भारतकोश
संग्रह पर लौटें

कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८)

महाकवि सोमदेव भट्ट द्वारा

स्रोत: कथासरित्सागर : द्वितीय खण्ड (लम्बक ६ से १८) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1961 (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,079 पृष्ठ

१७० कथासरित्सागर

१७० कथासरित्सागर ततोऽप्रतिहतौ वीरौ मिलितानेकपाथिवौ । जेतुं सिद्धप्रतापौ तौ जग्मतुर्दक्षिणां दिशम् ॥८६॥ तां च वार्तां तयोः श्रुत्वा पितरौ तौ ननन्दतुः । प्रज्वलापरमाता तु सान्तर्विद्वेषवह्निना ॥८७॥ एताभ्यां भुजदर्पेण पृथ्वीं जित्वा निहत्य माम् । राज्यं मदीयं स्वीकृतुं मत्पुत्राभ्यां विचिन्तितम् ॥८८॥ तद्यद्य मयि भक्ताश्चेदेतावत्र मत्सुतौ । अविचार्यैव युष्माभिनिहन्तव्यावुभावपि ॥८९॥ इति तत्कटकस्थेभ्यः सामन्तेभ्यस्ततः शठा । राजादेशं तथा रात्री तन्नाम्नेवाभिलिख्य सा ॥९०॥ सन्धिविग्रहकायस्थेनाहृतेनार्थसञ्चयैः । उपांशु काष्ठालङ्कारा व्यसृजल्लेखहारकम् ॥९१॥ स च गुप्तं तयोर्गत्वा कटकं राजपुत्रयोः । सामन्तेभ्यो ददौ तेभ्यस्तांल्लेखांल्लेखहारकः ॥९२॥ ते वाचयित्वा तान् सर्वे राजनीतिं सुकर्कशाम् । विचिन्त्य तां प्रभोराज्ञामनुलङ्घयामवेक्ष्य च ॥९३॥ रात्रौ मिलित्वा सम्मन्त्र्य निहन्तुं तौ नृपात्मजौ । विवक्षां निश्चयं चक्रुस्तद्गुणावर्जिता अपि ॥९४॥ तच्च बुद्ध्वैव तन्मध्यादेकस्य सुहृदो मुखात् । तौ स मातामहः मन्त्री राजपुत्रौ सह स्थितः ॥९५॥ बोधयित्वा यथातत्त्वमारोप्य वरवाजिनोः । अपसारितवान् गुप्तं तत्कालं कटकात्ततः ॥९६॥ तेनापसारितौ तौ च व्रजन्तौ निशि तद्रुतौ । विन्ध्याटवीं विविशतुर्मार्गाज्ञानान्नृपात्मजौ ॥९७॥ तत्र रात्रावतीतायां प्रभात् प्रत्यम्यतोस्तयोः । मध्याह्ने वितृषाशान्तौ हयी पञ्चत्वमापतुः ॥९८॥ स च मातामहो वृद्धः शुशुचाणुकवालुकः । व्यपद्यतातपक्लान्तो नान्तयोः पश्यतस्तयोः ॥९९॥ अनागसौ कथं पित्रा गमितौ स्वो दशांमिमाम् । गतामा कुर्वता शौ तौ दुष्टामपरमातरम् ॥१००॥

सप्तम लम्बक १७१

सप्तम लम्बक १७१ तब अप्रतिहत शक्तिवाले दोनों वीर अनेक राजाओं को मिलाकर अपने प्रताप और अधिकार जमाकर दक्षिण दिशा को गये ॥८६॥ उनका विजय-समाचार सुनकर उनके माता-पिता अत्यन्त प्रसन्न हुए किन्तु दूसरी माता काव्यालङ्कारा द्वेषाग्नि की ज्वाला से भीतर-ही-भीतर जल-भुन गई ॥८७॥ 'इन मेरे दोनों लड़कों ने पृथ्वी को जीतकर और मुझे मारकर मेरे राज्य पर अधिकार कर लेने का निश्चय किया है। इसलिए, यदि तुम लोग मेरे सच्चे स्नेही और भक्त हो तो बिना विचारे इन दोनों को मार डालो। -इस प्रकार, सेना-अधिकारियों के नाम राजा का आज्ञापत्र कायस्थ (मुंशी) से (घूस देकर) लिखवा लिया और धन देकर सन्देश ले जानेवाले दूत के हाथ काव्यालंकारा ने गुप्त रूप से सेना के शिविर में भेज दिया। दूत ने शिविर में जाकर पत्र दे दिया ॥८८-९२॥ सेनाधिकारियों ने पत्र लेकर और उसे बाँचकर राजनीति को अत्यन्त कठोर जानकर और राजा की आज्ञा को अनुलंघनीय समझकर दोनों राजकुमारों को मार डालने के लिए रात्रि के समय सम्मति की और विवश होकर मारने का निश्चय किया ॥९३-९४॥ उन अधिकारियों में एक ने जो उन बालकों के नाना बूढ़े प्रधान मन्त्री का मित्र था इस बात की सूचना उसे दी। सूचना पाकर बूढ़े प्रधान मन्त्री उन दोनों नातियों को सावधान करके और अच्छे घोड़ों पर बैठकर उनके साथ रात में ही सेना-शिविर से भाग गया। जंगली मार्ग न जानने के कारण भटकते हुए दोनों राजकुमार और उनका बूढ़ा नाना मध्याह्न की धूप में विन्ध्य पर्वत के जंगल में भूख-प्यास से व्याकुल हो गये। उनके दोनों घोड़े प्यास से मर गये और भूख-प्यास के क्लेश से बूढ़ा उनका नाना मन्त्री भी उनके देखते-देखते ही मर गया ॥९५-९९॥ 'पिता ने दुष्टा दूसरी माता को प्रसन्न करने के लिए निरपराध हम लोगों को वैसी दशा में पहुँचा दिया'—॥१ ॥

१७२ कथासरित्सागर

१७२ कथासरित्सागर इति तौ वन क्षोभन्तौ दुःखितौ भ्रातरौ वत। प्राक् पित्रेवोपदिष्टां तां देवीं बध्यतुरम्बिकाम् ॥१०१॥ तस्या ध्यानप्रभावेण शरण्यायास्तदत्र तौ। विगतक्षुत्क्लमतृषौ बलिनौ च बभूवतुः ॥१०२॥ ततस्तत्प्रत्ययाच्छ्रस्तावविश्वासपथध्मौ । तामेव ययतुर्दृष्टु विन्ध्यकान्तारवासिनीम् ॥१०३॥ तत्र प्राप्तौ तदग्रे च भ्रातरौ तावुभावपि। प्रारभेतां निराहारौ तामाराधयितु तपः ॥१०४॥ अत्रान्तरे च ते तत्र सामन्ताः कटके स्थिताः । सम्भूय यावदायान्ति तयो पाप चिकीर्षवः ॥१०५॥ तावत् क्वचिन्न ददृशुर्विचिन्वन्तोऽपि सर्वतः । सौ समातामहो क्वापि राजपुत्रौ पलायितौ ॥१०६॥ ततश्चाशङ्क्य त मन्त्रभेद सर्वेऽपि ते भयात् । राज्ञस्तस्य परित्यागसेनस्यान्तिकमाययुः ॥१०७॥ प्रदर्श्य तस्मै सेखांश्च यथावृत्त तमब्रुवन्। सोऽत्र बुद्ध्या सद्वृत्तान्त क्रुद्धस्तानेवमब्रवीत् ॥१०८॥ नैत मत्स्रहिता लेखा इन्द्रजाल किमप्यदः । यूय च न किमेतावदपि जानीथ बालिशाः ॥१ ९॥ यदनल्पतपःप्राप्तावह हन्मि कथ सुतौ। युष्माभिस्तौ हतावेव सुहृत्त्वैस्तु रक्षितौ ॥११०॥ मातामहेन च तयोर्लक्षित मन्त्रिणाफलम्। इत्युक्त्वा तान् स सामन्तान् कायस्थ कूटलेखकम् ॥१११॥ तं पलायितमप्याशु स्वशक्त्यानाय्य भूपतिः । सम्यक पृष्ट्वा यथावृत्तं यथावन्निगृहीतवान् ॥११२॥ भार्या च काम्यारूङ्काराम् तादृक् कार्यविधायिनीम्। भूगृहे स निक्षिपेत पापां तां पुत्रघातिनीम् ॥११३॥ अविचार्य तु पर्यन्तमतिङ्गपान्थया धिया। सहसा हि कृतं पापं कथ मा भूद्विपत्तये ॥११४॥ ये च त राजपुत्राभ्यां राह गत्वाभ्युपागताः । सामन्तास्तान्निवार्याग्यांस्त्वत्परं स मृगो व्यधात् ॥११५॥

सप्तम लम्बक १७३

सप्तम लम्बक १७३ ऐसा सोचते हुए उन दोनों दुःखित भाइयों ने पिता के पूर्व उपदेश का स्मरण करके माता अम्बिका का ध्यान किया ॥१ १॥ भक्तों को शरण देनेवाली माता के स्मरण से वे दोनों भूख-प्यास से रहित और बलवान् हो गये ॥१ २॥ इस प्रकार, माता के चमत्कार से कुछ आशा प्राप्त करके मार्ग न जानते हुए भी वे दोनों विन्ध्यवासिनी देवी की ओर चल पड़े ॥१ ३॥ वहाँ पहुँचकर वे दोनों विन्ध्यवासिनी देवी को प्रसन्न करने के लिए उसके सन्मुख निराहार रहकर कठोर तप करने लगे। उधर सेना के अधिकारी जब राजा के आज्ञानुसार राजकुमारों को मारने के लिए एकत्र होकर आये तब उन्होंने बहुत खोजने पर भी उन राजकुमारों को नहीं देखा और समझ गये कि वे दोनों अपने बूढ़े नाना के साथ शिबिर से कहीं भाग गये ॥१ ४-१ ६॥ वे सब गुप्त वार्ता के प्रकट हो जाने के कारण घबराये हुए राजा परित्यागसेन के समीप डरते-डरते आये ॥१ ७॥ और, राजा को उसके लेख दिखाकर सब समाचार सुना दिया। राजा यह सब सुनकर और समझकर क्रोध करके उनसे बोला—'ये लेखपत्र आदि मेरे भेजे हुए नहीं हैं। यह क्या इन्द्रजाल है? मूर्ख तुम क्या यह नहीं जानते थे कि कठोर तपस्या के प्रभाव से प्राप्त किए हुए बच्चों को मैं स्वयं कैसे मारता? तुम लोगों ने तो उन्हें मार ही डाला था। केवल अपने पुण्य से वे बच गये हैं। उनके नाना ने भी मन्त्री होने का फल दिखा दिया। ऐसा कहकर उसने उन सब अधिकारियों तथा आये हुए भी उस मिथ्याचारी लेखक को पकड़वाकर बुलाया और सब को मरवा डाला और ऐसे नीच कार्य करनेवाली पुत्रघातिनी पत्नी काव्यालंकारा को भी गड्ढे में डलवा दिया ॥१ ८-११३॥ अत्यन्त द्वेष के कारण अन्धी बुद्धि से बिना विचारे जो पाप किया जाता है उससे विपत्ति क्यों न आयगी ? ॥११४॥ राजा ने राजकुमारों के साथ गये हुए सभी अधिकारियों और नौकरों को हटाकर उनके स्थान पर दूसरे व्यक्तियों की नियुक्ति की ॥११५॥

१७४ कथासरित्सागर

१७४ कथासरित्सागर

तस्थौ च वार्तामन्विच्छन् सततं पुत्रयोस्तयोः । तन्मात्रा सह दुःखार्त्तो धर्मसक्तोऽम्बिकां स्मरन् ॥११६॥ तावच्च राजपुत्रस्य तपसा सानुजस्य सा। घस्येन्दीवरसेनस्य तुष्टाऽभूद्विन्ध्यवासिनी ॥११७॥ दत्त्वा च खड्गं स्वप्ने सा साक्षादेव समादिशत् । अस्य प्रभावात् खड्गस्य शत्रूञ्जेष्यसि दुर्जयान् ॥११८॥ चिन्तयिष्यसि यत्किञ्चित् तच्च सम्पत्स्यते तव । द्वावप्येतेन च युवामिष्टसिद्धिंमवाप्स्यथः ॥११९॥ इत्युक्त्वान्तर्हितायां च देव्यां तस्यां प्रबुध्य सः। तत्रेन्दीवरसेनस्तं हस्तस्थं खड्गमक्षैक्षत ॥१२० ॥ अथ खड्गेन तत्स्वप्नवर्णनेन च सोऽनुजम् । आश्वास्य चक्रे तद्युक्तं प्रातर्भेनेन पारणम् ॥१२१॥ ततः प्रणम्य देवीं तां रात्प्रसादहृतक्लमः । हृष्टस्तत्सङ्गहस्तश्च समं मात्रा ययौ ततः ॥१२२॥ गत्वा च दूरं स प्राप्वेकं पुरवरं महत् । कुर्वाणं मेरुशिखरभ्रान्तिं हममयेगृहैः ॥१२३॥ तत्र रौद्रं ददर्शैकं प्रतोलीद्वारि राक्षसम्। पप्रच्छ तं च धीरोऽस्य पुरस्यास्यां पतिं च सः ॥१२४॥ इदं धौमपुरं नाम नगरं राक्षसाधिप । अभ्यास्ते यमदंष्ट्राख्यः स्वामी नः शत्रुसूदनः ॥१२५॥ इत्युक्ते रक्षसा तेन यमदंष्ट्रजिघांसया। तत्रेन्दीवरसेनोऽथ स प्रवेष्टुं प्रवृत्तवान् ॥१२६॥ निरुन्धन्तं च तं द्वाःस्थं राक्षसं स महाभुजः । एकखड्गप्रहारेण शिरश्छित्त्वा व्यपातयत् ॥१२७॥ तं हत्वा राजभवनं प्रविश्यान्तर्ददर्श सः। शूरं सिंहासनस्थं तं यमदंष्ट्रं निशाचरम् ॥१२८॥ दृष्ट्वापोरमुगं वामपार्श्वस्थितवराङ्गनम् । आश्रितेतरपार्श्वं च कुमार्थ्या दिव्यस्यया ॥१२९॥ दृष्ट्वा च सोऽम्बिकान्तत्तद्वहहस्तो रणाय तम् । माहूतवान् स धात्तग्यो गद्दगमाङ्ख्य गद्दगः ॥१३०॥

The provided image is completely blank and does not contain any text to transcribe.

१७४ कथासरित्सागर

१७४ कथासरित्सागर तस्थौ च वार्तामन्विष्यन् सततं पुत्रयोस्तयोः । तन्मात्रा सह दुःखार्तो धर्मसक्तोऽम्बिकां स्मरन् ॥११६॥ तावच्च राजपुत्रस्य तपसा सानुजस्य सा । तस्येन्दीवरसेनस्य तुष्टाऽभूद्विन्ध्यवासिनी ॥११७॥ दत्त्वा च खड्गं स्वप्ने सा साक्षादेवं तमादिशत् । अस्य प्रभावात् खड्गस्य शत्रूञ्जय्यसि दुर्जयान् ॥११८॥ चिन्तयिष्यसि यत्किञ्चित् तच्च सम्पत्स्यते तव । द्वावप्येतेन च युवामिष्टसिद्धिमवाप्स्यथः ॥११९॥ इत्युक्त्वाऽन्तर्हितायां च देव्यां तस्यां प्रबुध्य सः । तत्रेन्दीवरसेनस्तं हस्तस्थं खड्गमैक्षत ॥१२०॥ अथ खड्गेन तत्स्वप्नवर्णनेन च सोऽनुजम् । आश्वास्य चक्रे तद्युक्तः प्रातर्वन्येन पारणम् ॥१२१॥ ततः प्रणम्य देवीं तां तत्प्रसादबृहद्बलः । हृष्टस्तत्खड्गहस्तश्च समं भ्रात्रा ययौ ततः ॥१२२॥ गत्वा च दूरं स प्राप्वैकं पुरवरं महत् । कुर्वद्भि र्मेरुशिखरभ्रान्तिं हेममयैर्गृहैः ॥१२३॥ तत्र रौद्रं ददर्शैकं प्रतोलीद्वारि राक्षसम् । पप्रच्छ तं च वीरोऽस्य पुरस्याख्यां पतिं च सः ॥१२४॥ इदं शैलपुरं नाम नगरं राक्षसाधिपः । अध्यास्ते यमदंष्ट्राख्यः स्वामी नः क्षत्रुमर्दनः ॥१२५॥ इत्युक्ते रक्षसा तेन यमदंष्ट्रजिघांसया । तत्रेन्दीवरसेनोऽथ स प्रवेष्टुं प्रवृत्तवान् ॥१२६॥ निक्षिपन्तं च तं ज्ञात्वा राक्षसं स महाभुजः । एकखड्गप्रहारेण शिरश्छित्त्वा न्यपातयत् ॥१२७॥ तं हत्वा राजभवनं प्रविश्यान्तर्ददर्श सः । शूरः सिंहासनस्थं तं यमदंष्ट्रं निशाचरम् ॥१२८॥ वष्ट्राम्भोरुहमंसे वामपार्श्वस्थितवराङ्गनम् । आधितेतरपार्श्वं च कुमार्या दिव्यरूपया ॥१२९॥ दृष्ट्वा च सोऽम्बिकादत्तखड्गहस्तो रणाय तम् । माहूतवान् स चोत्तस्थौ खड्गमाकृष्य राक्षसः ॥१३ ॥

तब दोनों का द्वन्द्व-युद्ध प्रारम्भ होने पर इन्दीवरसेन के द्वारा बार-बार काटा जाता हुआ भी उसका सिर फिर-फिर जुट जाता था ॥१३१॥

उस राक्षस की इस माया को देखकर उसके पास बैठी हुई और राजपुत्र पर आसक्त हुई कुमारी द्वारा इशारे से सूचित किये गये राजकुमार ने उसके सिर को काटकर तुरन्त ही एक खड्ग प्रहार से उसके दो टुकड़े कर डाले ॥१३२-१३३॥

कुमारी के द्वारा ज्ञात राक्षसी माया के नष्ट हो जाने पर उसका सिर फिर नहीं जुटा और वह मर गया ॥१३४॥

उस राक्षस के मरने पर वह सुन्दरी स्त्री और कुमारी दोनों प्रसन्न हो गई। तब छोटे भाई के साथ इन्दीवरसेन ने स्वस्थता से बैठकर पूछा—॥१३५॥

'इस एकमात्र द्वारपाल से रक्षित नगर में यह कैसा राक्षस था और तुम दोनों कौन हो जो उसके मारे जाने पर प्रसन्न हो रही हो ? ॥१३६॥

यह सुनकर उन दोनों में से कुमारी बोली—'इस दीसपुर में वीरभुज नाम का राजा था। यह उस राजा की मदनदंष्ट्रा नामकी पत्नी (रानी) है। इस राक्षस ने नगर में आकर राजा वीरभुज को खा डाला उसके अन्य कुटुम्बियों और सेवकों को भी खा लिया किन्तु यह सुन्दरी है इसलिए इसे नहीं खाया और अपनी पत्नी बना लिया ॥१३७-१३९॥

तब इस निर्जन नगर में सोने के भवन बनाकर बिना नौकर-चाकरों के ही यह इसके साथ आनन्द-विहार करता हुआ रहता था॥१४०॥

और, मैं इस राक्षस की खड्गदंष्ट्रा नाम की छोटी बहन हूँ। मैं तुम्हें देखकर तुमसे प्रेम करने लगी हूँ ॥१४१॥

इसलिए, इसके मरने पर यह और मैं दोनों प्रसन्न हुए। अब तुम मेरे ही मन के द्वारा माँग की गई मुझसे विवाह करो' ॥१४२॥

ऐसा कहती हुई खड्गदंष्ट्रा को इन्दीवरसेन ने गान्धर्व विधि से विवाहित कर लिया ॥१४३॥

और, खड्ग के प्रभाव से इच्छा करते ही अभिलषित भोगों को प्राप्त करता हुआ राजकुमार, अपने छोटे भाई के साथ वहीं रहने लगा ॥१४४॥

एक बार उसने अपने खड्ग के प्रभाव से आकाश-यान का ध्यान किया जिससे विमान बन कर आ गया ॥१४५॥ २१

१७६ कथासरित्सागर

१७६ कथासरित्सागर प्रवृत्ते च तयोर्युद्धे छिन्नश्छिप्तोऽथ राक्षसः। तस्येन्दीवरसेनेन मूर्धा मुहुरजायत ॥१३१॥ तां तस्य मायामालोक्य तत्पार्श्वस्थितया तया। कुमार्या कृतसञ्ज्ञ सन्ददर्शनेनानुरक्तया ॥१३२॥ स राजपुत्रश्छित्त्वैव रक्षसस्तस्य तच्छिरः। भूयः खड्गप्रहारेण खड्गहस्तो द्विधाकरोत् ॥१३३॥ तयास्य नष्टमायस्य रक्षसः प्रतिमायया। नाजायत पुनर्मूर्धा तेन रक्षो व्यपादि तत् ॥१३४॥ हत तस्मिन् प्रहृष्टे ते तद्वरस्त्रीकुमारिके। सानुजो राजपुत्रोऽसावुपविश्याथ पृष्टवान् ॥१३५॥ आसीत् किमीदृशेऽमुष्मिन् पुरे त्रास्यन्नरक्षितः। राक्षसोऽस्य युवां के च हतऽस्मिन् किं च हृष्यथः ॥१३६॥ एतच्छ्रुत्वा तयोर्मध्यात् कुमारी सा जगाद तम्। अस्मिञ्छैलपुरे वीरभुजो नामाभवन्नृपः ॥१३७॥ एषा मदनदंष्ट्रेति भार्या तस्य स चामुना। मायया राक्षसेनेत्य यमदंष्ट्रेण भक्षितः ॥१३८॥ ग्रस्तः परिच्छदश्चास्य सुरूपेति न भक्षिता। एका मदनदंष्ट्रैषा भार्या च विहितात्मनः ॥१३९॥ ततो विविक्षत रम्येऽस्मिन्पुरे निर्माणकाञ्चनान्। गृहानेषोऽनया क्रीडन्नास्तापास्तपरिच्छदः ॥१४०॥ अहं च खड्गदंष्ट्राख्या कनीयस्यस्य रक्षसः। भगिनी कन्यका दृष्टे त्वयि सद्योऽनुरागिणी ॥१४१॥ अतो हतेऽस्मिन्हृष्टेयमस्मिं च तविहाधुना। उपयच्छस्व मामार्यपुत्र प्रेमसमर्पिताम् ॥१४२॥ एवमुक्तवतीं खड्गदंष्ट्रां स परिणीतवान्। तामिन्दीवरसेनोऽथ गान्धर्वविधिना तदा ॥१४३॥ तस्थौ चान्नेन नगरे देवी खड्गप्रभावतः। चिन्तितोपनमद्भोगः कृतदारोऽनुजान्वितः ॥१४४॥ एकदा च कनीयांसं भ्रातरं व्योमगामिनि। स्वखड्गचिन्तारत्नस्य प्रभावाद्याननिर्मितः ॥१४५॥

सप्तम लम्बक १७९

सप्तम लम्बक १७९ तब उसपर छोटे भाई अनिच्छासेन को बिठाकर उसने अपना समाचार माता-पिता को कहने के लिए पिता घर के भेज दिया ॥१४६॥ वह अनिच्छासेन उस विमान के द्वारा आकाश मार्ग से इरावती नगरी में पिता के समीप जा पहुँचा ॥१४७॥ वहाँ जाकर उसने अत्यन्त उस कष्ट से व्याकुल माता-पिता को अपने दर्शन से ऐसा प्रसन्न किया जैसे चन्द्रमा चकवा-चकई को प्रसन्न करता है ॥१४८॥ आते ही माता और पिता को प्रणाम करके उनके द्वारा गले लगाये गये अनिच्छासेन ने अपने बड़े भाई की कुशल-वार्ता सुनाकर उनकी शंका दूर कर दी ॥१४९॥ और, अपना तथा बड़े भाई का प्रारम्भ के कष्ट से लेकर अन्त में गुण की प्राप्ति तक का सारा समाचार सुना दिया ॥१५०॥ और, यहाँ पर दुष्ट विमाता के द्वारा किये गये सारे पापकर्म की सारी कथा भी उसने सुनी जो विमाता ने उनके नाश के लिए की थी ॥१५१॥ तदनन्तर, अत्यन्त प्रसन्नता और उत्सव मानते हुए माता-पिता और अमला से प्रशंसित अनिच्छासेन वहीं रहने लगा ॥१५२॥ कुछ दिनों के बीतने पर बुरे सपने के कारण भाई के अनिष्ट की आशंका से दुःखित अनिच्छासेन ने भाई से मिलने की उत्कण्ठा अपने पिता से प्रकट की ॥१५३॥ और, कहा—'आपके मिलने की उत्कण्ठा बताकर मैं आर्य इन्दीवरसेन को यहाँ लाता हूँ। अतः पिताजी आप मुझे उसके पास जाने की आज्ञा दें ॥१५४॥ यह सुनकर बड़े पुत्र को देखने के लिए उत्सुक पिता और माता से आज्ञा प्राप्त कर अनिच्छासेन उसी विमानपर चढ़कर शीघ्र ही मीनपुर नगर जा राजा की आज्ञा पाकर ही अपने भाई के घर प्रविष्ट हुआ ॥१५५-१५६॥ उसने भीतर जाते ही बेहोश और भूमि पर गिरे हुए अपने बड़े भाई को देखा और उसके समीप ही यमदंष्ट्रा और मदनदंष्ट्रा—दोनों ही रो रही थीं ॥१५७॥ उसके पूछने पर कि यह क्या हुआ? नीचे मुँह किये हुई और लज्जाभिनय सी करती हुई यमदंष्ट्रा बोली—॥१५८॥ 'तुम्हारी अनुपस्थिति में एक बार मेरे स्नान के लिए चले जाने पर तुम्हारा भाई इस मदनदंष्ट्रा के साथ एकान्त में रमण कर रहा था। मैंने तुरन्त स्नान करके आने पर उसे इसके साथ देखा और वचनों से फटकारा ॥१५९-१६०॥

१७८ कथासरित्सागर

१७८ कथासरित्सागर विमाने वीरमारोप्य सोऽनिच्छासेनमग्रभाक्। प्रहिणोदन्तिकं पित्रोः स्वोदन्तावेदनाय तम् ॥१४६॥ सोऽपि गत्वा विमानेन तन क्षिप्राद्विहायसा। पुरीमनिच्छासेनस्तां पितुः प्रापदैरावतीम् ॥१४७॥ तत्र तौ नन्दयामास पितरौ दर्शनेन स। तीव्रोत्तातपक्लान्तौ चकोराविव चन्द्रमाः ॥१४८॥ उपेत्य चाङ्घ्रिपतितः पर्यायालिङ्गितस्तयोः। निरास पृच्छतोः शङ्कां भ्रातृकल्याणवार्तया ॥१४९॥ शशंस स च वृत्तान्तमेतयोः पुरतोऽखिलम्। आपातदुस्तं सोऽप्यन्तं मातुरानन एव च ॥१५०॥ शुश्राव चात्र विहितं तादृशं पापया तया। द्वेषेणापरमात्रा सदारमनाशाय कैतवम् ॥१५१॥ ततः पित्रोत्सववता युक्तो मात्रा च निर्वृतः। तस्थावनिच्छासेनोऽत्र पूज्यमानो जनेन सः ॥१५२॥ याते कतिपयाहे च दृष्ट दुःस्वप्नशङ्कितः। भ्रातरं प्रति सोत्कण्ठः पितरं स व्यजिज्ञपत् ॥१५३॥ गच्छामि युष्मदुत्कण्ठामभिधायानयाम्यहम्। आर्यन्वीरसेनं तमनुजानीहि तात माम् ॥१५४॥ तच्छ्रुत्वानुमतस्तेन पित्रा पुत्रोत्सुकेन सः। जनन्या च विमानं स्वं तदेवारुह्य सत्वरः ॥१५५॥ प्रायादनिच्छासेनस्तद्व्योम्ना शैलपुरं पुरम्। प्राप्यश्च तत्र प्राविक्षत्स्वभ्रातुस्तस्य मन्दिरम् ॥१५६॥ ददर्श तत्र निस्संज्ञं पतितस्थितमग्रजम्। रुदत्योरन्तिके खड्गदंष्ट्रामदनदंष्ट्रयोः ॥१५७॥ किमेतदिति सम्भ्रान्तं पृच्छन्तं तमधोमुखी। जगाद खड्गदंष्ट्रा सा निन्दितापरया तया ॥१५८॥ स्वय्यस्थिरे मयि स्नातुं गतायामेकदाऽनया। त्वद्भात्राय महारस्तं रहो मदनदंष्ट्रया ॥१५९॥ क्षणात्स्नात्वागता चाहं साक्षादेनं तथा स्थितम्। एतया मुक्तमद्राक्षं वाचा च निरभर्त्सयम् ॥१६०॥

सप्तम लम्बक १७९

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

सप्तम लम्बक १७९ तब उसपर छोटे भाई अनिच्छसेन को बिठाकर उसने अपना समाचार माता-पिता को कहने के लिए बिना श्रम के भेज दिया ॥१४६॥ वह अनिच्छासेन उस विमान के द्वारा आकाश मार्ग से इरावती नगरी में पिता के समीप जा पहुँचा ॥१४७॥ वहाँ आकर उसने अत्यन्त उग्र कष्ट से व्याकुल माता-पिता को अपने दर्शन से ऐसा प्रसन्न किया जैसे चन्द्रमा चक्रवा-चकई को प्रसन्न करता है ॥१४८॥ जाते ही माता और पिता को प्रणाम करके उनके द्वारा गले लगाये गये अनिच्छासेन ने अपने बड़े भाई की कुशल-वार्ता सुनाकर उनकी शंका दूर कर दी ॥१४९॥ और, अपना तथा बड़े भाई का प्रारम्भ के कष्ट से लेकर अन्त में सुख की प्राप्ति तक का सारा समाचार सुना दिया ॥१५०॥ और, यहाँ पर दुष्ट विमाता के द्वारा किये गये सारे पापकर्म की सारी कथा भी उसने सुनी जो विमाता ने उनके नाश के लिए की थी ॥१५१॥ तदनन्तर, अत्यन्त प्रसन्नता और उत्सव मानते हुए माता-पिता और जनता से प्रशंसित अनिच्छासेन वहीं रहने लगा ॥१५२॥ कुछ दिनों के बीतने पर बुरे सपने के कारण भाई के अनिष्ट की आशंका से दुःखित अनिच्छासेन ने भाई से मिलने की उत्कण्ठा अपने पिता से प्रकट की ॥१५३॥ और, कहा—आपके मिलने की उत्कण्ठा बताकर मैं आर्य इन्दीवरसेन को यहाँ लाता हूँ। अतः पिताजी आप मुझे उसके पास जाने की आज्ञा दें ॥१५४॥ यह सुनकर बड़े पुत्र को देखने के लिए उत्सुक पिता और माता से आज्ञा प्राप्त कर अनिच्छासेन उसी विमानपर चढ़कर शीघ्र ही धीरपुर नगर को आया और प्रातःकाल ही अपने भाई के घर प्रविष्ट हुआ ॥१५५-१५६॥ उसने भीतर जाते ही बेहोश और भूमि पर गिरे हुए अपने बड़े भाई को देखा और उसके समीप ही मलयदंष्ट्रा और मदनमंजूषा—दोनों ही रो रही थीं ॥१५७॥ उनसे पूछने पर कि यह क्या हुआ? नीचे मुंह किये हुई और मदनमंजूषा से निन्दा की जाती हुई मलयदंष्ट्रा बोली—॥१५८॥ 'तुम्हारी अनुपस्थिति में एक बार मेरे स्नान के लिए चले जाने पर तुम्हारा भाई इस मदनमंजूषा के साथ एकान्त में रमण कर रहा था। मैंने तुरन्त स्नान करके आने पर उसे इसके साथ देखा और वचनों से फटकारा ॥१५९-१६०॥

१८० कथासरित्सागर

१८० कथासरित्सागर ततोज्नुनीताप्येतेन नित्यमेवाबिसङ्ख्यया । ईर्ष्यया मोहितात्यर्थमहमेवमचिन्तयम् ॥१६१॥ अहो अगणयित्वैव मामयं भजतेऽपराम् । आमेज्स्य खड्गमाहात्म्यकृतो दर्पोऽयमीदृशः ॥१६२॥ तदस्य गोपयाम्येनमिति सञ्चिन्त्य मूढया। एतत्खङ्गो निधिः क्षिप्तः सुप्तेऽस्मिन्दहने मया ॥१६३॥ कलङ्कितश्च खड्गोऽसो गतश्चैव दशामिमाम् । अनुतप्तास्मि आक्रुष्टा ततो मदनदंष्ट्रया ॥१६४॥ अथैतस्यां च मयि च द्वयोः शोकाग्ध्यचेतसोः । मरणाध्यवसायिन्योरागतस्त्वमिहाधुना ॥१६५॥ तद्गृहाण त्वमेवैतत्खड्गं निस्त्रिंशकर्मिकाम् । अव्यक्तजातिभ्रंशां मामेतेनैव निपातय ॥१६६॥ इत्युक्तः स तयानिच्छासेनोऽथ भ्रातृजायया । सापापवध्यां मत्वा तां छेत्तुमैच्छन्निजं शिरः ॥१६७॥ मैवं कार्षीन्मृतो नायं राजपुत्र तवाग्रजः । खड्गप्रमादकोपेन देव्या स्वेयं विमोहितः ॥१६८॥ अस्या च खड्गदंष्ट्रायां मन्तव्या नापराधिता । यतः शापावतीर्णानामेतद्वस्तद्विजृम्भितम् ॥१६९॥ एते चास्य तव भ्रातुः पूर्वभार्ये उभे अपि । तत्प्रसाद्य तामेव देवीमभिमतप्तये ॥१७०॥ इति तत्कालमुद्भूतामन्तरिक्षात्सरस्वतीम् । श्रुत्वा निवृत्तेऽनिच्छासेनः स मरणोद्यमात् ॥१७१॥ आरुह्यैव विमानं तद्गृहीत्वाग्निकसङ्गितम् । सङ्गं तं विन्ध्यवासिन्याः पादमूलं जगाम सः ॥१७२॥ तत्र मूर्धोपहारेण तोषयिष्यन्नुपोषितः । दवीं तामुद्धतामेठां गगनादशृणोद् गिरम् ॥१७३॥ मा पुत्र साहसं कार्षीर्गच्छ जीवतु तेऽग्रजः । जायतां निर्मलः खड्गो भक्त्या तुष्टा ह्यहं तव ॥१७४॥ एतद्दिव्यं वचः श्रुत्वा तत्क्षणं निजभक्तृताम् । प्राप्तं दृष्ट्वा करे खड्गं कृत्वा तस्याः प्रदक्षिणम् ॥१७५॥

सप्तम लम्बक १८१

सप्तम लम्बक १८१ उसके बहुत मनाने पर भी अलंघनीय दैव-गति के कारण ईर्ष्या से मोहित होकर मैंने सोचा कि आश्चर्य है कि यह मुझे कुछ न समझकर दूसरी स्त्री का सेवन करता है— यह सारा घमण्ड इसे इस खड्ग के कारण है, इसलिए इस खड्ग को ही छिपा देती हूँ ऐसा सोचकर मूर्खता के कारण मैंने रात में उसके सो जाने पर तलवार को आग में फेंक दिया ॥१६१-१६३॥ इस कारण यह खड्ग भी कलंकित (काला) हो गया और यह इस दशा (बेहोशी) को प्राप्त हो गया ॥१६४॥ तदनन्तर प्रेम से बंधी यह और मैं—दोनों मरने का प्रयत्न कर रही थीं कि तुम आ गये ॥१६५॥ सो अब तुम ऐसे नृशंस-कर्म करनेवाली और अपनी जाति के धर्म को न छोड़नेवाली मुझे इसी तलवार से काट दो। इस प्रकार, भौजाई के कहने पर अनिच्छासेन ने सोचा कि यह तो शोक और सन्ताप के कारण ऐसा कह रही है इसे न मारना चाहिए। मैं ही भाई के शोक में आत्महत्या क्यों न कर लूं ? ऐसा सोचकर उसने अपना गला काटना चाहा ॥१६६ १६७॥ हे राजकुमार ! ऐसा न करो यह तुम्हारा भाई मरा नहीं है। देवी के खड्ग का अपमान होने के कारण उसी के कोप से यह बेहोश हो गया है ॥१६८॥ इस विषय में यमदंष्ट्रा को भी अपराधिनी न समझो। क्योंकि यह सब शाप के कारण लोगों का हस्तकौशल है। ये दोनों ही तुम्हारे भाई की पहले जन्म की पत्नियां हैं। इसलिए अपनी इच्छा-सिद्धि के लिए उसी भगवती विन्ध्यवासिनी की आराधना करो ॥१६९ १७० ॥ इस प्रकार, आकाशवाणी सुनकर अनिच्छासेन ने मरने का प्रयत्न रोक लिया। विमान पर चढ़कर और उस काले खड्ग को लेकर वह विन्ध्यवासिनी के चरणों की शरण में गया ॥१७१ १७२॥ यहाँ जाकर देवी को अपने शिर का बलिदान देने के लिए उद्यत हुए उसने आकाशवाणी सुनी कि 'बेटा ! साहस न करो। जाओ। तुम्हारा भाई जीवित हो जाये और खड्ग भी निर्मल हो जाये। मैं तुझ पर प्रसन्न हूँ।' ॥१७३ १७४ ॥ ऐसी दिव्य वाणी सुनकर हाथ में लिये खड्ग को निष्कलंक (चमचमाता) देखकर देवी को प्रणाम किया तथा उसकी प्रदक्षिणा की ॥१७५॥

१८९ कथासरित्सागर

१८९ कथासरित्सागर मनोरथमिवारुह्य विमानं सिद्धमाशुमत् । आजगामोत्सुकोऽनिच्छासेनेन शैलपुरं स तत् ॥१७६॥ तत्र दृष्ट्वोत्थितं सद्यो लब्धसंज्ञं समभ्रजम्। जग्राह पादयोः साधु कण्ठे सोऽप्येनमग्रहीत् ॥१७७॥ त्वया नौ रक्षितो मर्त्येयमे ते पादयोस्ततः। निपत्य भ्रातृजाये तमनिच्छासेनमूचतुः ॥१७८॥ भयेन्दीवरसेनाय पृच्छते सोऽब्रवीत् सत्। ॥१७९॥ । नाक्रुप्यत्सङ्गवष्ट्राये भ्रातर्येस्मिंस्तुताव च ॥१८० ॥ क्षुभाव चेतस्य मुक्तात्पितरौ दर्शनोत्सुकौ। मायामपरमात्रा च कृतां तौ तद्वियोगदाम् ॥१८१॥ ततो मात्रापितं खड्गं गृहीत्वा तत्प्रभावतः । ध्यातोपनतमारुह्य विमानं शुमहच्च सः ॥१८२॥ सहेममन्दिरो भार्याद्वयेन सह सानुजः । तामिन्दीवरसेनः स्वां पुरीमागादिरावतीम् ॥१८३॥ तत्रावतीर्य नभसो विस्मयालोकितो जनैः । राजवेश्म पितुः पार्श्वं विवेश सपरिच्छदः ॥१८४॥ तथाभूतञ्च पितरं तं दृष्ट्वा मातरं च सः। पपात पादयोर्बाष्पधाराधौतमुखस्तयोः ॥१८५॥ तौ च तं सहसा दृष्ट्वा पुत्रमाश्लिष्य सानुजम्। अमृतेनेव सिक्ताङ्गौ तापनिर्वाणमीयतुः ॥१८६॥ दिव्यरूपे च तद्भार्ये कृतपादाभिवन्दने। स्नुषे उभे ते पश्यन्तौ हृष्टावभिननन्दतुः ॥१८७॥ कथाप्रसङ्गाद् बुद्ध्वा च तस्य ते पूर्वनिर्मिते । दिव्यशास्त्रमिते भार्ये मयतुस्तौ परां मुदम् ॥१८८॥ विमानगतिशीर्णेर्णमन्दिरानयनादिना । प्रभावेण सुतस्यास्य विस्मयं नन्रदतुः ॥१८९॥ ततस्ताभ्यां स सहितः पितृभ्यां सपरिग्रहः । आस्तेन्दीवरसेनोऽत्र प्रदत्तप्रमदोत्सवः ॥१९०॥

इसके बाद अपने सफल मनोरथ के समान उस विमान पर चढ़कर उत्सुकता के साथ दैत्यपुर को आया ॥१७६॥ वहाँ पर होश में आये हुए बड़े भाई को देखकर उसके चरणों पर गिर पड़ा। उसने भी उसे उठाकर गले लगा लिया ॥१७७॥ 'तुमने हम दोनों के पति की और हमारी रक्षा की'—ऐसा कहकर दोनों भौजाइयाँ उसके चरणों पर गिर पड़ीं ॥१७८॥ तदनन्तर, सब समाचार पूछते हुए बड़े भाई इन्दीवरसेन से अनिच्छासेन ने सारा वृत्तान्त सुना दिया ॥१७९॥ सब समाचार सुनकर इन्दीवरसेन ने यमदंष्ट्रा पर क्रोध नहीं किया और भाई के कार्यों पर सन्तोष प्रकट किया ॥१८०॥ और, उसके मुँह से सुना कि उसके माता-पिता उसे देखने के लिए अत्यन्त उत्सुक हो रहे हैं। दूसरी विमाता के किये हुए छल-कपट को भी उसने सुना ॥१८१॥ तब छोटे भाई अनिच्छासेन से दिये गये खड्ग को लेकर उसके प्रभाव से ध्यान करते ही उपस्थित महान् विमान पर चढ़कर सोने के महलों तथा दोनों पत्नियों और छोटे भाई के साथ इन्दीवरसेन अपनी इरावती नगरी को आ गया ॥१८२-१८३॥ वहाँ पर जनता से आश्चर्य के साथ देखा गया इन्दीवरसेन अपने साथियों के साथ पिता के घर में गया ॥१८४॥ वियोग से दुर्बल और दुःखी पिता और माता को देखकर आँसुओं से मुँह को धोता हुआ वह उनके चरणों पर गिर पड़ा ॥१८५॥ वे दाता (राजा-रानी) छोटे भाई के साथ ज्येष्ठ पुत्र को देखकर उसका आलिंगन करते हुए अत्यन्त सन्ताप को भूलकर शान्ति और सुख में मग्न हो गये ॥१८६॥ शिष्ट रूपवाली पाद-वन्दन करती हुई उन दोनों बहुओं को देखकर उन लोगों ने प्रसन्न होकर उन्हें आशीर्वाद दिया ॥१८७॥ इस प्रकार माता-पिता को प्रसन्न करता हुआ और जनता को उत्साह देता हुआ इन्दीवरसेन पिता के समीप ही रहने लगा ॥१८८॥ आकाश-यान सोने का महल आदि पाने के कारण और उनके प्रभाव से इन्दीवरसेन के माता-पिता आश्चर्य में प्रसन्न होते थे। इन्दीवरसेन भी दोनों पत्नियों के साथ तथा अन्य दुर्लभ ऐश्वर्य जनता की आँखों को तृप्त करता हुआ वहाँ रहने लगा ॥१८९-१९०॥

१८४ कथासरित्सागर

१८४ कथासरित्सागर एकदा च परित्यागसेनं तं जनकं नृपम्। विज्ञाप्य सानुजः प्रायात्पुनर्दिग्विजयोय सः ॥१९१॥ खड्गप्रभावाजिरखा च पृथ्वीं शूरस्नो महाभुजः। आययौ हेमहस्त्यश्वरत्नान्याहृत्य भूभुजाम् ॥१९२॥ अवाप नगरीं तां च निजां विजितया भयात्। अमुयात इवादूभूतसन्यधूलिनिभाद् भुवा ॥१९३॥ प्रविश्य राजधानीं च पित्रा प्रत्युद्गताऽथसः । जननीं नन्दयामास सानुजोऽर्धिकसङ्गमाम् ॥१९४॥ सम्मान्य राजलोकं च स्वभार्यास्विजनान्वितः। तत्रेभ्वीबरसेनस्तत्प्रमोदेनामयदहिनम् ॥१९५॥ अन्येद्युस्तत्करद्वारेणार्पयित्वा च मेदिनीम्। पित्रे स राजपुत्रः स्वामकस्माज्जातिमस्मरत् ॥१९६॥ तत सुप्तप्रबुद्धामो जनकं तमुवाच च। मया जातिः स्मृता तात सविद्य शृणु वच्मि सः ॥१९७॥ अस्ति मुक्तापुर माम सानौ हिमवत पुरम्। तत्रास्ति मुवतसेनाख्यो राजा विद्याधरेश्वरः ॥१९८॥ कम्बुवत्यभिधानायां देव्यां तस्य सुतौ क्रमात् ॥ जातौ द्वौ पद्मसेनश्च रूपसेनश्च सद्गुणौ ॥१९९॥ पद्मसेने तयो प्रेम्णा स्वय वृतवती पतिम्। कन्यादित्यप्रभा नाम विद्याधरवरात्मजा ॥२० ०॥ तद्वधूक तयास्यापि माम्ना चन्द्रवती स्वयम्। एष्यावृणीत कामार्ता तं विद्याधरकन्यका ॥२०१॥ द्विभार्यः स तथा पद्मसेनो नित्यमखिद्यत। सपलीसेर्येयादित्यप्रमया भार्यया तया ॥२०२॥ ईर्ष्यान्धिभार्याकलह सोढु शक्नोमि नान्बहम्। तपोबनाय गच्छामि निर्वेदस्यास्य शान्तये ॥२०३॥ ततात दहि मेऽनुज्ञामिति निर्वन्धतो मुहुः। जनक पद्मसेन स्व मुक्तासेने जगाद सः ॥२०४॥ सोऽपि तं तद्ग्रहं दृष्ट्वा समायंमक्षपत्पिता। किं ते तपोवनं गत्वा मत्र्यंलोकमवाप्नुहि ॥२० ५॥

सप्तम लम्बक १८५

सप्तम लम्बक १८५ एक बार पिता परित्यागसेन को निवेदन करके इन्दीवरसेन अपने छोटे भाई के साथ पुनः दिग्विजय के लिए चला ॥१९१॥ उस महाबली इन्दीवरसेन ने देवी के खड्ग के प्रभाव से सारी पृथ्वी का विजय करके और भाई के साथ पुनः राजधानी में आकर अपने पिता और माता अधिकप्रभा को आनन्दित किया ॥१९२-१९३॥ राजधानी में आकर अनुजीवी राजाओं का सम्मान-सत्कार आदि करके अपनी पत्नियों के साथ उसने वह दिन आनन्द से व्यतीत किया ॥१९४॥ एक दिन उस राजपुत्र ने कर के द्वारा सारी पृथ्वी का राज्य पिता को सौंपकर अकस्मात् अपने पूर्व जन्म का स्मरण किया ॥१९५-१९६॥ तब सन्ध्या जाकर उत्त हुआ वह राजकुमार इन्दीवरसेन अपने पिता से बोला— हे पिता ! मैंने अपने पूर्वजन्म का स्मरण कर लिया है। कहता हूँ सुनो—॥१९७॥ हिमालय के शिखर पर मुक्ता पुर नाम का एक नगर है। वहाँ पर मरुद्गत नाम का विद्याधरों का राजा है। कनकवती नाम की उसकी रानी से पद्मसेन और रूपसेन नाम के दो गुणवान् पुत्र हुए। उन दोनों में से पद्मसेन नामक बड़े कुमार को आदित्यप्रभा नाम की विद्याधर-कन्या ने स्वयं वरण कर लिया ॥१९८-२००॥ यह देखकर आदित्यप्रभा की छोटी कनकप्रभा नाम की विद्याधर-कन्या ने भी प्रसन्न होकर रूपसेन को वर लिया ॥२०१॥ इस प्रकार दो पत्नियोंवाला पद्मसेन गौड़ के द्वार कनकवती उस आदित्यप्रभा के साथ रमण करने लगा ॥२०२॥ उस पत्नी के कलह से दुःखी होकर पद्मसेन ने पिता मरुद्गत से आग्रहपूर्वक कहा कि पिताजी ! मैं इस कन्या को पत्नीत्व के लिए स्वीकार ले जाता हूँ। इस बीचका बात का रहस्य नहीं खुला। उस समय विद्याधर कन्या ने ॥२०३-२०४॥ यह सुनकर बड़े भाई पद्मसेन ने पिता से आग्रहपूर्वक पूछा और छोटे भाई के लिए विदा होकर उस कन्या का स्वयं वरण करके भाई को दे दूँगा ॥२०५॥

१८६ कथासरित्सागर

१८६ कथासरित्सागर तत्रैषा कलहासक्ता भार्यादित्यप्रभा तव। राक्षसी योनिमासाद्य त्वद्भार्यैव भविष्यति॥२०६॥ द्वितीया चन्द्रवत्येषा त्वयि रक्तातिवल्लभा। राजस्त्री राक्षसी भूत्वा भूमौ त्वां प्राप्स्यति प्रियम्॥२०७॥ सामिलाषोऽनुसर्तुं त्वां ज्येष्ठ यल्लङ्घितो मया। तन्मेष रूपसेनोऽपि भावी भ्रातैव तत्र ते॥२०८॥ द्विभार्यलंकृतं किञ्चिद्दुःखं तत्राप्यवाप्स्यसि। एवमुक्त्वा विरम्यत्य शापान्तमकरोत्स नः॥२०९॥ राजपुत्रो भुव जित्वा पृथ्वीं पित्रोः प्रदास्यसि। यदा तदा सहामीभिर्जातिं स्मृत्वा विमोक्ष्यसे॥२१०॥ इति पित्रोदितस्तन पद्मसेनो निजेन सः। तत्कालं सह तरन्यै मर्त्यलोकमवातरत्॥२११॥ स पद्मसेनस्तातायमहं जातः सुतस्तव। नाम्नेन्दीवरसेनोऽत्र कर्त्तव्य च कृत मया॥२१२॥ योऽपरो रूपसेनश्च विद्याधरकुमारकः। अनिच्छासेन इत्येष जातः सोऽनुज एव म॥२१३॥ या सादित्यप्रभा भार्या या च चन्द्रावतीति मे। विद्धि ते द्वे इमे खड्गदंष्ट्रामदनदंष्ट्रिके॥२१४॥ इदानीं चायमवधि प्राप्तः शापस्य सोऽप्य नः। तद्व्रजामो वय तात निजं वैद्याधरं पदम्॥२१५॥ इत्युक्त्वा स समं भार्याभ्रातृभिः स्पृष्टमात्रिभिः। त्यक्त्वैव मानुषीं मूर्ति भूत्वा विद्याधराकृतिः॥२१६॥ प्रणम्य पित्रोश्चरणौ कृत्वाङ्के दयिताद्वयम्। सानुजः प्रययौ व्योम्ना निज विद्याधर पुरम्॥२१७॥ तत्राभिनन्दितः पित्रा मुक्तसेनेन सन्मतिः। मातृनेत्रोत्सवो भ्रात्रा रूपसेनेन सङ्गतः॥२१८॥ उवास पद्मसेनोऽसौ भूयो नाविष्कृतेर्ष्यया। आदित्यप्रभया चन्द्रवत्या च सह निभृतः॥२१९॥

सप्तम लम्बक १८७

सप्तम लम्बक १८७ यहाँ मर्त्यलोक में भी यह कलहकारिणी तुम्हारी भार्या आदित्यप्रभा राक्षस-योनि में उत्पन्न होकर तुम्हारी ही पत्नी होगी। यह दूसरी तुम्हारी प्यारी चन्द्रावती भी राक्षसी और राजा की रानी होकर तुम्हें ही पति के रूप में प्राप्त करेगी ॥२६२-७॥ तुम्हारा साथ देने की इच्छा करनेवाला यह तुम्हारा भाई रूपशग भी मर्त्यलोक में तुम्हारा भाई ही बनेगा ॥२८॥ मर्त्यलोक में भी दो पत्नियों के होने का दुःख कष्ट भी प्राप्त कराग ! ऐसा कहकर और कुछ क्षण रुककर हमारे पिता ने शाप का अन्त इस प्रकार किया—॥२९॥ 'तुम राजपुत्र होकर, पृथ्वी को जीतकर जब पिता को पृथ्वी प्रदान करोगे तब इन सब (पत्नियों और भाई) के साथ पूर्वजन्म का स्मरण करके शाप से छूट जाओगे' ॥२१०॥ अपने पिता से इस प्रकार कहा गया पद्मसेन उन पत्नियो और भाई के साथ उसी समय पृथ्वी पर अवतीर्ण हुआ ॥२११॥ अतः हे पिता ! वह पद्मसेन मैं इन्दीवरसेन नाम से तुम्हारा पुत्र हुआ और जो करना था किया। यह दूसरा विद्याधर-कुमार रूपशेग है जो यह अनिष्ठासेन के नाम से तुम्हारा दूसरा पुत्र हुआ जो मेरा पूर्वजन्म का छोटा भाई ही है। आदित्यप्रभा और चन्द्रावती नामवाली ये दोना मेरी पत्नियां ही यमदंष्ट्रा और मदनदंष्ट्रा हैं। अब हम सब लोगों के शाप की अवधि समाप्त हो गई है। अब हम अपने विद्याधर-नगर को जाते हैं॥२१२-२१५॥ ऐसा कहकर वह इन्दीवरसेन अपने पूर्वजन्म का स्मरण करती हुई पत्नियों और छोटे भाई के साथ मानव-शरीर को छोड़कर और विद्याधर-शरीर धारण कर, माता-पिता के चरणों में प्रणाम करके और दोनों पत्नियों को गोद में उठाकर छोटे भाई के साथ अपने विद्याधर स्थान को चला गया ॥२१६-२१७॥ वहाँ विद्याधर-नगर में पिता मुक्तसेन से अभिनन्दन किया गया माता की आँखों का तारा रूपसेन से युक्त वह पद्मसेन ईर्ष्या रहित आदित्यप्रभा और चन्द्रावती के साथ सुख से रहने लगा ॥२१८-२१९॥