सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

अष्टादशः सर्गः ४१७

अष्टादशः सर्गः ४१७

त्वं कारणानि भूतानि, तेषां कारणानि भूतसूक्ष्माणि परमाणवो वा तेषां कारण- कारणानां कारणं प्रकृत्यादिद्वारोत्पत्तिस्थानम्। अत्र सर्वत्र 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इति श्रुतिः प्रमाणमिति भावः ॥ ३५ ॥

हिन्दी—हे भगवन्! आप स्थावर (अचर) और जङ्गम (चर) प्राणियों- के संहारक हैं। आपसे समस्त लोक प्राणधारण करता है। आप योगियोंके प्रवर्तक कर्म और उनके भोगका निवारण करते हैं, अर्थात् उनके बन्धको छुड़ाते हैं। आप पञ्चमहाभूत और उनके कारण भूतसूक्ष्म (शब्द स्पर्शा) आदिके कारण हैं ॥ ३५ ॥

रक्षोभिः सुरमनुजैर्दितेः सुतैर्वा यल्लोकेष्वविकलमाप्तमाधिपत्यम्।
पाविन्याः शरणागतातिहारिणे तन्माहात्म्यं भव भवते नमस्क्रियायाः॥

मल्लि०—रक्षोभिरिति । रक्षोभी राक्षसैः सुरमनुजै. सुराश्च मनुजाश्च तैर्देवमनुष्यैर्दितेः सुतैर्दैत्यैर्वा लोकेषु यदविकलं संपूर्णमाधिपत्यमाप्तं प्राप्तं, तत् हे भव ! शरणागतानामार्तिहारिणे दुःखनाशकाय भवते तुभ्यं नमस्क्रियायाः । 'नमःस्वस्ती-'त्यादिना चतुर्थी । पाविन्याः पापहारिण्या माहात्म्यं सामर्थ्यम् । 'न कश्चाप्युन्नतस्ते भवति शिरसस्त्वय्यवनतिः' इति भावः । प्रहर्षिणीवृत्तम् ॥ ३६॥

हिन्दी—हे भव (शिवजी)! राक्षस, देवता, मनुष्य अथवा दैत्य इन सभीने लोकमें जो सम्पूर्ण आधिपत्य पा लिया वह शरणागतोंके दुःखनाशक आपको किये गये पापनाशक नमस्कार कर्मका सामर्थ्य है ॥ ३६ ॥

अथाष्टमूर्तिषु काश्चित्स्तुवन् वायुमूर्ति तावदाह—

तरसा भुवनानि यो बिभर्ति ध्वनति ब्रह्म यतः परं पवित्रम्।
परितो दुरितानि यः पुनीते शिव तस्मै पवनात्मने नमस्ते ॥ ३७ ॥

मल्लि०—तरसेति । यः पवनः । तरसा बलेन । 'तरसी बलरंहसी' इति विश्वः । भुवनानि बिभर्ति प्राणात्मना धारयति । यतो यत्प्रेरणात् पवित्रं परं परमं ब्रह्म वर्णात्मकं ध्वनति नदति । 'सोदीर्णो मूर्धन्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्णाञ्जनयते' इति वचनात् । यः पवनः परितो दुरितानि पातकानि पुनीते शोधयति । नाशयतीति यावत् । हे शिव ! तस्मै पावयतीति पवनो वायुः स एवात्मा यस्य तस्मै पवनात्मने ते तुभ्यं नमः । वृत्तमुक्तम् ॥ ३७ ॥

२७ कि०

४१८ | किरातार्जुनीयम्

हिन्दी— हे शिवजी ! जो वायुदेव बलसे लोकोंका धारण करते हैं, जिसकी प्रेरणासे पवित्र परम ब्रह्म ध्वनित होता है जो वायुदेव चारों ओरसे पातकोंको नष्ट करते हैं, ऐसे पवित्र करनेवाले वायुस्वरूप आपको नमस्कार है ॥ ३७ ॥

भवतः स्मरतां सदासने जयिनि ब्रह्ममये निषेदुषाम् ।
दहते भवबीजसंततिं शिखिनेऽनेक शिखाय ते नमः ॥ ३८ ॥

मल्लि० — भवत इति। जयिनि जयशीले सर्वोत्कृष्टे ब्रह्ममये ब्रह्मप्रदाने। तत्प्राप्त्युपायत्वात्। सदासने सम्यगासने। योगासन इत्यर्थः। निषेदुषामुपविष्टानां भवतः स्मरतां भवन्तं ध्यायताम्। 'अधीगर्थे-'त्यादिना शेषे कर्मणि षष्ठी। भवबीजसंततिं संसारनिदानकर्मसंघातं दहते भस्मीकुर्वतेऽनेक शिखाय बहुज्वालाय शिखिने वह्निमूर्तये ते तुभ्यं नमः ॥ ३८ ॥

हिन्दी— जयशील ब्रह्म प्रदानमें योगासनमें बैठे हुए आपका स्मरण करते हुए योगियोंका संसारके हेतु कर्मसमूहका दाह करते हुए अनेक ज्वालाओंसे युक्त अग्निस্বরূপ आपको नमस्कार है ॥ ३८ ॥

अथ जलमूर्तिं स्तौति—
आबाधामरणभयार्चिषा चिराय प्लुष्टेभ्यो भव महता भवानलेन ।
निर्वाणं समुपगमेन गच्छते ते बीजानां प्रभव नमोऽस्तु जीवनाय ॥ ३९ ॥

मल्लि०— आबाधेति। भव ! बीजानां प्रभव ! कारणभूत ! 'जीवानाम्' इति पाठे तेषां तत्प्रतिबिम्बत्वादिति भावः। आवाधाऽध्यात्मिकादिदुःखं मरणं पञ्चत्वं ताभ्यां भयं तदेवाचिर्यस्य तेन महता भवानलेन संसाराग्निना चिराय चिरं प्लुष्टेभ्यो दग्धेभ्यः समुपगमेन संसेवया निर्वाणं संतापशान्तिं यच्छते ददते जीवयतीति जीवनं तस्मै जीवनाय जलात्मने ते तुभ्यं नमः ॥ ३९ ॥

हिन्दी— हे शिवजी ! हे बीजोंके कारणस्वरूप ! आध्यात्मिक आदि दुःख और मरणसे भयरूप ज्वालासे युक्त, महान् संसाररूप अग्निसे बहुत समय तक जले हुए लोगोंको सेवासे निर्वाण ( सन्तापकी शान्ति ) देते हुए और जीवित करते हुए जलस्वरूप आपको नमस्कार है ॥ ३९ ॥

इदानीं नभोमूर्तिं स्तौति—
यः सर्वेषामावरीता वरीयान् सर्वैर्भाविर्नावृतोऽनादिनिष्ठः ।
मार्गातीतायेन्द्रियाणां नमस्तेऽविज्ञेयाय व्योमरूपाय तस्मै ॥ ४० ॥

अष्टादशः सर्गः | ४१९

अष्टादशः सर्गः४१९

**मल्लि०—**य इति । भवेत्यनुवर्तते । भवत्यस्मादयं प्रपञ्च इति भवस्तत्संबुद्धौ सकलजगज्जनकेति यावत् । वरीयानुरुतरः विभुरित्यर्थः । ‘प्रियस्थिरे—’त्यादिना ‘उरु’ शब्दस्य वरादेशः । यस्त्वं सर्वेषां वस्तूनां आवरीताऽऽच्छादयिता । वृणोतेस्तृच्प्रत्ययः । सर्वैर्भावैः पदार्थैनावृतः केनापि कदाचिदप्यनावृतः, स्वयं व्यापकत्वादिति भावः । अविद्यमाने आदिनिष्ठे उत्पत्तिनाशे यस्यासावनादिनिष्ठो नित्यः ‘निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः’ इत्यमरः । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां मार्गमतीतागतीन्द्रियाय । अत एव अविज्ञेयायापरिच्छेद्याय तस्मै व्योमरूपाय ते तुभ्यं नमः ॥ ४० ॥

**हिन्दी—**प्रपञ्चोंको उत्पन्न करनेवाले हे भव (शिवजी) ! विभु आप जो सकल पदार्थोंका आच्छादन करनेवाले हैं परन्तु किसीसे भी स्वयम् आच्छादित नहीं होते हैं, उत्पत्ति और नाशसे रहित नित्य हैं, नेत्र आदि इन्द्रियोंके मार्गका अतिक्रमण किये हुए अत एव अविज्ञेय ऐसे आकाशस्वरूप आपको नमस्कार है ॥ ४० ॥


अणीयसे विश्वविधारिणे नमो नमोऽन्तिकस्थाय नमो दवीयसे ।
अतीत्य वाचां मनसां च गोचरं स्थिताय ते तत्पतये नमो नमः ॥

**मल्लि०—**अणीयस इति । भवेत्यनुवर्तते हे भव ! अणीयसे सूक्ष्मतराय तथापि विश्वधारिणे जगद्धारकाय ते तुभ्यं नमः । अन्तिकस्थायान्तर्यामितया संनिकृष्टाय सते । तथापि दवीयसे दुर्ग्रहत्वाद् दूरतराय ते तुभ्यं नमः । वाचां मनसां च गोचरं विषयम् अतीत्य स्थितायावाङ्मनसगोचराय । तत्पतये तेषां वाङ्मनसानामध्यक्षाय । तदध्यक्षस्तैरेव न दृश्यत विरोधः । ते तुभ्यं नमो नमः । ‘चापले द्वे भवत इति वक्तव्यम्’ इति द्विरुक्तिः । संभ्रमेण, प्रवृत्तिश्चापलम्’ इति काशिका । भक्त्युद्रेकाच्च संभ्रमः । विरोधाभासोऽलंकारः ॥ ४१ ॥

**हिन्दी—**हे शिवजी ! अतिशय सूक्ष्म होकर भी विश्वका धारण करनेवाले आपको नमस्कार है, अन्तर्यामी होनेसे निकटमें रहे हुए परन्तु दुर्ग्रह होनेसे अति दूर रहे हुए आपको नमस्कार है, वचन और मनसे अप्राप्य होकर भी उनके अध्यक्ष ऐसे आपको नमस्कार है, नमस्कार है ॥ ४१ ॥


असंविदानस्य ममेश संविदां तितिक्षितुं दुश्चरितं त्वमर्हसि ।
विरोध्य मोहात्पुनरभ्युपेयुषां गतिर्भवानेन दुरात्मनापि ॥ ४२ ॥

**मल्लि०—**असंविदानस्येति । संविदां ज्ञानानामीश ! ‘ईशानः सर्वविद्यानाम्’

४२० | किरातार्जुनीयम्

इति श्रुतेरिति भावः । 'प्रेशोऽधिवांश्चत्सःवत्' इत्यमरः । असंविदानस्याजानतः । 'समो गम्यृच्छीत्यादिना विदेः संपूर्वादकर्मकाच्छानच्प्रत्ययः । मम दुश्चरितं शस्त्रप्रयोगरूपं दुश्चेष्टितं तितिक्षतुं सोढुम् । तिजेः सन्नन्तात्तुमुन्प्रत्ययः । त्वमर्हसि योग्योऽसि । ननु तव महानपराधः कथं सोढव्यस्तत्राह-विरोध्येति । मोहादज्ञानात् विरोध्य वैरमुत्पाद्य पुनरभ्युपेयुषां पश्चाच्छरणागतानां दुरात्मनामपि भवानेव गतिः। त्वं हि शरणागतानामपराधं न गणयसीत्यर्थः ॥ ४२ ॥

हिन्दी--हे जीवोंके स्वामिन् ! ज्ञानसे रहित मेरे शस्त्रप्रहाररूप दुश्चरित्रको सहन करनेके लिए आप योग्य हैं, अज्ञानसे विरोधको उत्पन्न करके फिर शरणमें आनेवाले दुरात्माओंके भी आप ही गति हैं ॥ ४२ ॥

संप्रति वरं याचते—

आस्तिक्यशुद्धमवतः प्रियधर्म ! धर्मं धर्मात्मजस्य विहितागसि शत्रुवर्गे ।
संप्राप्नुयां विजयमीश यया समृद्ध्या तां भूतनाथ विभुतां वितराहवेषु ॥

मल्लि०— आस्तिक्येति । प्रियो धर्मो यस्यासौ प्रियधर्मः 'समासान्तो विधिरनित्यः' इति न समासान्तोऽनिच्प्रत्ययः । परलोके मतिरस्तीत्यास्तिकः पारलौकिकः। 'अस्ति नास्तिदिष्टमि-'ति ठक् । तस्य भाव आस्तिक्यं विश्वासस्तेन शुद्धं विमलं धर्मं वैदिकाचारम् । अवतः पालयतो धर्मात्मजस्य युधिष्ठिरस्य विहितागसि कृतापराधे शत्रुवर्गे शत्रुवर्गविषये हे ईश ! यया समृद्ध्याऽस्त्रवैभवेन विजयं संप्राप्नुयां भजेयम् । हे भूतनाथ ! आहवेषु तां विभुतां विभूतिमस्त्रविद्यां वितर देहि ॥ ४३ ॥

हिन्दी--हे स्वामिन् ! हे भूतनाथ ! हे धर्मको प्रिय माननेवाले ! आस्तिकतासे शुद्ध धर्मकी रक्षा कराते हुए युधिष्ठिरपर अपराध किये हुए शत्रुसमूहपर जिस अस्त्रवैभवसे विजयको प्राप्त करूँगा, युद्धमें उस विभुता (अस्त्र-विद्या) का प्रदान कीजिए ॥ ४३ ॥

इति निगदितवन्तं सूनुमक्ष्णोर्मघोनः प्रणतशिरसमीशः सादरं सान्त्वयित्वा ।
ज्वलदनलपरीतं रौद्रमस्त्रं दधानं धनुरुपपदमस्मै वेदमभ्यादिदेश ॥ ४४॥

मल्लि०— इतीति । इत्युक्तैर्निगदितवन्तं प्रणतशिरसं मघोन इन्द्रस्य सूनुमर्जुनम् । ईशो महादेवः सादरं यथा तथा सान्त्वयित्वोपसान्त्व्य, अस्मै अर्जुनाय ज्वलताऽनलेन तेजसा परीतं व्याप्तं रौद्रं रुद्रदेवतार्कं पाशुपतमस्त्रं दधानं धनुरुपपदं

अष्टादशः सर्गः

अष्टादशः सर्गः ४२१

‘धनुःशब्दोपपदं वेदम्’ । ‘धनुर्वेदमित्यर्थः । अभ्यादिदेश ददौ । अध्यापयामासेत्यर्थः । ‘धनुरुपपदवेदम्’ इत्यत्र धनुरुपपदत्वं ‘वेद’ शब्दस्य न तु संज्ञिनस्तदर्थस्येति संज्ञायाः संज्ञिगतत्वाभावादवाच्यवचनदोषमाहुरालंकारिकाः । तदुक्तम्—‘यदेवावाच्यवचनमवाच्यवचनं हि तत्’ । इति । समाधानं तु धनुःशब्दविशेषितेन ‘वेद’ शब्देन शब्दरत्नेनेत्यर्थः । पत्रोपदेशयोग्यो धनुर्वेदो लक्ष्यत इति कथंचित्संपाद्यम् ॥

हिन्दी—ऊंचे स्वरसे ऐसा कहते हुए प्रणाम करनेवाले इन्द्रपुत्र अर्जुनको शिवजीने आदरपूर्वक सान्त्वना देकर उनको जलते हुए तेजसे व्याप्त रुद्र देवतावाले पाशुपत अस्त्रको धारण करते हुए धनुर्वेदको पढ़ाया ॥ ४४ ॥

स पिङ्गाक्षः श्रीमान् भुवनमहनीयेन महसा
तनुं भीमां बिभ्रत्त्रिगुणपरिवारप्रहरणः ।
परीत्येशानं त्रिः स्तुतिभिरुपगीतः सुरगणैः
सुतं पाण्डोर्वीरं जलदमिव भास्वानभिययौ ॥ ४५ ॥

मल्लि०—स इति । पिङ्गाक्षः पिङ्गलाक्षः श्रीमान् शोभावान् भुवनमहनीयेन लोकपूज्येन महसा तेजसा भीमां तनुं बिभ्रत् । त्रिगुणस्त्रिशिखः परिवारः आकारो यस्य तत् त्रिगुणपरिवारं त्रिशूलं तदेव प्रहरणमायुधं यस्य स तथोक्तः । 'सूर्यपक्षे तु-गुणत्रयपरिवारस्त्रय्यात्मक इति योज्यम् । स धनुर्वेदः सुरगणैः स्तुतिभिरुपगीतः सन् । ईशानं शिवं त्रिस्त्रिवारम् । ‘द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्’ इति सुच्प्रत्ययः । परीत्य प्रदक्षिणीकृत्य वीरं पाण्डोः सुतमर्जुनम् । भास्वान् सूर्यो जलदमिव । अभिययौ । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ४५ ॥

हिन्दी—पीले नेत्रोंवाले, शोभासम्पन्न, लोकमें पूजनीय तेजसे भयङ्कर शरीर को धारण करते हुए, त्रिशूलरूप बायुध लिए हुए, (सूर्य पक्षमें वेदत्रयीरूप), वह धनुर्वेद देवसमूहसे स्तुतिसे गाया जाता हुआ शिवजीको तीन वार प्रदक्षिणा कर वीर पाण्डुपुत्र अर्जुनके जैसे सूर्य मेघके पास जाते हैं उसी तरह सम्मुख गया ॥ ४५ ॥

अथ शशधरमौलेरभ्यनुज्ञामवाप्य
त्रिदशपतिपुरोगाः पूर्णकामाय तस्मै ।
अवितथफलमाशीर्वादमारोपयन्तो
विजपि विविधमस्त्रं लोकपाला वितेरुः ॥ ४६ ॥

४२२ किरातार्जुनीयम्

मल्लि०—अथेति। अथ शशधरमौलिवरप्रदानान्तरं त्रिदशपतिपुरोगा इन्द्रादयो लोकपालाः शशधरमौलेः शम्भोः अभ्यनुज्ञामवाप्य पूर्णकामाय तस्मै पाण्डवाय अवितथफलममोघफलम् आशीर्वादमारोपयन्तः प्रयुञ्जाना विजयि जयशीलं विविधं नानाविधम् अस्त्रमैन्द्रादिकं वितेरुर्ददुः। मालिनीवृत्तम् ॥ ४१ ॥

हिन्दी—तब शिवजीके अर्जुनको वर देनेके अनन्तर इन्द्र आदि लोकपालोंने शिवजीकी आज्ञा पाकर पूर्ण कामनासे युक्त अर्जुनको अमोघ फलवाला आशीर्वाद देकर जयशील और अनेक प्रकारके इन्द्राऽस्त्र आदिका वितरण किया ॥ ४६ ॥

असंहायोत्साहं जयिनमुदयं प्राप्य तरसा
धुरं गुर्वीं वोढुं स्थितमनवसादाय जगतः ।
स्वधाम्ना लोकानां तमुपरि कृतस्थानममरा-
स्तपोलक्ष्म्या दीप्तं दिनकृतमिवोच्चैरुपजगुः ॥ ४७ ॥

मल्लि०—असंहायोत्साहमिति। तरसा बलेन वेगेन च जयिनं जयशीलमुदयमस्त्रलाभरूपमभ्युदयम्। अन्यत्र,—उदयाद्रिं च प्राप्य, असंहायोत्साहं संहर्तुमशक्यमुद्योगं जगतोऽनवसादाय क्षेमाय गुर्वी धुरं दुष्टनिग्रहभरं तमोपसंहाररूपं च भारं वोढुं स्थितम्। स्वधाम्ना स्वतेजसा लोकानामुपरि कृतस्थानं कृतपदम्। अन्यत्र, उपरि वर्तमानम्। तपोलक्ष्म्या दीप्तं तं पाण्डवम्। अमरा इन्द्रादयो दिनकृतं सूर्यमिबोच्चैरुपजगुः साधु महाभाग्योऽसीति तुष्टुवुः। शिखरिणी वृत्तम् ॥ ४७ ॥

हिन्दी—बलसे और वेगसे भी जयशील उदय अस्त्र-लाभरूप अभ्युदय, (सूर्यपक्षमें उदयपर्वत) को प्राप्त कर संहार करनेके लिए अशक्य उद्योगको लोकके कल्याणके लिए गौरवपूर्ण (सूर्यपक्षमें अन्धकार निवारणरूप गौरवपूर्ण) भारको वहन करनेके लिए स्थित, अपने तेजसे लोकोंके ऊपर स्थान किये हुए (सूर्यपक्षमें ऊपर रहे हुए) तपस्या सम्पत्तिसे प्रदीप्त अर्जुनकी इन्द्र आदि देवताओंने सूर्यके समान स्तुति की ॥ ४७ ॥

व्रज जय रिपुलोकं पादपद्मानतः सन्
गदित इति शिवेन श्लाघितो देवसंघैः ।
निजगृहमथ गत्वा सादरं पाण्डुपुत्रो
धृतगुरुजयलक्ष्मीर्धर्मसूनुं ननाम ॥ ४८ ॥

इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीयेऽष्टादशः सर्गः ।

अष्टादशः सर्गः | ४२३

अष्टादशः सर्गः | ४२३

मल्लि०—व्रजेति । शिवेन व्रज स्वपुरं गच्छ, रिपुलोकं जयेति गदित उक्तः । यतः पादपद्मानतः शिवपादपङ्कजानतः सन्, तथा देवसंघैः श्लाघितः स्तुतोऽत एव धृता गुर्वी जयलक्ष्मीर्येन स पाण्डुपुत्रोऽर्जुनो निजगृहं स्वाश्रमं गत्वा प्राप्य, अथ सादरं यथा तथा धर्मसूनुं युधिष्ठिरं ननाम नमश्चक्रे ॥ ४८ ॥

इति मल्लिनाथकृतव्याख्यायां घण्टापथसमाख्यायामष्टादशः सर्गः समाप्तः ।

•

हिन्दी—शिवजीसे—'जाओ और शत्रुसमूहको जीत लो' ऐसा कहे गये तथा शिवजीके चरणकमलोंमें प्रणाम करते हुए और देवसमूहसे स्तुतिके विषय होकर एवम् महती जयलक्ष्मीका धारण किये हुए अर्जुनने अपने आश्रममें पहुँचकर धर्म-पुत्र युधिष्ठिरको आदरपूर्वक प्रणाम किया ॥ ४८ ॥

किरातार्जुनीय महाकाव्यमें अठारहवें सर्गका अनुवाद समाप्त हुआ ।

नमो भगवते सूर्यनारायणाय नमो नमः ।

•

पञ्चदशसर्गे स्थितानां चित्रबन्धानामुद्धारः

गोमूत्रिकाबन्धः ( १२ श्लोकः )

ना सु रो य न क्ष मा गो ध र सं स्थो न रा क्ष सः
ना सु खो यं न वा भो गो ध र णि स्थो वि रा ज सः


सर्वतोभद्रः ( २५ श्लोकः )

देवाकानिनिकावादे
वाहिकास्वस्ववाहिका
काकारेभभरेकाका
निस्वभव्यव्यभस्वनि
निस्वभव्यव्यभस्वनि
काकारेभभरेकाका
वाहिकास्वस्वकाहिवा
देवाकानिनिकावादे

अर्धभ्रमकः ( २७ श्लोकः )

ससत्यरतिदेनियं
सदरामर्षंनाशिनी
त्वराधिककसंनादे
रमकत्वमकबंति

परिशिष्ट

किरातार्जुनीय में अलङ्कार-स्थापना

१ अतिशयोक्ति—द्वि० सर्ग २४, ३१, तृ० २१, पं० २, १९, ४३, ष० ४२, स० ११, १२, १६, अष्ट० २०, ४६, नव० ४, दश० १, २४, ३४, द्वाद० ७, त्रयो० १६, २१, २३।<br>२ अनुप्रास—अष्ट० २ छेकानुप्रास और वृत्त्यनुप्रास।<br>३ अनुमान—त्रयो० ३०।<br>४ अपह्नुति—द्वाद० १५।<br>५ अर्थत्रयवाचिन्—पञ्च० ४५।<br>६ अर्थान्तरन्यास—प्र० २, ५, ८, २३, २५, ३०, ४५, द्वि० १५, १८, २०, २१, ३०, तृ० १३, ३१, ५३, चतु० ४, २०, २३, पं० ४१, ५१, ष० ३०, ४१, ४०, ४५, सप्त० १३, १५, अष्ट० ४, ७, नव० ३३, ३५, ४९, ५८, ६४, दश० २५, ३५, ३७, ५८, ६२, एका० ५५, ७६, द्वाद० २९, त्रयो० ८, ६६, चतु० १, ११, २२, षो० ६१।<br>७ अर्थापत्ति—सप्त० २७।<br>८ अर्धभ्रमक—पञ्चद० २७।<br>९ उत्प्रेक्षा—द्वि० ५४, तृ० १, ३, ४३, ४७, ४८, ४९, चतु० ७, ११, १३,२६, २७, ३०, ३१, पं० १, ३, ७, ८, १५, १७, ३०, ३२, ३४, ३५, ४८, ष० १०, ११, १२, १७, २५, २६, २७, ३३, ४१; स० ६, १४, २३, ३१; अष्ट० १०, ११, २१; २६, २७, २८, ३२, ३३, ३४, ३८, ५०, ५५; नव० १, ३, ५, ९, १२, १४, २१, २३, २६, ३२, ५३, ५५, ६१, ७२; ७४, ७५, ७६; दश० ३, ११, २१, ३२, ३३, ४३; द्वाद० १३, १४, २४, ४५; त्रयो० ५, ८, २२, ३३, ३४; चतु० २९, ३०, ३२, ३३, ३४, ४८, ५०, ५३, ५४; पञ्चद० ९; षो० ३, ३५, ३८, ४५, ४६, ६२, सप्तद० ८, २७, ४७; अष्टा० १८, १९ हेतूत्प्रेक्षा।<br>१० उदात्त—प्र० १६; त्रयो० ५५।<br>११ उपमा—प्र० २१; द्वि० ५०; तृ० ३२, ३६, ४३, ४६; च० १, ६, १५, १७, १९, २८, ३६, प० १८, २६, ४१, ४५, ष० २, २३, ४०, ४९, न० ८, १०, १२, १४, १५, १८, २७, २९, ३२, ६३, ६

पञ्चदशसर्गे स्थितानां चित्रबन्धानामुद्धारः

गोमूत्रिकाबन्धः ( १२ श्लोकः )

ना सु रो य न त्रा ता गो ध र सं स्थो न रा क्ष सः
╳╳╳╳╳╳╳╳╳╳╳╳╳╳
मा सु खो यं न वा भो गो ध र णि स्थो हि रा ज सः


सर्वतोभद्रः ( २५ श्लोकः )

देवाकानिनिकावादे
वाहिकास्वस्ववाहिका
काकारेभभरेकाका
निस्वभव्यव्यभस्वनि
निस्वभव्यव्यभस्वनि
काकारेभभरेकाका
वाहिकास्वस्वकाहिवा
देवाकानिनिकावादे

अर्धभ्रमकः ( २७ श्लोकः )

ससत्यरतिदेनियं
सदरामर्षंनाशिनी
त्वराधिककसंनादे
रमकत्वमकषंति

परिशिष्ट

किरातार्जुनीय में अलङ्कार-स्थापना

१ अतिशयोक्ति—द्वि० सर्ग २४, ३१, तृ० २१, पं० २,१९,४३, ष० ४२, स० ११, १२, १६, अष्ट० २०,४६, नव० ४, दश० १, २४,३४, द्वाद० ७, त्रयो० १६, २१, २३।
२ अनुप्रास—अष्ट० २ छेकानुप्रास और वृत्यनुप्रास।
३ अनुमान—त्रयो० ३७।
४ अपह्नुति—द्वाद० १५।
५ अर्थत्रयवाचिन्—पञ्च० ४५।
६ अर्थान्तरन्यास—प्र० २,५,८, २३, २५, ३०, ४५, द्वि० १५,१८,२०, २१, ३०, तृ० १३,३१,५३, चतु० ४, २०, २३, पं०४१,५१,ष०२७, ४१, ४४, ४५, सप्त० १३, १५, अष्ट० ४, ७, नव० ३२, ३५, ४९, ५८, ६४, दश० २५, ३५, ३७, ५८, ६२, एका० ५५, ७६, द्वाद० २९, त्रयो० ८, १६, चतु० १, ११, २२, षो० ६१।
७ अर्थापत्ति--सप्त० २७।
८ अर्धभ्रमक--पञ्चद० २७।
९ उत्प्रेक्षा--द्वि० ५४, तृ० १, ३,४३, ४७, ४८, ४९, चतु० ७, ११, १३, २६, २७, ३०, ३१, पं० १, ३, ७, ८, १५, १७, ३०, ३२, ३४, ३५, ४८, ष० १०, ११, १२, १७, २५, २६, २७, ३३, ४१; स० ६, १४, २३, ३१; अष्ट० १०, ११, २१; २६, २७, २८, ३२, ३३,३४, ३८, ५०, ५५; नव० १, ३, ५, ९, १२, १४, २१, २३, २६, ३२, ५३, ५५, ६१, ७२; ७४, ७५, ७६; दश० ३, ११, २१, ३२, ३३, ४३; द्वा० १३, १४, २४, ४५; त्र० ५, ८, २२, ३३, ३४; चतु० २९, ३०, ३२, ३३, ३४, ४८, ५०, ५३, ५४; पञ्चद० ९; षो० ३, ३५, ३८, ४५, ४६, ६२, सप्तद० ८, ३७, ४७, अष्टा० १८, १९ हेतूत्प्रेक्षा।
१० उदात्त—प्र० १६; त्रयो० ५५।
११ उपमा—प्र० २१; द्वि० ५०; तृ० ३२, ३६, ४३, ४६; च० १, ६, १५,१७, १९, २८, ३६, प० १८, २६, ४१, ४६, ष० २, २१, ४०, ४९, स० ८, १०, १२, १४, १७, १८, २७, २९, ३२, ६३, ६७,

४२६ | किरातार्जुनीयम्

७८, द० ८, २४, ३४, ४२, एका० ३३, ५५, ५९, ६४, द्दा० १७, २०, २२, त्रयो० १४, १५, १७, २२, २८, ५३, ६६, चतुर्द० ७, ३५, ४०, ५२, षो० २६, ६०, सप्तद० ४ पूर्णोपमा, मालोपमा, श्लिष्टोपमा।९, द० २७, एका० १९, षो० २१, ४१, ६२, सप्तद० ४६।
१२ ऊर्जस्वल - द०५१, ५७।२४ निरोष्ठ्य - पञ्चद० ७, २१।
१३ एकव्यञ्जन - पञ्चद० १४।२५ परिकर -- प्र० १९, ष० ४०, स० ४, एका० ४५।
१४ एकावली -- प्र० १२, द्वि० ३२, द० १३।२६ परिणाम -- च० २।
१५ कारणमाला - द्वि० १४, ४०, सप्तदश १७२७ परिवृत्ति - द्वि० १९ संपरिवृत्ति।
१६ काव्यलिङ्ग - प्र० ७, द्वि० २९, ३९ ४०, ४४, तृ० ४२, प० २०, २३, २६, ४०, ४४, ष० २८, स० २६, अष्ट० ३, १२, १८, ४४, न० ५५, ५७, ६२, ६३, द० १५, एका० १, ७८; चतुर्द० २९।२८ पर्याय -- द० ३७।
१७ गोमूत्रिका बन्ध - पञ्चद० १२।२९ पर्यायोक्ति -- प० ४१।
१८ छेकानुप्रास - अष्ट० १।३० पूर्णोपमा -- प्र० ४६, तृ० ४३।
१९ तद्गुण - ष० ८, स० २३, द्दा० २३।३१ प्रतिलोम - पञ्चद० २३।
२० तुल्ययोगिता - न० ५१, एका० ५४।३२ प्रतिलोमानुलोमपाद - पञ्चद० २०
२१ दृष्टान्त - द्वि० ५१, पञ्चद० २५।३३ प्रेय - प० ५१।
२२ द्व्यक्षर - पञ्चद० ३८।३४ भाविक - प्र० २९, ३३।
२३ निदर्शना - द्वि० ५१, प० ३९, ष० ४, स० ३, १७,४०, ५७, न०३५ भ्रान्तिमत् - प० २६, ३१, ४२, ष० ८, स० २२, ३१, अष्ट० ७, द० ४, ४२, अष्टाद० २१।
३६ माला - अष्टाद० ४६।
३७ मालोपमा - त्रयो० २९, चतुर्द० ६३, सप्तद० ११।
३८ मीलन - अष्ट० ४६, ४८।
३९ यथासंख्य - अष्ट०४२, पञ्चद० १६
४० यमक - प० १८, २० २३, पञ्चद० १, ३, १६, ३१, शृङ्खला यमक।
४१ रसवत - द० ५१।
४२ रूपक - तृ० ४१, च० २४, प० २८, ष० ४१, स० ५, ११, १५, न० ३, २७, ५७, ६२, द० ३२, चतुर्द० १२, पञ्चद० ३८।
अलङ्कारस्थापना४२७
४३ वस्तुध्वनि — त्रयो० २३, २७।५८ संसृष्टि — द्वि० ५०, तृ० ४६, च० १७, प० १८, २० २३, सप्त० १२ अष्ट० १, ७, १०, ४६, न० ६३, ६४, द० ३२, पञ्चद० १६, सप्तद० ४६।
४४ वास्तव — च० २२।५९ संदेह — च० ५, पं० १२, ३६, ष० १२, अष्ट० १५, ३५, ३६, ५३, न० ७, १५, ९२, ९४।
४५ विभावना — प० २६, अष्ट० ४०, न० २५।६० सम — द० २५।
४६ विरोध — द० १४।६१ समपरिवृत्ति — स० ३५।
४७ विरोधाभास — न० ६३, ६४, एका० ३५, द्वा० १६, अष्टाद० ४१।६२ समासोक्ति — प्र० १८, तृ० ४४, ६०, प० २७, अष्ट० ६, न० ५, ११, द० ३१, चतुर्द० ३।
४८ विशेषोक्ति — तृ० ८।६३ समाहित — द० ५१।
४९ विषम — अष्ट० ४१, द० ३८।६४ समुच्चय — पञ्चद० १, षो० ३५।
५० वृत्त्यनुप्रास — प्र० १।६५ सर्वतोभद्र — पञ्चद० १५।
५१ व्यतिरेक — प० ४४, एका० ६३, द्वा० १४, त्रयो० ५१, ५३।६६ सहोक्ति — प्र० ३९, द० ३९, ४८।
५२ शृङ्खला यमक — पञ्चद० ४२।६७ सामान्य — अष्ट० ४२।
५३ श्लिष्टोपमा — न० १८।६८ स्मरण — च० ३८, प० २४, ष० १२।
५४ श्लेष — अष्ट० २, द० २४, ३४, एका० ५९, त्रयो० १४, १५, चतुर्द ५२, सप्तद० २७।६९ स्वभावोक्ति — च० १०, १३, १६ १७, १८, २९, ष० १५, सप्त० १२, १९, अष्ट० १७, १८, २२ २६, ४५, ४९, द्वा० ४२, त्रयो० १८, २२, ३०, ३१, चतुर्द० १६।
५५ संशय — न० ६९।७० हेतूत्प्रेक्षा — द्वि० १०, अष्ट २०।
५६ सङ्कर — च० ३४, प० २६, ष० २, ८, ४० ४१, स० २३, २५, अष्ट० ६, ११, १५, १८, ४२; न० ३, ५, १२, १४, २७, ३२, ५५, ५७, ६२, द० २४, २५, ३४, ३६, द्वा० १४, त्रयो० २१, ५३, ६६, चतुर्द० २९, षो० ३५।
५७ संसर्ग — अष्ट० २।

किरातार्जुनीयव्याख्यायां प्रमाणत्वेन समुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामानि ।

ग्रन्थ / ग्रन्थकारग्रन्थ / ग्रन्थकार
अगस्त्यः १२।४०मनुः १।१७, २।६, १४।६ इत्यादि
अमरः १।१, १।२, १।७, इत्यादिमाघः ५।३, ८।४९.
आगमः १।४६, ३।३७, ९।३ इत्यादि.मातङ्गः ४।३३.
आलङ्कारिकाः १।१, १८।४८.मार्तण्डः ८।१५.
कामन्दकः १।३१, २।६, २।१० इत्यादियादवः १।३४, ३।११, ७।४ इत्यादि.
काव्यप्रकाशः १।८, १।१२, १।३९ इ०रघुवंशन् ८।४९.
काशिका १।३, १।६, २।११ इत्यादि.रघुवंशसञ्जीविनी ११।७६.
केशवः २।२१, ८।२४, ९।११ इत्यादिरसरत्नाकरः ९।७२.
कैयटः १।१, १।१०, ८।११ इत्यादि.रसिकाः १२।४०.
क्षीरस्वामी १।९, १।२१, १०।३.रामायणम् १।९.
गणव्याख्यानम् २।१७, २।३०, ३।६रुद्रटः ५।८.
दण्डी १।४६, ८।४४.वाग्भटः ५।८.
दशरूपकम् ८।१३, ९।२६ ९।४५.वात्स्यायनः ९।४७.
धन्वन्तरिः ४।२८.वामनः २।२७, २।३७, ४।२४ इत्यादि.
नारदः १।१३.विद्याधरः ४।३८.
निरुक्तम् ७।१०.विश्वः १।८, १।९, १।२४ इत्यादि.
नीतिवाक्यामृतम् १।२, १।४, १।२६. इत्यादि.वैजयन्ती १।१३, २।८, ४।३६ इत्यादि.
नृत्यविलासः ८।५३.वैद्यकम् ५।११.
नैषधम् ८।४९.व्यक्तिविवेकः ३।२१.
न्यायः १।२४, २।५.शब्दार्णवः ८।३१.
न्यायोद्द्योतः २।१७.शाकटायनः ३।३५.
पाण्डुकाव्यम् ७।८.शाश्वतः २।२२, ३।५, ७।२७ इत्यादि.
पुराणम् २।२६.सज्जनः १३।४५, १४।२७, १६।५९.
प्रकाशवर्ष ४।१०.सर्वस्वकारः २।१८, ९।१५.
भारतम् ५।३०, १३।१०, १४।१०.सामुद्रिकाः ६।१.
भाष्यकारः १।१, १।१०, ८।११ इत्यादिस्मरणम् (स्मृतिः) १।१३, ६।२९ इत्या-
हलायुधः २।३, ४।१८, ७।१३.
हैमः १।२९, ५।४९, १०।३.

श्लोकानामकाराद्यनुक्रमणिका

अ

श्लोक-प्रतीकस०श्लो०श्लोक-प्रतीकस०श्लो०
अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं३३७अथ शशधरमौलेरस्य१८४६
अखण्डमाखण्डल१२९अथ स्फुरन्मोनविधूत८२७
अखिलमिदममुष्य५२१अथ स्वमायाकृतमन्दिरो८८
अगूढहासस्फुटदन्त८३६अथ हिमशुचिभस्म१८१५
अग्रमानुषु नितान्त९७अथाग्रे द्रुनता मार्वि१५७
अचक्रमत सपह्लवां१०४९अथापदामुद्धरणक्षमेषु१७१
अचित्ततायामपि१७४७अथामिपश्यन्निव३५६
अचिरेण परस्य२९अथामयस्मिन्मशचिच१११
अजन्मा पुरुषस्तावत्११७०अथारुवन्नैरासनतः२५७
अजस्रमोजिह्मममोघ१४५७अथो शरस्तेन मदर्थं१४१७
अणीयसे विश्वविधा१८४१अथोष्णमासेव सुरेह३३२
अणुरप्युपहन्ति२५१अशोषितं वैद्युतजातवेदसा४२१
अतिपातितकाल२४२अथ क्रिया कामदुघाः३६
अतिशयितवनान्तर१०८अधरीचकार च विवेक६२१
अतीतसंख्या विहिता१४१०अधिगक्य गुह्यकादिति६३८
अत्यर्थं दुरुपसदानुपेत्य५९अधिरुह्य पुष्पभरनम्रशिखैः६१७
अथ कृतकविलोभनं१०१७अनादरोपात्तघृतैक१४३६
अथ क्षमामेव१४४अनाप्तपुण्योपचये३५
अथ चंदवभिः२१६अनामृशन्तावक्वचिदेव१७३३
अथ जयाय नु प्रेहमयी५१अनायुधे सत्त्वजिघांसिते१४१६
अथ दीपितवारिवाह०१३२०अनारतं तेन पदेषु११५
अथ दीर्घतमं तमः१३३०अनारतं यो मणिपीठ१४०
अथ भूतभव्यभवदीश१२१९अनिर्जयेन द्विषतां११७१
अथ भूतानि वार्त्रघ्न१५१अनुकूलपातिनमचण्ड६२५
अथ वासवस्य वचनेन१२१अनुकूलमस्य च विचिन्त्य१२४३
अथ विहितविषेयै१६६२अनुचरेण धनाधिपतेरथ५१६
अथ वैष कृतज्ञयेव पूर्वं१३५अनुजगु रथ दिव्यं३१०
अनुजानुमण्यमवसक्त१२२२

४३०

किरातार्जुनीयम्

प्रतीकस०श्लो०प्रतीकस०श्लो०
अनुद्धताकारतया३३अभिमुनि सहसा१०४५
अनुपालयता मवे२१०अभियोग इमान२४६
अनुभाववतावुरु१३१५अभिरश्मिमालि१२२
अनुशासतमित्यना२५४अभिलषत उपायं१७६४
अनुसानु पुष्पितलता६१अभिवर्षति योऽनु२३१
अनुहेमवप्रमरुणैः सयतां६८अमूतमामज्य विरुद्ध१४१९
अनेकराजन्य रथाश्व११६अभ्यधानि मुनिचापलात्१३६३
अनेन योगेन विवृद्ध३२८अभ्यायत: सन्ततधूम१६६
अन्तः पर्यवस्थाता१११३अमविणां कृत्यमिव१४६३
अन्तिकाऽन्तिकगतेन्दु९२१अमी पृथुस्तम्ब्रभृतः४२६
अन्यदीयविशेखे न१३४६अमी समुद्भूतसरोज४१५
अन्यदोपमिव स स्वकं१४४८अपयार्थक्रियारम्भैः११५२
अन्योन्यरक्तमनसा९७४अयमच्युतश्च वचनेन१२३५
अपनेयमुदेतुमिच्छता२३६अयमसौ भगवानुत१८९
अपयन्धनुषः शिवान्तिक१३२३अयमेव मृगऽस्वकाम१३९
अपरा गसमीर णे२५०अयं व. बलैड्यमापन्नाम्१५१९
अपवर्जितविप्लवे२२६अलकाधिपभृत्यदर्शितं३५१
अपवादाभीतस्य११५६अलकृतानाममृतो१७२९
अपश्यद्भिरिवेशानं१५२अलङ्घ्य तत्तदुदीक्ष्य१९६०
अपहृष्येऽथवा सद्भिः११६८अलङ्घयत्वाज्जनेः११४०
अप्राकृतस्याहव१६२४अलमेष विलोकितः५१७
अभितस्तं पृथासूनुः११८अलसपदमनेोरमं प्रकृत्या१०६०
अभिद्रोहेण भूतानाम्११२१अवचयपरिभोगवन्ति१०५
अभिनयमनसः१०४२अवद्यन्विशिखः शम्भोः१५३७
अभिभवति मनः कदम्ब१०२३अवधूतपङ्कजपराग६३
अभिभवोदितमन्यु१८७अवधूयारिभिर्नीता११५८
अभिमानधनस्य२१९अवन्ध्यकोपस्य१३३
अभिमानवतो२१३अवरुग्णतुङ्गसुरवा रु६५

श्लोकानुक्रमणिका

४३१

श्लोक-प्रतीकस०श्लो०श्लोक-प्रतीकस०श्लो०
अवलीढसनाभिरश्वसेनः१३११अंसस्थले केचिद्१६३०
अवहितहृदयो विधाय२५८अंसाववहृद्वनतो१६२१
अविप्रहृष्याप्यनुलेन१८३३आ
अविज्ञातप्रबन्धस्य११४३आकारमाशंसितभूरि३२७
अवितृप्ततया तथापि२२९आकीर्णं बलरजसा७३६
अविभावितनिष्क्रमं१३२७आकीर्णा मुखनलिनेः७१८
अविमृष्यमेतदभिलष्यति६४४आकुमारमुपदेष्टु१३४३
अविरतोजितवारि५६आकुलभ्रलतस्त्रि९८
अविरलफलिनीवनं१०२८आसिसचापावरणेपु१७५९
अविरलमलसेषु१०४३आसिप्तसम्पातमपेत१६४१
अविलङ्घ्यविकंपणम्३५७आक्षिप्यमाणं रिपुभिः३५०
अविवेकवृथाश्रमा१३२९आघट्टयामास गता१७३८
असकलनयनेक्षितानि१०५९आघ्राय सद्यमतिवृप्य७३४
असजमाराधयतो१११आतपे धृतिमतो९३०
असमापितकृत्य२४८आतिथेयीमथासाद्य११९
असावनास्थापरया४३४आत्मनोनमुपतिष्ठते१३६९
असिः शरा वर्म धनुश्च१४२०आत्मलामपरिणाम१८३४
असङ्कदीनामपुत्रीप१६१०आदृता नलपदैः९४१
असंविदानस्य ममेश१८४२आत्राधामरणभया१८३९
असंशयं न्यस्तमृषान्त८२८आपत्तभ्रमरकुला७१०
असंशयालोचितकार्य३३३आमोदवासितचला९७७
असहायोत्साहं जयिनं१८४७आयस्तः सुरसरिदोध७३२
अस्त्रवेदमधिगम्य तत्त्वतः१३६२आरोढुः समवनतस्य७१३
अस्त्रवेदविद्यं महो१३६७आशंसितापचिति६४६
अस्त्रैः समानामपि१७३६आशु कान्तमभिसारित९३८
अस्मिनगुह्यात् पिनाक५३१आसक्तभरनीकाशै११५
अस्मिन्यशः पौरुष१६९आसक्ता धूरियं११७७
अंशुपाणिभिरतीव९३आसन्नद्विपपदवीमदा७३४

४३२ | किरातार्जुनीयम्

श्लोकांशस०श्लो०श्लोकांशस०श्लो०
आसादिता तत्प्रथमं१६२७इदमीदृग्गुणोपेतं११४१
आसुरं लोकविश्राम१५२८इमान्यमूनीत्यपवर्जिते८१०
आसेदुषां गोत्रभिदो१८१८इमामदं वेद न तावकीं१३७
आस्निग्व्यशब्दनभसः१८४३इयमिष्टगुणाय रोचतां२५
आश्यामालाभ्य नीतेषु१५४इयं च दुर्वारमहारथानां१६१७
आस्थितः स्थगित९९इयं शिवाया नियते४२१
आहिते नु मधुना९६६इह दुरधिगमः किञ्चिदेवा५१८
इइह वीतभयास्तपोऽनुभावा१३४
इच्छतां सह वधूभिः९१३इह सनियमयोः सुराप५४०
इतरेतरानभिभवेन६३४ई
इति कथयति तत्र४१७ईशार्थमम्भसि चिराप५१९
इति गां विधाय विरतषु१२३२उ
इति चालयन्नचलसानु१२५२उच्चतां स वचनीय१३९
इति तानुदारमनुनीय१२४०उज्झतीशुचमिवाशु९१८
इति तेन विचिन्त्य चाप१३१८उज्झत्सु संहार इवा१६१६
इति दर्शितविक्रियं२२५उत्फुल्लस्थलनालिनी५३९
इति निगदितवन्तं१८४४उत्सङ्गे मणिविषमे ममं७२१
इति ब्रूवाणेन महेन्द्र३२०उत्सृष्टवज्रकुशकङ्कटा७३०
इति विविधमुदासे१६६३उदस्य धैर्यं दयितेन८५०
इति विषमिवचक्षुषा१०५६उदारकीर्तेरुदयं११८
इति शासति सेनान्या१५२९उदाहरणमाशीःषु११६५
इतीरयित्वा गिरमात्त१२६उदितोपलस्खलन६४
इतीरिताकूतमनील१४२४उदीरितां तामिति३५५
इत्थं विहृत्य वनिताभि८५५उदूढवक्षःस्थगितैक१४११
इत्युक्तवन्तं परिरम्य११८०उद्गतेन्दुमविभिन्न९२४
इत्युक्तवन्तं व्रज साधये३२४उन्मज्जन्मकर इवा१७६३
इत्युक्तवामुषितविशेष३१०उपकार इवासति१३३३
इत्युक्त्वा सपदि द्वितं५५१उपकारकमाहते२४४

श्लोकानुक्रमणिका

<div align="right">४३३</div>
श्लोकस०श्लो०श्लोकस०श्लो०
उपजापसहान्बिल२४७कच्छान्ते सुरसरितो१२५४
उपपत्तिरुदाहृता२२८कतिपयसहकारपुष्प१०३०
उपलभ्य चञ्चलतरङ्ग६१४कथमिव तव सम्मति१०४६
प्लावितोद्धततरङ्ग६१०कथं वादीयतामर्वाङ्११७६
उपाघत्त सपत्नेषु११५०कथाप्रसङ्गेन जनैः१२४
उपारताः पश्चिमरात्रि४१०कपोलसंश्लेषि विलो४९
उपेयुषीणां बृहतीरधि८१२करणस्पृष्टङ्गलनिःसृतयोः१८११
उपेयुषी बिभ्रतमन्तक१४३८करिष्यसे यत्र सुदुश्च३२९
उपैति सस्यं परिणाम४२२करुणमभिहितं त्रपा१०५८
उपैत्यनन्तद्युतिरप्य१६६१करोति योऽक्षोपजनाति३५१
उपोढकल्याणफलो१७५४करो धुनाना नवपल्लवाकृति-पयस्यगाधे८४८
उमापति पाण्डुसुत१७१२करो धुनाना नवपल्लवाकृति-वृथा कृता८७
उरसि शूलभृतः प्रहिता१८५कलत्रभारेण विलोल८१०
उरु सत्त्वमाहु विदरि६३५कवचं स बिभ्रदुपवीत१२९
ऊकषणकम्पनि रस्तघटा५४७
ऊर्ध्वं तिरश्चीनमधश्च१६५०कान्तदूत्य इव कुङ्कुम९६
ऋकान्तवेश्म बहु सन्दिशती९३७
ऋषिवंशजः स यदि६३६कान्तमङ्गमपराजित९५२
एकान्ताजनं सुरतखेद९७६
एकतामिव गतस्य९१२कान्तानां कृतपुलकः७५
एवं प्रतिद्वन्द्विषु तस्य१७१८कि गतेन न हि युक्त९४०
ओकि त्यक्तापास्तदेवन्व१५२१
ओजसापि खलु नून९३३किमपेक्ष्य फलं२२१
ओष्ठपल्लवविदंश९५७किमसामयिकं वित२४०
औकि मुपेक्षसे कथय१२३१
औपसत्पमयादव९११किरातसैन्यादुरुचाप१४४५
क
ककुदे वृषस्य कृत१२२०

२८ कि०

४३४ | किरातार्जुनीयम्

पाद / श्लोकांशस०श्लो०पाद / श्लोकांशस०श्लो०
कुप्यताशुभ्रवतानत९५३क्षीणयावकरसोऽप्यति९६२
कुररीगणः कृतरवस्तरवः५२५क्षुभितामिनिसुतः१२४५
कुरु तन्मतिमेव२२२क्षोभेण तेनाथ गणा१७२२
कुरु तात तपांस्यमार्ग१११३ख
कुसुमनगवनान्युपेत१०३१खण्डिताशंशया तेषां१५३
कुसुमितमवलम्ब्य१०५३ग
कृतधृति परिवन्दिते१८२१गणाधिपानामविधाय१४५४
कृतप्रणामस्य महीं१२गणयति नखलेखा९७८
कृतं पुरुषशब्देन११७२गतान्पशूनां सहजन्म४१३
कृतवानन्यदेहेषु११२६गतैः परेषामविभाव१४५२
कृतानतिर्व्याहतसा४४१गतैः सहावैः कलहंस८२९
कृतान्तदुर्वृत्त इवा१६२९गन्धमुद्धतरजःकण९३१
कृतारिषड्वर्गनयेन१९गभीररन्ध्रेषु भृशं मही१४४६
कृतावधानं जितबर्हि४३३गम्यतामुपगते नयनानां९४
कृतोर्मिरेखं शिथिलत्व४६गुणसम्पदा समधिगम्य५२४
कृष्णद्वैपायनादेशात्११४६गुणानुरक्तामनुरक्त१३१
को न्विमं हरितुरङ्ग१३५०गुणापनादेन तदन्य१४१२
कोऽपवादः स्तुतिपदे१२२५गृहक्रियारम्भफलं१४४२
क्रान्तानां ग्रहचरितात्७१२गुरुस्थिराणुत्तम१६२८
क्रामद्भिर्धनपदवोमनेक५३४गुरून्कुर्वन्ति ते वंश्यान्११६४
क्रियासुयुक्तैर्नृप१४गूढोऽपि वपुषा राजन्११६
क्रोधान्धकारान्तरितो१७९ग्रसमानमिवोजांसि११७३
क्लान्तोऽपि त्रिदशवधू७२१ग्रहविमानगणानभितो५१४
क्व चिराय परिग्रहः२३९घ
क्षत्रियस्तनयः पाण्डोः११४५घनपोत्रविदीर्णशाल१३३
क्षययुक्तमपि स्वभावजं२११घनं विदार्यार्जुन१४५०
क्षितिनभःसुरलोक५४घनानि कामं कुसुमानि८४
क्षिपति योऽनुवनं५४५