वइति किम्। यस्तिष्यस्तौ पुनर्वसू येषां तइमे तिष्यपुनर्वसवः। उन्मुग्धा- स्तिष्यादय एव विपर्ययेण दृश्यमाना बहुव्रीहिणोच्यन्ते। तेन नक्षत्रसमास एवा- यम्। बहुवचनस्येति किम्। एकवचनस्य मा भूत्, तिष्यपुनर्वसु इदमिति। सर्वो द्वन्द्वो विभाषा एकवद्भवतीत्यस्यैतदेव ज्ञापकम्। नित्यग्रहणं विकल्पानिवृत्त्यर्थम् ॥ सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ॥ ६४ ॥ समानं रूपमेषामिति सरूपाः। सरूपाणां शब्दानां एकविभक्तौ परत एकशेषो भवति। एकः शिष्यते इतरे निवर्तन्ते। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षाः। प्रत्यर्थं शब्दनिवेशाच्चैकेनानेकस्याभिधानं, तत्रानेकार्थाभि- धाने ऽनेकशब्दत्वं प्राप्तं तस्मादेकशेषः। सरूपाणामिति किम्। प्लक्षन्यग्रोधाः। रूपग्रहणं किम्। भिन्नेऽप्यर्थे यथा स्यात्। अक्षाः। पादाः। माषाः। एकग्रहणं किम्। द्विबह्वोः शेषो मा भूत्। शेषग्रहणं किम्। आदेशो मा भूत्। एकवि- भक्ताविति किम्। पयः पयो जरयति। ब्राह्मणाभ्यां च कृतं ब्राह्मणाभ्यां च देहि ॥

४० ॥ काशिका ॥ १ ॥ २ ॥ वृद्धो यूना तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः ॥ ६५ ॥ शेष इति वर्तते । यूनेति सहयोगे तृतीया । वृद्धो यूना सहवचने शिष्यते युवा निवर्त्तते । वृद्धशब्दः पूर्वाचार्यसंज्ञा गोत्रस्य । अपत्यमन्तर्हितं वृद्धमिति । वृद्धयूनोः सहवचने वृद्धः शिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषः । तदिति वृद्धयूनो- र्निर्देशः । लक्षणशब्दे निमित्तपर्यायः । चेच्छब्दो यद्यर्थे, एवकारो ऽवधारणे । विशेषो वैरूप्यम् । वृद्धयुवनिमित्तकमेव यदि वैरूप्यं भवति ततो वृद्धः शिष्यते युवा निवर्त्तते । समानायामाकृतौ वृद्धयुनप्रत्ययौ भिद्येते । गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ । वात्स्यश्च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ । वृद्ध इति किम् । गर्गश्च गार्ग्याय- णश्च गर्गगार्ग्यायणौ । यूनेति किम् । गार्ग्यश्च गर्गश्च गार्ग्यगर्गौ । तल्लक्षण इति किम् । गार्ग्यवात्स्यायनौ । एवकारः किमर्थः । भागवित्तिश्च भागवित्तिकाश्च भा- गवित्तिभागवित्तिकौ । कुत्सा सौवीरत्वं च भागवित्तिकस्यापरो विशेषो विद्यते ॥ स्त्री पुंवच्च ॥ ६६ ॥ शेष इति वर्तते, वृद्धो यूनेति च सर्वं, स्त्री वृद्धा यूना सहवचनेशिष्यते तल्लक्षणश्चेदेव विशेषो भवति । पुंसद्वास्याः कार्यं भवति । स्त्र्यर्थः पुमर्थवद्ब- भति । गार्गी च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ । वात्सी च वात्स्यायनश्च वात्स्यौ । दाक्षी च दाक्षायणश्च दाक्षी ॥ पुमान् स्त्रिया ॥ ६७ ॥ तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इति वर्तते । वृद्धो यूनेति निवृत्तम् । स्त्रिया सहवचने पुमान् शिष्यते स्त्री निवर्त्तते । स्त्रीपुंसलक्षणश्चेदेव विशेषो भवति । ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ । कुक्कुटश्च कुक्कुटी च कुक्कुटौ । तल्लक्षणश्चे- देव विशेष इत्येव । कुक्कुटश्च मयूरी च कुक्कुटमयूर्यौ । एवकारः किमर्थः । इन्द्रश्च इन्द्राणी चेन्द्रेन्द्राण्यौ । पुंयोगादाख्यायामित्यपरो विशेषः । पुमानिति किम् । प्राक्च प्राची च प्राक्प्राच्यौ । प्रागित्यु व्ययमलिङ्गम् ॥ भ्रातृपुत्रौ स्वसृदुहितृभ्याम् ॥ ६८ ॥ यथासंख्यं भ्रातृपुत्रशब्दौ शिष्येते सहवचने स्वसृदुहितृभ्याम् । स्वस्रा सहवचने भ्रातृशब्दः शिष्यते । भ्राता च स्वसा च भ्रातरौ । दुहित्रा सहवचने पुत्र शब्दः शिष्यते । पुत्रश्च दुहिता च पुत्रौ ॥ नपुंसकमनपुंसकेनकवच्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ६९ ॥ तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इति वर्तते । नपुंसकानपुंसकमात्रकृते विशेषे ऽनपुंसकेन सहवचने नपुंसकं शिष्यते एकवच्चास्य कार्ये भवति चान्यतरस्याम् । शुक्लश्च कम्बलः शुक्ला च बृहत्तिका शुक्लं च वस्त्रं तदिदं शुक्लम् । तानीमानि

॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ४१ शुक्लानि । अनपुंसकेनेति किम् । शुक्लं च शुक्लं च शुक्लं च शुक्लानि । एकवच्चेति न भवति ॥ पिता मात्रा ॥ ७० ॥ अन्यतरस्यामिति वर्तते नैकवदिति । मात्रा सहवचने पितृशब्दः शिष्यते अन्यतरस्याम् । माता च पिता च पितरौ । मातापितराविति वा ॥ श्वशुरः श्वश्रूवा ॥ ७१ ॥ अन्यतरस्यामिति वर्तते । श्वश्र्वा सहवचने श्वशुरशब्दः शिष्यते अन्य- तरस्याम् । श्वशुरश्च श्वश्रूश्च श्वशुरौ । श्वश्रूश्वशुराविति वा ॥ त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम् ॥ ७२ ॥ त्यदादीनि शब्दरूपाणि सर्वैः सहवचने नित्यं शिष्यन्ते त्यदादिभिर- न्यैश्च । सर्वग्रहणं साकल्यार्थं, नित्यग्रहणं विकल्पानिवृत्त्यर्थम् । स च देवद- त्तश्च तौ । यश्च देवदत्तश्च यौ । त्यदादीनां मिथो यत्परं तच्छिष्यते ॥ * ॥ [L14

४२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ भूवादीनां वकारोऽयं मङ्गलार्थः प्रयुज्यते । भूवो वाऽर्थे वदन्तीति भ्वर्था वा वादयः स्मृताः ॥ धातुप्रदेशा धातोरित्येवमादयः ॥ ॥ उपदेशेऽजनुनासिक इत् ॥ २ ॥ उपदिश्यतेनेनेत्युपदेशः शास्त्रवाक्यानि सूत्रपाठः खिलपाठश्च तत्र योऽजनुनासिकः स इत्संज्ञो भवति । एध । स्पर्धृ । प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणि- नीयाः । उपदेशइति किम् । अश्वत्थो धवः । अजिति किम् । आतो मनिन् क्वनि- ब्वनिपश्च । अनुनासिक इति किम् । सर्वेषामचो मा भूत् । ऋत इद्धातोः आदित- श्चेत्येवमादयः ॥ ॥ हलन्त्यम् ॥ ३ ॥ उपदेशइति वर्तते । अन्ते भवमन्त्यम् । धात्वादेः समुदायस्य यदन्त्यं हल् तदित्संज्ञं भवति । अ इ उ ण् ।

it is "भञ्ज-", NOT "अञ्ज-"! It has the clear 'भ'.

Next in L20: "टाङसिङसामिनात्स्याः" or "टाडासिङसामिनात्स्याः"? Look at the second syllable: 'ङ' (ṅa) with virama / conjunct? No, Panini 7.1.12 is: "टाङसिङसामिनात्स्याः" (ṭā-ṅasi-ṅasām in-āt-syāḥ). In the image: ट (ṭa) + ा (ā) = टा Next is 'ङ' or 'ड'? It has a dot on the right: ङ! 'ङसि' - wait, ङ + स + ि = ङसि! Wait, in old print, 'ङ' and 'ड' look very similar, but look at the dot: it is ङ! Wait, look at 'ङ' in "भङ्गुरम्": भ, ङ्गु, र, म्. In "टाङसिङसामिनात्स्याः": ट + ा = टा ङ = ङ स + ि = सि ङ + स + ा + म् = ङसाम् इ + न + ा + त + ् + स + ् + य + ा + ः = इनात्स्याः So it is: "टाङसिङसामिनात्स्याः ।" Then: "वृक्षात् । वृक्ष

४४ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ यन्नञ्चादेर्भोगाद्यत् । ङ चेति । स्वरितेन लिङ्गेन यथासंख्यं, यत्र नेष्यते तत्र स्वरि- तत्वं न प्रतिज्ञायते । स्वरितेनाधिकार इति स्वरितग्रहणं पूर्वेष्वपि संबध्यते ॥ स्वरितेनाधिकारः ॥ ११ ॥ स्वरितेनेति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । स्वरितो नाम स्वरविशेषो वर्ण- धर्मः* । तेन चिह्नेनाधिकारो वेदितव्यः । अधिकारो विनियोगः । स्वरितगु- णयुक्तं शब्दरूपमधिकृतत्वादुत्तत्रोपनिष्ठते । प्रतिज्ञास्वरिताः पाणिनीयाः । प्रत्ययः । धातोः । ङ्याप्प्रातिपदिकात् । अङ्गस्य । भस्य । पदस्य ॥ अनुदात्तङित आत्मनेपदम् ॥ १२ ॥ अविशेषेण धातोरात्मनेपदं परस्मैपदं च विधास्यते तत्रायं नियमः क्रियते अनुदात्तेतो ये धातवो ङितश्च तेभ्य एव आत्मनेपदं भवति नान्येभ्यः । अनुदा- त्तेत्तः । आस् । आस्ते । वस् । वस्ते । ङित्तः अल्पापि । सूङ् । सूते । शीङ् । शेते ॥ भावकर्मणोः ॥ १३ ॥ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति भावकर्मणोर्विहितस्य लस्य तिबादयः सामान्येन वक्ष्यन्ते तत्रेदमुच्यते । भावे कर्मणि चात्मनेपदं भवति । भावे । आस्यते भवता । सुप्यते भवता । ज्ञास्यते भवता । कर्मणि । क्रियते कटः । ह्रियते भारः । कर्मकर्त्तरि । लूयते केदारः स्वयमेवेति परस्मैपदं न भवति । तस्य विधाने द्वितीयं कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते । तेन कत्र्तैव यः कर्त्ता तत्र परस्मैपदं भवति ॥ कर्त्तरि कर्मव्यतिहारे ॥ १४ ॥ कर्मशब्दः क्रियावाची व्यतिहारो विनिमयः । यद्यन्यसंबन्धिनीं क्रियां मन्यः करोति इतरसंबन्धिनीं चेतरः स कर्मव्यतिहारः । तद्विशिष्टक्रियावचना- द्धातोरात्मनेपदं भवति । व्यतिलुनते । व्यतिपुनते । कर्मव्यतिहार इति किम् । लुनन्ति । कर्तृग्रहणमुत्तरार्थं शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदमिति ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ॥ १५ ॥ पूर्वेणात्मनेपदं प्राप्तं प्रतिषिध्यते । गत्यर्थेभ्यो हिंसार्थेभ्यश्च धातुभ्यः कर्मव्यतिहारे आत्मनेपदं न भवति । व्यतिगच्छन्ति । व्यतिसर्पन्ति । हिंसा- र्थेभ्यः । व्यतिहिंसन्ति । व्यतिघ्नन्ति । प्रतिषेधे हसादीनामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । व्यतिपठन्ति । हरतेरप्रतिषेधः ॥ * ॥ संप्रह- रन्ते राजानः ॥ इतरेतरान्योपपदाच्च ॥ १६ ॥

• वर्णधर्मो न स्वरधर्म इति क्व चित्पाठः ।

इतरेतरो ऽन्योन्य इत्येवमुपपदाद्धातोः कर्मव्यतिहारे चात्मनेपदं न भव- ति । इतरेतरस्य व्यतिलुनन्ति । अन्योन्यस्य व्यतिलुनन्ति । परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ परस्परस्य व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ॥ १७ ॥ शेषात्कर्तरीति परस्मैपदे प्राप्ते निपूर्वाद्दिश आत्मनेपदं विधीयते नेः पर- स्माद्विश आत्मनेपदं भवति । निविशते । निविशन्ते । नेरिति किम् । प्रविश- ति । यदागमास्तद्गुणेन गृह्यन्ते तेनाटा नास्ति व्यवधानम् । न्यविशत । नेरुपसर्गस्य ग्रहणम् अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति तस्मादिह न भवति । मधुनि विशन्ति भ्रमराः ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ॥ १८ ॥ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये ञित्त्वात्कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धमात्मनेपदम्, अकर्त्रभिप्रायोऽर्थोयमारम्भः । परिव्यवेभ्य उत्तरात्क्रीणातेरात्मनेपदं भवति । परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते । पर्य्यादय उपसर्गा गृह्यन्ते तेनेह न भवति । बहुविक्रीणाति धनम् ॥ विपराभ्यां जेः ॥ १९ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदमित्यस्यापवादः । विपरापूर्वान्जयते र्धातोरात्म- नेपदं भवति । विजयते । पराजयते । विपराशब्दावुपसर्गौ गृह्येते साहचर्या- त्, तेनेह न भवति । बहु विजयति धनम् । परा जयति सेनेति ॥ आङो दो ऽनास्यविहरणे ॥ २० ॥ अकर्त्रभिप्रायोऽर्थोयमारम्भः । आङ्पूर्वाद्ददातेरनास्यविहरणे वर्त्तमानादा- त्मनेपदं भवति । विद्यामादत्ते । अनास्यविहरणइति किम् । आस्यं व्याद- दाति ॥ आस्यविहरणसमानक्रियादपि प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ विपादिकां व्या- ददाति । कूलं व्याददाति । स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ क्रीडो ऽनुसंपरिभ्यश्च ॥ २१ ॥ क्रीडृ विहारे एतस्माद् अनु सम् परि इत्येवंपूर्वाद् आङ्पूर्वाच्चात्मने- पदं भवति । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । आङः खल्वपि । आक्रीडते । समो ऽकूजने इति वक्तव्यम् ॥ * ॥ संक्रीडन्ति शकटानि । समासाहचर्याद- न्वादयउपसर्गा गृह्यन्ते तेनेह कर्मप्रवचनीयप्रयोगे न भवति । माणवकमनुक्री- डति । आगमः समायामात्मनेपदं वक्तव्यम् ॥ * ॥ समा उपेक्षा कालहरण- मिति यावत् । आगमयस्व तावन्माणवकम् । चित्तेर्जिज्ञासायाम् ॥ * ॥ वि-

िसंकार..."? Wait, look at the first word of the example: "अस्ति-" (L12 end) "संकारमात्रमातिष्ठते ।" (L13 start) Wait, "अस्तिसंकार..." or "अस्तित्वमात्रमातिष्ठते"? Look at L12-13: L12: "अस्ति-" L13: "संकारमात्रमातिष्ठते ।" -> wait, look at the letters in L13: "संकारमात्रमातिष्ठते" or "संस्कारमात्रमातिष्ठते"? There is no 'स्', it's "संकारमात्रमातिष्ठते" or "संस्कार..."? It looks like "संकारमात्रमातिष्ठते". Wait, what is the traditional Kashika text here? "आङः स्थः प्रतिज्ञाने इति वक्तव्यम्। अस्ति सत्कारमात्रमातिष्ठते। आगमौ गुणवृद्धी आतिष्ठते।" Wait! "सत्कारमात्रम्" or "संस्कारमात्रम्"? Look at the letters: 'सं' with anusvara, then 'का' 'र' 'मा' 'त्र' 'मा' 'ति' 'ष्ठ' 'ते'। Yes, printed as: "संकारमात्रमातिष्ठते ।" (or "सत्कारमात्रम्" without anusvara? Look at the dot: it is an anusvara over स: "संकारमात्रमातिष्ठते"). And next example:

॥ काशिका ॥ १ । ३ ॥ ५० रणमुपश्लेषः । तद्यथा । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । मित्रकरणं तु विनाप्युपश्ले- षेण मैत्रीसंबन्धः । पथि । अयं पन्थाः स्रुघ्नमुपतिष्ठते । वा लिप्सायामिति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ भिक्षुको ब्राह्मणकुलमुपतिष्ठते । उपतिष्ठतीति वा ॥ अकर्मकाच्च ॥ २६ ॥ उपादिति वर्तते । उपपूर्वात् तिष्ठतेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादात्मने- पदं भवति । यावद्भुक्तमुपतिष्ठते । यावदोदनमुपतिष्ठते । भुक्तमिति भावे क्तप्रत्ययः। भोजनेभोजने संविधीयतइत्यर्थः । अकर्मकादिति किम् । राजानमुपतिष्ठति ॥ उद्विभ्यां तपः ॥ २७ ॥ अकर्मकादिति वर्तते । उद्वि इत्येवंपूर्वात् तपतेरकर्मकक्रियावचना- दात्मनेपदं भवति । उत्तपते । वितपते । दीप्यत इत्यर्थः । अकर्मकादित्येव । उत्तपति सुवर्णं सुवर्णकारः । वितपति पृष्ठं सविता । स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ उत्तपते पाणिम् । उत्तपते पृष्ठम् । वितपते पाणिम् । वितपते पृष्ठम् । स्वाङ्गं चेह न पारिभाषिकं गृह्यते ऽद्रवं मूर्त्तिमत् स्वाङ्गमिति । किं तर्हि, स्वमङ्गं स्वाङ्गम् । तेनेह न भवति । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य पृष्ठमुत्तपतीति । उद्विभ्यामिति किम् । निष्टपति ॥ आङो यमहनः ॥ २८ ॥ अकर्मकादिति वर्तते । यम उपरमे हन, हिंसागत्योरिति परस्मैपदिनौ । ताभ्यामकर्मकक्रियावचनाभ्यामाङ्पूर्वाभ्यामात्मनेपदं भवति । आयच्छते । आयच्छेते । आयच्छन्ते । हनः खल्वपि । आहते । आघ्नाते । आघ्नते । अकर्म- कादित्येव । आयच्छति कूपाद्रज्जुम् । आहन्ति वृषलं पादेन । स्वाङ्गकर्मका- च्चेति वक्तव्यम् । आयच्छते पाणिम् । आहते शिरः । स्वाङ्गं चेह न पारि- भाषिकं गृह्यते किं तर्हि, स्वमङ्गं स्वाङ्गं, तेनेह न भवति । आहन्ति शिरः पर- कीयमिति ॥ समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः ॥ २९ ॥ अकर्मकादिति वर्तते । शेषात् कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते संपूर्वेभ्यो गमि ऋच्छि प्रच्छ स्वरति अर्ति श्रु विदि इत्येतेभ्यो ऽकर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । संगच्छते । समृच्छते । संपृच्छते । संस्वरते । संकल्पा अस्य समरन्त । ऋतेर्लुङि ऋेः सार्तिशास्त्यर्तिभ्यश्चेत्यङादेशः । तत्र परस्मैपदेष्वित्येतदाश्रीयते बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्याट् प्रतिषिध्यते । ऋदृशोऽङि गुण इति गुणः । समरन्त । संशृणुते । संवित्ते । ऋच्छेरनादेशस्य ग्रहणम् । समृच्छिष्यते । आर्त्या- देशस्य त्वर्तैरित्येव सिद्धमात्मनेपदम् । अर्तिरभयत्र पठ्यते, ऋ गतिप्रापणयोः

४८ ॥ काशिका ॥ १ । ३ ॥ रिति भ्वादौ च ॠ गताविति जुहोत्यादौ, विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । विदेर्ज्ञानाद्यर्थस्य ग्रहणं, परस्मैपदिभिर्गमादिभिः साहचर्यान्न लाभार्थस्य स्वरिते- त्त्वादुभयतोभाषस्य । दृशेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ संपश्यते । चाकर्मकादित्येव । ग्रामं संपश्यति ॥ निसमुपविभ्यो ह्वः ॥ ३० ॥ चाकर्मकादिति निवृत्तम् । अतः परं सामान्येनात्मनेपदविधानं प्रतिप- त्तव्यम् । नि सम् उप वि इत्येवंपूर्वाद् ह्वयतेर्धातोरात्मनेपदं भवति । निह्व- यते । संह्वयते । उपह्वयते । विह्वयते । अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । अन्यत्र हि ञित्त्वात्सिद्धमेवात्मनेपदम् । उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा वचनम् ॥ * ॥ निरस्यति । निरस्यते । समूहति । समूहते ॥ स्पर्द्धायामाङः ॥ ३१ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । स्पर्द्धायां विषये आङ्पूर्वाद् ह्वयतेरात्मनेपदं भवति । स्पर्द्धा संघर्षः पराभिभवेच्छा स विषयो धात्वर्थस्य । धातुस्तु शब्द- क्रिय एव । मल्लो मल्लमाह्वयते । छात्रश्छात्रमाह्वयते । स्पर्द्धमानस्तस्याह्वानं करोतीत्यर्थः । स्पर्द्धायामिति किम् । गामाह्वयति गोपालः ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथ- नापयोगेषु कृञः ॥ ३२ ॥ कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । गन्धनादिष्वर्थेषु वर्तमानात्करोतेरात्मनेपदं भवति । गन्धनमपकारप्रयुक्तं हिंसा- त्मकं सूचनम् । तथाहि, वस्त गन्ध अर्द्दने, अर्द्दनं हिंसायाम्, इति । चुरादौ पठ्यते । अवक्षेपणं भर्त्सनम् । सेवनमनुवृत्तिः । साहसिक्यं साहसिकं कर्म । प्रतियत्नः सतो गुणान्तराधानम् । प्रकथनं प्रकर्षेण कथनम् । उपयोगो धर्म्मा- दिप्रयोजनो विनियोगः । गन्धने तावत् । उत्कुरुते । उदाकुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणे । श्येनो वर्तिकामुदाकुरुते । भर्त्सयतीत्यर्थः । सेवने । गणकमुपकुरुते । महामात्रानुपकुरुते । सेवतइत्यर्थः । साहसिक्ये । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्ततइत्यर्थः । प्रतियत्ने । एधो दकस्योपस्कुरुते । काष्ठं गुडस्योपस्कुरुते । तस्य सतो गुणान्तराधानं करोतीत्यर्थः । षष्ठीसुटौ करोतेः प्रतियत्नएव विधी- येते * । प्रकथने । गाथाः प्रकुरुते । जनपवादान्प्रकुरुते । प्रकर्षेण कथयती- त्यर्थः । उपयोगे । शतं प्रकुरुते । सहस्रं प्रकुरुते । धर्म्मार्थं शतं विनियुङ्क्त- त्यर्थः । एतेष्विति किम् । कटं करोति ॥

• कृञः प्रतियत्न इति षष्ठी । उपात्प्रतियत्नेति मुदिति सुत्र चित्त्यपाठः ।

॥ काशिका १ । ३ ॥ ४९ अधेः प्रसहने ॥ ३३ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थो ऽयमारम्भः । अधिपूूर्वात् करोतेः प्रसहने वर्त्तमाना- दात्मनेपदं भवति । प्रसहनमभिभवः, अपराजयो वा । तमधिचक्रे । तमभिब- भूव, न तेन पराजित, इति वा । प्रसहनेति किम् । अर्थमधिकरोति । पृथग्यो- गकरणमुपसर्गविशेषणार्थम् ॥ वेः शब्दकर्मणः ॥ ३४ ॥ कृञ इत्यनुवर्त्तते । विपूर्वात्करोतेरकर्त्रभिप्राये क्रियाफले शब्दकर्मण आत्मनेपदं भवति । कर्मशब्द इह कारकाभिधायी न क्रियावचनः । क्रोष्टा विकुरुते स्वरान् । ध्वाङ्क्षो विकुरुते स्वरान् । शब्दकर्मण इति किम् । विकरोति पयः ॥ अकर्मकाच्च ॥ ३५ ॥ वेः कृञ इत्यनुवर्त्तते । विपूर्वात्करोतेरकर्मकादकर्मकक्रियावचनादा- त्मनेपदं भवति । विकुर्व्वते सैन्धवाः । साधुदान्ताः शोभनं वल्गन्तीत्यर्थः । षोदनस्य पूर्वाङ्गाचा विकुर्वते । निष्फलं चेष्टन्तइत्यर्थः ॥ सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ॥ ३६ ॥ णीञ् प्रापणे ऽस्मात् कर्त्रभिप्राये क्रियाफले सिद्धमेवात्मनेपदम् । अक- र्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । णीञ् प्रापणे इत्येतस्माद्धातोरात्मनेपदं भवति सम्मान- नादिषु विशेषेषु सत्सु । संमाननं पूजनम् । नयते चार्वा लोकायते । चार्वा बुद्धिः तत्संबन्धादाचार्योऽपि चार्वा, स लोकायते शास्त्रे पदार्थाञ्जयते, उपप- त्तिभिः स्थिरीकृत्य शिष्येभ्यः प्रापयति, ते युक्तिभिः स्थाप्यमानाः सम्मानिताः पूजिता भवन्ति । उत्सञ्जनमुत्क्षेपणम् । माणवकमुदानयते । उत्क्षिपतीत्यर्थः । आचार्यकरणमाचार्यक्रिया, माणवकमीदृशेन विधिना ऽऽत्मसमीपं प्रापयति यथा स उपनेता स्वयमाचार्यः संपद्यते । माणवकमुपनयते । आत्मान- माचार्य्यं कुर्वन्माणवकमात्मसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः । नयते चार्वा लोकायते । तत्र प्रमेयं निश्चिनोतीत्यर्थः । भृतिर्वेतनम् । कर्मकरानुपन- यते । भृतिदानेन समीपं करोतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । मद्राः करं विनयन्ते । निर्यातयन्तीत्यर्थः । व्ययो धर्म्मादिषु विनियोगः । शतं विनयते । सहस्रं विनयते । धर्मार्थे शतं विनियुङ्क्तेत्यर्थः । एतेष्विति किम् । अजां नयति ग्रामम् ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ॥ ३७ ॥ नयतेः कर्त्ता देवदत्तादिरहंकारवाच्यः कर्तृस्थे कर्मण्यशरीरे सति नयते-

५० ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ रात्मनेपदं भवति । शरीरं प्राणिकायः तदेकदेशोऽपि शरीरम् । क्रोधं विनयते । मन्युं विनयते कर्तुस्थइति किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य क्रोधं विनयति । अश- रीरइति किम् । गण्डं विनयति । घाटां विनयति । कर्म्मणीति किम् । बुद्ध्या विनयति । प्रज्ञया विनयति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ॥ ३८ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते वृत्त्यादिष्वर्थेषु क्रमेर्धातोरात्मनेपदं भवति । वृत्तिरप्रतिबन्धः । सर्ग उत्साहः । तायनं स्फीतता । वृत्तौ तावत् । ऋक्ष्वस्य क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यतइत्यर्थः । यजुःष्वस्य क्रमते बुद्धिः । सर्गे । व्याकरणाध्य- यनाय क्रमते । उत्सहतइत्यर्थः । तायने । अस्मिन् शास्त्राणि क्रमन्ते । स्फीती- भवन्तीत्यर्थः । एतेष्विति किम् । अपक्रामति ॥ उपपराभ्याम् ॥ ३६ ॥ वृत्तिसर्गतायनेष्विति वर्त्तते । उपपरापूर्वात्क्रमतेर्वृत्त्यादिष्वर्थेषु वर्त्तमा- नादात्मनेपदं भवति । किमर्थं तर्हीदमुच्यते, उपसर्गनियमार्थं सोपसर्गादुपपरापू- र्वादेव नान्यपूर्वादिति । उपक्रमते । पराक्रमते । उपपराभ्यामिति किम् । संक्रा- मति । वृत्त्यादिष्वित्येव । उपक्रामति । पराक्रामति ॥ आङ उद्गमने ॥ ४० ॥ आङ्पूर्वात् क्रमतेरुद्गमने वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति । आक्रमतआदि- त्यः । आक्रमते चन्द्रमाः । आक्रमन्ते ज्योतींषि । उद्गमनइति किम् । आक्रामति माणवकः कुतपम् । ज्योतिरुद्गमनइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । आक्रा- मति धूमो हर्म्यतलात् ॥ वेः पादविहरणे ॥ ४१ ॥ विपूर्वात्क्रमतेः पादविहरणेऽर्थे वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति । विहरणं विक्षेपः । सुष्ठु विक्रमते । साधु विक्रमते । अश्वादीनां गतिविशेषो विक्रमश्चे- त्युच्यते । यद्यपि क्रमिः पादविहरणएव पठ्यते क्रमु पादविक्षेपइति तथाप्यनेका- र्थत्वाद्धा McNamara/द्धा तूनामेवमुक्तम् । पादविहरणइति किम् । विक्रामत्यग्निसमिधः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ॥ ४२ ॥ प्र उप इत्येताभ्यां परस्मात् क्रमतेरात्मनेपदं भवति, तौ चेत् प्रोपौ समर्थौ तुल्यार्थौ भवतः । क्व चानयोस्तुल्यार्थता, आदिकर्म्मणि । प्रक्रमते भोक्तु- म् । उपक्रमते भोक्तुम् । समर्थाभ्यामिति किम् । पूर्वेद्युः प्रक्रामति । गच्छती- त्यर्थः । अपरेद्युरुपक्रामति । आगच्छतीत्यर्थः । अथोपपराभ्यामित्यनेनात्मनेपद- मत्र कस्मान्न भवति, वृत्त्यादिग्रहणं तत्रानुवर्त्तते, ततोऽन्यदिदं प्रत्युदाहरणम् ॥

": Does the 'ह' have a 'न' stroke? Look at 'ह्नु' in line 5 (अपह्नुवे): the 'ह' has a hook inside. In line 6 (जानातेरपह्नुवे): the 'ह' has a hook inside. In line 7 (अपह्नुवो): the 'ह' has a hook inside. Now look at "ऽपहुतिरपलापः": The 'ह' has NO hook inside, just the bottom u-matra 'ु'! Wait, look really closely at : "भवति । अपह्नुवो ऽपहुतिरपलापः ।" Yes, the compositor dropped the 'न'! It is printed as "ऽपहुतिरपलापः" or with a very faint ligature. Let's write "ऽपह्नुतिरपलापः" or "ऽपहुतिरपलापः"? Wait, in Devanagari font, 'ह्नु' is very distinct from 'हु'. Here it looks just like 'हु'! But let's check: can it be 'ह्नु'? Either way, "ऽपह्नुतिरपलापः" is the intended word, but let's check if the prompt asks for exact transcription.

Wait, what about line 11: "अकर्त्रभिप्रायार्थमिदं, कर्त्रभिप्राये ह्यनुपसर्गाज्ज्ञ इति वक्ष्यति । जाना-" Wait, is there

५२ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ वद इति वर्तते । व्यक्तवाचां समुच्चारणं सहोच्चारणं तत्र वर्तमानाद्व- दतेरात्मनेपदं भवति । ननु वद व्यक्तायां वाचीत्येव पठ्यते तत्र किं व्यक्तवा- चामिति विशेषणेन । प्रसिद्धोपसंग्रहार्थमेतत् । व्यक्तवाच इति हि मनुष्याः प्रसि- द्धाः तेषां समुच्चारणे यथा स्यात् । संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः । संप्रवदन्ते क्षत्रियाः । व्यक्तवाचामिति किम् । संप्रवदन्ति कुक्कुटाः । समुच्चारणइति किम् । ब्राह्म- णो वदति । क्षत्रियो वदति ॥ अनोरकर्मकात् ॥ ४९ ॥ वद इति व्यक्तवाचामिति च वर्तते । अनुपूर्वाद्बदतेरकर्मकाद्व्यक्तवाग्विष- यादात्मनेपदं भवति । अनुवदते कठः कलापस्य । अनुवदते मोदः पैप्पलादस्य । अनुः सादृश्ये । यथा कलापोऽधीयानो वदति तथा कठ इत्यर्थः । अकर्मकादिति किम् । पूर्वमेव यजुरुदितमनुवदति । व्यक्तवाचामित्येव । अनुवदतिवीणा ॥ विभाषा विप्रलापे ॥ ५० ॥ वद इति वर्तते । व्यक्तवाचां समुच्चारण इति च । विप्रलापात्मके व्यक्तवाचां समुच्चारणे वर्तमानाद्वदतेरात्मनेपदं भवति विभाषा । प्राप्तविभा- षेयम् । विप्रवदन्ते सांवत्सराः । विप्रवदन्ति सांवत्सराः । विप्रवदन्ते मौहूर्त्ताः । विप्रवदन्ति मौहूर्त्ताः । युगपत्परस्परप्रतिषेधेन विरुद्धं वदन्तीत्यर्थः । विप्रलाप- इति किम् । संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः । व्यक्तवाचामित्येव । विप्रवदन्ति शकुनयः । समुच्चारणइत्येव । क्रमेण मौहूर्त्ता मौहूर्तेन सह विप्रवदन्ति ॥ अवाद्गृः ॥ ५१ ॥ गृ निगरणइति तुदादौ पठ्यते तस्येदं ग्रहणं, न तु गृ शब्दइति क्रयादि- पठितस्य । तस्य ह्यवपूर्वस्य प्रयोग एव नास्ति । शेषादिति परस्मैपदे प्राप्ते । अवपूर्वाद्गिरतेरात्मनेपदं भवति । अवगिरते । अवगिरेते । अवगिरन्ते । अवा- दिति किम् । गिरति ॥ समः प्रतिज्ञाने ॥ ५२ ॥ गृ इति वर्तते । संपूर्वाद्गिरतेः प्रतिज्ञाने वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति । प्रतिज्ञानमभ्युपगमः । शतं संगिरते । नित्यं शब्दं संगिरते । प्रतिज्ञानइति किम् । संगिरति ग्रासम् ॥ उदश्चरः सकर्मकात् ॥ ५३ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते उत्पूर्वाच्चरतेः सकर्मकक्रियावचनादात्म- नेपदं भवति । गेहमुच्चरते । कुटुम्बमुच्चरते । गुरुवचनमुच्चरते । उत्क्रम्य गच्छ- तीत्यर्थः । सकर्मकादिति किम् । बाष्पमुच्चरति ॥

॥ काशिका ॥ १ । ३ ॥ ५३ समस्तृतीयायुक्तात् ॥ ५४ ॥ संपूर्वाच्चरतेस्तृतीयायुक्तादात्मनेपदं भवति । तृतीयेति तृतीया विभ- क्तिरुह्यते तया चरतेरर्थद्वारेण योगः । अश्वेन संचरते । तृतीयायुक्तादिति किम् । उभौ लोकौ संचरसि इमं चामुं च देवल । यदाप्यत्र तदर्थयोगः संभवति तृती- या तु न श्रूयतइति प्रत्युदाहरणं भवति ॥ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे ॥ ५५ ॥ दाण् दाने परस्मैपदी ततः संपूर्वात्तृतीयायुक्तादात्मनेपदं भवति सा चेत्तृतीया चतुर्थ्यर्थे भवति । कथं पुनस्तृतीया चतुर्थ्यर्थे स्यात् । वक्तव्यमेवैतत् । अशिष्टव्यवहारे तृतीया चतुर्थ्यर्थे भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दास्या संप्रयच्छते । वृषल्या संप्रयच्छते । कामुकः सन् दास्यै ददातीत्यर्थः । चतुर्थ्यर्थइति किम् । पाणिना संप्रयच्छति । समः शब्देन व्यवधाने कथमात्मनेपदं भवति । सम इति विशेषणे षष्ठी न पञ्चमी ॥ उपाद्यमः स्वकरणे ॥ ५६ ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते उपपूर्वाद् यमः स्वकरणे वर्त्तमानादात्मने- पदं भवति । पाणिग्रहणविशिष्टमिह स्वकरणं गृह्यते न स्वकरणमात्रम् । भार्यामुपयच्छते । स्वकरणइति किम् । देवदत्तो यज्ञदत्तस्य भार्यामुपयच्छति ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः ॥ ५७ ॥ ज्ञा श्रु स्मृ दृश् इत्येतेषां सन्नन्तानामात्मनेपदं भवति । तत्र जानातेर- पह्नवे ज्ञ इति त्रिभिः सूत्रैरात्मनेपदं विहितं श्रुदृशोरपि समो गम्यूच्छीत्यत्र विहितं तस्मिन्विषये पूर्ववत्सन इत्येव सिद्धमात्मनेपदं ततो ऽन्यत्रानेन विधी- यते । स्मरतेः पुनर्नाप्तएव विधानम् । धर्मं जिज्ञासते । गुरुं शुश्रूषते । नष्टं सुस्मूर्षते । नृपं दिदृक्षते । सन इति किम् । जानाति । शृणोति । स्मरति । पश्यति ॥ नानोर्ज्ञः ॥ ५८ ॥ पूर्वेण योगेन प्राप्तमात्मनेपदं प्रतिषिध्यते । अनुपूर्वाज्जानातेः सन्न- न्तादात्मनेपदं न भवति । तथा च सति सकर्मकस्यैवायं प्रतिषेधः संपद्यते । पुत्रमनुजिज्ञासति । अनोरिति किम् । धर्मं जिज्ञासते ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः ॥ ५९ ॥ प्रति आङ् इत्येवंपूर्वाच्छृणोतेः सन्नन्तादात्मनेपदं न भवति । प्रतिशुश्रू- षति । आशुश्रूषति । उपसर्गग्रहणं चेदं, तस्मादिह प्रतिषेधो न भवति । देव- दत्तं प्रति शुश्रूषते ॥

निमित्तम्? तत्सवन्तेप्यनिमित्तम्` - yes, exactly matches the previous ones.

Line 19: पराचिकीर्षति । इह जुगुप्सते मीमांसते इति अनुदात्तेत इत्येव सिद्धमात्मने- Wait, is it इत्येव? अनुदात्तेत इत्येव सिद्धमात्मने- - yes.

Line 20: पदमवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवतीति ॥ Wait, look at the start of L20: पदमवयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवतीति ॥ Yes! पदमवयवे.

Line 21: आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य ॥ ६३ ॥ Wait, sutra text: आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य ॥ ६३ ॥ Wait, is there an avagraha? In the image: आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य - yes, ऽ is clearly visible!

Line 22: अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः । आम् प्रत्ययो यस्मात्सोयमाम्प्रत्ययः आम्प्र- Wait, look at अकर्त्रभिप्रायार्थोयमारम्भः: `अ-क-र्

ारोहति"? Wait, Bhashya on 1.3.67: "णेरिति किम्? आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, आरोह्यमाणो हस्ती साध्यारोहति।" Wait, in Bhashya: "साध्यारोहति" is a known variant/reading! Some editions have: "साध्यारोहति" or "स्वाध्यारोहति" or "साध्‍वारोहति" (साधु आरोहति -> साध्वारोहति). Look at the characters in L21: स + ा = सा ध + ्य = ध्य or ध + ्व = ध्व? Wait! Look at the letter under ध: Is it य or व? Wait, compare with 'ध्य' in 'अनाध्याने' (L14, L17, L26): In L17 'अनाध्याने': 'ध्या' has a loop on right. Here in L21: 'सा' then 'ध्या'? There is an aa-matra on ध्य: 'ध्या'! Wait, is it 'साध्यारोहति'? Yes, 'साध्यारोहति' exactly!

Wait, check L29: "मिदमुच्यते ।" or "मिदमुच्यते।"? In L29: "मिदमुच्यते। कर्मस्थभावकानां" - no space before danda, but danda is there.

५६ ॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायोऽयमारम्भः । बिभेतेः स्मयतेश्च ण्य- न्तादात्मनेपदं भवति हेतुभये । हेतुः प्रयोजकः कर्त्ता सकारणाच्चेत्ततश्चेद्भयं भवति । भयग्रहणमुपलक्षणार्थं विस्मयोऽपि तत एव । जटिलो भीषयते । मुण्डो भीषयते । जटिलो विस्मापयते । मुण्डो विस्मापयते । हेतुभयइति किम् । कुञ्चिकयैनं भाययति । रूपेण विस्माययति । अत्र कुञ्चिका भयस्य करणं न हेतुः ॥ गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ॥ ६९ ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायो ऽयमारम्भः । गृधु अभिकाङ्क्षायां वञ्चु गतावित्येतयोर्ण्यन्तयोः प्रलम्भने वर्त्तमानयोरात्मनेपदं भवति । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाख्यानम् । माणवकं गर्धयते । माणवकं वञ्चयते । प्रल- म्भनइति किम् । श्वानं गर्धयति । गर्धनमस्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्च- यति । परिहरतीत्यर्थः ॥ लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ॥ ७० ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायोऽयमारम्भः । लीङ् श्लेषणे इति दिवादौ पठ्यते । ली श्लेषणे इति च क्र्यादौ । विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम् । लियो ण्यन्तात्संमानने शालीनीकरणे च वर्त्तमानादात्मनेपदं भवति च शब्दात् प्रल- म्भने च । संमाननं पूजनम् । शालीनीकरणं न्याग्भावनम् । जटाभिरालापयते । पूजां समधिगच्छतीत्यर्थः । श्येनो वर्त्तिकामुल्लापयते । न्यक्करोतीत्यर्थः । प्रल- म्भने । कस्त्वामुल्लापयते । विसंवादयतीत्यर्थः । विभाषा लीयतेरिति वात्वं विधीयते । तदस्मिन्विषये नित्यमन्यत्र विकल्पः । व्यवस्थितविभाषा हि सा । संमाननादिष्विति किम् । बालकमुल्लापयति ॥ मिथ्योपपदात्कृञोऽभ्यासे ॥ ७१ ॥ णेरिति वर्तते । अकर्त्रभिप्रायोऽयमारम्भः । ण्यन्तात्करोतेर्मिथ्योपप- दादात्मनेपदं भवति अभ्यासे । अभ्यासः पुनःपुनः करणमावृत्तिः । पदं मिथ्या कारयते । सापचारं स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयतीत्यर्थः । मिथ्योपपदादिति किम् । पदं सुष्ठु कारयति । कृञ इति किम् । पदं मिथ्या वाचयति । अभ्यासाइति किम् । पदं मिथ्या कारयति । सकृदुच्चारयति ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ॥ ७२ ॥ णेरिति निवृत्तम् । शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदे प्राप्ते स्वरितेतो ये धातवो ञितश्च तेभ्य आत्मनेपदं भवति कर्त्तारं चेत्क्रियाफलमभिप्रैति क्रियायाः फलं क्रियाफलं प्रधानभूतं यदर्थमसौ क्रिया आरभ्यते तच्चेत्कर्तृलकारवाच्यस्य भवति । यजते । पचते । ञितः खल्वपि । सुनुते । कुरुते । सर्वो हि प्रधानफलमिह कर्त्ता-

॥ काशिका ॥ १ ॥ ३ ॥ ५७ रम्भिप्रैति । कर्त्रभिप्रायइति किम् । यजन्ति याजकाः । पचन्ति पाचकाः । कुर्व- न्ति कर्म्मकराः । यद्यपि दक्षिणा भृतिश्च कर्तुः फलमिहास्ति तथापि न तदर्थः क्रियारम्भः ॥ अपाद्वदः ॥ ७३ ॥ कर्त्रभिप्रायइति वर्त्तते । अपपूर्वाद्वदतेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले चात्मने- पदं भवति । धनकामो न्यायमपवदते । न्यायापवादेन धनमर्जयिष्यामि इति मन्यते । कर्त्रभिप्राये क्रियाफलइत्येव । अपवदति ॥ णिचश्च ॥ ७४ ॥ कर्त्रभिप्राये क्रियाफलइति वर्त्तते । णिजन्तादात्मनेपदं भवति कर्त्रभि- प्राये क्रियाफले । कटं कारयते । ओदनं पाचयते । कर्त्रभिप्रायइत्येव । कटं कारयति परस्य ॥ समुदाङ्भ्यो यमो ऽग्रन्थे ॥ ७५ ॥ कर्त्रभिप्रायइति वर्त्तते । सम् उद् आङ् इत्येवंपूर्वाद्यमेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति ग्रन्थविषयश्चेत्प्रयोगो न भवति । व्रीहीन् संय- च्छते । भारमुद्यच्छते । वस्त्रमायच्छते । आङ्पूर्वादकर्म्मकादाङो यमहन इति सिद्धमेवात्मनेपदं सकर्म्मकार्थमिदं पुनर्वचनम् । अग्रन्थइति किम् । उद्यच्छति चिकित्सां वैद्याः । कर्त्रभिप्रायइत्येव । संयच्छति । उद्यच्छति । आयच्छति ॥ अनुपसर्गाज् ज्ञः ॥ ७६ ॥ कर्त्रभिप्रायइति वर्त्तते । अनुपसर्गाज्जानातेः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं भवति । गां जानीते । अश्वं जानीते । अनुपसर्गादिति किम् । स्वर्गे लोकं न प्रजानाति मूढः । कर्त्रभिप्रायइत्येव । देवदत्तस्य गां जानाति । विभाषोपपदेन प्रतीयमाने ॥ ७७ ॥ स्वरितञित इति पञ्चभिः सूत्रैरात्मनेपदं कर्त्रभिप्राये क्रियाफले द्योतिते विहितं तदुपपदेन द्योतिते न प्राप्नोतीति वचनमारभ्यते । समीपे श्रूयमाणं शब्दान्तरमुपपदं तेन प्रतीयमाने कर्त्रभिप्राये क्रियाफले विभाषा ऽऽत्मनेपदं भवति । स्वं यज्ञं यजति । स्वं यज्ञं यजते । स्वं कटं करोति । स्वं कटं कुरुते । स्वं पुत्रमपवदति । स्वं पुत्रमपवदते । एवं पञ्चसूत्र्यामुदाहार्य्यम् ॥ शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदम् ॥ ७८ ॥ पूर्वेण प्रकारेणात्मनेपदनियमः कृतः न परस्मैपदनियमः तत्सर्व्वतः प्रा- प्नोति तदर्थमिदमुच्यते । येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषेणात्मनेपदमुक्तं ततो यद- न्यस्स शेषः । शेषात्कर्त्तरि परस्मैपदं भवति शेषादेव नान्यस्मात् । अनुदात्त-