कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

४२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः । आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् ॥” इति । तथा च स्मृतौ पशुसोमादिना शक्याकरणसम्भवे प्रत्याम्नाय उपदिश्यते । “ क्लृप्तानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे । इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ॥” क्लृप्तानामारब्धानां पशुसोमानामनुष्ठानासम्भवे तस्मिन् निष्कृत्य त- त्प्रत्याम्नायत्वेनाब्दपर्यये वर्षस्यान्ते वैश्वानरीमिष्टिं निर्वपेदवश्यं निर्वपेदित्यन्वयः। तथा याज्ञवल्क्योऽपि “ प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा । कर्तव्याग्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि । एषामसम्भवे कुर्यादिष्टिं वैश्वानरीं द्विजः ॥” इति । स्वस्वकाले तत्प्रत्याम्नायरूपां वैश्वानरीमिष्टिं कुर्यादित्यर्थः ॥१२॥ चातुर्मास्येषु चर्तुमुखश्रुतेः ॥ १ । २ । १३ ॥ चातुर्मास्येषु च न याथाकाम्यम् । कुतः ? ऋतुमुखश्रुतेः । “ ऋतुमुखे ऋतुमुखे चातुर्मास्यैर्यजेत” इति वीप्साश्रवणात् । ऋतोर्मुखं प्रथमदिनम्प्रतिपत्तत्रे- त्यर्थः । अतएव वैश्वदेववरुणप्रघासादीनि चातुर्मास्यपर्वाणि पतिपद्येव क्रियन्ते । न पौर्णमास्यामित्यवसीयते । यतः प्रतिपदेवर्तुमुखं न पौर्णमासीति । तथाच श्रूयते- “ एषाह संवत्सरस्य प्रथमा रात्रिर्यत्फाल्गुनी पौर्णमासी योत्तरा एषो- त्तमा या पूर्वा ” इति ॥१३॥ नित्यत्वे कारणान्तरमाह— नियतसहपाठात् ॥ १ । २ । १४ ॥ नियतैर्नित्यैरग्निहोत्रादिकर्मभिः सहपाठादपि चातुर्मास्यान्यपि तद्वदव- श्यं कर्तव्यानीत्यवसीयते । तेषु न याथाकाम्यं प्रतीयते । तथाहि- “ त एवा- न्वज्ञक्रतूँस्तेनिरेऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुबन्धऽ सौम्यमध्वरम्” इति नित्यैः सहपाठेन तत्सदृशत्वमवगम्यत इत्येतदभिप्रायः ॥१४॥ दर्शनाच्च ॥ १ । २ । १५ ॥ गवामयनेषूपायन्तरेण श्रुतौ चातुर्मास्यानामनन्तराद्दर्शनाच्च चातुर्मास्येषु

[Page Header: देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४३]

न याथाकाम्यमित्यवगम्यते । तथाहि—“कथमेषां चातुर्मास्यान्यन्तरितानि भव- न्तीति पयस्ययेति ब्रूयात्” इति । यद्यवश्यमनुष्ठेयं तस्यैव लोपशङ्कायाः करणा- न्तरेणानुग्रह उपपद्यते नेच्छयानुष्ठेयस्य । अपरे तु “दर्शनाच्च” इत्यमुं हेतुमग्निहोत्रादिषु सर्वत्र योजयन्ति । यतः सर्वत्र श्रूयते । “कथमेषामग्निहोत्रमनन्तरितं भवतीति व्रतेनेति ब्रूयात्” इति “कथमेषां पौर्णमासीꣳ हविः” इत्यादि । “कथमेषाꣳ सोमोऽनन्तरितो भवति” इत्यन्तम् । यतः सर्वत्र करणान्तरेणानुग्रहो दृश्यते ॥१५॥ एवं सिद्धान्तितेऽन्तरा पूर्वपक्षमाह— नोत्सर्गात् ॥ १ । २ । १६ ॥ चातुर्मास्येषु न याथाकाम्यमिति यदुक्तम्, तन्न; किन्तु तत्रापि याथाका- म्यमेव । न नित्यत्वम् । कुतः ? उत्सर्गयोगात् । यतश्चातुर्मास्यानामुत्सर्गयोगोऽ- स्ति । उत्सर्गेण योगः सम्बन्धयोगः अस्ति तु यजमानस्येति । यदि हि चातुर्मा- स्यानि नित्यानि भवेयुस्तदोत्सर्गयोगो न स्यात् । * अस्ति च । अतोऽत्रापि याथाकाम्यमेव । न नित्यत्वमिति ॥१६॥ एवं पूर्वपक्षिते सिद्धान्तं दृढयति— स्यात् त्रिꣳशद्वत् ॥ १ । २ । १७ ॥ चातुर्मास्यानां नित्यत्वेऽप्युत्सर्गयोगः स्यात् भवेत् । किंवत् ? त्रिंशद्वत् । यथा दर्शपूर्णमासयोस्त्रिंशद्वर्षानन्तरमुत्सर्गः श्रुतोऽस्ति, नित्यत्वं च । तयोरसन्दिग्धं विद्यत एव । तथाहि—“ये दर्शपूर्णमासाभ्यां यजन्ते” इति प्रकृत्यैतदुच्यते— “तस्मात्त्रिꣳ शतमेव वर्षाणि यजेत” इति । एवमत्रापि वचनादुत्सर्गयोगोऽपि वैकल्पिको भविष्यति । नित्यत्वं च । तस्माच्चातुर्मास्यानामपि नित्यत्वम् । अत ए- ष्वपि न याथाकाम्यमिति सिद्धम् । अथवा एवं योजना—उत्सर्गयोगे सत्यपि चातुर्मास्यानां नित्यत्वं स्यात्। अपि च यदवश्यं कर्तव्यं तन्नित्यमित्युच्यते ॥१७॥ अथेदं विचार्यते—द्विप्रकारं कर्म, नित्यं काम्यं च । तत्र नित्यं प्रकृत्येदं

• “इति नूत्सृजमानस्य” इति कर्कभाष्ये श्रुतिरुपन्यस्यते ।

Here is the complete text transcribed from the image in pure Unicode Devanagari, following the original lineation:

४४ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । विचार्यते, किं सर्वाङ्गोपेतं कर्तव्यम्, उत यावन्त्यङ्गानि कर्तुं शक्नोति तावद्भिर- ङ्गैरुपेतमिति । किं तावत्प्राप्तम् ? सर्वाङ्गोपेतमेव कर्तव्यमिति । कुतः ? भावनां- शस्य सर्वैरङ्गैः परिपूरणेन सर्वाङ्गोपेतस्यैव प्रधानस्य फलत्वात्; अन्यथाऽङ्गाम्ना- नस्यैव वैयर्थ्यापत्तेः । तस्मात्सर्वाङ्गोपेतमेव कर्तव्यमित्येवं प्राप्त आह- ( नित्यं कर्म यथाशक्ति सगुणं कर्तव्यम् ) विगुणे फलनिर्वृत्तिरङ्गप्रधानभेदात् ॥ १ । २ । १८ ॥ नित्ये कर्मणि, अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिके विगुणेऽपि अङ्गहीनेऽपि कृते फलनिर्वृत्तिः शब्दात् । यथा-दर्शपूर्णमासयोस्त्रिंशद्वर्षानन्तरमुत्सर्गयोगे सत्यपि नित्यत्वमविप्रतिपन्नं विद्यते। एवमिहापीति निर्वृतिः प्रत्यवायपरिहाररूपफलस्य निष्पत्त्यर्थः । अङ्गप्रधानभेदात् । यतोऽङ्गानि प्रधानानि च भिन्नानि । नित्येषु चेति कर्तव्यतैव नास्ति, कुतस्तत्साकल्यम् । कुतः ? इतिकर्तव्यता नास्ति, अपू- र्वाभावात् । अपूर्वमहिता हीतिकर्तव्यता, सा च तस्मिन्नसति भवितुमर्हति । कथ- मपूर्वभावः फलाभावात् । कालान्तरभाविफलाप्त्यर्थं ह्यपूर्वं कल्प्यम् । तच्चासति फले कल्पयितुं न शक्यते । तस्मान्नित्येषु यागस्यैव भाव्यत्वेन फलस्य सम्ब- न्धः । तस्मात्पौर्णमास्याममावास्यायां चाग्निमुद्दिश्य पुरोडाशस्त्यक्तव्य इत्येताव- दुपदिष्यते । तेनादृष्टार्थानि यान्यङ्गानि सन्निपत्योपकारकाणि यैर्विना प्रधान- भूतयागनिष्पत्तिर्न भवति, अन्यथोपदिष्टेत, अतश्च तावद्भिरुपेतं प्रधानं कर्तव्यम् । नाङ्गानि । अङ्गाम्नानं तु काम्यप्रयोगार्थम् । अतोऽग्निकालपुरोडाशमा- त्रमादरणीयम् । अन्यदङ्गजातमदृष्टार्थं नादरणीयमिति । कथं तर्हि, निष्फले पुरुषस्य प्रवृत्तिरिति चेत्; उच्यते---प्रत्यवायानुत्प- त्यर्था प्रवृत्तिर्न तु फलार्था । विहिताकरणाद्धि प्रत्यवायः स्मर्यते “ अकुर्वन् विहितं कर्म प्रायश्चित्तीयते नरः ” इति । अतो नित्यकर्मणो निष्फलत्वादपूर्वा- भावादितिकर्तव्या नास्तीति हीनाङ्गस्यैव प्रयोग इति केचिदिति सिद्धान्तः । तदेतन्नोपपद्यते । कथम् ? भावनातो हि तिस्र आकाङ्क्षा जायन्ते, केन, किम्, कथमिति । तत्र कथमितीतिकर्तव्यताकाङ्क्षा नित्येऽप्यस्ति । तस्मादत्रा- प्यस्तीतिकर्तव्यता । सत्यम्, अस्त्येवेहाप्याकाङ्क्षात्रयम् । तथापि किमाकाङ्- क्षायाः समानपदोपात्तेन यागेनैव पूरणात्तन्निवृत्त्युपयोगिन्येवेतिकर्तव्यता कथ-

[Header] देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४६

माकाङ्क्षया गृह्यते । न त्वदृष्टप्रयोगिप्रयाजाद्यङ्गमदृष्टस्य साध्यस्याभावादिति चेत्, न; यागस्य स्वतोऽपुरुषार्थत्वेनान्यथानुपपत्त्या समानपदोपात्तं यागमुत्सृज्य सर्वेषा- मभिमतस्य प्रत्यवायपरिहारस्येह भाव्यतया कल्पनात् । ननु चेत्सर्वेषामभिमतः स्वर्गः किमिति न कल्प्यते । तस्य शरीरारम्भ- हेतुतया मोक्षविरोधित्वेन मुमुक्षूणामनभिमतत्वात् । प्रत्यवायपरिहारस्तु तैरपीष्यत एव । कथम् ? तस्मिन्पापे एतज्जन्मोपार्जिते भवान्तरोपार्जिते वावस्थिते सति तदुपभोगहेतुभूतशरीरारम्भावश्यम्भावेन मोक्षाभावात् । अमोक्षार्थिनाप्यवश्यं पापक्षय एषितव्य एव समीहितफलाय । इतरथाऽप्रक्षीणे पापे फलाप्राप्तेः । तस्मा- न्नित्यानि कर्माणि पापक्षयोपायत्वेन चोद्यमानानीतिकर्तव्यतामपेक्षन्त एव । धर्मशास्त्रेषु च तथैवाकरणे प्रत्यवायः स्मृतस्तथैव करणादपि पापक्षयः स्मर्यते “पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेन्नैशमेनो व्यपोहति” इत्यादिभिः । “नित्यनैमित्तिकै- रेव कुर्वाणो दुरितक्षयम्” इति च । तस्मान्नित्येऽपि अस्त्येव प्रत्यवायपरिहार- रूपं फलम् । तस्मान्नित्यान्यपि कर्माणि सर्वाभिमतस्य तस्य पापक्षयस्योपायत्वेन बोध्यमानानीतिकर्तव्यतामपेक्षन्त एव । ततश्च न सर्वाङ्गोपेतमनुष्ठानं कश्चिदपि सर्वदा कर्तुं शक्नोति । जीवनादिनिमित्ते च तानि विधीयन्ते । निमित्तस्य चैत- देव रूपं तस्मिन्सति नैमित्तिकमवश्यमेव कर्तव्यम् । तेन यावज्जीवं कर्तव्यं, सर्वा- ङ्गोपेतं च कर्तव्यमिति दुःशकमेव । तेन यथाशक्नुयादित्युपनिबध्यते । तत्रावश्य- मन्यतरस्मिन् हातव्ये निमित्ते सति नैमित्तिकस्य कर्तव्यं प्रधानवाक्ये श्रूयते । तद्यदि कस्यचिदङ्गस्यानुरोधेन, सति निमित्ते नैमित्तिकं न क्रियेत । ततः प्रधान- वाक्यविरोधः स्यात् । प्रधानमात्रश्रुत्या निमित्ते विधीयते, अङ्गानि तु तदर्थतया प्रकरणेन गृह्यन्ते, अतस्तानि प्रधानवाक्यगतावश्यकत्वानुरोधेन यथाशक्त्युपसं- हर्तव्यानि । नन्वेवं हीनाङ्गादपि प्रधानात्फलसिद्धेरभ्युपगमात्समर्थोऽप्यङ्गानि परित्य- क्ष्यतीति । मैवम् । शक्तस्य कामतोऽङ्गे त्यज्यमाने वैगुण्यं स्यादेव । अङ्गोपदेशं निमित्तं वा वाक्यानुरोधेन यावन्त्यङ्गानि कर्तुं शक्नोति तावद्भिरुपेतं प्रधानमेनः क्षापयतीति

. ४६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । ऽन्यश्च, तेषां स्वरूपेणवाधिकारिविशेषणत्वममावास्यासम्बन्धी द्रव्यवान्विद्या- वानग्निमानिति । एतदुक्तं भवति । अङ्गं हि विधिवलादुपादीयते, निमित्तानुरोधा- त्त्यज्यते । उभयथानुग्रहार्थं शक्तं प्रत्युपादीयते, अशक्तं प्रात त्यज्यत इति नान्यागतिरस्ति । तत्रोभयानुग्रहो युक्तो यदि सम्भवति, सम्भवश्चोपादेयेष्वङ्गेषु, यथाशक्ति व्रीहीन्सम्पादयेत्, यथाशक्त्यवहन्द्यात्, इति । आहवनीयादिस्वरूपं तु नानेन विधिनोपादीयते । तस्मादग्निमान्विद्यावान्द्रव्यवाञ्जीवँश्च यजेतेत्येवमा- श्रियते । अतो विद्याग्निकालादिपरित्यागेनान्येषामङ्गानां यथाशक्त्यनुष्ठानं सिद्धम् । तथा चोक्तं तन्त्ररत्ने-तानि प्रयोगविधिना कर्तृरूपादेयत्वेनाङ्गानि चोद्यन्ते तेषा- मेव

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४७

इत्यन्तेन ग्रन्थेन । तथा “तदेव यादृक् कीदृक् च हातव्यम् ” इति शाखान्तराच्च । तस्माद्विगुणेऽपि नित्ये प्रत्यवायपरिहाररूपं फलं भवत्येव । अत एवोक्तं कर्का- चार्येण-उपात्तदुरितक्षयो वोत्पत्स्यमानदुरितप्रतिबन्धो वा भवत्येव ॥ २० ॥ अथ काम्ये कर्मणि चिन्त्यते-काम्ये विगुणे फलानिष्पत्तिर्भवत्येव, यतस्तत्राप्यङ्गानि प्रधानानि च भिन्नानि । अश्वमेधे च काम्ये प्रायश्चित्तविधानम- प्यस्त्यश्वं प्रकृत्य “अथातः प्रायश्चित्तीनां यद्यश्वो व उ वाऽस्कन्देद्वायव्यं पयोन्नु- निर्वपेदथ यदि क्षामो१ विन्देत् ” इत्यादि । तथा पञ्चशारदीय उत्सृष्टानपशून् प्रकृत्य ताण्ड्ये प्रायश्चित्तविधानं दृश्यते “अपो नप्तृत्रियोऽप्सु मृतः” इत्यादिकम् । यदि च विगुणादपि काम्यात्फलं न स्यात्प्रायश्चित्तविधानं व्यर्थमेव स्यात् । तथाच दृष्टम्, विगुणमपि काम्यं फलोत्पादकं वेदे दृष्टम् । कारीरीमिष्टिं प्रकृत्य श्रूयते “यदि वर्षेत्तावत्येव जुहुयात् ” इति । अत्र समाप्तायामेव कारीर्यां तत्फलं वृष्टिरूपं वेदे दृष्टम् । अतो विगुणेऽपि काम्ये फलं सिद्ध्यतीति पूर्वपक्षिते सिद्धान्तमाह-

( काम्यं कर्म सगुणमेवानुष्ठेयम् )

न श्रुतिलक्षणत्वात् ॥ १ । २ । २१ ॥

यदुक्तं विगुणेऽपि काम्ये फलं सिद्ध्यतीति, तन्न; कुतः श्रुतिलक्षणा काम्यस्य । यतः काम्यं सगुणमेव सर्वाङ्गोपेतमेव श्रुत्या लक्षितं साधनत्वेन विहि- तम् । तत्रालोपे काम्यमानफलोत्पत्तेः । तत्र प्रधानस्य त्यागे यथाश्रुतं फलं नास्ति । एवमङ्गत्यागेऽपि । फलसाधनत्वं हि शास्त्रैकसमधिगम्यम् । ततो यदङ्गं प्रधानं वा यावच्छब्दोपात्तम् । तस्य लोपे साधनत्वं नास्ति । अता यदा सर्वा- ङ्गोपेतं सम्पादयितुं शक्नोति, तदैव प्रवर्तते, नतु यथाशक्ति । न हि तत्राङ्गत्यागे प्रमाणमस्ति । प्रधानवाक्यसन्त्यागेऽप्यविरोधात् । न हि तस्यावश्यकत्वं केनचि- दुक्तम् । यतस्तदावश्यकत्वं न लभ्यते । कामश्रुतिस्तु समर्थेऽपि वर्तमाना श्रुत्यर्थतां न जहातीति नाङ्गत्यागे प्रभवति । निमित्तश्रुतिस्तु निमित्ते सत्यक्रियमाणेऽपी- त्येतदतिवैषम्यम् । अतो निमित्ते सति नित्यस्यावश्यकर्तव्यत्वबलात्सर्वदा सर्वाङ्गोपेतस्य केनापि कर्तुमशक्यत्वाद्यथाशक्नुयात्तथाकुर्यादित्येवं कल्प्यते ।

१ क्षामो नासारोगः ।

काम्यं त्ववश्यकर्त्तव्यत्वाभावादेवं कल्पयितुं न शक्यते । अतः काम्यं विगुणं फलं न साधयतीत्येवं सिद्धम् ॥ २१ ॥ ननु यद्येवं तर्हि काम्य एवाश्वमेधपञ्चशारदीयादौ किमर्थं प्रायश्चित्तविधा- नमित्याशङ्कायामाह— प्रायश्चित्तं तत्कालम् ॥ १ । २ । २२ ॥ आरब्धं हि काम्यम् , अयथाकरणादिना विगुणमपि समापनीयमेव । असमापने शिष्टविगर्हणरूपाच्छिष्टाचारात्स्मृतिं, स्मृतेश्च श्रुतिं परिकल्प्यावश्यं समापनीयमेव । विगुणाच्च यद्यपि श्रुतं फलं न भवति, तथापि तादृशात्प्रत्यवा- यपरिहारो भवत्येव । अत एव तत्कालं तस्य काम्यस्य कर्मणो विनाशकाले यथा प्रायश्चित्तं तत्तस्य विनष्टस्य कर्मणः प्रत्यवायपरिहारजनने उपकारकत्वा- त्स्वार्थमेव भवति ॥ २२ ॥ न हि भवति प्रायश्चित्तविधानमर्थवत् । विगुणायामपि कारीर्यां वृष्टिरूप- फलदर्शनस्य का गतिरित्याकाङ्क्षायामाह— दृष्टे तत्परिमाणम् ॥ १ । २ । २३ ॥ कृतार्थायामिष्टौ, वर्षणे दृष्टे सति तत्परिमाणकर्म कर्तव्यम्, तत्परिमाण- महष्ट वर्षणे क्रियते । ननु दृष्टौ दृष्टायां किमप्यूनं, कृतार्थं वा परित्याज्यमिति । न च वर्षणं तस्या इष्टेः फलम् । किन्तु कालस्वभावप्रतिबन्धकापगमाच्च । काम्यस्य कर्मणो वातायां फलेच्छायामवाप्ते वा फलेऽवश्यसमापनीयत्वं च जैमिनिनोक्तं षष्ठाध्यायस्य द्वितीये चरणे " प्रक्रमात्तु नियमेतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वात् " ( ६–२–१३ ) इति । अथवा, एवं व्याख्या—वर्षणे दृष्टे सति तत्परिमाणमेव कर्तव्यं यावत्परि- माणे कृते वृष्टिर्दृष्टा तावत्परिमाणमेव कार्यं न समापनीयमित्यर्थः । " यदि वर्षे- त्तावत्येव जुहुयात् " इति वचनात् । तथाचोक्तं कर्काचार्यैः " तावत्प्रमाणता कर्मण उच्यते " इति ॥ २३ ॥ ॥ इति द्वितीया कण्डिका ॥

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४९ वाक्यप्रकरणाभ्यामङ्गविनियोग उक्तः । अधुना लिङ्गेन मन्त्राणां विनि- योगं वक्तुकामोऽध्येतृप्रसिद्धाँस्तान्मन्त्रानाह— ( * मन्त्रलक्षणम् ) ऋचो यजूँषि सामानि निगदा मन्त्राः ॥ १३।१ ॥ ऋगादयो निगदान्ताश्चत्वारो मन्त्राः+ । तत्रार्थवशेन वृत्तवशेन वा यत्र पादव्यवस्था सा ऋक् । तत्र “ समिधाग्निं दुवस्यत ” ( ३-१ ) इत्यादौ यत्र प्रत्यक्षेण समाप्तोऽर्थो दृश्यते, तत्रार्थवशेन पादव्यवस्था, यत्र च क्रियापदानुपा- दानात् “ सुसमिद्धाय शोचिषे ” [३-२] “ तं त्वा समिद्भिरङ्गिरः ” (३-३) इत्यादौ अपर्यवसितोऽर्थस्तत्र वृत्तवशेन पादव्यवस्था भवति । अतश्च यत्र निय- ताक्षराणि, नियताश्च पादाः, नियतानि चावसानानि, सा ऋगित्युच्यते । अनियताक्षरपादावसानं यजुः । यद्यपि प्रगीतं मन्त्रवाक्यं सामेत्यभियुक्तप्रयोगः, तथापि तत्र विशेषणं गीतिः, विशेष्याण्यृगक्षराणि, ‘ नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिः ’ इति प्रथम- प्रतीयमानत्वाद्रीतिरेव सामेत्युच्यते । तथाच “ कवतीषु रथन्तरं गायति ” “ यद्योन्यां तदुत्तरयोर्गायति ” ऋच्यध्यूढं साम गायति ” प्रजापतेर्हृदयमन्वृचं गायति ” इत्याद्युपपन्नं भवति । अत ऋगक्षरातिरिक्तं यद्गीतिशब्दवाच्यं तत्सा- मशब्देनोच्यते । ननु यदि रथन्तरादिशब्दा गीतेरेव वाचकास्तदा “ रथन्तरेण स्तुवीत ” इति कथं स्तुतिसाधनत्वम् । गुणगुणिसम्बन्धकीर्तनं हि स्तुतिः, सा च गीति- रूपेण साम्ना न सम्भवति । उच्यते, गीतेः स्वयं स्तुतिवाचकत्वाभावादृगक्षरप्रकटनद्वारा स्तुतिसाध- नत्वं भवतीति नोक्तदोषः ।

• ऋषयोऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः । +ऋग्यजुःसामान्यतमत्वं मन्त्रत्वम् । कर्मणि यागजपादौ यः साधनभूतः शब्दः स मन्त्रः । कर्मकरणः शब्दो मन्त्र इत्युक्तं भवतीति श्रीवल्लभाचार्य- चरणा भावार्थपादभाष्ये प्राहुः । नच ईशावास्यादिषूपासनसाधनत्वमिति पुरुषोत्तममहा- राजोक्तमव्याप्तमिति वाच्यम्। ईशावास्यमित्यादिशब्दानामीशोपासनसाधनत्वान्नव्यभिचारात् । एतेन वाचःस्तोमादिपर्यन्तमभिधावनमप्रयोजकमिति बोध्यम् ।

५० कात्यायनश्रौतसूत्रम् । निगदाः प्रैषाः। परसम्बोधनार्थाः प्रोक्षणीरासादयाग्नीद् “अग्नीन् विहर” इत्येवमादयः ॥ १ ॥ ननु निगदा अपि यजूंष्येव ततः किमर्थं पृथगुक्ताः ? उच्यते, ‘उपांशु यजुषा’ ‘उच्चैर्निगदेन’ इति धर्मभेदेन यजुःष्वन्त- र्भावशङ्कया पृथग्वचनम् । वस्तुतस्तु निगदानां यजुष्ट्वमेव । परसम्बोधनार्थत्वात्तु ‘उच्चैर्निगदेन’ इति धर्मभेदः । न च धर्मभेदाद्भेदः, ऋक्सामयोरपि क्वचिदु- पांशुप्रयोगविधानात् । अतस्त्रैविध्यमेव मन्त्राणाम् । तथा चोक्तम्- “अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय । यमृषयस्त्रयीविदो विदुः । ऋचः सामानि यजूंषि ” इति । त्रीन् वेदान् विन्दन्तीति त्रिविदः, त्रिविदां सम्बन्धिनोऽध्येतारस्त्रैविदाः, ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुस्तं गोपायेति योजना । ऋग्यजुःसामात्मको मन्त्रभेदोऽभिहितः । तदवान्तरभेदाकाङ्क्षायामृचां च साम्नां चाध्येतृप्रसिद्धचैव भेदे सिद्धे लक्षणं न क्रियते । यजुषां तु संश्लिष्टपठित्वाल्लक्षणं विना भेदो न ज्ञायत इत्यत आह— ( यजुषां लक्षणम् ) तेषां वाक्यं निराकाङ्क्षम् ॥१।३।२॥ तेषामिति तच्छब्देन यजुषां निर्देशः, ऋचां साम्नां च भेदे लक्षणापेक्षा- भावात् । ननु यजुषामपि भिन्नप्रतीकविनियोगाद् भेदः सेत्स्यति । सत्यम् । न ता- वत्सर्वेषां ब्राह्मणेन विनियोगोऽस्ति । न च “परादिना पूर्वान्तः” ( १।३।९) इत्येतल्लक्षणं वेदवचनं न्यायेन तु सूत्रकृतेदमुक्तमिति, अतो लक्षणमुच्यते । तेषां यजुषां संश्लिष्टपठितानां मध्ये यावत्पदवृन्दं निराकाङ्क्षं पूर्वापरपठित

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५१

साकाङ्क्षाणि च, तस्मादेषामेत्र यजुष्ट्वम् । एवं सर्वत्र पुरस्तात्परस्ताच्चैकार्थपद- -परिग्रहेणासमर्थपदविमोकेन भिन्नानि यजूंषि कल्प्यन्ते । एकप्रयोजनं साकाङ्क्षं पदजातमेकं यजुरित्युक्तम् । अनेन लक्षणेन यत्र समवेतार्थप्रकाशकं गृह्णामीत्या- -दिकं पदमस्ति तत्रैतत्सुगमं परिमाणम् । अथ यत्र समवेतार्थपदाभावाल्लैङ्गिकवि- -नियोगाभावे वाचनिक एक विनियोगः परस्परनैराकाङ्क्ष्यं च स्वरूपतोऽवगम्यते । यथा “ इषे त्वोर्जे त्वा ” (१-१) इति यथा च “ आयुर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां (९-२१, १८-२९) इति । तत्र किं यदेकं यजुरिति चिन्त्यते । किं प्राग्दृष्टार्थमन्त्रावधेरेकमन्त्रत्वम् , उत यावदेव मिथः सम्बन्धः “ इषे त्वा ” इति तावदेकं यजुः, अन्यत्तु यजुरन्तरमिति, तदर्थं किं सर्वमेकार्थमुत भिन्नार्थ- -मिति विचारः । तत्र तावदनुष्ठेयार्थप्रकाशनादेषामदृष्टार्थत्वम् । अदृष्टं चात्र क- -ल्प्यमानमेकमेव कल्प्यम् , बह्वदृष्टकल्पनाया निष्प्रामाणिकत्वात्, अतः सर्वेषामे- -कार्थत्वात्प्रत्येकं साधनशक्त्यभावात्संहत्यकारित्वात् विभज्यमानानां साकाङ्क्ष- -त्वमस्तीत्येकवाक्यता । कथं पुनरेकत्वपक्षे प्रतीकभेदेन विनियोगः, इषे त्वेति शाखां छिनत्ति ‘ ‘ ऊर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि ’ इति, कथं च ‘ कॢप्तीर्वाचयति ’ इति बहुत्वनिर्देशः ? उच्यते, आदिमध्यावसानग्रहणेनैकोऽपि मन्त्रस्तत्र तत्र विनियुज्यमानो न पीड्येत यावद्विनियोगं सकल आवर्त्तिष्येत, खण्डस्याप्रयोजनत्वात् । कल्पतां कल्पतामिति च पुनः पुनः प्रयोगादेकवाक्यत्वेऽपि बहुवचनाविरोधः । तस्मादे- -तेषामेकार्थत्वमेकमन्त्रत्वं चेति प्राप्तं आह— ( मन्त्रेष्वध्याहारोऽनुषङ्गो वा कार्यः ) मिथः सम्बद्धम् ॥ १।३।३ ॥ यावदेव मिथः सम्बद्धं परस्परसम्बद्धमन्वययुक्तम् ‘ इषेत्वा ’ इत्येतावत् तावदेकं यजुः, एकं वाक्यम्, ततोऽन्यद् वाक्यान्तरं यजुरन्तरमिति । यद्यपि एषां समवेतार्थप्रकाशकपदार्थत्वाददृष्टार्थत्वम् , तथापि न तस्यादृष्टस्यैकत्वम् , यतो विनियोगप्रयोजने रूपादुत्तरकाले । नहि विनियोगप्रयोजनोत्तरकालं रूपनिरू- -पणं युक्तम्, अज्ञातरूपस्य विनियोगाशक्तेः, अविनियुक्तस्य च प्रयोजनकल्पना- -नुपपत्तेः । रूपं तु निरपेक्षं पाठादवधार्यते । तत्कालावधृतभेदानुवर्त्तित्वं च प्रयो- -जनविनियोगयोः । प्रमाणवन्ताश्च बहून्यदृष्टानि कल्प्यन्ते, प्रत्यक्षवचनप्रमाणव-

सातव्यम्->सर्वथात्रैवमध्यवसातव्यम्! There is NO वै! It is just त्रैthenवthenम! Ah! What a relief. सर्वथात्रैवमध्यवसातव्यम्`.

Now let's re-examine first word: कैश्चित्कथञ्चिदुदाहृतम् Let's look at the first word of : Is it कैश्चित्कथञ्चिदुदाहृतम्? In the image: कै then broken ि then श्चत् = कैश्चित्! Wait, look at how it looks: क has ै above it, but slightly shifted to the right, or is it कौ? Wait, if it's कैश्चित्, usually it's spelled कैश्चित्. The word in Sanskrit is कैश्चित् ("by some [teachers]"). "सूत्रकारैः कैश्चित्कथञ्चिदुदाहृतम् ।" Yes!! "सूत्रकारैः कैश्चित् कथञ्चित् उदाहृतम् ।" "कैश्चित्" is the instrumental plural of "किञ्चित्" / "कश्चित्"! "कैश्चित् सूत्रकारैः" matches perfectly! So the text intended is 100% `कैश्चित्कथ

उच्यते, वेदेनैवापेक्षितरूपे वाक्यशेषे समर्पिते निष्प्रमाणलौकिकशेषकल्पनं न युज्यते । तस्माद्वैदिक एव ' निर्भक्तः ' इत्यादिः शेषः ' अस्मादन्नाद् ' इत्यत्रानुषञ्जनीयः ' अस्यै प्रतिष्ठायै ' इत्यत्र च । नन्वध्याहारानुषङ्गयोः को विशेषः ? उच्यते, अध्याहारो लौकिकः, अनुषङ्गस्तु वैदिक इति । प्रयोजनमेतच्चिन्तायाः अध्याहारविनाशे स्मार्तं प्राय- श्चित्तम्, अनुषङ्गविनाशे तु श्रौतमिति । एवमूहप्रवरनाम्नां लौकिकत्वं न मन्त्रत्वम् । " सन्ते वातेन गच्छताम् " (६-१०) इत्यत्र गच्छतामित्येतत्पदमेकवचनान्तत्वात्समग्राङ्गानि यजत्रैरित्यत्रा- न्वेतुमयोग्यत्वान्नानुषज्यते, तद्व्यवधायेन बुद्धिसन्निध्यभावाच्च " सं यज्ञपति- राशिषा " इत्यत्रापि नानुषज्यते । तेनानयोर्गच्छन्तां गच्छतामित्याध्या

५४ | कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।

इत्यनयो 'र्यज्ञमारभे' इति, “ वातात् ” ( ४-६ ) इत्यस्यां यज्ञमिति, “ त्वे रायः ” ( ४-२२ ) सन्तु “ मे रायः ” ( ४-२२ ) सन्त्विति, “प्रजाभ्यः” ( ४-२५ ) बध्नामीति । हविर्धाने स्थूणानिखनने विप्लवे “ त्वा ” ( ५-१८ ) हन्मीति, ' तन्नो सहास्तु ' ( ८-५-१८ ) ' तन्मेऽस्त्विति ' च ( ८-७-२१ ) स्तुत्याम् । सोममाने “ इन्द्राय त्वा ” ( ६-३२ ) इति पञ्चसु ' मिये ' इति । “ देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यः ” ( ३-७ ) ' उपमार्ज्मि ' इति । ग्रहसादनम- न्त्रेषु “ प्राणायत्वा ” ( ७-३३ ) इत्यादिषु साकाङ्क्षेषु सर्वत्र सादयामि ' इति, ग्रहग्रहणमन्त्रेषु च सर्वेषु साकाङ्क्षेषु ' गृह्णामि ' इति, उपांश्वन्तर्यामा- ग्रयणोक्थ्यध्रुववर्जम् ( ७-१, ७-४, ७-२०, ७-२२, ७-२५ ) शुक्रामन्थि- सादने ' सादयामि ' इत्यस्याभावः ( ७-१२, ७-१६ ) । महावीरसम्भरणे पिण्डादेः आदाने “ मखाय त्वा शीर्ष्णे ” ( ३७-३ ) ' आददे ' इति ' परिगृह्णामि ' इति वा, सम्भाराभिमर्शने “ मखाय त्वा मखस्य त्वा शीर्ष्णे ” ( ३७-४ ) अभिमृशामि, निधाने ( ३७-४, ७ ) ' निदधामि ' इति, संसर्गे ( ३७-७ ) ' संसृजामि ' इति, करणे ( ३७-७ ) ' करोमि ' इति, अन्ति- माभिमर्शने ( ३७-७ ) ' अभिमृशामि ' इति, श्लक्ष्णने ( ३७-८ ) ' श्लक्ष्णयामि ' इति, प्रदहने ( ३७-९ ) ' प्रदहामि ' इति, “ ऋजवे त्वा ” ( ३७-१९ ' उद्धृपामि ' इति, अजापयोऽवसेके ( ३७-१० ) ' अवसि- ञ्चामि ' इति, “ यमाय त्वा ” ( ३७-११ ) इत्यादिषु ' प्रोक्ष्यामि ' इति, “ मधु मधु मधु ” ( ३७-१३ ) ' आधुनोमि ' ' उपवाजयामि ' इति वा । चयने प्राणभृच्छन्दस्याविराजामुपधानमन्त्रेषु (१३-५४, १४-१८, १५-४) मया ' उपधीयते ' इत्यध्याहारः । प्राणभृत्सु पञ्चस्वपि कण्डिकासु ( १३-५४, ५५ ५६, ५७, ५८ ) दशमे-दशमे मन्त्राऽध्याहाराभावः ' गृह्णामि ' इत्यनेन निरा- काङ्क्षत्वात् ; “ आशुस्त्रिवृत् ” इति कण्डिकापठितेषु “ धर्मे चतुष्टोमः ” इत्यन्तेषु च ( १४-२३ ) ' मया उपधीयते ' इति; वालखिल्यासु च “आयुषे त्वा ” ( १४-२१ ) इत्यादिषु ' त्वान्तेषु ' अष्टासु मन्त्रेषु ' उपधामि ' इति; “ यन्त्रीराड् ” (१४-२२ ) इत्यत्र ' असि ' इति “ मूर्द्धासि राड् ” ( १४-२१ ) इत्यत्र ' असि ' इति दर्शनात् अस्याप्यनेन समानार्थत्वात्, पशुशिरसि नासिकयोश्चक्षुषोश्च हिरण्यशकलप्रासने 'प्रास्यामि' इत्यध्याहारश्चतुर्षु मन्त्रेषु “ ऋचे त्वा ” (१३-३९ ) 'प्रास्यामि' इत्यादि, “अग्निर्ज्योतिषा ” (१३-४० ) इत्यस्यां 'अस्तु' इति, पशुशिरस उद्धरणे सहस्राय त्वा

-१३-१३)->(४-१३-१३) ॥ ४ ॥`

Let's check line 18: त्, यतस्तमेवार्थं वक्तुं शक्नोति नार्थान्तरम् । यथा “उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति” Wait, the quote: “उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति” or “ उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति ”? There is a space: “ उरुप्रथा उरुप्रथस्वेति ” or without space? There's a space after “.

Line 19: ( १-२२ ) अयं प्रथनमेवाभिधातुं समर्थः, अतस्तत्रैव विनियुज्यते ।

Line 2: ( १३-४० ) ' उद्गृह्णामि ' इति, हिरण्यशकलप्रोक्षणे पञ्चमे मन्त्रे ' सहस्राय Line 3: त्वा प्रोक्षामि ' इति, “अश्मन्” ( १७-१ ) ' ते क्षुदस्तु ', “ मयि ते ” Line 4: ' ऊर्गस्तु ' इति । वाजपेये, ऐन्द्रेषु ग्रहेषु ( ९-२, ९-४ ) ग्रहणे नाध्याहारः, Line 5: `अन्येषु सर्वेष्वपि ग्रहणे सादने च ' गृह्णाम

५६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । अनियमं वात्स्यः ॥ १ । ३ । ६ ॥ वात्स्य आचार्यो मन्त्रप्रयोगस्य कालानियमं ब्रवीति । पूर्वं क्रियमाणे कृते वा कर्मणि मन्त्रः पठितव्य इति । मन्त्रस्य कर्माभिधायकत्वमेवमपि भवत्येव ॥ ६ ॥ सिद्धान्तमाह— आदिं त्वाचार्याः ॥ १ । ३ । ७ ॥ तुशब्दो वात्स्यमतनिरासार्थः । आचार्याः सर्वेऽपि मुनयः कर्मण आदि- मेव मन्त्रान्तैः सह योजयन्ति, नानियमः । यतो मन्त्रेण स्मृतं कर्म कर्त्तव्यम् । तदुक्तम्— ╳अनुष्ठाने पदार्थानामवश्यम्भाविनी स्मृतिः । अनन्यसाधनानन्यकार्यैर्मन्त्रैः प्रसाध्यते ॥ नतावदनुष्ठानवेलायामस्मृतः कश्चिदपि पदार्थः शक्यः कर्तुमित्यवश्यम्भा- विन्या स्मृत्या योग्यसाधनमात्रापेक्षणाद्यत्किञ्चिद् ब्राह्मणपदार्थानुसन्धानं वा पूर्वपदार्थप्रत्यवेक्षणं वा सूत्रग्रन्थो वा आत्मीयग्रहणैकवाक्यानि वोपद्रष्टा वा साधनं ग्रहीतुमारभते । तत्रानन्यप्रयोजनात्प्रकरणे पठ्यमानान्नान्यत्किमप्येभिः कर्त्तव्यमित्येवं प्रयोगवचनेन गृह्यमाणान्मन्त्रानुपलभ्य यादृशेन वाक्येन स्मृतिः कर्तुमाकाङ्- क्ष्यते तादृग्रूपा एत इति विदित्वा लिङ्गमकरणानुमितया श्रुत्या विनियोगे सत्य- भिधानार्थता विज्ञायते । ततश्चोपायान्तराण्यप्रमाणकत्वान्निवर्तन्ते । नियमाद्दृष्ट- सिद्धिश्च मन्त्रैरेव स्मृतं कर्म कृत्वाऽभ्युदयकारि भवतीत्यवधार्यते । यत्र च मन्त्रास्तत्र विधिवाक्येनैव तदसम्भवे उपायान्तरेणापि पदार्थ- स्मृतिः कार्या ॥ ७ ॥ त अद्युक्ताः ॥ १ । ३ । ८ ॥ ते मन्त्राः सूत्रमध्ये आद्युक्ता आदिमात्रेणोक्ताः सन्तः प्रयोगकाले सकलाः प्रयोज्याः । नतु सूत्रमध्ये यावानंश उच्यते तावन्मात्र इति ॥ ८ ॥ परादिना पूर्वान्तः ॥ १ । ३ । ९ ॥ परस्य मन्त्रस्य सूत्रोपात्तेनादना चिह्नभूतेन पूर्वस्य मन्त्रान्तो ज्ञेयः । ╳ अनुष्ठान इत्यारम्यवधार्यत इत्यन्तो ग्रन्थस्तन्त्रवार्तिकादक्षरश उद्धृत इति प्रतिभाति ।

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५७ नन्वेतन्न वक्तव्यम्, वाक्यलक्षणेनव मन्त्रान्तस्य सुगमत्वात् । सत्यम्, कचिद्वाक्यसमूहस्यैकमन्त्रत्वसिद्ध्यर्थं पुनरुच्यत इत्यदोषः । तद्यथा—"विश्वेषां देवानां भागधेयीस्थ " इति समाप्तेऽपि वाक्ये " अमूर्या उपसूर्ये " (६-२४) इत्यादि प्रयुज्यते । यथा वा अष्टगृहीतं जुहोति सन्तममुद्गृह्णन् " युञ्जानः " ( १६-२, ७) इति । अत्राष्टानामेकमन्त्रत्वम् । तथा " देवस्यत्वा " (३-२, ८) इत्यभ्रिमादाय इत्यत्र त्रयाणां मन्त्रत्वम् । चित्यं गच्छति " पश्चदिशः " ( १८-३, १८ ) इत्यादौ च ॥ ९ ॥ उपाꣳशु प्रयोगः श्रुतेः ॥ १ । ३ । १० ॥ तेषां यजुषां यजुर्वेदमन्त्राणां कर्मसु उपांशु प्रयोगो भवति । कुतः? श्रुतेः “ उच्चैर्ऋचा क्रियत उच्चैः साम्ना उपांशु यजुषा" इति शाखान्तरे श्रवणात् । स्वशाखायामपि " स उपाꣳशु यजुर्भिश्श्चरति " ( ४-६-७-१८) इत्यादि- श्रुतेश्च । अत्र तेभ्यस्त्रयो वेदा अजायन्त इति वेदान्प्रक्रम्य मध्ये "उच्चैर्ऋचा क्रियत " इत्यादीनि वाक्यानि पठित्वा पुनरपि वेदेनैवोपसंहारोऽस्ति । तेनात्र ऋगादयः शब्दा वेदोपलक्षकाः । तेन ऋचा ऋग्वेदेन विहितं साम्ना सामवेदेन विहितं चोच्चैः, यजुषा यजुर्वेदविहितं चोपांशु इति । अस्य सूत्रस्येष्टिपशुसोमव्यतिरिक्तं कर्माग्निहोत्रादिकं विषयः । एतेषु विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥ १० ॥ न सम्प्रैषाः ॥ १ । ३ । ११ ॥ सम्प्रैषा निगदाः 'प्रोक्षणीरासादय' 'अग्नीदग्नीन्विहर' 'यजमान वाचं यच्छ' (२-६-३४, ९-७-५, २-३-२) इत्येवमादयः, याजुर्वेदिका अपि सम्प्रैषा उपांशु न प्रयोज्याः । अन्यबोधनार्था हि ते । न चोपांशूच्चरितैरे- भिरन्यस्य बोधनं सम्भवति । तस्मात्त उच्चैरेव प्रयोज्याः ॥ ११ ॥ शाखान्तरे दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'बर्हिर्लुनाति' इति । तत्रेदं चिन्त्यते किं बर्हिःशब्दः संस्कारनिमित्त उत जातिनिमित्त इति । तत्र बर्हिःशब्दस्य शास्त्रे सर्वत्र संस्कृतेष्वेव तृणेषु प्रयोगात्, यूपाह्वनीयादिवत् संस्कारवाची बर्हिःशब्द इति प्राप्त आह—

५८ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । कौशं बर्हिः ॥ १ । ३ । १२ ॥ बर्हिः कौशम् । कुशा दर्भाः तस्येदं कौशम् । कुशमात्रमेव बर्हिःशब्दे- नोच्यते न संस्कारः । कुतः ? अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वाद्वर्हिःशब्दस्य । यत्र यत्र बर्हिःशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र जातिरित्यस्या व्याप्तेर्लोके वेदे च नास्ति व्यभिचारः । संस्कारव्याप्तेस्तु लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते, क्वचिद्देशविशेषे लौकिकव्यवहारे जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं बर्हिःशब्दः प्रयुज्यते ' बर्हि- रादाय गावो गताः' इति । तस्माज्जातिवाची बर्हिःशब्दः । असंस्कृतं कुशमात्रं बर्हिःशब्देनोच्यत इत्यर्थः । प्रयोजनम् - " बर्हींषि प्राञ्च्युदञ्चि च प्रास्यति " ( ६-२-१८ ) इत्यादौ संस्कारा न कर्तव्याः । स्मृतौ - कुशाभावे तु काशाः स्युः काशाः कुशसमाः स्मृताः । काशाभावे गृहीतव्या अन्ये दर्भा यथोचिताः ॥ दर्भाभावे स्वर्णरूप्यताम्रैः कर्मक्रियाः सदा । कुशाकाशशरा दूर्वा यवगोधूमबाल्वजाः ॥ सुवर्णं रजतं ताम्रं दश दर्भाः प्रकीर्त्तिताः । स्नाने होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे ॥ सपवित्रौ सदर्भौ वा करौ कुर्वीत नान्यथा । सर्वेषां वा भवेद् द्वाभ्यां पवित्रं ग्रथितं न वा ॥ सपवित्रः सदर्भो वा कर्माङ्गाचमनं चरेत् । नोच्छिष्टं तत्सदर्भं च दर्भोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ इति ॥ १२ ॥ अर्थात्परिमाणम् ॥ १ । ३ । १३ ॥ अग्न्यागारादौ वसोर्धारा होमे च स्रुचः स्रुवस्य च अर्थात्परिमाणं भवति । यावता परिमाणेनार्थः प्रयोजनं सिद्ध्यति तावत्परिमाणं भवतीत्यर्थः परिमाणा- न्तरस्यायुक्तत्वात् । प्रयोगाद्बहिरेव शुष्केष्टिवत् " वाजश्चमे " इत्यत आरभ्य “ षट् स्वाहा ” ( १८-१ तः २९ ) इत्येतत्पर्यन्तं पठित्वा कस्मिंश्चित्पात्रे सन्ततं घृतं स्रुक्प्रणालिकया निनीय तस्याज्यस्य तोलनाद्युपायेन परिमाणं निश्चि- त्य तावदाज्यं यावत्परिमाणायां स्रुचि याति तावत्परिमाणां तां स्रुचं कुर्यात् ।

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ५९

तस्याज्यस्य पञ्चमभागसङ्ग्राहकश्च स्रुवः कार्यः । एवं यदा षडब्दप्रत्याम्नाये पावकेष्टिवैश्वानरेष्ट्यादिकं क्रियते तदापि वेदेः पश्चाद्भागोऽर्थात्तावत्परिमाणो विपुलः कार्यों यावता अवरोक्तमुत्तर ५ हविषि ” ( १-१०-५ ) इति न्यायेन सर्वेषामुदक्संस्थमासादनं सम्भवति । तदनुसारेण प्राचीप्रमाणं पुरस्तात्तिर्यक्प्र- माणं च पादोनकल्पम् । तदुक्तं शतपथे-“ यावती स्वयं मनसा मन्येत तावतीं कुर्यात् ” ( १-२५-१४) इति । सूत्रे चोक्तम्-“ अपरिमिता वा ” ( ५- ३-१५) इति । अपरिमितशब्दोत्र प्रमाणानियमपर इति वक्ष्यामः । एवं बर्हिर्ब- र्हिर्द्रव्यपरिमाणानुक्तौ सर्वत्रोह्यम् ॥ १३ ॥ ( बन्धनानि विषमधातूनि ) अयुग्धातूनि यूनानि ॥ १ । ३ । १४ ॥ इध्मबन्धनबर्हिर्बन्धनार्थानि यूनानि सन्नहनानि रज्जवोऽयुग्धातूनि भव- न्ति । धातवस्तृणमुष्टिप्रक्षेपाः अयुजो विषमा एकत्रिपञ्चसप्तनवादिविषमसङ्ख्यया धातवो येषां तान्ययुग्धातूनि । तथाचापस्तम्बः “ त्रिधातु पञ्चधातु वा शुल्वं करोति” इति । शुल्वं रज्जुमित्यर्थः । “ पञ्चविंशतिकुशमयानि यूनानि ” इति यज्ञपार्श्वे । तथा “ समूलानाममूलानां वा दर्भाणां पूर्ववत् शुल्वं कृत्वोदगग्रं निधायेती”ध्मप्रस्तावे । मानवे च “ शुल्वं प्रतिदधात्ययुग्धातु प्रदक्षिणम्”ति । तित्तिरिसूद्रे “ अथ त्रिरन्वाहितं शुल्वं कृत्वे”ति ॥ १४ ॥ अथ बर्हिषो बन्धनप्रकारमाह- ( बर्हिषां बन्धनप्रकारः ) प्रागग्रे यून उदगग्रं बर्हिराचनोति ॥ १ । ३ । १५ ॥ प्रागग्रे यूने प्रागग्रे संनहने बन्धनार्थीयां रज्जौ उदगग्रं बर्हिराचिनोति बन्धनार्थं स्थापयति ॥ १५॥ अथेध्मबन्धनस्य प्रकारमाह- ( इध्मबन्धनप्रकारः ) उदगग्रे प्रागग्रमिध्मम् ॥ १ । ३ । १६ ॥ आचिनोतीत्यनुवर्तते । उदगग्रे यूने सन्नहने प्रागग्रमिध्ममाचिनोति बन्ध- नार्थं निदधाति ॥ १६॥

६० कात्यायनश्रौतसूत्रम् । प्रत्यग्ग्रन्धीनवगूहति ॥ १ । ३ । १७ ॥ इध्मबर्हिर्बन्धनार्थानां यूनानां ग्रन्थिमवगूहति, यूनेन गाढं बध्वा यूनस्याग्र- मूले सङ्कल्प्य प्रदक्षिणमावेष्ट्य इध्मबर्हिषोरग्रभागे प्रोतयित्वा पश्चादिति तयो- र्मूलभागे अवगूहति प्रेरयति । प्रत्यक् शब्देन इध्मबर्हिषोः पश्चाद्भागो मूलभाग इत्युच्यते । दिग्वाचिनो बर्हिष्युदगग्रे निहिते असम्भवात् । काठके " ग्रन्थिं कृत्वा पुरस्तात्प्रत्यञ्चमपकर्षति" इति । मानवे—"शुल्वस्यान्तौ समायम्य पूषाते ग्रन्थिमिति प्रदक्षिणमावेष्टयति पश्चात्प्राञ्चमपकर्षति" इति । तैत्तिरीयेऽपि "पश्चात्प्राञ्चमुपगूहतीति" इति । आपस्तम्बः—"पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिमुपगूहति पश्चाद्वा प्राञ्चम्" इति ॥१७॥ ( इध्मस्याष्टादशत्वादिपालाशत्वादिकम् ) अष्टादशेध्मं परिधिवृक्षाणाम् ॥ १ । ३ । १८ ॥ परिधीनां वृक्षाः पालाशवैकङ्कतादयः परिवृक्षाः, तेषां परिधिवृक्षाणां सम्बन्धनमष्टादशसङ्ख्यकाष्ठकमिध्मं कुर्यात् । मानवे—"समृद्धैरिध्मैः पालाशं खादिरं रौहीतकं वाष्टादशदार्विध्मं संनह्यति, त्रींश्च परिधीन् यो यज्ञियवृक्षस्तस्य " इति । काठके—"अष्टादशदारुं शुष्कं समानवृक्षस्य संनह्यति विंशतिमिष्टौ पशुबन्धे च" इति । अत एव सामिधेनीवृद्धौ काष्ठवृद्धिर्भवति ह्रासे च ह्रासो न भवति पित्र्यादौ । तथाहापस्तम्बः—"सामिधेनीवृद्धौ काष्ठानि वर्धन्ते प्रकृतितो ह्रसमा- नासु प्रकृतिवत्" इति । उपसत्सु तु "मात्रावदिध्मवर्हिः" (८-२-२४) इतिवचनाद्ध्रासः । इध्मप्रमाणं चारत्निरिति यज्ञपार्श्वे निगमे च । प्रादेशद्वयमिध्मस्य प्रमाण- मिति कात्यायनः (कर्मप्रदीपे. १-८--१९) तथा—"समित्पवित्रं वेदं च त्रयं प्रादेशसम्मितम् । इध्मस्तु द्विगुणः कार्यः परिधिस्त्रिगुणः स्मृतः ॥ स्मार्ते प्रादेश इध्मो वा द्विगुणः परिधिस्ततः ॥" इति ॥१८॥

े->तस्मिन्पक्षे. Let's write तस्मिन्पक्षे(orतस्मिन्यक्षे? No, 'तस्मिन्यक्षे' makes no sense in Sanskrit, 'पक्षे' is the universal word for 'in that pakṣa/view', contrast with 'एकमेवेदं सूत्रम्... एके आचार्या विकल्पेन... अत एवंविधमेकीयमतम्—यदेकविंशतिकाष्ठक इध्मः । तस्मिन्पक्षे चेध्मादेव त्रीणि काष्ठान्यादाय परिधिपरिधानमिति ॥'). * It is definitely तस्मिन्पक्षे. * Line 18: देव त्रीणि काष्ठान्यादाय परिधिपरिधानमिति ॥ * Line 19:बन्धनान्तरमिध्मबर्हिषोर्भूयौ निधानं न कार्यम् । आपस्तम्बसूत्रे “अनधो * Wait! Let's re-examineभूयौvsभूमौ! * Look at बन्धनान्तरमिध्मबर्हिषोर्भूयौvsभूमौ: * Wait, look at the letter: is it मorय? * Wait! Look at यinकार्यम्: it has the notch on the left! * In भू...: it has य`