काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

कुमारि ऋश्यः । होतृ ऋश्यः † । ऋतीति किम् । खट्वेन्द्रः ।"

Check L30: "अक इति किम् वृक्षावृश्यः । सवर्णार्थमनिगर्थं च वचनम् ॥"

Check L31: Footnotes: "* यल्लक्षणः । पा० २ ।" "† पोतृ ऋश्य इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।"

Everything matches the requested format precisely.॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५१९ रन्द्रशब्दस्ये ऽचि परतो गोर्नित्यमवङादेशो भवति । गवेन्द्रः । गवेन्द्र- मन्तःस्वरः * ॥ प्लुतप्रगृह्या अचि ॥ १२५ ॥ प्लुताश्च प्रगृह्याश्चाचि प्रकृत्या भवन्ति । देवदत्ता३ अत्र न्वसि । यज्ञ- दत्ता३ इदमानय । दूराद्धाते प्लुतः सिद्धः । प्रगृह्याः । अग्नी इति । वायू इति । खट्वे इति । माले इति । अचीत्यनुवर्त्तमाने पुनरच्ग्रहणमादेशनिमित्त- स्याचः परिहारार्थम् । तेनेह न भवति । जानु उ अस्य रुजति, जान्वस्य रुजति । प्र

५१२ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ अप्लुतवदुपस्थिते ॥ १२९ ॥ उपस्थितं नामानार्षे इतिकरणः समुदायादवच्छिद्य पदं येन स्वरूपे ऽवस्थाप्यते तस्मिन्परतो ऽप्लुतवद्भवति। प्लुतकार्यं प्रकृतिभावं न करोति। सुश्लोका३ इति, सुश्लोकेति। सुमङ्गला३ इति, सुमङ्गलेति। वत्करणं किम्। अप्लुतइत्युच्यमाने प्लुत एव प्रतिषिध्यते। तत्र को दोषः। प्रगृह्याश्रये प्रकृतिभावे प्लुतस्य श्रवणं न स्यात्। अग्नी३ इति। वायू३ इति॥ ई३ चाक्रवर्मणस्य ॥ १३० ॥ ई३ कारः प्लुतो ऽवि परतश्चाक्रवर्मणस्याचार्यस्य मतेनाप्लुतवद्भवति। अस्तु हीत्यब्रवीत्। अस्तु ही३ इत्यब्रवीत्। चिनु हीद्रम्। चिनु ही३ इदम्। चाक्र- वर्मणग्रहणं विकल्पार्थं तदुपस्थिते निवृत्त्यर्थम् अनुपस्थिते प्राप्त्यर्थमित्युभयत्र विभाषेयम्। इकारादन्यत्राप्ययमप्लुतवद्भाव इष्यते। अशा३ दयम् अशेषम्॥ दिव उत् ॥ १३१ ॥ एङः पदान्तादतीत्यतः पदग्रहणमनुवर्तते। दिव इति प्रातिपदिकं गृह्यते न धातुः, सानुबन्धकत्वात्। दिवः पदस्य उकारादेशो भवति। दिवि कामो यस्य, द्युकामः। द्युमान्। विमलद्यु दिनम्। द्युभ्याम्। द्युभिः। निरनुबन्धकग्रहणादिह न भवति। अक्षद्यूभ्याम्, अक्षद्यूभिरिति। तपरकरण- मूठो निवृत्त्यर्थं द्युभ्यां द्युभिरिति। अत्र हि परत्वादूठ् प्राप्नोति। पदस्येति किम्। दिवौ। दिवः॥ एतत्तदोः सु लोपो ऽकोरनञ्समासे हलि ॥ १३२ ॥ एतत्तदौ यावककारौ नञ्समासे न वर्तेते तयोर्यः सुशब्दः यश्च तयोः सुशब्दो यस्तदर्थेन संबद्धस्तस्य संहितायां विषये हलि परतो लोपो भवति। एष ददाति। स ददाति। एष भुङ्क्ते। स भुङ्क्ते। एतत्तदोरिति किम्। यो ददाति। यो भुङ्क्ते। सुग्रहणं किम्। एतौ गावौ चरतः। अकोरिति किम्। एषको वदति। सको ददाति। तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यतइति रूपभेदेपि साकच्कावेतत्तदावेव भवतः। अनञ्समासइति किम्। अनेषो ददाति। असो ददाति। उत्तरपदार्थप्रधा- नत्वादनञ्समासस्यैतत्तदोरेवात्र संबद्धः सुशब्दः। हलीति किम्। एषोत्र। सोऽत्र॥ स्यश्छन्दसि बहुलम् ॥ १३३ ॥ स्य इत्येतस्य छन्दसि हलि परतो बहुलं सोर्लोपो भवति। इषं स्य वाजी शिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्षआसनि। एष स्य ते मधुमां इन्द्र सोमः। न च भवति। यन्न स्यो निपतितः॥

or य भ क्त? Wait! Look at the first letter: य, second is भ, third is क्त? अभक्तश्च सुडित्युक्तं! YES! Look: Line 11 said: कात्पूर्वग्रहणं सुटो ऽभक्तत्वज्ञापनार्थम् And line 22 says: भ्यासौ। अभक्तश्च सुडित्युक्तं ततः सकारादुत्तरावडभ्यासावनिष्ठे देशे स्या- YES! अभक्तश्च सुडित्युक्तं! Look at the image: भ्यासौ । अभक्तश्च सुडित्युक्तं! First letter is clearly अ, then भ, then क्त, then श्च: अभक्तश्च! AMAZING!

Line 23: ताम्। एतस्मिंस्तु सत्यत एव वचनात् कृतयोरडभ्यासयोस्तद्द्व्यवायेऽपि सुट् Wait, look at सत्यत एव वचनात्: सत्यत एव वचनात् or सत्यस्मादेव वचनात्? Letters: स त्य त ए व व च ना त् -> सत्यत एव वचनात्. Then: कृतयोरडभ्यासयोस्तद्द्व्यवायेऽपि सुट्

५२० ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ भवति । तन्न नः संस्कृतम् । तन्न नः परिष्कृतम् । तन्न न उपस्कृतम् । समुदि- तमित्यर्थः ॥ उपात्प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहारेषु ॥ १३९ ॥ सतो गुणान्तराधानमाधिक्याय वृद्धस्य वा तादवस्थ्याय समीहा प्रति- यत्नः । विकृतमेव वैकृतम् । प्रज्ञादित्वादण् । गम्यमानार्थस्य वाक्यस्य स्वरूपे- णोपादानं वाक्यस्याध्याहारः । एतेष्वर्थेषु गम्यमानेषु करोतौ धातौ परत उपात् सुट् कात्पूर्वो भवति । प्रतियत्ने तावत् । एधोदकस्योपस्कुरुते । काष्ठगुडस्यो- पस्कुरुते । वैकृते । उपस्कृतं भुङ्क्ते । उपस्कृतं गच्छति । वाक्याध्याहारे । उप- स्कृतं जल्पति । उपस्कृतमधीते । एतेष्विति किम् । उपकरोति । किरतौ लवने ॥ १४० ॥ उपादित्येव । उपादुत्तरस्मिन्किरतौ धातौ लवनविषये सुट् कात्पूर्वो भवति । उपस्कारं मद्राका लुनन्ति । उपस्कारं काश्मीरका लुनन्ति । विक्षिप्य लुनन्तीत्यर्थः ॥ णमुलञ्च वक्तव्यः ॥ * ॥ लवन इति किम् । उपकिरति देवदत्तः ॥ हिंसायां प्रतेश्च ॥ १४१ ॥ किरतावित्येव । उपात्प्रतेश्चोत्तरस्मिन्किरतौ विषये सुट् कात्पूर्वो भव- ति । उपस्कीर्णं हं ते वृषल भूयात् । प्रतिस्कीर्णं हं ते वृषल भूयात् । तथा ते वृषल विक्षेपो भूयाद् यथा हिंसामनुबध्नातीत्यर्थः । हिंसायामिति किम् । प्रतिकीर्णम् ॥ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने ॥ १४२ ॥ किरतावित्येव । अपादुत्तरस्मिन्किरतौ चतुष्पाच्छकुनिषु यदालेखनं तस्मिन् विषये सुट् कात्पूर्वो भवति । अपस्करते वृषभो हृष्टः । अपस्करते कुक्कुटो भक्ष्यार्थी । अपस्करते श्वा चाश्रयार्थी । आलिख्य विक्षिपतीत्यर्थः । चतुष्पाच्छकुनिष्विति किम् । अपकिरति देवदत्तः ॥ हर्षजीविकाकुलायकरणे- ष्विति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । अपकिरति श्वा ओदनपिण्डमाशितः ॥ हर्षजीविकाकुलायकरणेष्वेव किरतेरात्मनेपदस्योपसंख्यानम् ॥ * ॥ कुस्तुम्बुरूणि जातिः ॥ १४३ ॥ कुस्तुम्बुरूणीति सुट् निपात्यते जातिश्चेद्भवति । कुस्तुम्बुरुर्नौषधि- जातिः । धान्यकम् । तत्फलान्यपि कुस्तुम्बुरूणि । सूत्रनिर्देशे नपुंसकलिङ्गमवि- वक्षितम् । जातिरिति किम् । कुत्सितानि तुम्बुरूणि कुतुम्बुरूणि तुम्बुरुशब्दे- नात्र तिन्दुकीफलान्युच्यन्ते, समासेन तेषां कुत्सा ॥ अपरस्पराः क्रियासातत्ये ॥ १४४ ॥

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ४२१

••• अपरस्परा इति सुट् निपात्यते क्रियासातत्ये गम्यमाने । अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सन्ततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः । क्रियासातत्येति किम् । अपरपराः सार्था गच्छन्ति । अपरे परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः । नात्र गम- नस्य सातत्यं प्रबन्धो विवक्षितः । किमिदं सातत्यमिति । सततस्य भावः सात- त्यम् । कथं सततम्, समस्ते विकल्पेन मकारलोपो विधीयते । लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुंकाममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मांसस्य पचिद्युड्घवजोः ॥ गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु ॥ १४५ ॥ गोष्पदमिति सुट् निपात्यते तस्य च षत्वं सेविते ऽसेविते प्रमाणे च विषये । गोष्पदो देशः । गावः पद्यन्ते यस्मिन् देशे स गोभिः सेवितो देशो गो- ष्पद इत्युच्यते । असेविते । अगोष्पदान्यरण्यानि । असेविते गोष्पदशब्दो न संभव- तीत्यगोष्पदशब्दार्थं निपातनम् । यद्येवं नार्थ एतेन, गोष्पदप्रतिषेधादगोष्पदं भविष्यति । सत्यमेतत् । यत्र तु सेवितप्रसङ्गोऽस्ति तत्रैव स्यादगोष्पदमिति । यत्र त्वत्यन्तासंभव एव तत्र न स्यादगोष्पदान्यरण्यानीति । असेवितग्रहणात्- त्तापि भवति । यानि हि महान्त्यरण्यानि येषु गवामत्यन्तासंभवस्तान्येवमु- च्यन्ते । प्रमाणे । गोष्पदमात्रं क्षेत्रम् । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । नात्र गोष्पदं स्वार्थप्रतिपादनार्थमुपादीयते, किं तर्हि क्षेत्रस्य वृष्टेश्च परिच्छेत्तुमियत्ताम् । सेवितासेवितप्रमाणेष्विति किम् । गोः पदं, गोपदम् ॥ आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ॥ १४६ ॥ आत्म्यापनाय स्थानं प्रतिष्ठा, तस्यामास्पदमिति सुट् निपात्यते । आस्पदमनेन लब्धम् । प्रतिष्ठायामिति किम् । आपदात्, आपदम् ॥ आश्चर्यमनित्ये ॥ १४७ ॥ अनित्यतया विषयभूतया ऽद्भुतत्वमिह लक्ष्यते तस्मिन्नाश्चर्यं निपात्यते । चरेराङि चागुराविति यत्प्रत्यये कृते निपातनात्सुट् । आश्चर्यं यदि स भुञ्जी- त । आश्चर्यं यदि सो ऽधीयीत । चित्रमद्भुतमित्यर्थः । अनित्यइति किम् । आचर्यं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्के ऽवस्करः ॥ १४८ ॥ कुत्सितं वर्चो, वर्चस्कमवमलं, तस्मिन्नभिधेये ऽवस्कर इति निपात्यते । अवपूर्वस्य किरतेः कर्मणि ऋदोरप् इत्यप्, निपातनात्सुट् । अवकीर्यतइत्यव- स्करो ऽवमलम् । तत्सम्बन्धाद्देशोपि तथोच्यते । वर्चस्करइति किम् । अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम् ॥ १४९ ॥

३२२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ अपस्कर इति निपात्यते रथाङ्गं चेद्भवति । अपपूर्वात्किरतेश्चं दोरवित्यप्, निपातनात् सुट् । अपस्करो रथावयवः । रथाङ्गमिति किम् । अपकरः ॥ विष्किरः शकुनिर्ंविकिरो वा ॥ १५० ॥ विकिर इति किरतेर्विपूर्वस्येगुपधज्ञाप्रीकिरः कः इति कप्रत्यये विहिते सुट् निपात्यते शकुनिश्चेद्भवति । विष्किरशब्दाभिधेयो वा शकुनिर्भवति । सर्वे शकुनयो भक्ष्या विष्किराः कुक्कुटादृते । विष्किरो वा शकुनाविति वाग्रहणादेव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रह- णमिह तस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो मा भूत् ॥ ह्रस्वाच्चन्द्रोत्तरपदे मन्त्रे ॥ १५१ ॥ चन्द्रशब्दउत्तरपदे ह्रस्वात्परः सुडागमो भवति मन्त्रविषये । सुश्चन्द्रो नृष्चान् । ह्रस्वादिति किम् । सूर्धाचन्द्रमसाविव । मन्त्र इति किम् । सुचन्द्रा पौर्णमासी । उत्तरपदं समासएव भवतीति प्रसिद्धं, तत इह न भवति । शुक्र- मसि चन्द्रमसि ॥ प्रतिष्कशश्च कशेः ॥ १५२ ॥ कश गतिशासनयोरित्येतस्य धातोः प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि कृते सुट् निपात्यते, तस्यैव षत्वम् ॥ ग्राममद्य प्रवेक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः । वार्ताऽपहरः सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्यभिधीयते । कशेरिति किम् । प्रतिगतः कशां, प्रतिकशो ऽश्वः । अत्र यद्यपि कशेरेव कशाशब्दस्त- थापि कशेरिति धातोस्पादानं तदुपसर्गस्य प्रतेः प्रतिपत्तयर्थम् । तेन धात्वन्ता- रोपसर्गाच्च भवति ॥ प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रावृषी ॥ १५३ ॥ प्रस्कण्वो हरिश्चन्द्र इति सुट् निपात्यते ऋषी चेदभिधेयौ भवतः । प्रस्कण्व ऋषिः । हरिश्चन्द्र ऋषिः । हरिश्चन्द्रग्रहणमन्वर्थम् । ऋषी इति किम् । प्रकण्वो देशः । हरिचन्द्रो मायाकारः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः ॥ १५४ ॥ मस्कर मस्करिन् इत्येतौ यथासंख्यं वेणौ परिव्राजके च निपात्येते । मकरशब्दो ड्युत्पन्नं प्रातिपदिकं तस्य वेणावभिधेये सुट् निपात्यते परिव्रा- जके ण्विनिरिति । मस्करो वेणुः । मस्करी परिव्राजकः । वेणुपरिव्राजकयोरिति किम् । मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः । के चित्पुनरत्र माङ्युपपदे करोतेः खष्वौ

No"? Wait! It has: [something smudged/cutoff] तस्वरः । लुनीतः । पुनीतः । तस्वरमाम्स्वरः [बाधते?] । Wait, between "तस्वरमाम्स्वरः" and "। लुनीतस्तराम्": There is "।" right after "तस्वरमाम्स्वरः ।"! And at the beginning of L32: There is a blot, then "तस्वरः ।" Wait, before "तस्वरः", is there a word or just ink mark? There's an ink mark on the margin, then "तस्वरः ।" Wait, why does it say "श्नास्वरं तस्वरः"? In Sanskrit: "श्नास्वरं तस्वरो [बाधते]" or "श्नास्वरं तस्वरः [बाधते]"? Here "बाधते" is omitted/understood: "धातुस्वरं श्नास्वरो बाधते । लुनाति । श्नास्वरं तस्वरः । लुनीतः । पुनीतः । तस्वरमाम्स्वरः । लुनीतस्तराम् । पुनीतस्तराम् ।" Look at L32: "तस्वरः । लुनीतः । पुनीतः । तस्वरमाम्स्वरः । लुनीतस्तराम् । पुनीतस्तराम् ।" Wait, look at the first word: Is it "तस्वरः" or "तस्वरैः"? There's a

word? Look at the right of "करणे ॥": "कारके ॥"? No, "करणे"? Wait, what is the word after "करणे ॥"? It is: "करणे" then a danda? No, look: "...पेटाबन्ताः करणे ।" and then: "करणे" is in the middle-right: Let's re-read: "...एव ॥ वेगवेदखेटपेटाबन्ताः करणे" Wait, after "करणे" there is: A word? "करणे" is followed by a space, then "..."? Wait, look at the letters: "वेगवेदखेटपेटाबन्ताः करणे" then there is "करणे ॥"? No! Look at: "वेगवेदखेटपेटाबन्ताः" Then: "करणे" Then: a word that looks like "कारके"? Or "करणे"? Wait, let's zoom in a lot on line 33: Line 33 begins: "एवान्तोदात्तः । गरो विषम् । अन्यत्राद्युदात्त एव ॥ वेगवेदखेटपेटाबन्ताः" Wait, does it say "वेगवेदखेटपेटाबन्ताः"? Let's trace the characters: वे - ग - वे - द - खे - ट - पे - टा - ब - न्दाः (or न्ताः) Then: 'क'

हलश्चेति घञन्ता एते करणे ऽन्तोदात्ता भवन्ति । भावे चाऽद्युदात्ता एव ॥ स्तुयुद्रुवश्छन्दसि ॥ उपसमस्तार्थमेतत् । परिस्तुत् । संयुत् । परिद्रुत् ॥ वसेनिः स्तोत्रे ॥ स्तोत्रं साम । तत्स्थो वसेनिशब्दोऽन्तोदात्तो भवति, अन्यत्र मध्योदात्तः ॥ श्वे दरः ॥ श्वे ऽभिधेये दरशब्दोन्तोदात्तो ऽन्यत्राबन्तत्वादाद्युदात्तः ॥ शाम्प्रतापौ भावगर्हायाम् ॥ अन्तोदात्ता, वन्यत्राद्युदात्तौ ॥ उत्तमशश्वत्तमशब्दौ सर्वत्र ॥ के चित्तु भावगर्हायामित्यत्राप्यनुवर्त्तयन्ति ॥ भंत्तमन्धोग देहा ॥ इते घञन्ता भविव्यन्तोपि घञन्त एव । एरच्प्रत्यन्तानमिति वचनात् ॥ अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः ॥ १६१ ॥ उदात्त इति वर्तते । यस्मिन्ननुदात्ते परत उदात्तो लुप्यते तस्यानुदात्त- स्यादिरुदात्

५२६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ । कितः ॥ १६५ ॥ तद्धितस्येत्येव । तद्धितस्य कितोरन्त उदात्तो भवति । नडादिभ्यः फक् । नाडायनः । चारायणः । प्रामहतेष्ठक् । प्राह्तिकः । शालालिकः ॥ तिसृभ्यो जसः ॥ १६६ ॥ तिसृभ्य उत्तरस्य जसोऽन्त उदात्तो भवति । तिस्रस्तिष्ठन्ति । उदात्तस्व- रितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येत्यस्यापवादः । शसि उदात्तयणो हल्पूर्वादिति सिद्धे ऽन्यत्र बहुवचने षट्चतुर्भ्यश्चेति हलादिरिति विधानाज्जसेव लभ्यत इति जस्ग्रहणमुपसमस्तार्थमेकद्वल्लि । अतितिस्रावित्यत्र स्वरो मा भूदिति ॥ चतुरः शसि ॥ १६७ ॥ चतुरः शसि परतो ऽन्त उदात्तो भवति । चतुरः पश्य * । चतस्रादेशे चाद्युदात्तनिपातनाद्यादेशस्य च पूर्वविधौ स्थानिवद्भावादयं स्वरो न भवति चतस्रः पश्येति ॥ सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः ॥ १६८ ॥ साविति सप्तमीबहुवचनस्य सुप्शब्दस्य ग्रहणम् । तत्र सौ य एकाच् तस्मा- त्परा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति । वाचा । वाग्भ्याम् । वाग्भिः । वाग्भ्यः । याता । याद्द्भ्याम् । याद्भिः । साविति किम् । राज्ञा । राज्ञे । एकाच इति किम् । हरि- णा । गिरिणा । राजसु । तृतीयादिरिति किम् । वाचे । वाचः । विभक्तिरिति किम् । वाक्तरा । वाक्तमा । सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणादिह न भवति त्वया मयीति ॥ अन्तोदात्तादुत्तरपदान्यतरस्यामनित्यसमासे ॥ १६९ ॥ एकाच इति वर्तते, तृतीयादिर्विभक्तिरिति च । नित्यशब्दः स्वर्यते । तेन नित्याधिकारविहितः समासः पर्युदस्यते । नित्यसमासादन्यत्रानित्यसमासे यदुत्तरपदमन्तोदात्तमेकाच्च तस्मात्परा तृतीयादिर्विभक्तिरन्यतरस्यामुदात्ता भवति । परमवाचा । २ । परमवाचे । २ । परमत्वचा । २ । परमत्वचे । २ । यदा विभक्तिरुदात्ता न भवति तदा समासान्तोदात्तत्वमेव । अन्तोदात्तादिति किम् । प्रावाचा । सुवाचा । सुत्वचा । तत्पुरुषोयम् । तत्र तत्पुरुषे तुल्यार्थ- तृतीयासप्तम्युपमानाव्ययेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः । उत्तरपदग्रहणमेकाच्त्वेनोत्तर- पदं विशेषयितुम् । अन्यथा हि समासविशेषणमेतत्स्यात् । तत्र शुन कर्णे श्वाक्ष्ण्वित्यत्रैवायं विधिः स्यात् । अनित्यसमासादिति किम् । अग्निचित्ता । सोम- सुता । उपपदमतिङ् इत्ययं नित्यं नित्याधिकारे समासो विधीयते । तत्र गतिकारकोपपदात् कृदित्युत्तरपदप्रकृतिस्वरेण चित् शब्द उदात्तः । मद्गु भिन्न-

• चतुरो वेशीत्यपि पुस्तकान्तरे ।

द्भावेन नित्यसमासस्तत्र भवत्येव विकल्पः। यद्वाचा ब्राह्मणेन, सुवाचा ब्राह्मणेनेति। बहुव्रीहौ नञ्सुभ्यामित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वं भवति ॥ अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् ॥ १७० ॥ अञ्चेः परा ऽसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति छन्दसि विषये। इन्द्रो दधीचो अस्थभिः। धाविति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम्। तृतीयादि- रिति वर्तमाने शसोऽपि परिग्रहार्थमसर्वनामस्थानग्रहणम्। इहापि यथा स्यात् प्रतीचो बाहूनतिभङ्ग्ध्वेवामिति ॥ ऊडिदम्पदाद्यप्पुम्रैदिभ्यः ॥ १७१ ॥ ऊठ् इदम् पदादि अप् पुम् रै दिव् इत्येतेभ्यो ऽसर्वनामस्थानविभक्ति- रुदात्ता भवति। ऊठ्। पृष्ठौहः। पृष्ठौहा। ऊठ्युपधायहणं कर्तव्यमिह मा भूत्। चतस्रुणा। चतसृणे। इदम्। आभ्याम्। एभिः। अन्तोदात्तादित्यधि- कारादन्वादेशे न भवति। अथो आभ्यां निपुणमधीतमिति। पदादयः पद्धूचोमासित्येवमादयो निशपर्यन्ता इह गृह्यन्ते। निपदाश्चतुरो जहि। या हृत्सु धावति। असन्प्रभृतिभ्यो विभक्तिरनुदात्तैव भवति। ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष्यासनि। मत्स्यं न दीनमुदनि क्षियन्तम्। अप्। अपः पश्य। अद्भिः। द्भ्यः। पुम्। पुंसः। पुम्भ्याम्। पुम्भ्यः। पुंसा। पुंसे। रै। रायः पश्य। राभ्याम्। राभिः। दिव्। दिवः पश्य। दिवा। दिवे॥ अष्टनो दीर्घात् ॥ १७२ ॥ अष्टनो दीर्घान्तादसर्वनामस्थानविभक्तिरुदात्ता भवति। अष्टाभिः। अष्टाभ्यः। अष्टासु। घृतादिपाठादष्टन्शब्दोऽन्तोदात्तस्तत्र झल्युपोत्तममित्य- स्यापवादो विभक्तेरुदात्तत्वं विधीयते। दीर्घादिति किम्। अष्टसु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत। इदमेव दीर्घग्रहणमष्टन आत्वविकल्पं ज्ञापयति कृता- त्त्वस्य च षट्संज्ञां ज्ञापयति। अन्यथा ह्यात्वपक्षे सावकाशो ऽष्टनः स्वरः पर- त्वादनात्वपक्षे षट्स्वरेण बाध्येतति किं दीर्घग्रहणेन ॥ शतुरनुमो नद्यजादी ॥ १७३ ॥ अन्तोदात्तादिति वर्तते। अनुमो यः शतृप्रत्ययस्तदन्तादन्तोदात्तात्परा नदी अजादिविभक्तिरसर्वनामस्थानमुदात्ता भवति। तुदती। नुदती। लुनती। पुनती। तुदता। नुदता। लुनता। पुनता। अनुमो इति किम्। तुदन्ती। नुदन्ती। अत्राप्युपदेशादिति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे एकादेशस्वरेणैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तत्वं तस्य पूर्वत्रासिद्धत्वं नैव्यास्रति शबन्तमन्तोदात्तं भवति। नद्यजादौ इति किम्। तुदद्भ्याम्। तुदद्भ्यः। तुदद्भिः। अन्तो-

५२८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ उदात्तादित्येव । ददती । दधती । नाभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तावेतो ॥ बृह- न्महतोश्चोपसंख्यानम् ॥ * ॥ बृहती । महती । बृहता । महता ॥ उदात्तयणो हल्पूर्वात् ॥ १७४ ॥ उदात्तस्थाने यो यण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा नदी अजादिर्या ऽसर्वनामस्था- नविभक्तिरुदात्ता भवति । कर्त्री । हर्त्री । प्रलवित्री । प्रसवित्री । कर्त्रे । हत्रे । प्रलवित्र्या । प्रसवित्र्या । तृजन्ता एते ऽन्तोदात्ताः । उदात्तयणं किम् । कर्त्री । हर्त्री । कर्त्रा । हत्रा । तृन्नन्तोयमाद्युदात्तः । हल्पूर्वादिति किम् । वहन्ति नावा ब्राह्मण्या । नकारग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ * ॥ वाक्पत्नीयं कन्या ॥ नोङ् धात्वोः ॥ १७५ ॥ ऊङो धातोश्च य उदात्तयण् हल्पूर्वस्तस्मात्परा ऽजाद्यसर्वनामस्थान- विभक्तिर्नोदात्ता भवति । ब्रह्मबन्ध्वा । ब्रह्मबन्ध्वे । वीरबन्ध्वा । वीरबन्ध्वे । ऊङ् प्रत्ययस्वरेणोदात्तः । तेन सह य एकादेशः सोप्युदात्त इति उदात्तयण्का- रस्तस्मादुदात्तत्वे प्रतिषिद्धे उदात्तस्वरितयोर्यणः । स्वरितोनुदात्तस्येति विभ- क्तिः स्वर्यते । धातुयणः खल्वपि । सङ्खल्वा । सङ्खल्वे । खलप्वे । क्विबन्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तस्य ओः सुपि यणादेशः ॥ ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप् ॥ १७६ ॥ अन्तोदात्तादित्येव । ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुटश्च परो मतुब् उदात्तो भवति । अग्निमान् । वायुमान् । कर्तृमान् । हर्तृमान् । नुटः खल्वपि । अक्षवन्तः । शीर्ष्वन्तः । अन्तोदात्तादित्येव । वसुमान् । वसुशब्द आद्युदात्तस्तस्मान्मतुप् अनुदात्त एव भवति । यत्र च स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवदित्येषा परिभाषा नाश्रीयते नुड्ग्रहणात् तेन महत्वानित्यत्र न भवति ॥ रेशब्दाच्च मतुप उदा- त्त्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ वारेवान् ॥ रेश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ चित्रतीर्या- न्यानुवाक्या भवन्तीति ॥ नामन्यतरस्याम् ॥ १७७ ॥ ह्रस्वग्रहणमनुवर्तते मतुब्ग्रहणं च । तेन मतुपा ह्रस्वो विशेष्यते मतुपि यो ह्रस्वस्तदन्तादन्तोदात्तादन्यतरस्यां नाम् उदात्तो भवति । अग्नीनाम् । वायूनाम् । कर्तॄणाम् । मतुपा ह्रस्वविशेषणं किम् । भूतपूर्वेपि ह्रस्वे यथा- स्यात् । अन्यथा हि साम्प्रतिकएव स्यात् तिसृणां चतसृणामिति । सनुट्कस्य ग्रहणं किम् । धेन्वाम् । शक्त्याम् । उदात्तयणो हल्पूर्वादित्ययमन्तोदात्तः । ह्रस्वादित्येव । कुमारीणाम् । अन्तोदात्तादित्येव । त्रपुषाम् । वसूनाम् ॥ ङ्याप्छन्दसि बहुलम् ॥ १७८ ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ५२९

ह्रन्ताच्छन्दसि विषये नामुदात्तो भवति बहुलम् । देवसेनानामभिभ्र- ञ्जतीनाम् । बहूनां पिता । न च भवति नदीनां पारे जयन्तीनां मरुतः ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः ॥ १७९ ॥ अन्तोदात्तादित्येतन्निवृत्तम् । षट्संज्ञकेभ्यस्त्रि चतुरित्येताभ्यां च परा हलादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति । षण्णाम् । षड्भिः । षड्भ्यः । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । त्रि । त्रिभिः । त्रिभ्यः । त्रयाणाम् । चतुर् । चतुर्भ्यः । चतुर्णा- म् । हलादिरिति किम् । चतस्रः पश्य ॥ झल्युपोत्तमम् ॥ १८० ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे यदुपोत्तममुदात्तं भवति । त्रिप्रभृतीनामन्त्यमुत्तमं तत्समीपे च यत्तदुपोत्तमम् । पञ्चभिस्तपस्तपति । सप्तभिः परान् जयति । तिसृभिश्च वहसे त्रिंशता । चतुर्भिः । झलीति किम् । पञ्चानाम् । सप्तानाम् । उपोत्तममिति किम् । षड्भिः । षड्भ्यः ॥ विभाषा भाषायाम् ॥ १८१ ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो या झलादिर्विभक्तिस्तदन्ते पदे उपोत्तममुदात्तं भवति विभाषा भाषायां विषये । पञ्चभिः । २ । सप्तभिः । २ । तिसृभिः ।

२३० ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ सावेकाच इति ऊहिदम्पदाद्यप्सुमैद्युभ्य इति वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । झलीति किम् । दिवा ॥ नृ चान्यतरस्याम् ॥ १८४ ॥ नृ इत्येतस्मात्परा झलादिर्विभक्तिरन्यतरस्यां नोदात्ता भवति । नृभ्याम् । नृभिः । नृभ्यः । नृषु । झलीत्येव । न्रा । न्रे ॥ तित्स्वरितम् ॥ १८५ ॥ तित्स्वरितं भवति । सवन्ताव्द्यत् । चीकीर्यम् । जिहीर्यम् । ऋहलो- र्ण्यत् । कार्यम् । हार्यम् । प्रत्ययाद्युदात्तस्यापवादः ॥ तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदा- त्तमह्वन्विङोः ॥ १८६ ॥ तासेरनुदात्तेतो ङितो ऽकारान्तोपदेशाच्च शब्दात्परं लसार्वधातुकम- नुदात्तं च भवति ह्वङ् इन् इत्याभ्यां परं वर्जयित्वा । तासेस्तावत् । कर्त्ता । कर्त्तारौ । कर्त्तारः । प्रत्ययस्वरापवादोयम् । अनुदात्तेतः । आस । आस्ते । वस । वस्ते । ङित् । सूङ् । सूते । शीङ् । शेते । अदुपदेशात् । तुदतः । नुदतः । पचतः । पठतः । अनुबन्धस्यानैकान्तिकत्वादकारान्तोपदेशएव शप् । पवमानः । यजमानः । यद्यत्र मुक् अकारमात्रस्य स्यात् तदा लसार्वधातुक- मदुपदेशादनन्तरमिति सिद्धो निघातः । अथाकारान्तस्याङ्गस्य, तथापि लसा- र्वधातुकानुदात्तत्वे कर्त्तव्ये बहिरङ्गत्वादसिद्ध इति सिद्धम् । चित्स्वरोप्यनेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन परत्वाद्बाध्यते । तास्यादिभ्य इति किम् । चिनुतः । चिन्वन्ति । ङिदयं श्नुः पूर्वस्य कार्यं प्रति न तु परस्य । उपदेशग्रहणं किम् । इह च यथा स्यात् पचावः पचाम इति । इह च मा भूत् हतो हथ इति । लग्रहणं किम् । कतीह पवमानाः । सार्वधातुकमिति किम् । शिश्ये । शिश्याते । शिश्यिरे । अह्वन्विङोरिति किम् । हुते । यदधीते ॥ आदिः सिचो ऽन्यतरस्याम् ॥ १८७ ॥ उदात्त इति वर्तते । सिजन्तस्यान्यतरस्यामादिरुदात्तो भवति । मा हि कार्ष्टाम् । मा हि काष्टाम् । एकोत्राद्युदात्तः । अपरो ऽन्तोदात्तः । मा हि लाविष्टाम् । २ । एकोत्राद्युदात्तः । अपरो मध्योदात्तः । सिचश्चित्- त्त्वादिडागमानुदात्तत्वं हि बाध्यते ॥ सिच आद्युदात्तत्वे ऽनिटः पितः उदात्तत्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ मा हि कार्षम् । २ । अनिट इति किम् । मा हि लाविषम् । २ । मध्योदात्त एवाद्युदात्ताभावपक्षे भवति ॥ स्वपादिहिंसामच्यनिटि ॥ १८८ ॥

जादावयं"?? Look at line 7 very closely: First letter: [smudge?] then ह/इ with icarus? Actually, look at line 7: There is an indent. First glyph: 'ह' with 'ि' = हि. Second glyph: 'त्' + 'य'? Look at 'त्य' in "सप्तम्यन्तं" (line 2), "प्रत्ययस्वरेण" (line 5). In 'त्य', the 'त' is attached to 'य'. In line 7, look at that cluster: it is 'त' + 'य' = त्य! Wait, is it 'इत्यजादावयं'? Wait, the first letter is NOT 'हि', look at 'इ' in line 7 "इह": 'इ' has a top horizontal, a little loop left, down, loop right, tail down! Now look at the first letter of line 7: Top loop, down, tail... but wait, why is there a vertical line before it? Ah! There is a vertical line on the left margin: a border mark / stray ink mark! The letter itself is 'इ'! Then 'त्य' = इत्य! Then 'जा' = जा! Then 'दा' = दा! Then 'व' = व! Then 'यं' = यं! "इत्यजादावयं विधिरिष्यते ॥ इह न भवति । स्वपानि ।

• क
• then इ (independent vowel इ)? No, it looks like इ! Wait, look at इ in इन्प्रत्ययान्तौ: In old Devanagari, independent इ looks like इ. Here it has: क then इ with a stroke? No, it has क then ि न ि? No, wait! Let's compare independent इ: look at इति in line 13: इति. The इ has a top loop and bottom tail. In line 30, after औणादिक, there is: इ with a halanta न्? Wait, look at: औणादिक then इ न् प ् र त ् य य ा न ् त ौ! Wait, between क and न्: There is ि? No, there is इ! Wait, look at क then ि then न्? Wait, is there a danda or gap? There is क followed by ि on the next letter? Wait, look at the letter between क and प्र: It looks like इन् with a black mark, or किनि? Let's look at the

वश्यः । उदात्तन्निवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तो भवति । प्रत्ययलक्षणमत्रापि नेष्यते । पथिप्रिय इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः पथिशब्दः ॥ अन्तश्च तवै युगपत् ॥ २०० ॥ तवैप्रत्ययान्तस्यान्तश्चशब्दादादिश्च युगपदुदात्तौ भवतः । कर्तवै । हर्तवै । प्रत्ययाद्युदात्तत्वापवादः । युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । एकवर्ज- मिति वचनाद्यौगपद्यं न स्यात् ॥ क्षयो निवासे ॥ २०१ ॥ क्षयशब्दो निवासे ऽभिधेये आद्युदात्तो भवति । क्षियन्ति निवस्- न्त्यस्मिन्निति क्षयः पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । क्षये जागृहि प्रपश्यन् । निवासइति किम् । क्षयो वर्त्तते दस्यूनाम् । एरज्चि- त्ययमजन्तः ॥ जयः करणम् ॥ २०२ ॥ जयशब्दः करणवाची आद्युदात्तो भवति । जयन्ति तेनेति जयः । पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घस्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । जयोऽश्वः । करणमिति किम् । जयो वर्त्तते ब्राह्मणानाम् । अत्राप्येरजित्ययमजन्तः ॥ वृषादीनां च ॥ २०३ ॥ वृष इत्येवमादीनामादिरुदात्तो भवति ॥ वृषः । जनः । ज्वरः । गहः । हयः । गयः । एते सर्वे पचाद्यच्प्रत्ययान्ताः । गय इत्यत्र गायतेर्निपातनाद्धे- त्वम् । नयः । तयः । पयः । वेदः । अंशः । दवः । एते ऽपि तथैवाच्प्रत्य- यान्ताः । सूद दृगुपधादिति कप्रत्ययान्तः । गुहाभिदादिरङ्प्रत्ययान्तः ॥ शम- रखौ संज्ञायां समतौ भावकर्मणोः ॥ शमो भावे रणः कर्मणि घञन्तावेतौ निपातनाद् भावकर्मणोर्भवतः । मन्त्रः पचाद्यजन्तः । शान्तिरिति क्तिजन्तः । कामः । यामः । घञन्तावेतौ । आराधाराकारा भिदादयः । वहो गोचरादिषु घप्रत्ययान्तः । कल्पः । अ्रजन्तः । पादो घञन्तः । तत्र क्व चित्प्रत्ययस्वरः प्राप्तः क्व चित्कर्षात्वतो घञोन्त उदात्त इति । वृषादिराकृतिगणः । अविहित- माद्युदात्तत्वं वृषादिषु द्रष्टव्यम् ॥ संज्ञायामुपमानम् ॥ २०४ ॥ उपमानशब्दः संज्ञायामाद्युदात्तो भवति । चञ्चा । वद्रधिका । खर- कुटी । दासी । उपमानशब्दा एते ऽउपमेयस्य संज्ञाः । तत्र इवे प्रतिकृताविति यः कन् तस्य लुम्मनुष्येइति लुप् । यद्येवं किमर्थमिदमुच्यते प्रत्ययलक्षणेन सिद्धमाद्युदात्तत्वम् । एतदेव ज्ञापयति क्व चिदिह स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न

५३४ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ भवतीति । तथा च पूर्वेणोदाहृतम् । संज्ञायामिति किम् । अग्निरर्माणवकः । उपमानमिति किम् । देवदत्तः ॥ निष्ठा च द्व्यजनात् ॥ २०५ ॥ निष्ठान्तं च द्व्यच् संज्ञायां विषये आयुदात्तं भवति स चेदादिराकारो न भवति । दत्तः । गुप्तः । बुद्धः । प्रत्ययस्वरापवादः । निष्ठेति किम् । देवः । भीमः । द्व्यजिति किम् । चिन्तितः । रचितः । अनादिति किम् । आतः । आप्तः । संज्ञायामिति किम् । कृतम् । हृतम् ॥ शुष्कधृष्टौ ॥ २०६ ॥ आदिरुदात्त इति वर्तते । शुष्क धृष्ट इत्येतावायुदात्तौ भवतः । शुष्कः । धृष्टः । असंज्ञार्थ आरम्भः ॥ आशितः कर्ता ॥ २०७ ॥ आशितशब्दः कर्तृवाची आयुदात्तो भवति । आशितो देवदत्तः । अशे- र्यङ्लुङ् पूर्वाद्द्विवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः । तत्र याद्यर्धमिति प्राप्तः स्वरो बाध्यते । कर्तेरीति किम् । आशितमन्नम् । आशितं देवदत्तेन । पूर्वेत्र कर्मणि क्तः, उत्तरत्र भावे ॥ रिक्ते विभाषा ॥ २०८ ॥ रिक्तशब्दे विभाषा आदिरुदात्तो भवति । रिक्तः । रिक्तः । संज्ञायां निष्ठा च द्व्यजनादित्यनेन पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यमायुदात्तः ॥ जुष्टार्पिते चच्छन्दसि ॥ २०९ ॥ जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे छन्दसि विषये विभाषा आयुदात्ते भवतः । जुष्टः । २ । अर्पितः । २ । छन्दसीति किम् । भाषायां प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्ततावेति ॥ नित्यं मन्त्रे ॥ २१० ॥ जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यमायुदात्ते भवतः । जुष्टं देवाना,म॑र्पितं पितॄणाम् । पूर्वेणात्र विकल्पः प्राप्तः । के चिदत्र जुष्टेत्येतदेवानु- वर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य विभाषा मन्त्रेपीच्छन्ति । अन्तोदात्तोपि ह्ययं मन्त्रे पठ्यते । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोर्पिता इति ॥ युष्मदस्मदोर्ङसि ॥ २११ ॥ युष्मदस्मदो मडिक्प्रत्ययान्ते ऽन्तोदात्ते तयोर्ङसि परत आदिरुदात्तो भवति । तव स्वम् । मम स्वम् ॥ ङयि च ॥ २१२ ॥

युष्मदस्मदोरिति वर्तते, आदिरुदात्त इति च। हे इत्येतस्मिंश्च परतो युष्मदस्मदोरादिरुदात्तो भवति। तुभ्यम्। मह्यम्। पृथग्योगकरणं यथासंख्य- शङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ यतोनावः ॥ २१३ ॥ निष्ठा च द्व्यजनादित्यतो द्व्यच्ग्रहणमनुवर्त्तते । यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिरुदात्तो भवति न चेन्नौशब्दात्परो भवति । अचो यत् । चेयम् । जेयम् । शरीरावयवाद्यत् । कण्ठ्यम् ॥ ओष्ठ्यम् । तित्स्वरितमित्यस्यापवादः । अनाव इति किम् । नाव्यम् । द्व्यच इत्येव । चिकीर्ष्यम् । ललाट्यम् ॥ ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः ॥ २१४ ॥ ईड वन्द वृ शंस दुह् इत्येतेषां यो ण्यत् तदन्तस्यादिरुदात्तो भवति । ईड्यम् । वन्द्यम् । वार्यम् । शस्य

५३६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ चङन्ते ऽन्यतरस्यामुपोत्तममुदात्तं भवति । मा हि चीकरताम् । २ । न माङ्योगदित्यटि प्रतिषिद्धे हि चेति निघाते ऽनुपदेशादिति लसार्वधातुकानु- दात्तत्वे कृते चङ एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति । उपोत्तमग्रह- णाद्द्वयोर्न भवति । मा हि दधत् ॥ मतोः पूर्वमात्संज्ञायां स्त्रियाम् ॥ २१६ ॥ मतोः पूर्वं मकार उदात्तो भवति तच्चेन्मत्वन्तं स्त्रीलिङ्गे संज्ञा भवति । उदुम्बरावती । पुष्करावती । वीरणवती । शरावती । शरादीनां चेतिदीर्घः। आदिति किम् । इतुमती । द्रुमवती । संज्ञायामिति किम् । खट्वावती । स्त्रियामिति किम् । शरावान् । मतोरिति किम् । गवाशिन । अन्तो ऽवत्याः ॥ २२० ॥ संज्ञायामित्येव । अवतीशब्दान्तस्य संज्ञायामन्त उदात्तो भवति शङ्गि- रवती । खदिरवती । हंसवती । कारण्डवती । ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे प्राप्तम् । अवत्या इति किमुच्यते न वत्या इत्येवमुच्येत । नैवं शक्यमिहापि स्यात् । राजवती । स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वाच्चायमवतीशब्दः । वत्वं पुनरा- श्रयात्सिद्धम् ॥ ईवत्याः ॥ २२१ ॥ ईवतीब्शब्दान्तस्यान्त उदात्तो भवति स्त्रियां संज्ञायां विषये । अक्षी- वती । रूपीवती । मुनीवती † ॥ चौ ॥ २२२ ॥ चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते । तस्मिन्यतः पूर्वस्यान्त उदात्तो भवति । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादोयम् ॥ चावतांवृददिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दाधीचः । माधूचः । प्रत्ययस्वर एवात्र भवति ॥ समासस्य ॥ २२३ ॥ समासस्यान्त उदात्तो भवति । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । पण्डी- स्वनः । पटहशब्दः । नदीघोषः । राजपषत् । ब्राह्मणसमित् । स्वरविधौ व्यञ्जन- मविद्यमानवदिति हलन्तेऽप्यन्तोदात्तत्वं भवति । नानावद वरस्यापवादः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

* वेत्रवतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे । † कपीवतीत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।