काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

६२२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ल्यपि प्रत्यये परतो घुमास्थागापाजहातिसां यदुक्तं तच्च । प्रदाय । प्रधाय । प्रमाय । प्रस्थाय । प्रगाय । प्रपाय । प्रहाय । अवसाय ॥ मयतेरिदन्यतरस्यात् ॥ ७० ॥ मयतेरिकारादेशो भवति ल्यपि परतः । अपमित्य । अपमाय ॥ लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः ॥ ७१ ॥ लुङ् लङ् लृङ् इत्येतेषु परतोऽङ्गस्याडामो भवति, उदात्तश्च स भवति । लुङ् । अकार्षीत् । अहार्षीत् । लङ् । अकरोत् । अहरत् । लृङ् । अकरिष्यत् । अहरिष्यत् ॥ आडाजादीनाम् ॥ ७२ ॥ आडागमो भवत्याजादीनां लुङ्लङ्लृङ्क्षु परत उदात्तश्च स भवति । ऐटिष्ट । ऐहिष्ट । औब्जीत् । औम्भीत् । लङ् । ऐटत । ऐहत । औब्जत् । औम्भत् । ल

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६२३ इरयो रे ॥ ७६ ॥ इरे इत्येतस्य छन्दसि विषये बहुलं रे इत्ययमादेशो भवति । गर्भे प्रथमं दध्र आपः । या ऽस्य परिदधे । धाञो रेभावस्यासिद्धत्वादातो लोपो भवति । न च भवति । परमाया धियोऽग्निकर्माणि चक्रिरे । अत्र रेशब्दस्य सेटाम् धातूनामिरिट् कृते पुनः रेभावः क्रियते तदर्थमिरयोरित्ययं द्विवचननिर्देशः ॥ अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ ॥ ७७ ॥ श्नुप्रत्ययान्तस्याङ्गस्य धातोरिवर्णोवर्णान्तस्य भ्रू इत्येतस्य इयङ् उवङ् इत्येतावादेशौ भवतो ऽचि परतः । आप्नुवन्ति । राध्नुवन्ति । शक्नुवन्ति । धातोः । चिक्षियतुः । चिक्षियुः । लुलुवतुः । लुलुवुः । नियौ । नियः । लुवौ । लुवः । भ्रुवौ । भ्रुवः । अचीति किम् । आप्नुयात् । शक्नुयात् । राध्नुयात् । श्नुधातुभ्रुवामिति किम् । लक्ष्म्यै । वध्वै । य्वोरिति किम् । चक्रतुः । चक्रुः । इयङुवङ्भ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन । चयनम् । चायकः । लवनम् । लावकः ॥ इयङुवङ्प्रकरणे तन्वादीनां छन्दसि बहुलमुपसंख्यानं कर्त्त- व्यम् ॥ * ॥ तन्वं पुषेम । तनुवं पुषेम । विषुवं पुषेम । स्वर्गी लोकः । सुवर्गी लोकः । त्र्यम्बकं यजामहे । त्रियम्बकं यजामहे ॥ अभ्यासस्यासवर्णे ॥ ७८ ॥ अभ्यासस्येवर्णोवर्णान्तस्यासवर्णे ऽचि परत इयङ् उवङ् इत्येतावादेशौ भवतः । इयेष । उवोष । इयर्त्ति । असवर्णेति किम् । ईषतुः । ईषुः । ऊषतुः । ऊषुः । अचीत्येव । इयाय । उवाप ॥ स्त्रियाः ॥ ७९ ॥ स्त्री इत्येतस्याजादौ प्रत्यये परत इयङादेशो भवति । स्त्री । स्त्रियौ । स्त्रियः । स्त्रीणामित्यत्र परत्वान्नुडागमः । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ वा ऽम्शसोः ॥ ८० ॥ अमि शसि परतः । स्त्रिया वा इयङादेशो भवति । स्त्रीं पश्य । स्त्रियं पश्य । स्त्रीः पश्य । स्त्रियः पश्य ॥ इणो यण् ॥ ८१ ॥ इणोऽङ्गस्य यणादेशो भवति अचि परतः । यन्ति । यन्तु । आयन् । इयङादेशापवादोयम् । मध्येपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्तइति गुणवृद्धिभ्यां पर- त्वाद् बाध्यते । अयनम् । आयकः ॥ एरनेकाचो ऽसंयोगपूर्वस्य ॥ ८२ ॥

Here is the complete, line-by-line transcription of the provided page in clean Unicode Devanagari Markdown:

६२४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ धातोरिति वर्त्तते तेन संयोगो विशेष्यते । धातोरवयवः संयोगः पूर्वो यस्मादिवर्णान्न भवति यसावसंयोगपूर्वस्तदन्तस्याङ्गस्यानेकाचो ऽचि परतो यणादेशो भवति । निन्यतुः । निन्युः । उच्च्यौ । उच्च्यः । ग्रामण्यौ । ग्रामण्यः । एरिति किम् । असंयोगपूर्वग्रहणमिवर्णविशेषणं यथा स्याद् अङ्गविशेषणं मा भूदिति । लुलुवतुः, लुलुवुः । इत्येतत्त्वोः सुपीति नियमादपि सिध्यति । अने- काच इति किम् । नियौ । नियः । असंयोगपूर्वस्येति किम् । यवक्रियौ । यवक्रियः । धातुना संयोगविशेषणं किम् । इहापि स्याद् । उच्च्यौ । उच्च्य इति ॥ गतिकारकाभ्यामन्यपूर्वस्य नेष्यते ॥ परमनियौ । परमनिय इति ॥ ओः सुपि ॥ ८३ ॥ धा

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६२५ न्तमनेकाजसंयोगपूर्वं सार्वधातुके विवक्षिते । सार्वधातुकइति किम् । जुहुवतुः । जुहुवुः । असंयोगपूर्वस्येत्येव । आप्नुवन्ति । राध्नुवन्ति ॥ भुवो वुग्लुङ्लिटोः ॥ ८८ ॥ भुवो वुगागमो भवति लुङि लिटि चाजादौ परतः । अभूवन् । अभू- वम् । लिट् । बभूव । बभूवतुः । बभूवुः ॥ ऊदुपधाया गोहः ॥ ८९ ॥ गोहो ऽङ्गस्य उपधाया ऊकारादेशो भवति अजादौ प्रत्यये परतः । निगूहति । निगूहकः । साधुनिगूही । निगूहम् । निगूहन्ति । गूहो वर्त्तते । उप- धाया इति किम् । अन्त्यस्य मा भूत् । गोह इति विभक्तयग्रहणं विषयार्थम् * । यत्रास्यैतद्रूपं तत्रैव यथा स्यादिह मा भूत् । निजुगुहतुः । निजुगुहुः । अयादे- शप्रतिषेधार्थं च के चिदिच्छन्ति । निगूह्य गत इत्युत्वस्यासिद्धत्वाद् ल्यपि लघुपूर्वादित्यादेशः स्यात् । व्याश्रय त्वादेवासिद्धत्वमत्र नास्ति । णावुत्वं श्यन्यत्वं च ल्यप्ययादेश इति । अचीत्येव । निगोढा । निगोढुम् ॥ दोषो णौ ॥ ९० ॥ दोष उपधाया ऊकार आदेशो भवति णौ परतः । दूषयति । दूष- यतः । दूषयन्ति । विभक्तयग्रहणं प्रक्रमाभेदार्थम् । पूर्वेत्र हि गोह इत्युक्तम् † । णाविति किम् । दोषो वर्त्तते ॥ वा चित्तविरागे ॥ ९१ ॥ चित्तविकारार्थे दोष उपधाया वा ऊकारादेशो भवति णौ परतः । चित्तं दूषयति । चित्तं दोषयति । प्रज्ञां दूषयति । प्रज्ञां दोषयति ॥ मितां ह्रस्वः ॥ ९२ ॥ मितो धातवो घटादयो मित इत्येवमादयो ये प्रतिपादितास्तेषामुप- धाया ह्रस्वो भवति णौ परतः । घटयति । व्यथयति । जनयति । रञ्जयति । शमयति । ज्ञपयति । के चिदत्र वेत्यनुवर्त्तयन्ति सा च व्यवस्थितविभाषा, तेन उत्क्रामयति संक्रामयतीत्येवमादि सिद्धं भवति ॥ चिण्णमुलोर्दीर्घो ऽन्यतरस्याम् ॥ ९३ ॥ चिणपरे णमुलिपरे च णौ परतो मितामङ्गानामुपधाया दीर्घो भवति अन्यतरस्याम् । अशमि । अशामि । अतमि । अतामि । शमंशमम् । शामंशा- मम् । तमंतमम् । तामंतामम् । दीर्घग्रहणं किं, न ह्रस्वविकल्प एव विधी-

• विषयनियमार्थमिति क्व चित्पाठः । † भावीत्यस्यैव संभवादित्यधिकमेकस्मिन् पुस्तके । ४०

? Wait, if it is "ह्लादीँ विलोडने", it is ओदित्! So by "ओदितश्च" (8.2.45), निष्ठा-तकारस्य नत्वम्! ह्लाद् + त -> ह्लाद् + न -> ह्लन्नः! Wait, why does line 13 look like: "प्रह्लन्नः । प्रह्लन्नवान्"? Wait, look at the letters in line 13: प्र (pra) ह्ल (hla) - wait, is there an 'उ' matra at the bottom? Look at: "प्रह्लन्नः" vs "प्रह्लुन्नः" vs "प्रह्लत्तः" vs "प्रह्लन्नः": Wait, look at line 13: "प्र" then "ह्ल" with something: wait, it has a loop below, looks like "प्रह्लन्नः" or "प्रह्लुचः"? Wait, let's look at the letter after ह्ल: It has two vertical parts: "न्नः"! Wait, look at the bottom: it looks like "प्रह्लन्नः" or "प्रह्लन्न-"? Wait, look at line 15: "प्रह्लत्तिरिति" - wait! क्तिन् has no नत्व! "ओदितश्च" applies only to निष्ठा (क्त, क्तवतु)! क्तिन् is NOT निष्ठा!

, where 'शित्वम्' is done, so it is an-ngit). Look at the letter: 'षि' or 'शि'? It has the loop of 'शि' or 'षि'? Look at line 28: "षित्वेनास्याङित्त्वम्" - it has a 'ष' with 'ि' (षि). Often in old texts 'षित्वेन' is printed where 'शित्वेन' is meant, or vice-versa. But look at the character: it has the vertical line and cross-bar of 'ष' with 'ि': "षित्वेनास्याङित्त्वम्" (or "शित्वेनास्याङित्त्वम्"? Wait, 'शि' in 'सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे' in line 8: 'शि' has the hook of 'श' with 'ि'. Here in line 28, it looks like 'षि'!). Let's look closely: it is 'षि'!

Let's check line 12: "श्लौ द्विर्वचने कृते" or "द्विवेचने कृते"? Look at the mark above 'व' in line 12: it is an e-matra: "द्विवेचने". Wait, let's keep exact characters as printed, or standard? The prompt says: "Transcribe text ... line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari."

Let's review every single line carefully:

॥ का

६२८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ चिणो लुक् ॥ १०४ ॥ चिण उत्तरस्य प्रत्ययस्य लुग्भवति । अकारि । अहारि । अलावि । अपाचि । अकारितराम्, अहारितमामित्यत्र तलोपस्यासिद्धत्वात् तरप्तमपोर्न लुग्भवति, चिणो लुगित्येतद्विषयभेदाद्विज्ञायते ॥ अतो हेः ॥ १०५ ॥ अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य हेर्लुग्भवति । पच । पठ । गच्छ । धाव । अत इति किम् । युहि । रहि । तपरकरणं किम् । लुनीहि । पुनीहि । ईत्वस्या- सिद्धत्वादाकार एव भवति ॥ उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ॥ १०६ ॥ उकारो यो ऽसंयोगपूर्वस्तदन्तात्प्रत्ययादुत्तरस्य हेर्लुग्भवति । चिनु । सुनु । कुरु । उत इति किम् । लुनीहि । सुनीहि । प्रत्ययादिति किम् । रुहि । गुहि । असंयोगपूर्वादिति किम् । आप्नुहि । रा

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६२६ श्नसोरल्लोपः ॥ १११ ॥ श्नस्यास्तेश्चाकारस्य लोपो भवति सार्वधातुके क्ङिति परतः । इन्धः । इन्धन्ति । भिन्तः । भिन्दन्ति । आस्तेः । स्तः । सन्ति । क्ङितीत्येव । भिनत्ति । अस्ति । श्नसोरिति पररूपं शकन्ध्वादिषु द्रष्टव्यम् ॥ श्नाभ्यस्तयोरातः ॥ ११२ ॥ श्ना इत्येतस्याभ्यस्तानां चाङ्गानामाकारस्य लोपो भवति सार्वधातुके क्ङिति परतः । लुनीते । लुनताम् । अलुनत * । अभ्यस्तानाम् । मिमते । मिमताम् । अमिमत । संजिहते । संजिहताम् । समजिहत । श्नाभ्यस्तयोरिति किम् । यान्ति । वान्ति । आत इति किम् । बिभ्रति । क्ङितीत्येव । अलु- नात् । अजहात् ॥ ई ह्ल्यघोः ॥ ११३ ॥ श्नान्तानामङ्गानामभ्यस्तानां च घुवर्जितानामात ईकारादेशो भवति हलादौ सार्वधातुके क्ङिति परतः । लुनीतः । पुनीतः । लुनीथः । पुनीथः । लुनीते । पुनीते । अभ्यस्तानाम् । मिमीते । मिमीषे । मिमीध्वे । संजिहीते । संजिहीषे । संजिहीध्वे । हलीति किम् । लुनन्ति । मिमते । अघोरिति किम् । दत्तः । धत्तः । क्ङितीत्येव । लुनाति । जहाति ॥ इद्दरिद्रस्य ॥ ११४ ॥ दरिद्रातेर्हलादौ सार्वधातुके क्ङिति परत इकारादेशो भवति । दरि- द्रितः । दरिद्रिथः । दरिद्रिवः । दरिद्रिमः । हलीत्येव । दरिद्रति । क्ङिती- त्येव । दरिद्राति ॥ दरिद्रातेरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः ॥ * ॥ सिट्ठुश्व प्रत्यय- विधौ भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दरिद्रातीति दरिद्रः । आकारान्तलक्षणो णप्रत्ययो न भवति पचादित्वादजेव भवति । न दरिद्रायके लोपो दरिद्राणे च नेष्यते । दिदरिद्रासतीत्येके दिदरिद्रिषतीति वा ॥ अद्यातन्यां † वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अदरिद्रीत् । अदरिद्रासीत् । दरि- द्रस्येति निर्देशे छान्दसं ह्रस्वत्वं द्रष्टव्यम् ॥ भियो ऽन्यतरस्याम् ॥ ११५ ॥ भी इत्येतस्याङ्गस्यान्यतरस्यामिकारादेशो भवति हलादौ क्ङिति सार्वधातुके परतः । बिभितः । बिभीतः । बिभिथः । बिभीथः । बिभिवः ।

• पुनते पुनताम् । अपुनत । इत्यधिकं पुस्तकान्तरे । † लुङ् एषा पूर्वाचार्यसंज्ञा ।

६३० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ बिभीवः । बिभीमः । बिभीमः । हलीत्येव । बिभ्यति । क्ङितीत्येव । बिभेति । सार्वधातुकइत्येव । भीयते * ॥ जहातेश्च ॥ ११६ ॥ जहातेश्च इकारादेशो भवति अन्यतरस्यां हलादौ क्ङिति सार्वधा- तुके परतः । जहितः । जहीतः । जहिथः । जहीथः । हलादावित्येव । जहति । क्ङितीत्येव । जहाति । सार्वधातुकइत्येव । हीयते । जेहीयते † । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ आ च हौ ॥ ११७ ॥ जहातेराकारश्चान्तादेशो भवति इकारश्चान्यतरस्यां हौ परतः । जहाहि । जहिहि । जहीहि ॥ लोपो यि ॥ ११८ ॥ लोपो भवति जहातेर्यकारादौ क्ङिति सार्वधातुके परतः । जह्यात् । जह्याताम् । जह्युः ॥ घ्वंसोरेद्धावभ्यासलोपश्च ॥ ११९ ॥ घुसंज्ञकानाम् अङ्गानामस्तेश्च एकारादेशो भवति हौ परतो ऽभ्यासलो- पश्च । देहि । धेहि । अस्तेः । श्नसोरल्लोप इत्यकारलोपः । एधि । शिदयं लोपस्तेन सर्वस्याभ्यासस्य भवति ॥ अत एकहल्मध्ये ऽनादेशादेर्लिटि ॥ १२० ॥ लिटि परतः आदेश आदिर्यस्याङ्गस्य नास्ति तस्य एकहल्मध्ये असहाय- योर्हलोर्मध्ये यो ऽकारस्तस्य एकारादेशो भवति अभ्यासलोपश्च लिटि क्ङिति परतः । रेजतुः । रेजुः । येमतुः । येमुः । पेचतुः । पेचुः । देभतुः । देभुः । अत इति किम् । दिदिवतुः । दिदिवुः । तपरकरणं किम् । ररासे । ररासाते । ररासिरे । एकहल्मध्यइति किम् । ररक्षतुः । ररक्षुः ‡ । तत्स- रतुः । तत्सरुः । अनादेशादेरिति किम् । चकणतुः । चकणुः । जगाणतुः । बभ- णतुः । जगणुः । बभणुः । लिट आदेशविशेषणं किम् । इहापि यथा स्यात् । नेमतुः । नेमुः । सेहे । नेहाते । सेहिरे । अनैमित्तिके णत्वषत्वे तदादिर्लिं- त्यादेशादिर्न भवति । द्वहल्भ्यासजश्त्वचर्त्वयोरसिद्धत्वं नास्ति । तेन तदादि-

• हलीत्येवेत्यारभ्य भीयतइत्यन्तं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति । युक्तं चैतत्, पदमञ्जर्य्यां हलादौ क्ङिति सार्वधातुकइत्येतेषां नात्रोपयोग इत्युक्तत्वात् । † सार्वधातुके इत्येव हीयते जेहीयते, इत्येतत्पुस्तकेषु बहुषु नास्ति । पदमञ्जर्य्यां नास्योपयोग इत्युक्ततयेदमेव युक्तम् । ‡ इदमयुक्तं संयोगात्परत्वेन लिटः कित्त्वाभावात् ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६३१ त्त्वादेशादिर्भवति । तथा च फलिभजोरत्त्वं विधीयते । रूपाभेदे त्वादेशा- दिर्नाश्रीयेतइति शसिदह्योः प्रतिषेधवचनं ज्ञापकम् । अन्यथा हि पेचतुः पेचुः, देमतुः देमुरित्येवादीनामपि प्रकृतिजश्चरादीनामेत्त्वं न स्यात् । क्ङिती- त्येव । अहं पपच । अहं पपाठ ॥ दम्भेरत्त्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ देभतुः । देभुः । नलोपस्यासिद्धत्वान्न प्राप्नोति ॥ नशिमन्योरलिट्येत्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ अनेशम् । मेनका । अनेशमिति नशेर्लुङि पुषादित्वादङ् । मेनकेति मनेराशिशि चेति वुन् । क्षिपकादिषु प्रत्तेपादित्वं न क्रियते ॥ छन्दस्यमिपचोर्य्यलिटि एत्वं वक्तव्यम् ॥ * ॥ व्येमानम् । अमेर्विपूर्वस्य चानशि मुक् न क्रियते । लिङि पेचिरन् । पेचिरचित्येतस्य छान्दसं ह्रस्वत्वम् ॥ यजिवपोश्च ॥ * ॥ आयेजे । आवेपे । यजेर्वपेश्च लङि इटि छन्दस्यपि दृश्यते इत्यनजादेरप्याडागमः ॥ थलि च सेटि ॥ १२१ ॥ थलि च सेटि परतो ऽनादेशादेरङ्गस्य एकहल्मध्यगतस्यातः स्थाने एकार आदेशो भवति अभ्यासलोपश्च । पेचिथ । शेकिथ । सेटीति किम् । पपक्थ । थलग्रहणं विस्पष्टार्थम् । अकॢङिदर्थमेतद्वचनमित्यन्यस्येटो ऽसंभवात् । अत इत्येव । दिदेविथ । एकहल्मध्यगतस्ये

, accuracy to the visible text is paramount. Let's look at line 17: "गुणास्य ।" - clearly printed "गुणास्य", even though it means "गुणस्य". Line 16: "वादी नाम् ।" - clearly printed with a space, even though it means "ववादीनाम्". Line 15: "योकारस्तस्य" - printed without avagraha. So the print has typographical peculiarities. Wait, let's look at L20 again: Wait! Could that glyph be 'न्नि'? Look at how 'न्नि' in "अर्वन्नित्येतस्याङ्गस्य" would be written if it was 'न्नि': If a font doesn't have 'न्नि', some fonts used 'चि'? No, that's impossible. Wait, is "अर्वचित्येतस्याङ्गस्य" intentional? Wait! "अर्वच्" ??? Is "अर्वन्" ever called "अर्वच्"? No! Wait, what if the root/word in the editor's mind was "अर्वत्"? No, "अर्वणस्त्रसावनञः" - the stem is "अर्वन्". Wait, why did the printer print "अर्वचित्येतस्याङ्गस्य"? Wait! Look at the character 'चि': Could it be 'त्' + 'इ' = 'ति'? No, 'ति' doesn't look like that. Wait, look at line 20: "अर्वचित

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६३३ पादः पत् ॥ १३० ॥ पादिति पादशब्दो लुप्ताकारो गृह्यते । तदन्तस्याङ्गस्य भस्य पदित्य- यमादेशो भवति । स च निर्द्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति पाच्छब्दस्यैव भवति, न तदन्तस्य सर्वस्य । द्विपदः पश्य । द्विपदा । द्विपदे । द्विपदिकां ददाति । त्रिपदिकां ददाति । वैयाघ्रपद्यः ॥ वसोः संप्रसारणम् ॥ १३१ ॥ वस्वन्तस्य भस्य संप्रसारणं भवति । विदुषः पश्य । विदुषा । विदुषे । पेचुषः । पश्य । पेचुषा । पेचुषे । ययुषः पश्य । आतो लोपे कर्त्तव्ये वसुसंप्रसा- रणस्य व्याश्रयत्वादसिद्धत्वं न भवति ॥ वसुसंप्रसारणे क्वसोरपि ग्रहणमिष्यते ॥ वाह ऊठ् ॥ १३२ ॥ वाह इत्येवमन्तस्य भस्य ऊठ् इत्येतत्संंप्रसारणं भवति । प्रष्ठौहः । प्रष्ठौहा । प्रष्ठौहे । दित्यौहः । दित्यौहा । दित्यौहे । एत्येधत्यूठ्सु इति वृद्धिः । अथ किमर्थमूट् क्रियते । संप्रसारणएव कृते गुणे च वृद्धिरेचीति वृद्धौ सत्यां सिद्धं रूपं भवति प्रष्ठौह इति । अनकारान्ते चोपपदे वहेर्विधिर्न दृश्यते । ज्ञापकार्थम् । एतज् ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषा असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गेइति । तस्यां हि सत्यां बहिरङ्गस्य संप्रसारणस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गो गुणो न स्यात् ॥ श्वयुवमघोनामतद्धिते ॥ १३३ ॥ श्वन् युवन् मघवन् इत्येतेषामङ्गानामतद्धिते प्रत्यये परतः संप्रसारणं भवति । शुनः । शुना । शुने । यूनः । यूना । यूने । मघोनः । मघोना । मघोने । अतद्धित इति किम् । शौवनं मांसम् । यौवनं वर्त्तते । माघवनः स्थालीपाकः । शुनो विकारे प्राणिरजतादिभ्योऽञ्, द्वारादित्वादैजागमः ॥ श्वादीनामेतत्संंप्रसारणं नकारान्तानामिष्यते ॥ इह न भवति । युवतीः । पश्य । मघवतः । मघवता । मघवते । तदर्थमुत्तरत्र योगविभागं कुर्वन्ति । अल्लोपः । अनः । अन इत्युभयोः शेष इति ॥ अल्लोपोऽनः ॥ १३४ ॥ अनित्येवमन्तस्य भस्य अकारलोपो भवति । राज्ञः पश्य । राज्ञा । राज्ञे । तक्ष्णः पश्य । तक्ष्णा । तक्ष्णे ॥ अनो नकारान्तस्यायं लोप इष्यते ॥ इह न भवति । राजकीयमिति ॥ षपूर्व्हन्वृत्रघ्नामणि ॥ १३५ ॥ षकारपूर्वो यो ऽन् हनो वृत्रघ्नश्च तस्याकारलोपो भवति अणि

६३४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ परतः । औष्णः । तात्त्यः । औषाघ्रः * । धार्त्तराज्ञः । षपर्वहन्दधृतराज्ञामिति किम् । सामनः । वैमनः । अविचिति प्रकृतिभावेनाल्लोपार्टलोपावुभावपि न भवतः । अणीति किम् । तात्त्ययः ॥ विभाषा ङिश्योः ॥ १३६ ॥ ङौ परतः शीशब्दे च अनो विभाषा अकारलोपो भवति । राज्ञि । राजनि । साम्नि । सामनि । साम्नी । सामनी ॥ न संयोगाद्वमन्तात् ॥ १३७ ॥ वकारमकारान्तात्संयोगादुत्तरस्यानो ऽकारस्य लोपो न भवति । पर्वणा । पर्वणे । अथर्वणा । अथर्वणे † । संयोगादिति किम् । प्रतिदीव्ना । प्रतिदीव्ने । साम्ना । साम्ने । वमन्तादिति किम् । तक्ष्णा । तक्षणे ॥ अचः ॥ १३८ ॥ अच इत्ययमञ्चतेर्लुप्तनकारो गृह

тилोपः ॥ L25: अह्नोष्टखोरेव ॥ १४५ ॥ L26: अहन्नित्येतस्य टखोरेव परतष्टिलोपो भवति । द्वे अहनी समाहृते, L27: द्व्यह्नः । त्र्यह्नः । द्वे अहनी अधीष्टो भृतो भूतो भावी वा द्व्यहीनः । त्र्यहीनः । L28: अह्नां समूहः क्रतुः, अहीनः ॥ अह्नः समूहे खो वक्तव्यः ॥ * ॥ सिद्धे सत्या- L29: रम्भो नियमार्थः । इह मा भूत । अह्ना निर्वृत्त, माह्निकम् । एवकारकरणं L30: विस्पष्टार्थम् । अह्न एव टखोरित्येवं नियमो न भविष्यति, आत्माध्वानौ खे L31: इति प्रकृतिभावविधानात् ॥ L32: ओर्गुणः ॥ १४६ ॥

Wait, let's look at the symbol in L17 and L23: In L17: "सौपर्वाः । » अश्मनो" - could it be "॥"? Look at line 17: it has two angled strokes, like an opening guillemet « or closing ». In standard devanagari fonts, « or » or ॥? Often typed as "॥" or "»". Let's write "»" if it's guillemet, but wait, look at line

उवर्णान्तस्य भस्य गुणो भवति तद्धिते परतः । बाभ्रव्यः । माण्डव्यः । शङ्कव्यं दारु । पिचव्यः कार्पासः । कमण्डल्व्या मृत्तिका । परश्वधमयः । औपगवः । कापटवः । ओरोदिति वक्तव्ये गुणग्रहणं संज्ञापूर्वोको विधिरनित्यो यथा स्यात् तेन स्वायंभुव इति सिद्धं भवति ॥ ढे लोपो ऽकद्रुवाः ॥ १४७ ॥ ढे परत उवर्णान्तस्य भस्याकद्रुवा लोपो भवति । कामण्डलेयः । शैति- वाहेयः । जाम्बेयः । माद्रुवाहेयः । अकद्रुवा इति किम् । काद्रवेयो मन्त्रमपश्यत् ॥ यस्येति च ॥ १४८ ॥ इवर्णान्तस्यावर्णान्तस्य च भस्य ईकारे परे तद्धिते च लोपो भवति । इवर्णान्तस्य ईकारे । दात्ती । प्रात्ती । सखी । सवर्णदीर्घत्वे हि सत्यतिसखे- रागच्छतीत्यत्र एकादेशस्यान्तवत्त्वादसखीति घिसंज्ञायाः प्रतिषेधः स्यात् । इवर्णान्तस्य तद्धिते । दाक्षिः । दैलेयः । वलि । वालेयः । अत्रि । आत्रेयः । अवर्णान्तस्य ईकारे । कुमारी । गौरी । शार्ङ्गरवी । अवर्णान्तस्य तद्धिते । दात्तिः । प्रात्तिः । चौडिः । बालाकिः । सौमित्रिः ॥ यस्येत्योङः श्यां प्रति- षेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ काण्डे । कुण्डे । सौर्ये हिमवतः शृङ्गे । औङः शीभावे कृते यस्येति चेति सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधाया इति च लोपः प्राप्नोति ॥ इयडुवङ्भ्यां लोपो भवति विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ वत्सान्प्रीणाति, वत्सप्रीः । तस्यापत्यं, वात्सप्रेयः । चतुष्पाद्भ्यो ढञ् इति ढञ् प्रत्ययः । लेखाभूः शुभादिः । तस्या अपत्यं लैखाभ्रेयः ॥ सूर्यतिष्यागस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः ॥ १४६ ॥ सूर्य तिष्य अगस्त्य मत्स्य इत्येतेषां यकारस्य उपधाया भस्य लोपो भवति ईति परतस्तद्धिते च । सूर्येणैकदिक् । सौरी । बलाका । अणि यो यस्येति लोपस्तस्यासिद्धत्वं नास्ति व्याश्रयत्वात् । ईकारे तु यस्तस्यासिद्धत्वादू उपधायकारो भस्याणन्तस्य सूर्यस्य संबन्धीति लुप्यते । तिष्य । तैषमहः । तैषी रात्रिः । अगस्त्यस्यापत्यं स्त्री क्षत्रियादणि कृते आगस्ती । आगस्तीयः । मत्स्य । गौरादित्वान् ङीष् । मत्सी । उपधाया इति किम् । मत्स्यचरी । यग्रहणंमुत्तरार्थम् । विषयपरिज्ञानमत्र कर्त्तव्यम् ॥ मत्स्यस्य ङ्यामिति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । मत्स्यस्येदं मांसं मात्स्यम् ॥ सूर्यागस्त्ययोश्के च ङ्यां च ॥ * ॥ सौरीयः । सौरी । आगस्तीयः । आगस्ती । इह मा भूत् । सौर्ये चरुं निर्वपेत् । आमस्त्यः ॥ तिष्यपुष्योर्नक्षत्राणि ॥ * ॥ तिष्येण नक्षत्रेण युक्तः कालः । तैषः । पौषः ॥ अन्तिकस्य तसि कादिलोप आद्युदात्तं च ॥ * ॥ अन्ति-

॥ ६ ॥ ४ ॥ ६३७" This is the Benares edition (Pandit / Chowkhamba, edited by Bala Sastri, 1876-1878, or 1898 edition by Damodara Sastri). In that edition, page 637 has: Let's see what is printed: Wait, let's look at the characters: Could it be: "ककशब्दस्य"? Wait, look at the first glyph: Could it be: 'अ' and 'न्ति'? No, it really looks like: Wait, could it be: "अन्तिकशब्दस्य" where the 'अन्तिक' got corrupted to 'ककशब्दस्य'? Wait, let's transcribe what is ACTUALLY PRINTED, or transcribe the intended text? The prompt says: "Transcribe all text on the classical Vyakarana Shastra / Panini / Mahabhashya / Vakyapadiya / Siddhanta Kaumudi page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Usually, if it is clearly printed as "ककशब्दस्य" or "अन्तिकशब्दस्य", what does it look like? Wait, let's zoom in to 500% on that first word of L2: Left margin: border line. Then a character: It has a top bar. Left loop, vertical stem, right hook: that's a 'क'! Wait, under the right hook, is there

लोपार्थं वचनम् । अन्त्यस्य हि टेरित्येव सिद्धः । लुगित्येतदत्र नानुवर्त्तते । तथाहि सति न लुमताङ्गस्येति प्रतिषेधाद् गुणो न स्यात् । इमनिज्यहण- मुत्तरार्थम् । इतरौ तु तुश्छन्दसीति भवतः ॥ टेः ॥ १५५ ॥ भस्य टेर्लोपो भवति इष्ठेमेयस्सु परतः । पटु । पटिष्ठः । पटिमा । पटीयान् । लघु । लघिष्ठः । लघिमा । लघीयान् ॥ णाविष्ठवत्प्रातिपदिकस्य कार्यं भवतीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ किं प्रयोजनम् । पुंवद्भावरभावटिलोपयणा- दिपरार्थम् । पुंवद्भावः । एनीमाचष्टे, एतयति । श्येतयति । तसिलादिष्वाक- त्वसुच इति इष्ठे पुंवद्भाव उक्तः । रभावः । पृथुमाचष्टे, प्रथयति । म्रदयति । टिलोपः । पटुमाचष्टे पटयति । लघयति । यणादिपरम् । स्थूलमाचष्टे, स्थव-

॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ ६३६ बहुल । बंहिष्ठः । बंहीयान् । बंहिमा । गुरु । गरिष्ठः । गरीयान् । गरिमा । वृद्ध । वर्षिष्ठः । वर्षीयान् । तृप्र । त्रपिष्ठः । त्रपीयान् । दीर्घ । द्राघिष्ठः । द्राघीयान् । द्राघिमा । वृन्दारक । वृन्दिष्ठः । वृन्दीयान् । प्रियोरुगुरुबहुल- दीर्घाः पृथादिषु पठ्यन्ते । तेनान्येषामिमनिज् न भवतीति नोदाह्रियते ॥ बहोर्लोपो भू च बहोः ॥ १५८ ॥ बहोरुत्तरेषामिष्टेमेयसां लोपो भवति तस्य च बहोः स्थाने भू इत्यय- मादेशो भवति । भूयान् । भूमा । बहुशब्दः पृथ्वादिषु पठ्यते । बहोरिति पुनर्ग्रहणं स्थानित्वप्रतिपत्त्यर्थम् । अन्यथा हि प्रत्ययानामेव भूभावः स्यात् ॥ इष्ठस्य यिट् च ॥ १५६ ॥ बहोरुत्तरस्य इष्ठस्य यिडागमो भवति बहोश्च भूरादेशो भवति । भूयिष्ठः । लोपापवादो यिडागमः तस्मिन्चिकार उच्चारणार्थः ॥ ज्यादादीयसः ॥ १६० ॥ ज्यादुत्तरस्य ईयस आकार आदेशो भवति । ज्यायान् । लोपस्य यिटा व्यवहितत्वाद्रादित्युच्यते । लोपे हि सति अकृतकारइति दीर्घत्वेन ज्यायानिति सिध्यति ॥ र ऋतो हलादेर्लघोः ॥ १६१ ॥ रशब्द आदेशो भवति ऋकारस्य हलादेर्लघोरिष्टेमेयस्सु परतः । प्रथिष्ठः । प्रथीयान् । प्रथिमा । म्रदिष्ठः । म्रदीयान् । म्रदिमा ऋत इति किम् । पटिष्ठः । पटिमा । पटीयान् । हलादेरिति किम् । ऋजिष्ठः । ऋजिमा । ऋजीयान् । लघोरिति किम् । कृशिष्ठः । कृशीयान् । कृशिमा । परिगणनमत्र कर्तव्यम् ॥ पृथुं मृदुं भृशं चैव कृशं च दृढमेव च । परिपू्र्वं वृढं चैव षडेतान् रविधौ स्मरेत् ॥ तत इह न भवति । ऋतमाचष्टे, ऋतयति । मातरमाचष्टे, मातयति । भातयति ॥ विभाषाऽऋजौच्छन्दसि ॥ १६२ ॥ ऋजु इत्येतस्य ऋतः स्थाने विभाषा रेफ आदेशो भवति इष्ठेमेयस्सु परतश्छन्दसि विषये । रजिष्ठमेति पंन्थानम् । त्वमृजिष्ठः ॥ प्रकृत्यैकाच् ॥ १६३ ॥ एकाज् यदङ्गसंज्ञकं तदिष्टेमेयस्सु परतः प्रकृत्या भवति । स्रग्विन्नित्ये- तस्य विन्नन्तस्य स्रजिष्ठः । स्रजीयान् । स्रजयति । स्रग्वदित्येतस्य मतुबन्तस्य

६४० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ ४ ॥ सुचिष्ठः। सुचीयान्। सुचयति। एकाजिति किम्। वसुमदित्येतस्य वसिष्ठः॥ प्रकृत्या ऽके राजन्यमनुष्ययुवानः॥ * ॥ अके प्रत्यये परतो राजन्य मनुष्य युवन्नित्येते प्रकृत्या भवन्ति। राजन्यानां समूहः, राजन्यकम्। मनुष्याणां समूहः, मानुष्यकम्। आपत्यस्य च तद्धितेनातोति यलोपः प्रकृतिभावेन न भवति। यूनो भावः, यौवनिका। मनोज्ञादित्वाद् वुञ्। तत्र नस्तद्धितेरिति टिलोपो न भवति॥ इनण्यनपत्ये ॥ १६४ ॥ इन्नन्तमनपत्यार्थेऽणि परतः प्रकृत्या भवति। सांकूटिनम्। सांरावि- णम्। सांमार्जनम्। अभिविधौ भावद्द्युण् अणिणुण इत्यण् *। सम्भिण इदं, साम्भिणम्। अणीति किम्। दण्डिनां समूहः, दाण्डम्। अनुदात्तादेरञित्य- ञ्प्रत्ययः। अनपत्यइति किम्। मेधाविनो ऽपत्यं, मैधावः॥ गाथिविदथिकेशिगणिपणिनश्च ॥ १६५ ॥ गाथिन् विदथिन् केशिन् गणिन् पणिन् इत्येते चाणि प्रकृत्या भवन्ति। गाथिनो ऽपत्यं, गाथिनः। वैदथिनः। कैशिनः। गाणिनः। पाणिनः। अप- त्यार्थीयमारम्भः॥ संयोगादिश्च ॥ १६६ ॥ संयोगादिश्च इनणि प्रकृत्या भवति। शङ्खिनो ऽपत्यं, शाङ्खिनः। माद्रिणः। वाञ्जिणः॥ अन्नू ॥ १६७ ॥ अन्नन्तमणि प्रकृत्या भवति अपत्ये चानपत्ये च। सामनः। वैमनः। सौत्वनः। जैत्वनः॥ ये चाभावकर्मणोः ॥ १६८ ॥ यकारादौ च तद्धिते ऽभावकर्मणोरर्थयोरन् प्रकृत्या भवति। सामसु साधुः, सामन्यः। ब्रह्मण्यः। अभावकर्मणोरिति किम्। राज्ञो भावः कर्म वा, राज्यम्। राजन्विति पुरोहितादिषु पठ्यते। ततोयं यक् प्रत्ययः॥ आत्माध्वानौ खे ॥ १६९ ॥ आत्मन् अध्वन् इत्येतौ खे परतः प्रकृत्या भवतः। आत्मने हितं, आत्मनीनः। अध्वानमलङ्गामी, अध्वनीनः। खइति किम्। प्रत्यात्मम्। प्राध्वम्। प्रत्यात्ममित्यव्ययीभावे ऽनश्चेति समासान्तष्टच्प्रत्ययः। प्राध्वमित्यु- पसर्गादध्वन इति चात्प्रत्ययः॥

• अभिविधावित्यारभ्य इत्यण् इत्यन्तः पाठो बहुत्र नास्ति।

ित्येव-> wait, is itअपत्यदित्येवorअपत्यइत्येव? Look at L11: अपत्यदित्येवorअपत्यइत्येव? Ah, look at L11: अपत्यदित्येव! Wait, look at the letter: अ, प, त्य, then दिorइ? Look at L4: अपत्यइति. Look at L12: अपत्यइत्येव. In L11: अपत्यदित्येव? Wait, look at द: it has a top bar, a down stroke, rounded belly... wait, it's दorइ? In L11: अपत्यदित्येव? No, wait, look at L12: अपत्यइत्येव. In L12, the इhas a top loop and tail below. In L11, it hasद! It's अपत्यदित्येव(a typo for अपत्य इत्येव, where 'इ' became 'दि' or scribal variant). Wait, let's look closer at L11: Wait, is that aदor anइ? It's दwithि: दि! Yes, अपत्यदित्येव`.

ब्र