काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ ७४२ ख्वनि कृते श्वेतवहादीनां ह्रस्वइत्येति ह्रस्वत्वे निपातनान्येतानि। किमर्थं तर्हि निपातनं यावता पूर्वेणैव रुः सिद्धः। दीर्घत्वमप्यत्वसन्तस्य चाधातोरिति। संबुद्धौ दीर्घार्थमेते निपात्यन्ते। अत्वसन्तस्य चाधातोरित्यत्र हि असंबुद्धाविति वर्तते। हे अवयाः। हे श्वेतवाः। हे पुरोडाः। चकारोनुक्तसमुच्चयार्थः। हे उक्थशाः॥ अहन् ॥ ६८ ॥ अहन्नित्येतस्य पदस्य रुर्भवति। अहोभ्याम्। अहोभिः। नलोपमकृत्वा निर्देशो ज्ञापकः नलोपाभावो यथा स्यादिति। दीर्घाहा निदाघः। हे दीर्घाहोनेति। अहन्नित्यत्र तु लाक्षणिकत्वादहन्शब्दस्य रुर्न भवति॥ अह्नो हविधौ रूपरात्रिरथन्तरेषूपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ अहो रूपम्। अहोरात्रः। अहो रथन्तरम्। रोसुपीत्यस्यापवादो रुत्वमुपसंख्यायते। अपर आह। सामा- न्येन रेफादौ रुत्वं भवति। अहो रम्यम्। अहो रवानीति॥ रोसुपि ॥ ६९ ॥ अहन्नित्येतस्य रेफादेशो भवत्यसुपि परतः। अहर्भुदाति। अहर्भुङ्क्ते। असुपीति किम्। अहोभ्याम्। अहोभिः। ननु चात्रापि प्रत्ययलक्षणेन सुबस्ति। अहर्भुदाति। अहर्भुङ्क्तेति। नैतदस्ति। उक्तमेतत्। अह्नो रविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति नायमहःशब्दः सुप्परतो भवति। यत्र तु लोपशब्देन लुप्यते तत्र प्रत्ययलक्षणं भवत्येव। यथा हे दीर्घाहोत्र दीर्घाह निदाघ इति। अत्र हि हल्ङ्याबिति लोपेन प्रत्ययस्य निवृत्तिः॥ अम्रऊधर्वरित्युभयथा छन्दसि ॥ ७० ॥ अम्वस् ऊधस् अवस् इत्येतेषां छन्दसि विषये उभयथा भवति। रुर्वा रेफो वा। अम्वस्। अम्व् एव। अम्वरेव। ऊधस्। ऊधरेव। ऊध एव। अवस्। अवरेव। अव एव। यदा रुत्वं तदा भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशीति यकारः॥ छन्दसि भाषायां च विभाषा प्रचेतसो राजन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ प्रचेता राजन्। प्रचेतो राजन्॥ अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ अहर्पतिः। अहःपतिः। गीर्पतिः। गीःपतिः। धूर्पतिः। धूःपतिः। विसर्ज- नीयबाधनार्थमत्र पक्षे रेफस्यैव रेफो विधीयते॥ भुवश्चमहाव्याहृतेः ॥ ७१ ॥ भुवस् इत्येतस्य महाव्याहृतेश्छन्दसि विषये उभयथा भवति। रुर्वा रेफो वा। भुवरित्यन्तरिक्षम्। भुव इत्यन्तरिक्षम्। महाव्याहृतेरिति किम्। भुवो विश्वेषु भुवनेषु यज्ञियः*। भुवरित्येतदव्ययमन्तरिक्षवाचि महाव्याहृतिः॥

• भुवो मध्यम्। भुव इदम्। पुस्तकान्तरे इतदधिकम्।

७७६ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ वसुस्रंसुध्वंस्वनडुहां दः ॥ ७२ ॥ ससजुषोरित्यतः स इति वर्त्तते। तेन संभवाद्‌व्यभिचाराच्च वसुरेव विशे- ष्यते। न स्रंसुध्वंसू व्यभिचाराभावात्, संभवाच्चानडुह्शब्दः। वस्वन्तस्य पदस्य सकारान्तस्य स्रंसु ध्वंसु अनडुह् इत्येतेषां च दकारादेशो भवति। वसु। विदु- द्भ्याम्। विदुद्भिः। पपिवद्भ्याम्। पपिवद्भिः। स्रंसु। उखास्रद्‌भ्याम्। उखास्रद्भिः। ध्वंसु। पर्णध्वद्‌भ्याम्। पर्णध्वद्भिः। अनडुह्। अनडुद्भ्याम्। अनडुद्भिः। स इत्येव। विद्वान्। पपिवान्। नकारस्य न भवति। रुत्वे नाप्राप्ते इदमरभ्यत इति तद्वाध्यते। संयोगान्तलोपस्तु नैवमिति तेनैतदेव दत्वं बाध्यते। अनडुहोऽपि

॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ ४०७ उपधायां च ॥ ७८ ॥ हलीत्यनुवर्त्तते । धातोरुपधाभूतौ यौ रेफवकारौ हल्परौ तयोरुपधाया इको दीर्घो भवति । हूर्च्छा । मूर्च्छिता । मूर्च्छा । मूर्च्छिता । ऊर्वी । ऊर्विता । धूर्वी । धूर्विता । हलीत्येव । चिरि, जिरि । चिरिणोति । जिरिणोति । इह कस्मान्न भवति । री गतौ । रियतुः । रियुः । वी गत्यादिषु । विव्यतुः । विव्युरिति । यणादेशस्य स्थानिवत्त्वाद् असिद्धत्वाच्च बहिरङ्गलक्षणत्वेन हल्परौ रेफवकारौ न भवतः । चतुरित्यत्रापि बहिरङ्गलक्षणत्वादतो लोपस्य धातोरुपधाभूतो रेफो न भवति । प्रतिदीव्नेत्यत्र तु हलि चेति दीर्घत्वम् । दीर्घविधौ लोपा- जादेशस्य स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इत्येतत्तु नाश्रीयित- व्यम् । उणादयो

भवितव्यम् । अदद्ध्यङ् । अदद्ध्यञ्चौ । अदद्ध्यञ्च इति । दादिति किम् । अलोन्त्यस्य मा भूत् । अमुया । अमुयोः ॥ एत ईद्बहुवचने ॥ ८१ ॥ अदसो दकारादुत्तरस्य एकारस्य ईकारादेशो भवति दकारस्य च मकारः बहुवचने बहूनामर्थानामुक्तौ । अमी । अमीभिः । अमीभ्यः । अमीषाम् । अमीषु । बहुवचनइत्यर्थनिर्देशोऽयं, पारिभाषिकस्य हि बहुवचनस्य ग्रहणे ऽमी इत्यत्र न स्यात् ॥ वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः ॥ ८२ ॥ अधिकारोयम् । वाक्यस्य टेरिति प्लुत इति च उदात्त इति च एतत्त्रय- मप्यधिकृतं वेदितव्यमापादपरिसमाप्ते, र्यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्त इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । प्रत्यभिवादेऽशूद्रे । अभिवादये देव- दत्तोऽहं, भो आयुष्मानेधि देवदत्त ३ । पदाधिकारोनुवर्त्ततएव । वाक्यग्रहणम- ऽनन्त्यस्य पदस्य प्लुतनिवृत्त्यर्थम् । टिग्रहणं व्यञ्जनान्तस्यापि टेरचः प्लुतो यथा स्यात् । अग्निचि ३ दिति ॥ प्रत्यभिवादे ऽशूद्रे ॥ ८३ ॥ प्रत्यभिवादो नाम यदत्राभिवाद्यमानो गुरुराशिषं प्रयुङ्क्ते तत्राशूद्रवि- षये यद्वाक्यं वर्त्तते तस्य टेः प्लुत उदात्तो भवति । अभिवादये देवदत्तोऽहं, भो आयुष्मानेधि देवदत्त ३ । अशूद्रइति किम् । अभिवादये तुषजकोऽहं, भो आयुष्मानेधि तुषजक ॥ स्त्रियामपि प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ अभिवादये गार्ग्यहं, भो आयुष्मती भव गार्गि । असूयकेऽपि के चित् प्रतिषेधमिच्छन्ति । अभिवादये स्थाल्यहं भोः । आयुष्मानेधि स्थालिन् । यावच्च तस्यासूयकत्वं न ज्ञायते तावदेव प्रत्यभिवादवाक्यम् । तस्मिंस्त्वसूयकत्वेन निर्ज्ञाते प्रत्यभिवाद एव नास्ति कुतः प्लुतः तथा चोक्तम्, असूयकस्त्वं जाल्म न त्वं प्रत्यभिवादन- मर्हसि । भिद्धास्व वृषल स्थालिचिरिति ॥ अभिवादवाक्ये यत् संकीर्त्तितं नाम गोत्रं वा तद् यत्र प्रत्यभिवादवाक्यान्ते प्रयुज्यते तत्र प्लुत इष्यते ॥ इह न भवति । देवदत्त कुशल्यसि । देवदत्त आयुष्मानेधीति ॥ भोराजन्यविशां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भो अभिवादये देवदत्तोऽहम्, आयुष्मानेधि देवदत्त भोः ३ । आयुष्मानेधि देवदत्त भोः । राजन्य । अभिवादये इन्द्रवर्म्मोऽहं भोः । आयुष्मा- नेधीन्द्रवर्म्म ३ न् । आयुष्मानेधीन्द्रवर्म्मन् । विश् । अभिवादये इन्द्रपालितोऽहं भोः । आयुष्मानेधीन्द्रपालित ३ । आयुष्मानेधीन्द्रपालित ॥ दूराद्धूते च ॥ ८४ ॥

॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ ७७२ दूराद्धूते यद्वाक्यं वर्तते तस्य टेः प्लुतो भवति स चोदात्तः । आह्वानं हूतं शब्देन सम्बोधनम् । आगच्छ भो माणवक देवदत्त ३ । आगच्छ भो माणवक यज्ञदत्त ३ । दूरं यद्यप्यपेक्षाभेदादनवस्थितं तथापि हूतापेक्षं यत्तदा- क्षीयते इति यत्र प्राकृतात्प्रयत्नाच्छब्दविशेषे आश्रीयमाणे शब्दः श्रूयते तद्दूरम् । हूतग्रहणं च सम्बोधनमात्रोपलक्षणार्थं द्रष्टव्यम् । तेन यत्राप्याह्वानं नास्ति तत्रापि प्लुतिर्भवति । सक्तून्पिब देवदत्त ३ । पलायस्व देवदत्त ३ इति ॥ अस्याश्च प्लुतेरेकश्रुत्या समावेश इष्यते ॥ दूरादिति किम् । आगच्छ भो माण- वक देवदत्त ॥ दूरादाह्वाने वाक्यस्यान्ते यत्र सम्बोधनपदं भवति तत्रायं प्लुत रिष्यते ॥ तेनेह न भवति । देवदत्त आगच्छ * ॥ हैहेप्रयोगे हैहयोः ॥ ८५ ॥

७८० ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ यज्ञकर्म्मणीति वर्त्तते । यज्ञकर्म्मणि टेः प्रणव आदेशो भवति । क एष प्रणवो नाम पादस्य वार्थर्चस्य वान्त्यमक्षरमुपसंहृत्य तदाद्यक्षरशेषस्य स्थाने त्रिमात्रमोकारमोङ्कारं वा विदधति तं प्रणवमित्याचक्षते । अपां रेतांसि जिन्व- तो३म् । देवान् जिगाति सुम्नयो३म् । टिग्रहणं सर्वादेशार्थम् * । ओकारः सर्वा- देशो यथा स्यात् । व्यञ्जनान्ते चान्त्यस्य मा भूदिति । यज्ञकर्म्मणीत्येव । अपां रेतांसि जिन्वति ॥ याज्यान्तः ॥ ९० ॥ याज्या नाम ये याज्याकाण्डे पठ्यन्ते मन्त्रास्तेषामन्त्यो यष्टिः स प्लवते यज्ञकर्मणि । स्तोमैर्विधेमाग्नये३ । जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहम ३ । अन्त्यग्रहणं किम् । याज्या नाम ऋचः काश्चिद्वाक्यसमुदायरूपाश्च यावन्ति वाक्यानि तेषां सर्वेषां टेः प्लुतः प्राप्नोति । सर्वान्त्यस्यैवेष्यते तदर्थमन्त्यग्रहणम् ॥ ब्रूहिप्रेष्यश्रौषड्वौषडावहानामादेः ॥ ९१ ॥ ब्रूहि प्रेष्य श्रौषट् वौषट् आवह इत्येतेषामादेः प्लुतो भवति यज्ञकर्म्मणि । अग्नये ऽनुब्रू३हि । प्रेष्य । अग्नये गोमयान्प्रे३ष्य । श्रौषट् । अस्तु श्रौ३षट् । वौषट् । सोमस्याग्ने वीही३वौ३षट् । आवह । अग्निमा३वह । आवह देवान्यज- मानायेत्येवमादावयं प्लुतो न भवति । सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्तइति ॥ अग्नीत्प्रेषणे परस्य च ॥ ९२ ॥ अग्नीधः प्रेषणमग्नीत्प्रेषणम् । तत्रादेः प्लुतो भवति परस्य च । ओ३श्रा- वय । ओ३श्रावय ॥ अत्रैवायं प्लुत इष्यते ॥ तेनेह न भवति । अग्नीदग्नीन्वि- हर बर्हिस्तृणीहीति । तदर्थं के चिद्वक्ष्यमाणं विभाषेत्यभिसंबध्नन्ति । सा च व्यवस्थितविभाषेति । अपर आह । सर्व एव प्लुतः साहसमनिच्छता विभाषा विज्ञेय इति । इह तु उद्धर३उद्धर । अभिहर३ । अभिहरेति । छान्दसः प्लुत- व्यत्ययः । यज्ञकर्म्मणीत्येव । ओ श्रावय ॥ विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः ॥ ९३ ॥ पृष्टप्रतिवचने विभाषा हेः प्लुतो भवति । अकार्षीः कटं देवदत्त । अकार्षी हि३ । अकार्षी हि । अलावीः केदारं देवदत्त । अलाविषं हि३ । अलाविषं हि । पृष्टप्रतिवचनइति किम् । कटं करिष्यति हि । हेरिति किम् । करोमि ननु ॥ निगृह्यानुयोगे च ॥ ९४ ॥ स्वमतात्प्रच्यावनं निग्रहः । अनुयोगस्तस्य मतस्याविष्करणम् । तत्र निगृह्यानुयोगे यद्वाक्यं वर्त्तते तस्य टेः प्लुतो भवति विभाषा । अनित्यः शब्द

• हेरिति वर्त्तमाने इत्याधिकं पुस्तकान्तरे ।

इति केन चित्प्रतिज्ञातं तमुपालिप्सुरुपपत्तिभिर्निगृह्य साध्यसूयमनुयुङ्क्ते । अनित्यः शब्द इत्यात्थ ३ । अनित्यः शब्द इत्यात्थ । अद्य श्राद्धमित्यात्थ३ । अद्य श्राद्धमित्यात्थ । अद्यामावास्येत्यात्थ३ । अद्यामावास्येत्यात्थ । अद्य अमावास्येत्येवं वादी युक्त्या प्रत्याय्य स्वमतादेवमनुयुज्यते ॥ आम्रेडितं भर्त्सने ॥ ९५ ॥ वाक्यादेरामन्त्रितस्यैत भर्त्सने द्विर्वचनमुक्तं तस्याम्रेडितं प्लवते । चौर- चौर ३, वृषलवृषल ३, दस्योदस्यो ३, घातयिष्यामि त्वा बन्धयिष्यामि त्वा ॥ भर्त्सने पर्यायेणेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ चौर ३ चौर । चौरचौर ३ । तदर्थमाम्रे- डितग्रहणं द्विरुक्तोपलक्षणार्थं वर्णयन्ति ॥ अङ्गयुक्तं तिङाकाङ्क्षम् ॥ ९६ ॥ अङ्गेत्यनेन युक्तं तिङन्तमाकाङ्क्षतं भर्त्सने प्लवते । अङ्ग कूज ३ । अङ्ग व्याहर ३ । इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । तिङिति किम् । अङ्ग देवदत्त मिथ्या वदसि । आकाङ्क्षमिति किम् । अङ्ग पच । नैतदपरमाकाङ्क्षति । भर्त्सनइत्येव । अङ्गाधीष्व ओदनं ते दास्यामि ॥ विचार्यमाणानाम् ॥ ९७ ॥ प्रमाणेन वस्तूपरीक्षणं विचारः । तस्य विषये विचार्यमाणानां वाक्यानां टेः प्लुतो भवति । होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३इ । होतव्यं न होतव्यमिति विचा- र्यते । तिष्ठेद्यूपा ३ इ । अनुप्रहरेद्यूपा ३ इ । यूपे तिष्ठेद्यूपे अनुप्रहरेदिति विचार्यते ॥ पूर्वं तु भाषायाम् ॥ ९८ ॥ भाषायां विषये विचार्यमाणानां पूर्वमेव प्लवते । अहिर्नु ३ । रज्जुर्नु । लोष्टो नु ३ । कपोतो नु * । प्रयोगायत्तं पूर्वत्वम् । इह भाषाग्रहणात्पूर्वयो- गश्छन्दसि विज्ञायते ॥ प्रतिश्रवणे च ॥ ९९ ॥ प्रतिश्रवणमभ्युपगमः प्रतिज्ञानम् । श्रवणाभिमुख्यं च तत्राविशेषात्स- र्वस्य ग्रहणम् । प्रतिश्रवणे यद्वाक्यं वर्त्तते तस्य टेः प्लुतो भवति । गां देहि भोः, अहं ते ददामि ३ । नित्यः शब्दो भवितुमर्हति । देवदत्त भोः किमात्थ ३ ॥ अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोः ॥ १०० ॥ अनुदात्तः प्लुतो भवति प्रश्नान्ते अभिपूजिते च † । अगम३ः पूर्वा३म्

• स्थाणुर्नु३ । पुरुषो नु३ । इत्याधिकं पुस्तकान्तरे । † नानेन प्लुतो विधीयते किं तु दूराद्धूतादिषु विहितस्यानन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयो- रिति स्वरितप्लुतस्यानुदात्तत्वं गुणमात्रं विधीयते इत्याधिकं पुस्तकान्तरे ।

७८२ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ २ ॥ शामाइन् अग्निभूत ३ इ । पटा ३ उ । अग्निभूते पटो इत्येतयोः प्रश्नान्ते वर्त- मानयोरनुदात्तः प्लुतो भवति । अगम इत्येवमादीनां तु अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्या- नयोरिति स्वरितः प्लुतो भवति । अभिपूजिते । शोभनः खल्वसि माणवक ३ । चिदिति चोपमार्थे प्रयुज्यमाने ॥ १०१ ॥ अनुदात्तमिति वर्तते । चिदित्येतस्मिन्निपाते उपमार्थे प्रयुज्यमाने वाक्यस्य टेरनुदात्तः प्लुतो भवति । प्लुतोऽप्यत्र विधीयते न गुणमात्रम् । अग्निचिद्भाया ३ त् । राजचिद्भायात् ३ । अग्निरिव भायात् । राजेव भायादित्यर्थः । उपमार्थेति किम् । कथं चिदाहुः । प्रयुज्यमानइति किम् । अग्निर्मााणवको भायात् ॥ उपरिस्विदासीदिति च ॥ १०२ ॥ अनुदात्तमिति वर्तते । उपरिस्विदासीत्येतस्य टेरनुदात्तः प्लुतो भवति । अधः स्विदासी ३ त् । उपरि स्विदासी ३ त् । अधः स्विदासीदित्यत्र विचा- र्यमाणानामित्युदात्तः प्लुतः । उपरिस्विदासीदित्यत्र तु अनेनानुदात्तः ॥ स्वरितमाम्रेडितेसूयासंतिकोपकुत्सनेषु ॥ १०३ ॥ स्वरितः प्लुतो भवति आम्रेडिते परतः असूयायां संमतौ कोपे कुत्सने च गम्यमाने । वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेष्विति द्विर्व- चनमुक्तं तत्रायं प्लुतविधिः । असूयायां तावत् । माणवक ३ माणवक । अभिरू- पक ३ अभिरूपक रिक्तं तत्राभिरूप्यम् । संमतौ । माणवक ३ माणवक अभि- रूपक ३ अभिरूपक शोभनः खल्वसि । कोपे । माणवक ३ माणवक अविनीत- क ३ अविनीतक इदानीं ज्ञास्यसि जाल्म । कुत्सने । शाक्तीक ३ शाक्तीक याष्टी- क ३ याष्टीक रिक्ता ते शक्तिः ॥ असूयादिषु वावचनं कर्तव्यम् ॥ * ॥ माण- वक माणवकेत्येवमाद्यपि यथा स्यात् ॥ क्रियाशीः प्रैषेषु तिङाकाङ्क्षम् ॥ १०४ ॥ स्वरित इति वर्तते । क्रिया चाचारभेदः । आशीः प्रार्थनाविशेषः । [L

॥ काशिका ॥ ८ । २ ॥ ७८३ अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोः ॥ १०५ ॥ पदस्येति वर्तते स्वरितमिति च । अनन्त्यस्यापि अन्त्यस्यापि पदस्य टेः प्लुतो भवति प्रश्ने आख्याने च । आगम ३: ३ पूर्वा ३ न्यामा ३ न् । अग्निभूत ३ इ । पट ३ उ । सर्वेषामेव पदानामेष स्वरितः प्लुतः । अन्त्यस्य 'अनुदात्तं प्रश्ना- न्ताभिपूजितयोरिति' । अनुदात्तोऽपि पक्षे भवति । आख्याने । आगम ३: पूर्वा ३- न्यामा ३ न्भोः ३ ॥ प्लुतावैच इदुतौ ॥ १०६ ॥ दूराद्धूतादिषु प्लुतो विहितः तत्र ऐचः प्लुतप्रसङ्गे तदवयवभूताविदुतौ प्लुतौ । ऐ ३ तिकायन । औ ३ पगव । अत्र यदैवर्णौवर्णयोरवर्णस्य च समवि- भागस्तदा इदुतौ द्विमात्रत्वेन प्लुतौ क्रियेते । प्लुताविति हि क्रियानिमित्तोऽयं व्यपदेशः इदुतौ प्लवेते वृद्धिं गच्छत इत्यर्थः । तावती च स प्रतिर्भवति । यया तावैचौ द्विमात्रौ संपद्येते । यदा त्वर्धमात्रावर्णस्याध्यर्धमात्रा इवर्णोवर्णयोस्तदा तावर्धतृतीयमात्रौ क्रियेते इति । भाष्ये तूक्तमिष्यते चतुर्मात्रः प्लुत इति । तत्कथं, समप्रविभागपक्षे इदुतोरनेन द्विमात्रः प्लुतो विधीयते ॥ एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्धूते पूर्वस्यार्द्धस्यादुत्तरस्येदुतौ ॥ १०७ ॥ एचो ऽप्रगृह्यस्यादूराद्धूते प्लुतविषयस्यार्द्धस्याकार आदेशो भवति च स प्लुतः, उत्तरस्येकारोकारौवादेशौ भवतः । विषयपरिगणनं कर्त्तव्यम् ॥ प्रश्नान्ताभि- पूजितविचार्यमाणप्रत्यभिवादयाज्यान्तेष्विति वक्तव्यम् ॥ * ॥ प्रश्नान्ते । अग- म३: पूर्वा३न् यामा३न् अग्निभूता३इ । पटा३उ । अभिपूजिते । भद्रं करोषि माणवक३ अग्निभूता३इ । पट३उ । विचार्यमाणे । होतव्यं दीक्षितस्य गृह३इ । प्रत्यभिवादे । आयुष्मान्नेधि अग्निभूता३इ । पट३उ । याज्यान्ते । उक्षानाय वशानाय सोमपृष्ठाय वेधसे । स्तोमैर्विधेमानाय३इ । सोयमाकारः प्लुतो यथा- विषयमुदात्तो ऽनुदात्तः स्वरितो वेदितव्यः । इदुतौ पुनरुदात्तावेवं भवतः । परिगणनं किम् । विष्णुभूते विष्णुभूते३ घातयिष्यामि त्वा । आगच्छ भो माणवक विष्णुभूते । परिगणने च सत्यदूराद्धूतइति न वक्तव्यम् । पदान्तग्रहणं तु कर्त्त- व्यम् । इह मा भूत् । भद्रं करोषि गौरिति । अप्रगृह्यस्येति किम् । शोभने खलु स्याःखट्वे३ ॥ चामन्त्रिते छन्दसि प्लुतविकारोयं वक्तव्यः ॥ * ॥ अग्न३,२ पत्नीव३ः ॥ तयोर्खावचि संहितायाम् ॥ १०८ ॥ तयोरिवुतौर्यकारवकारादेशौ भवतो ऽचि संहितायां विषये । संहि- तायामित्येतच्चाधिकृतमिति उत्तरमाध्यायपरिसमाप्तेर्यद्वक्ष्यामः संहितायामि-

७८४ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ स्त्येवं तद्वेदितव्यम् । अग्ना३वाशा । पटा३वाशा । अग्ना३यिन्द्रम् । पटा३वुद- कम् । अचीति किम् । अग्ना३इ । पटा३उ । संहितायामिति किम् । अग्ना- ३इ इन्द्रम् । पटा३उ उदकम् । इदुतोरासिद्धत्वादिको यणचीति न प्राप्नोती- त्ययमारम्भः । अथापि कथं चित्तयोः सिद्धत्वं स्यादेवमपि सवर्णदीर्घत्वनिवृ- त्त्यर्थं शाकलनिवृत्त्यर्थं च वक्तव्यमेतत् । अथापि तन्निवृत्त्यर्थं यन्नान्तरमस्ति तथापि यणस्वरनिवृत्त्यर्थमिदमारभ्यते । यणादेशस्यासिद्धत्वाद् उदात्तस्वरित- योर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येत्येष स्वरो न भवति ॥ किं तु यण भवतीह न सिद्धं य्वात्रिदुतोर्यदयं विदधाति । तौ च मम स्वरसन्धिषु सिद्धौ शाकलदीर्घविधी तु निवर्त्यौ ॥ ऋक्तु यदा भवति प्लुतपूर्वस्तस्य यणं विदधात्यपवादम् । तेन तयोश्च न शाकलदीर्घौ यण्स्वरबाधनमेव तु हेतुः ॥ ॥ इति काशिकायां वृत्तौ अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथ अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि ॥ १ ॥ संहितायामिति वर्तते । मत्वन्तस्य वस्वन्तस्य च पदस्य रुदित्ययमा- देशो भवति सम्बुद्धौ परतः छन्दसि विषये । मत्वन्तस्य तावत् । इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोमम् । हरिवो मेदिनं त्वा । मरुतोऽस्य सन्ति, हरयोऽस्य सन्ति,- इति मतुप् । सुपुमोर्हल्ङ्यादिलोपे संयोगान्तस्य लोपे च कृते नकारस्य रुर्भव- ति । वस्वन्तस्य खल्वपि । मीढ्वस्तोकाय तनयाय । इन्द्र साह्वः । क्वसोर्नै- पातनं दाश्वान् साह्वानिति । मतुवशोरिति किम् । ब्रह्मन्स्तोश्यामः । संबु- द्धाविति किम् । य एवं विद्वानग्निमाधत्ते । छन्दसीति किम् । हे गोमन् । हे यवमन् ॥ वन उपसंख्यानं कर्तव्यम् ॥ * ॥ यस्त्वायन्तं वसुना प्रातरित्वः । इणः प्रातः पूर्वस्य छन्दसि कनिप् ॥ विभाषा भवद्भगवदघवतामोच्चा- वस्य ॥ * ॥ छन्दसि भाषायां च भवद् भगवद् अघवद् इत्येतेषां विभाषा वक्तव्यो ऽवशब्दस्य च ओकारादेशः । समान्येन छन्दसि भाषायां चेदं वच- नम् । भवत् । हे भोः । हे भवन् । भगवद् । हे भगोः । हे भगवन् । अघ- वत् । हे अघोः । हे अघवन् । निपातनविज्ञानाद्वा सिद्धम् । अथ वा भोइ- त्येवमादयो निपाता द्रष्टव्याः । असंबुद्धावपि द्विवचनबहुवचनयोरपि दृश्यन्ते । भो देवदत्तयज्ञदत्तौ । भो देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्राः । तथा स्त्रियामपि च

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ ७८५

दृश्यन्ते । भो ब्राह्मणि । संहिताधिकार उत्तरत्रोपयुज्यते यत्र भिन्नपदस्था निमित्तनिमित्तिनौ । नश्छव्यप्रशानिति * ॥ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा ॥ २ ॥ अधिकारोऽयम् । इत उत्तरं यस्य स्थाने रुर्विधीयते ततः पूर्वस्य तु वर्णस्य वाऽनुनासिको भवतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । यदिद ऊर्ध्वमनुक्रमि- ष्यामस्तत्र । वक्ष्यति । समः सुटि । सँस्कर्त्ता । सँस्कर्त्तुम् । सँस्कर्त्तव्यम् । अत्र- ग्रहणं रुणा सह संनियोगप्रतिपत्त्यर्थम् । अधिकारपरिभाषापरिशेषे हि सति ढो ढे लोप त्यत्रापि पूर्वस्यानुनासिक आशङ्क्येत ॥ आतोऽटि नित्यम् ॥ ३ ॥ अटि परतो रोः पूर्वस्याकारस्य स्थाने नित्यमनुनासिकादेशो भवति । दीर्घोऽटि समानपादइति रुत्वं वक्ष्यति । ततः पूर्वस्यातो ऽनुनासिकविकल्पे प्राप्ते । नित्यार्थं वचनम् । महां असि । महां इन्द्रो य ओजसा । देवां अच्छादीव्यत् । के चिदनुस्वारमधीयते । स च्छान्दसो व्यत्ययो द्रष्टव्यः । आत इति किम् । ये वा वनस्पतीँरनु । अटीति किम् । भवांश्चरति भवांश्छा- दयति । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् † ॥ अनुनासिकात्परो ऽनुस्वारः ॥ ४ ॥ अन्यशब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । तदपेक्षया चेयमनुनासिकादिति पञ्चमी । अनुनासिकादन्यो यो वर्णः रोः पूर्वः यस्यानुनासिको न विहितस्ततः परो ऽनुस्वार आगमो भवति । वक्ष्यति । समः सुटि । संस्कर्त्ता । संस्कर्त्तव्यम् । पुमः खय्यम्परे । पुंस्कामा । नश्छव्यप्रशान् । भवांश्चरति । के चित्तु परशब्द- मेवान्यार्थे वर्णयन्ति । अनुनासिकात्परो ऽनुनासिकादन्योऽनुस्वारो भवति । यस्मिन्पक्षे ऽनुनासिको नास्ति तत्रानुस्वारागमो भवति । स तु कस्यागमो भवति रोः पूर्वस्यैवेति वर्तते व्याख्यानादादेशो न भवति ॥ समः सुटि ॥ ५ ॥ रुर्वर्तते । सम इत्येतस्य रुर्भवति सुटि परतः संहितायां विषये । संस्कर्त्ता । संस्कर्त्तुम् । संस्कर्त्तव्यम् । संस्स्कर्त्ता । संस्स्कर्त्तुम् । संस्स्कर्त्तव्यम् । अत्र रोर्विमर्जनीये कृते वा शरीति पक्षे विसर्जनीय एव प्राप्नोति । व्यवस्थित- विभाषा द्रष्टव्या । तेनात्र नित्यं सकार एव भवति । अस्मिन्नेव सूत्रे सकारा- देशो वा निर्द्दिश्यते । समः सुटीति द्विसकारको निर्देशः । सम इति किम् ।

• संहिताधिकार उत्तरत्रेत्यत आरभ्य नश्छव्यप्रशानित्यन्तः पाठः पुस्तकान्तरे नास्ति । † नित्यग्रहणं नियमाशङ्कापरिहारार्थमिति पाठः पुस्तकान्तरे । ५०

? Look at the letter: it is "च्चे" or "त्तु"? Wait, compare "च्च" in "पुँश्चली" (line 6): "श्च" has श + च. Compare "च्च" - does it look like च्च? Yes, it has a horizontal line and a loop: च्च! Wait, but is there an 'e' matra on it? There is a slanting stroke above: च्चे! Wait, could it be "द्विसकारकनिर्देशाच्च"? Wait, look at the next word: "तु"! Why would Kashika say: "द्विसकारकनिर्देशात्तु पूर्वस्मादेव सूत्रात्..." Wait! Kashika text on 8.3.6: Let's check standard Kashika: "द्विसकारकनिर्देशात्तु पूर्वस्मादेव सूत्रात् स इत्यनुवर्तते ।" Wait, why is there an extra syllable? Ah! Look at the image: "का" "र" "क" "नि" "र्द्दे" "श" "त्ते" "तु"? No, wait: Could it be: "कारकनिद्देशात्ते तु"? Wait, look at "नि": न + इ. Then: र्द्दे - र् + द् + द + े! Then: श (sha) with ा (aa): शा. Then: त् + त with ु: त्तु? Wait, look above it: there is a

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ ७८७ कानाम्रेडिते ॥ १२ ॥ कानित्येतस्य नकारस्य रुर्भवति आम्रेडिते परतः । कांस्कानामन्त्रयते । कांस्कान्भोजयति । अस्य कस्कादिषु पाठो द्रष्टव्यः । तेन कुप्वोः ॱकॱपौ चेति न भवति । समः सुटीत्यतो वा सकारो ऽनुवर्त्तते स एवात्र विधीयते । पूर्वेषु योगेषु संबन्धानुवृत्त्या गतस्य रोरत्रानभिसंबन्धः । आम्रेडितइति किम् । कान् कान्पश्यति । एकोत्र कुत्सायाम् ॥ ढो ढे लोपः ॥ १३ ॥ ढकारस्य ढकारे लोपो भवति । सत्यपि पदाधिकारे तस्यासंभवादप- दान्तस्य ढकारस्यायं लोपो विज्ञायते । लीढम् । उपगूढम् । ष्टुत्वस्यात्र सिद्ध- त्वमाश्रयाद् द्रष्टव्यम् । खलिड्डौकतइत्यत्र तु जश्त्वे कृते कार्यं नास्तीति लोपा- भावः । न च ढलोपो जश्त्वापवादो विज्ञातुं शक्यते । तस्य हि लीढादिर्वि- षयः संभवति । तत्र हि श्रुतिकृतमानन्तर्यमस्ति शास्त्रकृतं तु यदा नानन्तर्यं ष्टुत्वस्यासिद्धत्वेन प्राप्तं तत् सूत्रकरणसामर्थ्याद्वाध्यते । खलिड्डौकतइत्यत्र तु न श्रुतिकृतमानन्तर्यं न शास्त्रकृतमिति अविषयोयं ढलोपस्य ॥ रो रि ॥ १४ ॥ रेफस्य रेफे परतो लोपो भवति । नीरक्तम् । दूरक्तम् । अग्नी रथः । इन्दू रथः । पुना रक्तं वासः । प्राता राजक्रयः । पदस्येत्यत्र विशेषणे षष्ठी तेन पदान्तस्यापि रेफस्य लोपो भवति । जर्गृधेरजर्घाः । पाप्यर्तुरपास्याः इति ॥ खरवसानयोर्विसर्जनीयः ॥ १५ ॥ र इति वर्त्तते । रेफान्तस्य पदस्य खरि पर तो ऽवसाने च विसर्जनी- यादेशो भवति । वृक्षश्छादयति । प्लक्षश्छादयति । वृक्षस्तरति । प्लक्षस्तरति * । अवसाने । वृक्षः । प्लक्षः । खरवसानयोरिति किम् । अग्निनर्यति । वायुर्न- यति । इह नृकुट्यां भवः, नार्कूटः । नृपतेरपत्यं नार्पत्य इति । वृद्धेर्बहिरङ्गल- क्षणत्वात्तदाश्रयस्य रेफस्यासिद्धं बहिरङ्गमित्यसिद्धत्वाद्विसर्जनीयो न भवति ॥ रोः सुपि ॥ १६ ॥ रु इत्येतस्य रेफस्य सुपि परतो विसर्जनीयादेशो भवति । पयःसु । सर्पिःषु । यशःसु । सुपीति सप्तमीबहुवचनं गृह्यते । सिद्धे सत्यारम्भो निय- मार्थः । रोरेव सुपि विसर्जनीयादेशो नान्यस्य । गीर्षु । धूर्षु ॥ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ॥ १७ ॥

• वृक्षश्चिनोति । प्लक्षश्चिनोति । वृक्षष्टीकते । प्लक्षष्टीकते । इत्याधिकं पुस्तकान्तरे ।

भो भगो अघो इत्येवंपूर्वस्य अवर्णपूर्वस्य च रो रेफस्य यकारादेशो भवति अशि परतः । भो अत्र । भगो अत्र । अघो अत्र । भो ददाति । भगो ददाति । अघो ददाति । अवर्णपूर्वस्य । क आस्ते । कय् आस्ते । ब्राह्मणा ददति । पुरुषा ददति । भोभगोअघोअपूर्वस्येति किम् । अग्निरत्र । वायुरत्र । अश्ग्रहणं किम् । वृक्षः । प्लक्षः । नैतदस्ति । संहिता यामित्यनुवर्त्तते । तर्हि अश्ग्रहणं मुत्तरार्थम् । हलि सर्वेषामित्ययं लोपो ऽशि हलि यथा स्यात् । इह मा भूत् । वृक्षं वृश्चतीति वृक्षवृट्, तमाचष्टे यः स वृक्षव्रयति । वृक्षव्रयतेरप्रत्ययः, वृक्षव् करोति । अथ तत्रैव अश्ग्रहणं कस्मान् न कृतम् । उत्तरार्थम् । मोनुस्वार इति हल्मात्रेयथा स्यात् । व्योर्लघुप्रयत्नतरः । शाकटायनस्य लोपः शाकल्यस्येत्येतच्च वृक्षव् करोतीत्यत्र मा भूदित्यश्ग्रहणम् । रोरित्येव । प्रातरत्र । पुनरत्र ॥ व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य ॥ १८ ॥ वकारयकारयोर्भोभगोअघोअवर्णपूर्व्वयोः पदान्तयोर्लघुप्रयत्नतर आदेशो भवति अशि परतः शकटायनस्याचार्य्यस्य मतेन । भगोयत्र । अघोयत्र । क आस्ते । कयास्ते । अस्मायुड्डुर । अस्मा उड्डुर । असावादित्यः । असा बादित्यः । द्वावत्र । द्वा अत्र । द्वावानय । द्वा आनय । लघुप्रयत्नतरत्व- मुच्चारणे स्थानकरणशैथिल्यम् । स्थानं ताल्वादि । करणं जिह्वामूलादि । तयोरुच्चारणे शैथिल्यं मन्दप्रयत्नता ॥ लोपः शाकल्यस्य ॥ १९ ॥ वकारयकारयोः पदान्तयोरवर्णपूर्वयोर्लोपो भवति शाकल्यस्याचार्य्यस्य मतेनाशि परतः । क आस्ते । कयास्ते । काक आस्ते । काकयास्ते । अस्मा उड्डुर । अस्मायुड्डुर । द्वावत्र । द्वा अत्र । असावादित्यः । असा आदित्यः । शाकल्यग्रहणं विभाषार्थम् । तेन यदापि लघुप्रयत्नतरो न भवत्यादेशस्तदापि व्योः पक्षे श्रवणं भवति ॥ ओतो गार्ग्यस्य ॥ २० ॥ ओकारादुत्तरस्य यकारस्य लोपो भवति गार्ग्यस्याचार्य्यस्य मतेन अशि परतः । भो अत्र । भगो अत्र । भो इदम् । भगो इदम् । नित्यार्थेयमारम्भः । गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । योयमलघुप्रयत्नस्य विकल्पेन लोपः क्रियते सोनेन निव- र्त्त्यते । लघुप्रयत्नतरस्तु भवत्येव यकारः । भो अत्र । भोयत्र । भगो अत्र । भगोयत्र । अघो अत्र । अघोयत्र । के चित्तु सर्वमेव यकारमत्र नेच्छन्ति ॥ उञि च पदे ॥ २१ ॥ अवर्णपूर्वयोः व्योः पादान्तयोर्लोपो भवति उञि च पदे परतः । स

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ ७८९ उ एकविंशतिः । स उ एकाभिः । पद इति किम् । तन्व उते, तन्वयुतम् । वेञः संप्रसारणे कृते उञिति भूतपूर्वेण ञकारेण शक्यते प्रतिपत्तुमिति । अथ उञित्येवंरूपो निपातः प्रतिपदोक्तो ऽस्ति तदा लाक्षणिकत्वाद्वेञादेशस्य ग्रह- णमिह नास्ति उत्तरार्थं पदग्रहणं क्रियते ॥ हलि सर्वेषाम् ॥ २२ ॥ हलि परतो भोभगोअघोअपूर्वस्य यकारस्य पदान्तस्य लोपो भवति सर्वेषामाचार्याणां मतेन । भो हसति । भगो हसति । अघो हसति । भो याति । भगो याति । अघो याति । वृक्षा हसन्ति । सर्वेषांग्रहणं शाकटाय- नस्यापि लोपो यथा स्यात्, लघुप्रयत्नतरो मा भूदिति ॥ मो ऽनुस्वारः ॥ २३ ॥ मकारस्य पदान्तस्यानुस्वार आदेशो भवति हलि परतः । कुण्डं हसति । वनं हसति । कुण्डं याति । हलीत्येव । त्वमत्र । किमत्र । पदान्तस्येत्येव । गम्यते । रम्यते ॥ नश्चापदान्तस्य झलि ॥ २४ ॥ नाकारस्य मकारस्य चापदान्तस्यानुस्वारादेशो भवति झलि परतः । पयांसि । यशांसि । सर्पींषि । धनूंषि । मकारस्य । आक्रंस्यते । आविभ्रंस्यते । अधिजिगांसते । अपदान्तस्येति किम् । राजन्भुङ्क्ष्व । झलीति किम् । रम्यते । गम्यते ॥ मो राजि समः क्वौ ॥ २५ ॥ समो मकारस्य मकार आदेशो भवति राजतौ क्विप्प्रत्ययान्ते परतः । सम्राट् । साम्राज्यम् । मकारस्य मकारवचनमनुस्वारनिवृत्त्यर्थम् । राजेति किम् । संयत् । सम इति किम् । किं राट् । क्वाविति किम् । संराजिता । संरा- जितुम् । संराजितव्यम् ॥ हे मपरे वा ॥ २६ ॥ हकारे मकारपरे परतो मकारस्य वा मकार आदेशो भवति । किं ह्मलयति । किम् ह्मलयति । कथं ह्मलयति । कथम् ह्मलयति ॥ यवलपरे यवला वा ॥ * ॥ यवलपरे हकारे मकारस्य यवला यथासंख्यं वा भवन्तीति वक्तव्यम् । कियँ ह्यः । किं ह्यः । किवँ ह्वलयति । किं ह्वलयति । किल्ँ ह्लाद- यति । किं ह्लादयति ॥ नपरे नः ॥ २७ ॥

. Does the second akshara look like 'मे' or 'स्वे'? Look at 'मे' in 'ङमुणो' next to it: Wait, the word next to यथासंख्यं is "ङमुणो" or "ङमुटो"? Let's look at that word: Letter 1: ङ Letter 2: मु Letter 3: ट or ण? It's 'णो' or 'टो'? It has a round shape with o-matra: 'टो'! ङमुटो! Wait, Kasika says: "ङमुटो भवन्ति"! Yes, ङमुट् -> plural is ङमुटः, with o-matra before voiced sound: "ङमुटो भवन्ति"! And before that: "यथासंख्यं"! And before that: What gives yathaasankhya? In the sutra: "ङमो ... ङमुट्"! ङमः (ङ, ण, न) -> ङमुट् (ङुट्, णुट्, नुट्)! Both have three members! So the text says: "ङमेभ्यो यथासंख्यं ङमुटो भवन्ति।" or "ह्रस्वेभ्यो"? Wait, why would anyone say ह्रस्वेभ्यो? Hrasva is NOT plural! Hrasva has only one mention, or vowels are hrasva, but ङमुट् is not added to hrasva, it's added to ac following

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ ७९१ मय उञो वो वा ॥ ३३ ॥ मय उत्तरस्य उञो वा वकारादेशो भवति अचि परतः । शमुअस्तु वेदिः । शम्वस्तु वेदिः । तदु अस्य परेतः । तद्वस्य परेतः । किमु आवपनम् । किम्वावपनम् । प्रगृह्यत्वादुञः प्रकृतिभावे प्राप्ते वकारो विधीयते । तस्यासि- द्धत्वाद्धलीति मो ऽनुस्वारो न भवति ॥ विसर्जनीयस्य सः ॥ ३४ ॥ खरीत्यनुवर्त्तते । विसर्जनीयस्य सकार आदेशो भवति खरि परतः । वृक्षश्छादयति । प्लक्षश्छादयति । वृक्षष्ठकारः । प्लक्षष्ठकारः । वृक्षस्थकारः । प्लक्ष- स्थकारः । वृक्षश्चिनोति । प्लक्षश्चिनोति । वृक्षष्टीकते । प्लक्षष्टीकते । वृक्षस्तरति । प्लक्षस्तरति ॥ शर्परे विसर्जनीयः ॥ ३५ ॥ शर्परे खरि परतो विसर्जनीयस्य वि

Wait, before लम्: line 27 ends with चतुष्कन्द-. So चतुष्कन्दलम् । चतुष्कलम् । प्रादुष्कृतम् । प्रादुष्पीतम् । अप्रत्ययस्येति किम् । अग्निः

Line 29: करोति । वायुः करोति । मातुः करोति । पितुः करोति । अत्र रात्सस्येति

Line 30: सकारलोपे कृते रेफस्य यो विसर्जनीयस्तस्याप्रत्ययविसर्जनीयत्वात् षत्वं प्राप्नो-

Line 31: ति । कस्कादिषु तु भ्रातुष्पुत्रग्रहणं ज्ञापकमेकादेशनिमित्तत्वाच्चत्वप्रतिषेधस्य ॥ Wait, let's read line 31 carefully: ति । कस्कादिषु तु धातुष्पुत्रग्रहणं or भ्रातुष्पुत्रग्रहणं? Let's look at the word: भा or धा or भ्रा? Look at the letter: It has a loop on the left, but wait: is it भ्रा? Look at भ्रातुष्पुत्रग्रहणं: Panini 8.3.67 "कस्कादिषु च" includes "भ्रातुष्पुत्र"! The traditional Kashika text here is: "कस्

॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ ७९३ पुम्मुहुसोः प्रतिषेधोवक्तव्यः ॥ * ॥ पुंस्कामा । मुहुस् कामा । * नैष्कुल्यम् । दौष्कुल्यम् । नि ३ ष्कुलम् । दु ३ ष्कुलम् । दु ३ ष्पुरुषः । बहिरङ्गलक्षणयोर्वृद्ध्यु- तयोरसिद्धत्वात्षत्वं प्रवर्त्तते ॥ तिरसोन्यतरस्याम् ॥ ४२ ॥ तिरसो विसर्जनीयस्यान्यतरस्यां सकारादेशो भवति कुप्वोः परतः । तिरस्कर्त्ता । तिरस्कर्त्तव्यम् । तिरःकर्त्ता । तिरःकर्त्तुम् । तिरःकर्त्तव्यम् । गतेरित्- येव । तिरः कृत्वा काण्डं गतः ॥ द्वित्रिश्चतुरिति कृत्वोर्थे ॥ ४३ ॥ ष इति संबद्धयते । द्विस ् त्रिस ् चतुर ् इत्येतेषां कृत्वोर्थे वर्त्तमानानां विसर्जनीयस्य षकार आदेशो भवति अन्यतरस्यां कुप्वोः परतः । द्विः करोति । द्विष्करोति । त्रिः करोति । त्रिष्करोति । चतुष्करोति । चतुः करोति । द्विः पचति । द्विष्पचति । त्रिः पचति । त्रिष्पचति । चतुः पचति । चतुष्पचति । कृत्वोर्थेइति किम् । चतुष्कपालम् । चतुष्काटकम् । पूर्वेण नित्यं षत्वं भवति । इदुदुपधस्येत्यस्यानुवृत्तौ सत्यां कृत्वोर्थविशेषेण च पदेन विसर्जनीये विशेष्य- माणे द्वित्रिश्चतुरिति शक्यमकर्त्तुम् । कृत्वसुजर्थे षत्वं ब्रवीति कस्माच्चतुष्कपाले मा । षत्वं विभाषया भून्ननु सिद्धं तच्च पूर्वेण ॥ सिद्धे ह्ययं विधत्ते चतुरः षत्वं यदापि कृत्वोर्थे । लुप्ते कृत्वोर्थीये रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥ एवं सति त्विदानीं द्वित्रिश्चतुरित्यनेन किं कार्यम् । अन्यो हि नेदुदुपधः कृत्वोर्थः कश्चिदप्यस्ति ॥ अक्रियमाणे ग्रहणे विसर्जनी यस्तदा विशेष्येत । चतुरो न सिध्यति तथा रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥ तस्मिंस्तु क्रियमाणे युक्तं चतुरो विशेषणं भवति । प्रकृतं पदं तदन्तं तस्यापि विशेषणं न्याय्यम् ॥ एवं च क्रियमाणे द्वित्रिश्चतुर्ग्रहणे चतुःशब्दस्य कृत्वोर्थे ऽपि वर्त्तमा- नस्य पूर्वेणैव नित्यं षत्वं स्यात् । पूर्वत्रासिद्धे नास्ति प्रतिषेधो ऽभावादुत्तरस्य ॥

• पुस्तकान्तरे मुहुःकामेति पाठः, स एव च युक्तः, अत एव पदमञ्जर्यां मुहुःकामे- ति प्रतीकमुपादाय कुप्वो ॱकॱपौ चेत्येष एव विधिर्भं गति क्व चित्तु मुहुस्कामेति पठ्यते, सोऽपाठः, नह्यत्र सत्यसंभवः सूत्रवार्तिकयोरनिबद्धत्वादित्युक्तम् ।

७६४ ॥ काशिका ॥ ८ ॥ ३ ॥ इसुसोः सामर्थ्ये ॥ ४४ ॥ ष इति संबद्धयते । इस् उस् इत्येतयोर्विसर्जनीयस्यान्यतरस्यां षकारा- देशो भवति सामर्थ्ये कुप्वोः परतः । सर्पिष्करोति । सर्पिः करोति । यजु- करोति । यजुष्करोति । सामर्थ्य इति किम् । तिष्ठतु सर्पिः पिबत्वमुदकम् । सामर्थ्यमिह व्यपेक्षा । न पुनरेकार्थीभावः उभयं वा ॥ नित्यं समासे ऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ ४५ ॥ इसुसोरिति वर्त्तते । समासविषये इसुसोर्विसर्जनीयस्यानुत्तरपदस्थस्य नित्यं षत्वं भवति कुप्वोः परतः । सर्पिष्कुण्डिका । धनुष्कपालम् । सर्पिष्पा- नम् । धनुष्फलम् । अनुत्तरपदस्थस्येति किम् । परमसर्पिःकुण्डिका । परमधनुःक- पालम् । पूर्वसूत्रेण विकल्पोऽप्यत्र न भवति । एतदेवानुत्तरपदस्थस्येति वचनं ज्ञापकमिपुसोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेरित्ययं नियमो न भवति । तेन वाक्येऽपि । परमसर्पिष्करोति । परमसर्पिः करोति । इसुसोः सामर्थ्य इत्ये- तद्वर्त्तते । व्यपेक्षा च तत्र सामर्थ्यमाश्रितमिति समासे न भवति ॥ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ॥ ४६ ॥ चकारादुत्तरस्य अनव्ययविसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य नित्यं सकारादेशो भवति कृ कमि कंस कुम्भ पात्र कुशा कर्णी इत्येतेषु परतः । कृ । अयस्कारः । पयस्कारः । कमि । अयस्कामः । पयस्कामः । कंस । अयस्कंसः । पयस्कंसः । कुम्भ । अयस्कुम्भः । पयस्कुम्भः । अयस्कुम्भी पयस्कुम्भीत्यत्रापि भवति प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति । पात्र । अय- स्पात्रम् । पयस्पात्रम् । अयस्पात्री । पयस्पात्री । कुशा । अयस्कुशा । पयस्कुशा । कर्णी । अयस्कर्णी । पयस्कर्णी । शुनस्कर्ण इत्ययं तु कस्कादिषु द्रष्टव्यः । अत इति किम् । गीः कारः । धूःकारः । तपरकरणं किम् । भाःकरणम् । भास्कर इत्ययं तु कस्कादिषु द्रष्टव्यः । अनव्ययस्येति किम् । स्वःकारः । पुनःकारः । समास इत्येव । यशः करोति । पयः करोति । यशः कामयते । अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमपयःकारः । परमपयःकामः ॥ अधःशिरसी पदे ॥ ४७ ॥ अधस् शिरस् इत्येतयोर्विसर्जनीयस्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य सकार आदेशो भवति पदशब्दे परतः । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । अधस्पदी । शिर- स्पदी । समास इत्येव । अधः पदम् । अनुत्तरपदस्थस्येत्येव । परमशिरःपदम् । अधस्पदमिति मयूरव्यंसकादित्वात्समासः ॥ कस्कादिषु च ॥ ४८ ॥