किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सप्तमः सर्गः ११७

जज्ञे निवेशनविभागपरिष्कृतानां
लक्ष्मीः पुरोपवनजा वनपादपानाम् ॥ ४० ॥

अन्वयः— शाखावसक्तकमनीयपरिच्छदानाम् अध्वश्रमातुरवधूजनसेवितानाम् निवेशनविभागपरिष्कृतानाम् वनपादपानाम् पुरोपवनजा लक्ष्मीः जज्ञे ।

विग्रहः— परिच्छिद्यते अनेनेति परिच्छदः । शाखासु अवसक्ताः कमनीयाः परिच्छदाः येषाम्, तेषाम्=शाखावसक्तकमनीयपरिच्छदानाम् । अध्वनि श्रमः=अध्वश्रमः, तेनातुरैः वधूजनैः सेवितानाम्=अध्वश्रमातुरवधूजनसेवितानाम् । निवेशनविभागैः परिष्कृतानाम्=निवेशनविभागपरिष्कृतानाम् । वनानां पादपास्तेषां=वनपादपानाम् । पुरे यद् उपवनं तत्र जाता = पुरोपवनजा ।

अर्थः— शाखावसक्तकमनीयपरिच्छदानाम् = लतावसक्तकमणीयपरिकराणाम् । अध्वश्रमातुरवधूजनसेवितानाम् = मार्गजनितश्रमपीडितदेवाङ्गनासेवितानाम् । निवेशनविभागपरिष्कृतानाम् = आवसतिकावच्छेदालङ्कृतानाम् । वनपादपानाम् = वनवृक्षाणाम् । पुरोपवनजा = पुरकृत्रिमवनजाता । लक्ष्मीः = शोभा ।- जज्ञे = जाता । अत्र निदर्शनालंकारो वसन्ततिलकावृत्तञ्च ॥ ४० ॥

कोषः— ‘विटपी पादपस्तरुः’ इत्यमरः ।

हिन्दी— वनवृक्षों की शाखाओं में सुराङ्गनाओं के सुन्दर-सुन्दर परिधान लटक रहे थे । मार्ग की थकावट से व्याकुल होकर वे उन्हीं वृक्षों के नीचे बैठ कर विश्राम कर रहीं थीं । देवताओं ने उन वृक्षों के नीचे की भूमि बैठने के लिए साफ कर ली थी । इस प्रकार वे वनवृक्ष नगर में बने हुए उद्यानों (पार्कों) के समान बड़े ही सुन्दर लग रहे थे ॥ ४० ॥

इति भारविकृतौ सुधाटीकासंवलिते किरातार्जुनीये सप्तमः सर्गः ।

---

—; ० :—

अष्टमः सर्गः

अथ स्वमायाकृतमन्दिरोज्ज्वलं
ज्वलन्मणि व्योमसदां सनातनम् ।
सुराङ्गना गोपतिचापगोपुरं
पुरं वनानां विजिहीर्षया जहुः ॥ १ ॥

अन्वयः—अथ सुराङ्गनाः स्वमायाकृतमन्दिरोज्ज्वल ज्वलन्मणि व्योमसदां सनातनं गोपतिचापगोपुरं पुरं वनानां विजिहीर्षया जहुः ।

विग्रहः—सुराणामङ्गनाः=सुराङ्गनाः । स्वमायया कृतैः मन्दिरैः उज्ज्वलम्=स्वमायाकृतमन्दिरोज्ज्वलम् । ज्वलन्तः मणयो यस्मिंस्तत् = ज्वलन्मणि । व्योम्नि सीदन्ति ते तेषाम्=व्योमसदाम् । गोः पतिः=गोपतिः, तस्य चापवद् वर्णानि गोपुराणि यस्य तत्=गोपतिचापगोपुरम् । विहर्तुमिच्छा विजिहीर्षा, तया=विजिहीर्षया ।

अर्थः—अथ = निवेशनान्तरम् । सुराङ्गनाः=देवाङ्गनाः । स्वमायाकृतमन्दिरोज्ज्वलम् = निजमायानिर्मितभवनदीप्तम् । ज्वलन्मणि = दीप्तन्मणि । व्योमसदाम् = गन्धर्वाणाम् । सनातनम् = सदातनम् । गोपतिचापगोपुरम् = इन्द्रधनुर्गोपुरम् । पुरम् = नगरम् । वनानां = काननानाम् । विजिहीर्षया = विहर्तुमिच्छया । जहुः = तत्यजुः । अत्र संसृष्टिरलङ्कारो वंशस्थवृत्तञ्च ।

कोषः—'पुरद्वारं तु गोपुरम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—देवाङ्गनाओं ने अपनी माया द्वारा बनाये हुए उज्ज्वल भवनों वाले मणियों से प्रदीप्त, इन्द्रधनुष के समान सुन्दरवर्ण वाले तथा गन्धर्वों के सनातन नगर को वन में विहार करने की इच्छा से छोड़ दिया ॥ १ ॥

यथायथं ताः सहिता नभश्चरैः प्रभाभिरुद्भासितशैलवीरुधः ।
वनं विशन्त्यो वनजायतेक्षणाः क्षणद्युतीनां दधुरेकरूपताम् ॥ २ ॥

अन्वयः—यथायथं नभश्चरैः सहिताः प्रभाभिः उद्भासितशैलवीरुधः ताः वनजायतेक्षणाः वनं विशन्त्यः क्षणद्युतीनाम् एकरूपतां दधुः ।

अष्टमः सर्गः ११९

विग्रहः--नभसि चरन्तीति तैः=नभश्चरैः। उद्भासिताः शैलाः वीरुधश्च याभिस्ताः=उद्भासितशैलवीरुधः। वनजानीवायतानि ईक्षणानि यासां ताः=वनजायतेक्षणाः। एकरूपस्य भाव एकरूपता ताम्=एकरूपताम्।

अर्थः--यथायथं=यथास्वम्। नभश्चरैः=गन्धर्वैः मेघैश्च। सहिताः=युक्ताः। प्रभाभिः=दीप्तिभिः। उद्भासितशैलवीरुधः=भासितपर्वतवृक्षाः। ताः=पूर्वोक्ताः। वनजायतेक्षणाः=कमलायतलोचनाः। वनं=विपिनं। विशन्त्यः=प्रविशन्त्यः। क्षणद्योतीनाम्=विद्युताम्। एकरूपताम्=साम्यम्। दधुः=धारयामासुः।

कोषः—'यथास्वं तु यथायथम्' इत्यमरः।

हिन्दी--गन्धर्वों के सहित, अपनी कान्ति से पर्वतों और वृक्षों को उद्भासित करती हुई वे कमल सदृश विशाल नयनोंवाली अप्सराएँ वन में प्रविष्ट होती हुई बिल्कुल बिजली जैसी मालूम हो रही थीं ॥ २ ॥

---

निवृत्तवृत्तोरुपयोधरक्लमः प्रवृत्तनिर्ह्लादिविभूषणारवः।
नितम्बिनीनां भृशमादधे धृतिं नभःप्रयाणादवनौ परिक्रमः॥ ३॥

अन्वयः--निवृत्तवृत्तोरुपयोधरक्लमः प्रवृत्तनिर्ह्लादिविभूषणारवः अवनौ परिक्रमः नितम्बिनीनां नभःप्रयाणात् भृशम् धृतिम् आदधे।

विग्रहः--निवृत्तः वृत्तयोरुपयोधरस्य क्लमः यस्मिन् सः=निवृत्तवृत्तोरुपयोधरक्लमः। निर्ह्लादीनि विभूषणानि=निर्ह्लादिविभूषणानि, तेषामारवः। प्रवृत्तः निर्ह्लादिविभूषणारवो यस्मिन् सः=प्रवृत्तनिर्ह्लादिविभूषणारवः।

अर्थः--निवृत्तवृत्तोरुपयोधरक्लमः = गतवर्तुलोरुस्तनश्रमः। प्रवृत्तनिर्ह्लादिविभूषणारवः = जातनिर्ह्लादिनूपुरादिध्वानः। अवनौ = भूमौ। परिक्रमः = सञ्चारः। नितम्बिनीनाम् = अप्सरसाम्। नभःप्रयाणात् = आकाशगमनात्। भृशम् = अधिकम्। धृतिम् = सन्तोषम्। आदधे = धृतवान्। अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः।

कोषः—'अवनिर्मेदिनी मही' इत्यमरः।

हिन्दी--नितम्बिनी सुराङ्गनाओं को पृथिवी-परिभ्रमण आकाश-भ्रमण की अपेक्षा अधिक रुचिकर लगा। इस भूपरिक्रमण से उनके गोल जांघों और स्तनों की थकावट दूर हो गई। पहने हुए नूपुरादि आभूषणों से मधुर ध्वनि प्रकट हो रही थी ॥ ३ ॥

१२० किरातार्जुनीयम्

घनानि कामं कुसुमानि बिभ्रतः करप्रचेयान्यपहाय शाखिनः ।
पुरोऽभिसस्रे सुरसुन्दरीजनैर्यथोत्तरेच्छा हि गुणेषु कामिनः ॥ ४ ॥

**अन्वयः—**घनानि करप्रचेयानि कामं कुसुमानि बिभ्रतः शाखिनः अपहाय सुरसुन्दरीजनैः पुरः अभिसस्रे । हि कामिनः गुणेषु यथोत्तरेच्छाः ।

**विग्रहः—**करैः प्रचेयानि = करप्रचेयानि । सुराणां सुन्दरीजनास्तैः = सुरसुन्दरीजनैः । उत्तरमुत्तरमिच्छाः येषां ते = यथोत्तरेच्छाः ।

**अर्थः—**घनानि = सान्द्राणि । करप्रचेयानि = हस्तग्राह्याणि । कामम् = प्रचुरम् । कुसुमानि = पुष्पाणि । बिभ्रतः = धारयतः । शाखिनः = वृक्षान् । अपहाय = त्यक्त्वा । सुरसुन्दरीजनैः = अप्सरोभिः । पुरः = अग्रे । अभिसस्रे = अभिसृतम् । हि = यतः । कामिनः = कामातुराः । गुणेषु = अतिशयविषयेषु । यथोत्तरेच्छाः = उत्तरोत्तरमभिलाषिणः । भवन्तीति शेषः । अत्रार्थान्तरन्यासालङ्कारः ।

कोषः—'वृक्षो महीरुहः शाखी' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**घने और हाथों से तोड़े जा सकनेवाले प्रचुर फूलों से लदे वृक्षों को छोड़कर सुरसुन्दरियाँ और आगे बढ़ने लगी । क्योंकि कामीजन विषयादि गुणों की उत्तरोत्तर इच्छा बढ़ाते रहते हैं अर्थात् विषयादि-सुखों में कभी उन्हें सन्तोष नहीं होता है ॥ ४ ॥

तनूरलक्तारुणपाणिपल्लवाः स्फुरन्नखांशूत्करमञ्जरीभृतः ।
विलासिनीबाहुलता वनालयो विलेपनामोदहृताः सिषेविरे ॥ ५ ॥

**अन्वयः—**विलेपनामोदहृताः वनालयः तनूः अलक्तारुणपाणिपल्लवाः स्फुरन्नखांशूत्करमञ्जरीभृतः विलासिनीबाहुलताः सिषेविरे ।

**विग्रहः—**विलेपनस्य आमोदाः, तैः हृताः = विलेपनामोदहृताः । वनानां अलयः = वनालयः । पाणयः एव पल्लवाः = पाणिपल्लवाः, अलक्तैः अरुणाः पाणिपल्लवाः यासां ताः = अलक्तारुणपाणिपल्लवाः । नखांशूनाम् उत्कराः = नखांशूत्कराः । स्फुरन्तः नखांशूत्कराः एव मञ्जर्यस्ताः बिभ्रतीति = स्फुरन्नखांशूत्करमञ्जरीभृतः । विलासिनीनां बाहव एव लतास्ताः = विलासिनीबाहुलताः ।

**अर्थः—**विलेपनामोदहृताः = लेपनहर्षाकृष्टाः । वनालयः = वनभ्रमराः । तनूः = कृशाः । अलक्तारुणपाणिपल्लवाः = लाक्षारसारक्तपाणिपल्लवाः । स्फुर

अष्टमः सर्गः १२१

नखांशूत्करमञ्जरीभृतः = स्फुरन्नखकिरणपुञ्जमञ्जरीयुताः। विलासिनीबाहुलताः = सुरसुन्दरीभुजलताः। सिषेविरे = भेजिरे। अत्र रूपकालङ्कारः।

कोषः—'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इत्यमरः।

हिन्दी—अङ्गरागादिलेपन की सुगन्ध पर आकृष्ट वनभ्रमरों ने पतली लाक्षारस से रंगे हुए हाथोंवाली सुरसुन्दरियों की भुजलाताओं का सेवन किया। उनके नाखूनों से निकलती हुई किरणें मञ्जरियों के समान ज्ञात होती थीं॥५॥

निपीयमानस्तवका शिलीमुखैरशोकयष्टिश्चलवालपल्लवा।
विडम्बयन्ती ददृशे वधूजनैरमन्ददष्टौष्ठकरावधूननम् ॥ ६ ॥

अन्वयः—शिलीमुखैः निपीयमानस्तवका चलवालपल्लवा अमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम् विडम्बयन्ती अशोकयष्टिः ददृशे।

विग्रहः—निपीयमानः स्तवकः यस्याः सा = निपीयमानस्तवका। चलाः बालपल्लवाः यस्याः सा = चलवालपल्लवा। अमन्दं दष्ट ओष्ठो यस्मिन्, तत्करावधूननम् = अमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम्। अशोकस्य यष्टिः = अशोकयष्टिः।

अर्थः—शिलीमुखैः = भ्रमरैः। निपीयमानस्तवका = पीयमानगुच्छा। चलवालपल्लवा = चञ्चलनूतनदला। अमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम् = दृढदष्टोष्ठकरकम्पनम्। विडम्बयन्ती = अनुकुर्वती। अशोकयष्टिः = अशोकशाखा। ददृशे = दृष्टा।

कोषः— 'अलिबाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः।

हिन्दी—भ्रमरों ने अशोकलता के पुष्पगुच्छों का मधुपान कर लिया था उसके नये निकले हुए पत्ते इस प्रकार हिल रहे थे जैसे तीक्ष्ण ओष्ठदंश (ओष्ठ में काटना) के कारण भौरों को उड़ाने के लिए हाथ अप्सराओं के हिल रहे हों। (यह दृश्य सुरसुन्दरियों के लिए बड़ा मनोरम था) ॥ ६ ॥

अथ कश्चिद् मधुपाक्रान्तां काञ्चिदाह—

करौ धुनाना नवपल्लवाकृती वृथा कृथा मानिनि मा परिश्रमम्।
उपेयुषी कल्पलताभिशङ्कया कथं न्वितस्त्रस्यति षट्पदावलिः ॥ ७ ॥

अन्वयः—हे मानिनि ! नवपल्लवाकृती करौ धुनाना वृथा परिश्रमं मा कृथाः कल्पलताभिशङ्कया उपेयुषी षट्पदावलिः कथं नु इतः त्रस्यति।

१२२ किरातार्जुनीयम्

विग्रहः— नवस्य पल्लवस्य आकृतिरिवाकृतिर्ययोस्तौ = नवपल्लवाकृती । कल्पलतायाः अभिशङ्का, तया = कल्पलताभिशङ्कया । षट् पदानि सन्ति एषां ते = षट्पदाः । षट्पदानाम्आवलिः = षट्पदावलिः ।

अर्थः— मानिनि = अयि मानशीले ! नवपल्लवाकृती = नवदलरूपौ । करो = हस्तौ । धुनाना = कम्पायमाना । वृथा = व्यर्थम् । परिश्रमम् = श्रमम् । मा कृथाः = मा कुरुष्व । कल्पलताभिशङ्कया = कल्पद्रुमभ्रान्त्या । उपेयुषी = उपगता । षट्पदावलिः = भ्रमरपङ्क्तिः । कथं । नु = किल । इतः = अस्मात् । त्रस्यसि = बिभेसि । न त्रस्यत्येवेत्यर्थः ॥ ७ ॥

कोषः— 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः ।

हिन्दी— किसी अप्सरा को भौंरों ने घेर लिया है इसपर कोई व्यक्ति कहता है—हे मानशालिनी ! नये पत्तों के समान आकृतिवाले हाथों को हिलाहिला कर तुम व्यर्थ परिश्रम न करो। कल्पवृक्ष की शङ्का से यह भ्रमरालि तुम्हारे पास आई है । तुम डरती क्यों हो ॥ ७ ॥

अथ काचित्सखी काञ्चित्प्रणयकुपितामाह—

जहीहि कोपं दयितोऽनुगम्यतां पुराऽनुशेते तव चञ्चलं मनः । इति प्रियं काञ्चिदुपैतुमिच्छतो पुराऽनुनिन्ये निपुणः सखीजनः ॥ ८ ॥

अन्वयः— प्रियम् उपैतुम् इच्छती काञ्चित् निपुणः सखीजनः कोपं जहीहि दयितोऽनुगम्यताम् । चञ्चल तव मनः पुरा अनुशेते इति पुरः अनुनिन्ये ।

विग्रहः— सखी एव जनः = सखीजनः ।

अर्थः— प्रियम् = प्रणयिनम् । उपैतुम् = समीपं गन्तुम् । इच्छन्तीम् = अभिलषन्तीम् । काञ्चित् = नायिकाम् । निपुणः = चित्तज्ञः । सखीजनः = प्रिया-जनः । कोपम् = क्रोधम् । जहीहि = त्यज । दयितोऽनुगम्यताम् = प्रियोऽनुस्रियताम् । चञ्चलं = चपलं । तव = ते । मनः = चित्तम् । पुरा अनुशेते = अग्रेऽनुशयिष्यते । इति = इत्थम् । पुरः = पूर्वम् एव । अनुनिन्ये = प्रसादयामास ।

कोषः— 'कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा' इत्यमरः ।

हिन्दी— किसी प्रणय-कुपिता सखी से कोई सखी कहती है :—क्रोध छोड़

अष्टमः सर्गः १२३

दो। प्रिय का अनुसरण करो। तुम्हारा चञ्चल मन आगे चलकर समझ में आवेगा। इस प्रकार प्रेमी के पास जाने की इच्छुक किसी युवती सखी को एक दूसरी चतुर सखी ने पहले ही अनुकूल कर लिया ॥ ८ ॥

अथ चतुर्भिः श्लोकैः कलापकमाह—

समुन्नतैः काशदुकूलशालिभिः परिक्कणत्सारसपंक्तिमेखलैः।
प्रतीरदेशैः स्वकलत्रचारुभिर्विभूषिताः कुञ्जसमुद्रयोषितः ॥ ९ ॥

अन्वयः—समुन्नतैः काशदुकूलशालिभिः परिक्कणत्सारसपंक्तिमेखलैः। स्वकलत्रचारुभिः प्रतीरदेशैः विभूषिताः कुञ्जसमुद्रयोषितः ।

विग्रहः—काशानि तानि दुकूलानि इव तैः शालन्ते इति तैः = काशदुकूलशालिभिः । सारसानां पंक्तयः = सारसपङ्क्तयः । सारसपङ्क्तयः मेखला इव, ताः परिक्कणन्त्यः येषु ते तैः परिक्कणत्सारसपंक्तिमेखलैः । स्त्रैषां कलत्राणि, तद्वच्चारवस्तैः = स्वकलत्रचारुभिः । प्रतीरे देशास्तैः = प्रतीरदेशैः । कुञ्जानां समुद्रयोषितः = कुञ्जसमुद्रयोषितः ।

अर्थः—समुन्नतैः = उच्चैः । काशदुकूलशालिभिः = झझवालकुसुमवस्त्रशालिभिः । परिक्कणत्सारसरूपंक्तिमेखलैः = नदत्सारसराजिमेखलैः । स्वकलत्रचारुभिः = आत्मस्त्रीजनरुचिरैः । प्रतीरदेशैः = तटप्रदेशैः । विभूषिताः = अलङ्कृताः । कुञ्जसमुद्रयोषितः = वननद्यः ।

कोषः—'स्त्रीकट्या मेखला कांची सप्तकी रशना तथा' इत्यमरः ।

हिन्दी—शैल-सरितायें अत्यन्त ऊँचे-ऊँचे तटों से शोभित हो रही थीं ! उनके तट वस्त्र (चादर) के समान लगते हुए विकसित काश कुसुमों से शोभित थे, जिनपर ध्वनि करती हुई सारस-पंक्तियां मेखलाओं जैसी लग रही थीं। वे तट अपनी प्रियतमा के नितम्ब भाग (ऊँचे नीचे होने से) के समान रुचिकर प्रतीत होते थे ॥ ९ ॥

विदूरपातेन भिदामुपैयुषश्च्युताः प्रवाहादभितः प्रसारिणः ।
प्रियाङ्कशीताः शुचिमौक्तिकत्विषो वनप्रहासा इव वारिबिन्दवः ॥ १० :

अन्वयः—विदूरपातेन भिदाम् उपेयुषः प्रवाहात् च्युताः अभितः प्रसारिणः प्रियाङ्कशीताः शुचिमौक्तिकत्विषः वनप्रहासा इव वारिबिन्दवः ।

विग्रहः—विदूरात् पातेन = विदूरपातेन । प्रियायाः अङ्कः = प्रियाङ्कस्त-

१२४ किरातार्जुनीयम्

द्वत् शीताः = प्रियाङ्कशीताः । शुचीनां मौक्तिकानां त्विष इव त्विषः येषां ते = शुचिमोक्तिकत्विषः। वनस्य प्रहासाः = वनप्रहासाः । इव । वारीणां विन्दवः= वारिविन्दवः ।

अर्थः--विदूरपातेन = दूरतः पतनेन । भिदां = भेदम् । उपेयुषः = उपगतान्, प्रवाहात = प्रवेगात् । च्युताः = भ्रष्टाः अभितः = अभिमुखम् । प्रसारिणः= प्रसर्पन्तः । प्रियाङ्कशीताः = प्रियोत्सङ्गशीतलाः । शुचिमोक्तिकत्विषः = शुभ्रमोक्तिककान्तयः । वनप्रहासाः = उपवनहासाः इव । वारिविन्दवः = जलशीकराः। स्थिताः इति शेषः । अत्रोत्प्रेक्षोपमयोः संसृष्टिः ।

कोषः -'मौक्तिकम् मुक्ताऽथ' इत्यमरः ।

हिन्दी--ऊँचाई से गिरने के कारण नदियों के प्रवाह विच्छिन्न हो गये थे जिससे इधर-उधर फैले हुए जल विन्दु प्रेयसी की गोद के समान अतीव शीतल और मोतियों के समान चमक रहे थे । वे जल-विन्दु शोभा में वन-प्रहास से लग रहे थे ॥ १० ॥

सखीजनं प्रेमगुरुकृतादरं निरीक्षमाणा इव नम्रमूर्तयः ।
स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरैर्विशारिभिः पुष्पविलोचनैर्लताः ॥ ११ ॥

अन्वयः - स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरैः विशारिभिः पुष्पविलोचनैः प्रेमगुरुकृतादरं सखीजनं निरीक्षमाणा इव नम्रमूर्तयः लताः ।

विग्रहः — द्वौ रेफौ येषां ते द्विरेफाः । स्थिराः द्विरेफा एव अञ्जनानि, तैः शारितानि उदराणि येषां तैः = स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरैः । पुष्पाणि एव विलोचनानि, तैः = पुष्पविलोचनैः । प्रेम्णा गुरुकृतः आदरो यस्मिन् कर्मणि तत्= प्रेमगुरुकृतादरम् । नम्राः मूर्त्तयः याषा ताः नम्रमूर्तयः ।

अर्थः---स्थिरद्विरेफाञ्जनशारितोदरै = निश्चलभ्रमराञ्जनशवलीकृतोदरैः । विसारिभिः = विस्तृतैः । पुष्पविलोचनैः = कुसुमनयनैः । प्रेमगुरुकृतादरम् = प्रेम्णा विस्तारितसम्मानम् । सखीजनम् = सखीम् । निरीक्षमाणाः = पश्यन्त्यः इव । नम्रमूर्तयः = अवनताङ्गयः । लताः = शाखाश्च स्थिताः इति शेषः अत्र रूपकोत्प्रेक्षयोः संकरः ।

कोषः---'शारः शबलवातयोः' इति विश्वः ।

हिन्दी-वृक्षलताएँ फूलों से लदी हुई झुक गई थीं । फूलों पर मुग्ध

अष्टमः सर्गः १२५

होकर मधुप अविचल रूप से मकरन्द पान कर रहे थे। इससे यह ज्ञात होता था जैसे लतारूपी रमणियां फूलों पर अविचल बैठे हुए काले भौरों के रूप में अञ्जन लगाये विशाल पुष्परूपी नेत्रों से प्रिय और आदरणीया सखियों को झुक- झुक कर देख रही हों ॥ ११ ॥

उपेयुषीणां बृहतीरधित्यका मनांसि जह्रुः सुरराजयोषिताम् ।
कपोलकाषैः करिणां मदारुणैरुदाहितश्यामरुचश्च चन्दनाः ॥ १२ ॥

अन्वयः-मदारुणैः करिणां कपोलकाषैः उपाहितश्यामरुचः चन्दनाः बृहतीः अधित्यका उपेयुषीणां सुरराजयोषिताम् मनांसि जह्रुः ।

विग्रहः-मदेनारुणं । कपोलानां काषैः = कपोलकाषैः । उपाहिताः श्यामाः रुचः येषु ते = उपाहितश्यामरुचः । सुरराजस्य योषितस्तासाम् = सुरराजयोषिताम् ।

अर्थः-मदारुणैः = मद्रक्तैः । करिणाम् = गजानाम् । कपोलकाषैः = गण्डस्थलघर्षणैः उपाहितश्यामरुचः = जनितकृष्णवर्णैः । चन्दनाः = चन्दनपादपाः । बृहती विपुलाः अधित्यका ऊर्ध्वभूमौः । उपेयुषीणाम् = उपसेवितवतीनाम् । सुरराजयोषिताम् = अप्सरसाम् । मनांसि = चित्तानि । जह्रुः । अपहृतवन्तः ।

कोषः--'अव्यक्तरागस्त्वरुणः' इत्यमरः । 'गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम् ।' इत्यमरः ।

हिन्दी--मद से अरुण बने हुए हाथियों ने अपने गालों को खुजलाकर चन्दन-पादपों को श्यामवर्ण की कान्ति का कर दिया था। इन्द्रकील पर्वत की अधित्यकाओं पर विराजमान अप्सराओं के मन उन चन्दन-वृक्षों ने अपनी सुषमा से हर लिये थे ॥ १२ ॥

स्वगोचरे सत्यपि चित्तहारिणा
विलोभ्यमाना प्रसवेन शाखिनाम् ।
नभश्चराणा मुपकर्त्तुमिच्छतां
प्रियाणि चक्रुः प्रणयेन योषितः ॥ १३ ॥

अन्वयः--चित्तहारिणा प्रसवेन विलोभ्यमानाः योषितः स्वगोचरे सत्यपि उपकर्त्तुम् इच्छताम् नभश्चराणा प्रणयेन प्रियाणि चक्रुः ।

१२६ किरातार्जुनीयम्

विग्रहः — चित्तं हरतीति, तेन = चित्तहारिणा । नभसि चरन्तीति, तेषाम् = नभश्चराणाम् ।

अर्थः — चित्तहारिणा = मनोहरेण । शाखिनां = पादपानाम् । प्रसवेन = पुष्पजातेन । विलोभ्यमानाः = आकृष्यमाणाः, योषितः = अप्सरसः । स्वगोचरं = स्वविषये । सत्यपि उपकर्तुम् = परिचरितुम् । इच्छताम् = अभिलषताम् । नभश्चराणाम् = गन्धर्वाणाम् । प्रणयेन = सहायहेतुना । प्रियाणि = रुचिराणि । चक्रुः = विदधुः ।

कोषः — 'वृक्षो महीरुहः शाखी' इत्यमरः ।

हिन्दी — उस इन्द्रकील पर्वत पर वृक्षों के मनोहर फूलों ने अप्सराओं के मन अपनी ओर आकृष्ट कर लिये । यद्यपि उन पुष्पों को वे स्वयं तोड़ सकती थीं तथापि परिचर्याभिलाषी प्रियजनों गन्धर्वों के द्वारा चुने हुए फूलों को ही लेकर उन अप्सराओं ने उन्हें प्रसन्न कर दिया ॥ १३ ॥

प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता । न किञ्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना भुवम् ॥ १४ ॥

अन्वयः — कुसुमानि प्रयच्छता दयितेन उच्चैः विपक्षगोत्रम् लम्भिता मानिनी न किञ्चिद् ऊचे केवलं बाष्पाकुललोचना चरणेन भुवं विलेख ।

विग्रहः — बाष्पैः आकुले लोचने यस्याः सा = बाष्पाकुललोचना ।

अर्थः — कुसुमानि = पुष्पाणि । प्रयच्छता = ददता । दयितेन = प्रियेण । उच्चैः = उच्चैस्तराम् । विपक्षगोत्रम् = सपत्नीनामधेयम् । लम्भिता = प्रापिता । मानिनी = गर्विता प्रेयसी । न किञ्चिद् ऊचे = नैव किञ्चिदप्युवाच । केवलम् । बाष्पाकुलोचना = सजलिनयना । चरणेन = पादेन । भुवम् = भूमिम् । विलेख = रेखांकितां चकार ।

कोषः — 'नाम गोत्रम् कुलं गोत्रम्' इति शाश्वतः ।

हिन्दी — एक अप्सरा अपने प्रियतम के द्वारा सपत्नी का नाम जोर से पुकार कर फूल देते देख कर कुछ भी नहीं बोली, बल्कि केवल आँखों में आंसू भर कर वह पैर से भूमि कुरेदने लगी ॥ १४ ॥

प्रियेऽपरा यच्छति वाचमुन्मुखी निबद्धदृष्टिः शिथिलाकुलोच्चया । समादधे नांशुकमाहितं वृथा विवेद पुष्पेषु न पाणिपल्लवम् ॥ १५ ॥

अष्टमः सर्गः । १२७

अन्वयः—वाचं यच्छति प्रिये निबद्धदृष्टिः उन्मुखी शिथिलाकुलोच्चया अपरा अंशुकं न समादधे। पुष्पेषु वृथा आहितम् पाणिपल्लवं च न विवेद।

विग्रहः—निबद्धा दृष्टिः यस्याः सा = निबद्धदृष्टिः। उद् मुखं यस्याः सा = उन्मुखी। शिथिलः आकुलश्च उच्चयो यस्याः सा = शिथिलाकुलोच्चया। पाणिः एव पल्लवो यस्तम् = पाणिपल्लवम्।

अर्थः—वाचं यच्छति = सम्भाषति। प्रिये = प्रियजने। निबद्धदृष्टिः = निश्चलदृष्टिः। उन्मुखी = ऊर्ध्वमुखी। शिथिलाकुलोच्चया = श्लथचलितनीवीबन्धा। अपरा = अन्या। अंशुकम् = परिधानम्। न समादधे = न धृतवती। पुष्पेषु = कुसुमेषु। वृथा = व्यर्थम्। आहितम् = आरोपितम्। पाणिपल्लवम् च। न विवेद = न जज्ञे। अत्रोपमारूपकयोः संकरः।

कोषः—'नारीकट्यंशुकग्रन्थो नीवी स्यादुच्चयोऽप्यथ' इति मार्तण्डः।

हिन्दी—प्रियतम से बात (प्रेमालाप) करती हुए कोई दूसरी अप्सरा मुख ऊपर उठाकर एकटक दृष्टि से देखती ही रह गई। उसका सारा नीवी-बंधन नीचे खिसक गया और प्रेमालाप में मुग्ध होने के कारण वह वस्त्र तक न सुधार सकी अर्थात् नग्ना हो गई। फूलों पर उसका पल्लव के समान कोमल हाथ भी नहीं पड़ रहा था॥ १५॥

---

सलीलमासक्तलतान्तभूषणं समासजन्त्या कुसुमावतंसकम्।
स्तनोपपीडं नुनुदे नितम्बिना घनेन कश्चिज्जघनेन कान्तया॥ १६॥

अन्वयः—आसक्तलतान्तभूषणं कुसुमावतंसकं सलीलं समासजन्त्या कान्तया कश्चित् स्तनोपपीडं नितम्बिना घनेन जघनेन नुनुदे।

विग्रहः—आसक्ता लतान्ता भूषणं यस्य तत् आसक्तलतान्तभूषणम्। लीलया सहितं = सलीलम्। स्तनाभ्याम् उपपीड्येति = स्तनोपपीडम्।

अर्थः—आसक्तलतान्तभूषणम् = पल्लवैः सह ग्रथितम्। कुसुमावतंसकं = पुष्पशेखरम्। सलीलम् = सविलासम्। समासजन्त्या = शिरसि प्रतिदधत्या। कान्तया = प्रेयस्या। कश्चित् = प्रियः। स्तनोपपीडम् = पयोधरोरःपीडम्। नितम्बिना = नितम्बयुतेन, घनेन जघनेन = स्थूलोरुस्थलेन। नुनुदे = नुन्नः।

कोषः—'पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः' इत्यमरः।

हिन्दी—आभूषणों के रूप में फूलों को अपने शिर पर खेल-खेल में धारण

१२८ किरातार्जुनीयम्

करती हुई कोई एक अप्सरा अपने वक्षस्थल की शोभा को कुछ कम समझकर अपने घनजघनों से प्रियतम को प्रसन्न कर रही थी ।। १६ ।।

कलत्रभारेण विलोलनीविना गलद्दुकूलस्तनशालिनोरसा । बलिव्यपायस्फुटरोमराजिना निरायतत्वादुदरेण ताम्यता ॥ १७ ॥

अन्वयः—विलोलनीविना कलत्रभारेण गलद्दुकूलस्तनशालिना उरसा वलि- व्यपायस्फुटरोमराजिना निरायतत्वात् ताम्यता उदरेण ।

विग्रहः—विलोला नीवी यस्मिंस्तेन = विलोलनीविना । गलद् दुकूलं याभ्यां स्तनाभ्या ताभ्यां शालते इति तेन = गलद्दुकूलस्तनशालिना । बलिव्यपायेन स्फुटा रोमराजिः यस्मिंस्तेन = बलिव्यपायस्फुटरोमराजिना । कलत्रस्य भारस्तेन = कलत्रभारेण । निर्गतम् आयतत्वं यस्मात् तस्मात् = निरायतत्वात् ।

अर्थः—विलोलनीविना = विश्लिष्टवस्त्रग्रन्थिना । कलत्रभारेण = श्रोणि- भारेण । गलद्दुकूलस्तनशालिना = संसमानांशुकपयोधरशालिना । उरसा = वक्षसा । बलिव्यपायस्फुटरोमराजिना · भङ्गिनिवृत्तिस्फुटलोमपंक्तिना । निरायत- त्वात् = अप्रसारितत्वात् । ताम्यता = अनूशवता । उदरेण = उदरप्रदेशेन । ( मनः समाददे इति शेषः ) । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः—'कलत्रं श्रोणिभार्ययोः' इत्यमरः ।

हिन्दी—किसी दूसरी देवाङ्गना ने जिसकी वस्त्रग्रन्थि ढीली पड़ गयी थी, जिसके स्तन वस्त्ररहित होकर वक्षस्थल की शोभा बढ़ा रहे थे और जिसके क्षीण (पतले) उदर पर त्रिवली न होने के कारण रोएं स्पष्ट दिखाई दे रहे थे, अपने प्रियतम का मन आकृष्ट कर लिया ।। १७ ।।

विलम्बमानाकुलकेशपाशया कयाचिदाविष्कृतबाहुमूलया । तरुप्रसूतान्यपदिष्य सादरं मनोऽधिनाथस्य मनः समाददे ॥ १८ ॥

अन्वयः—विलम्बमानाकुलकेशपाशया आविष्कृतबाहुमूलया कयाचित् तरु- प्रसूनानि अपदिश्य सादरं मनोऽधिनाथस्य मनः समाददे ।

विग्रहः—विलम्बमानः आकुलश्च केशपाशो यस्यास्तया = विलम्बमानाकुल- केशपाशया । आविष्कृतं बाहुमूलं यस्यास्तया = आविष्कृतबाहुमूलया । वृक्षस्य प्रसूनानि = वृक्षप्रसूनानि । मनसोऽधिनाथस्तस्य = मनोऽधिनाथस्य ।

अष्टमः सर्गः १२९

अर्थः—विलम्बमानाकुलकेशपाशया = विस्रंसमानविल्लुलितजटाजूटया। आविष्कृतबाहुमूलया = दर्शितकक्षप्रदेशया। कयाचित् कान्तया। तरुप्रसूनानि = पादपकुसुमानि। अपदिश्य = व्याजीकृत्य। सादरं = साभिलाषम्। मनोधिनाथस्य = प्रियतमस्य। मनः = चित्तम्। समाददे = आचकर्ष।

कोषः—'व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च' इत्यमरः।

हिन्दी—किसी दूसरी देवाङ्गना ने जिसके लहकते हुए केश लटक रहे थे, जिसका वक्ष भाग खुला हुआ था वृक्ष से फूल तोड़ने के बहाने अपने प्रियतम का मन अपनी ओर आकृष्ट कर लिया॥ १८॥

---

व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किल पुष्पजं रजः।
पयोधरेणोरसि काचिदुन्मना प्रियः जघानोन्नतपीवरस्तनी॥ १९॥

अन्वयः—उन्नतपीवरस्तनी काचित् लोचनतः पुष्पजं रजः मुखानिलैः व्यपोहितुम् अपारयन्तं किल प्रियम् उन्मनाः पयोधरेण उरसि जघान।

विग्रहः—उन्नतौ पीवरौ च स्तनौ यस्याः सा = उन्नतपीवरस्तनी। पुष्पाज्जायतइति = पुष्पजम्। मुखानामनिलेः = मुखानिलैः।

अर्थः—उन्नतपीवरस्तनी = उदग्रस्थूलपयोधरी। काचित् = कान्ता। लोचनतः = स्वनेत्रात्। पुष्पजं रजः = पुष्पजातं परागम्। मुखानिलैः फूत्कारैः। व्यपोहितुम् = अपनेतुम्। अपारयन्तम् = अशक्नुवन्तम्। किल = अलीक, प्रियम् = प्रियतमम्। उन्मनाः = उत्सुका सती। पयोधरेण = स्तनेन। उरसि = वक्षसि। जघान = ताडयामास।

कोषः—'परागः पुष्पजं रजः' इत्यमरः।

हिन्दी—उन्नत और स्थूल पयोधरों वाली किसी दूसरी देवाङ्गनाने आँख से पुष्पराग को फूंक कर निकाल सकने में असमर्थ अपने प्रियतम के वक्षःस्थल में मुंह ऊँचा करके (पराग निकालने के बहाने) अपने स्तन से चोट मार दी॥ १९॥

---

इमान्यमूनीत्यपवर्जिते शनैर्यथाभिरामं कुसुमाग्रपल्लवे।
विहाय निःसारतयेव भूरुहान्पदं वनश्रीर्वनिातासु सन्दधे॥ २०॥

अन्वयः—यथाभिरामं कुसुमाग्रपल्लवे इमानि अमूनि इति शनैः अपवर्जिते वनश्रीः निःसारतया इव भूरुहान् विहाय वनितासु पदं सन्दधे।
१ कि०

१३०	किरातार्जुनीयम्

विग्रहः--कुसुमानि, अग्रपल्लवानि च कुसुमाग्रपल्लवं, तस्मिन् = कुसुमाग्रपल्लवे। वनस्य श्रीः = वनश्रीः। भूमौ रुहन्तीति, तान् भूरुहान्।

अर्थः-यथाभिरामम् = यथासुन्दरम्। कुसुमाग्रपल्लवे=पुष्पाग्रदले। 'इमानि अमूनि' इति = इत्थं निर्देशपूर्वकम्। शनैः = मन्दम्। अपवर्जिते = अपचिते सति। वनश्रीः = वनशोभाः, निःसारतया इव = नीरसत्येव। भूरुहान् = वृक्षान्। विहाय = त्यक्त्वा। वनितासु = अप्सरःसु। पदं सन्दधे = पदं दधौ।

कोषः-'वामा वनिता महिला तथा' इत्यमरः।

हिन्दी-'ये फूल मुझे दो' वे 'फूल मुझे दो' इस प्रकार से वनवृक्षों से फूल और पल्लव धीरे से तोड़ लेने पर उनकी शोभा नष्ट हो गई। फिर उस वनश्री ने तत्त्वरहित होने के कारण वृक्षों को छोड़कर उन सुरबालाओं का ही आश्रय लिया। अर्थात् तोड़े हुए फूलों और पल्लवों को सुराङ्गनाओं ने यथास्थान अपने अंगोंपर धारण किया॥ २०॥

---

प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः।
महीरुहः पुष्पसुगन्धिराददे वपुर्गुणोच्च्छ्रायमिवाङ्गनाजनः॥ २१॥

अन्वयः-प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः पुष्पसुगन्धिः अङ्गनाजनः महीरुहः वपुर्गुणोच्च्छ्रायम् आददे इव।

विग्रहः--प्रवालस्य भङ्गः = प्रवालभङ्गस्तेनारुणः पाणिपल्लवो यस्य सः = प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः। परागेण पाण्डूकृतो पीवरौ स्तनौ यस्य सः = परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः। पुष्पैः सुगन्धिः पुष्पसुगन्धिः। वपुर्गुणस्य उच्च्छ्रायः = वपुर्गुणोच्च्छ्रायस्तम् तथोक्तम्।

अर्थः--प्रवालभङ्गारुणपाणिपल्लवः = पल्लववलयारुणकरदलः। परागपाण्डूकृतपीवरस्तनः = पुष्परजःपाण्डुपीवरपयोधरः। पुष्पसुगन्धिः = कुसुमसुरभिः। अङ्गनाजनः = देवाङ्गनाजनः। महीरुहः = वृक्षजातात्। वपुर्गुणोच्च्छ्रायम् = स्वदेहगुणोत्कर्षम्। आददे इव = लब्धवानिव। अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः।

कोषः-'परागः सुमनोरजः' इत्यमरः।

हिन्दी--सुराङ्गना का पाणिपल्लव नवकिसलयों को तोड़ने से रंग गया था, पुष्पराग से उसके उन्नत उरोज पाण्डुरंग के हो गये थे। उसके फूलों से सुगन्धित शरीर ने मानो वृक्ष से उच्चतारूपी गुणोत्कृष्टता प्राप्त की थी॥ २१॥

अष्टमः सर्गः १३१

पञ्चभिः कुलकमाह-- वरोरुभिर्वारणहस्तपीवरैश्चिराय खिन्नान्निव पल्लवध्रियः । समेऽपि यातुं चरणाननीश्वरान्मदादिव प्रस्खलतः पदे पदे ॥ २२ ॥ अन्वयः--वारणहस्तपीवरैः वरोरुभिः चिराय खिन्नान् नवपल्लवध्रियः समे अपि यातुम् अनीश्वरान् मदात् इव पदे पदे प्रस्खलतः चरणान् । विग्रहः--वारणहस्त इव पीवरैः = वारणहस्तपीवरैः । वरैः ऊरुभिः = वरोरुभिः । नवानां पल्लवानां श्रीरिव श्रीर्येषां तान् = नवपल्लवध्रियः । अर्थः--वारणहस्तपीवरै= करिकरस्थूलैः वरोरुभिः= महोरुभिः । चिराय = चिरकालाय । खिन्नान् = क्लान्तान् । नवपल्लवध्रियः = नवकिसलयवन्मृदून् । समेऽपि = समस्थलेऽपि । यातुम् = गन्तुम् । अनीश्वरान् = अशक्तान् । मदादिव = प्रमादादिव, पदे पदे = प्रतिपदे । प्रस्खलतश्चरणान् = स्खलतः पदान् । अत्रोपमालङ्कारः । कोषः--‘जानूर्ध्वमष्ठीवदस्त्रियाम्’ इत्यमरः । हिन्दी--इन्द्रकील पर्वत के शिखर-मार्गों पर अनुसरण करती हुई अप्सराओं के नवपल्लवों के समान कोमल चरण, हाथो की सूँड़ की भांति मांसल जांघों वाले थे जो कि पर्वत-शिखर की समतल भूमि पर चलने से थक गये थे अतः वे पग-पग पर इस प्रकार लड़खड़ा रहे थे जैसे वे मद्यपान किये हों ।२२।

विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया मनोरोच्छ्रायनितम्बशोभया । स्थितानि जित्वा नवसैकतद्युति श्रमातिरेकैर्जघनानि गौरवैः ॥ २३ ॥ अन्वयः--विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया नवसैकतद्युति जित्वा स्थितानि श्रमातिरेकैः गौरवैः जघनानि । विग्रहः--विसारिभिः काञ्चीमणीना रश्मिभिः लब्धया = विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया । मनोहरः उच्छ्रायः येषां तेषां नितम्बानां या शोभा, तया = मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया । नवसैकताना द्युतिस्ताम् = नवसैकतद्युतिम् । श्रमेणातिरेकैः = श्रमातिरेकैः । अर्थः--विसारिकाञ्चीमणिरश्मिलब्धया = प्रसारिमेखलामणिकान्तिलब्धया । मनोहरौच्छ्रायनितम्बशोभया = मनोरमोत्सेधनितम्बश्रिया । नवसैकतद्युतिम् = नूतनसैकतशोभाम् । जित्वा = विजित्य । स्थितानि = अवस्थितानि । श्रमा-

१३२ | किरातार्जुनीयम्

तिरिक्तैः परिश्रमतिशयैः । गौरवैः = गुरुत्वै । उपलक्षितानीति शेषः । जघनानि = जघनस्थलानि ।

कोषः—'मेखला कांची सप्तरी रशना तया' इत्यमरः ।

हिन्दी - सुरांगनाओं की जांघों ने जो कि करधनी में लगे हुए रत्नों की कान्ति से शोभित और मनोहर उन्नत नितम्बों की शोभा से युक्त थीं, ऊँचे कगारों और रेत से चमकते पुलिनों को जीत लिया । चलने मे थकी हुई उनकी जांघे शिथिल हो गईं ॥ २३ ॥

समुच्छ्रवसत्पङ्कजकोशकोमलैरुपाहितश्रीष्युपनीवि नाभिभिः । दधन्ति मध्येषु वलीविभाङ्क्षु स्तनातिभारादुदराणि नम्रताम् ॥ २४ ॥

अन्वयः—समुच्छ्रवसत्पङ्कजकोशकोमलैः नाभिभिः उपनीवि उपाहितश्रीणि वलीविभाङ्गेषु मध्येषु स्तनातिभारात् नम्रताम् दधन्ति उदराणि ।

विग्रह — समुच्छ्रवसन्तः पङ्कजकोशास्तद्वत्कोमलैः = समुच्छ्रदसत्पङ्कजकोश-कोमलैः । नीव्याः समीपे = उपनीवि । उपाहिताः श्रियः येषु तानि = उपाहित-श्रीणि । वलीनां विभङ्गो येषु तेषु = वलीविभङ्क्षिपु स्तनानाम् अतिभारः = स्तनातिभारस्तस्मात् = स्तनातिभारात् ।

अर्थः—समुच्छ्रवसत्सङ्कजकोशकोमलै = दलत्कमलमुकुलकोमलैः । नाभिभिः = प्रतारिकाभिः । उपनीवि = नीवीपार्श्वे । उपाहितश्रीणि = जनितशोभानि । वलीविभाङ्गेषु = ऊर्मिमत्सु । मध्येषु । जघनस्थलेषु । स्तनातिभारात् = पयोधरगुरुत्वात् । नम्रताम् = नम्रत्वम् । दधन्ति = बिभ्राणानि । उदराणि = उदर-स्थलानि चेति ।

कोषः—'अथ नाभिस्तु जन्त्वङ्गे यस्य संज्ञा प्रतारिका' इति केशवः ।

हिन्दी—उन सुरसुन्दरियों के उदर जो कि विकसित कमलकोश के समान कोमल नाभियों से नीवीबन्धनों के पास बड़े सुन्दर लग रहे थे, स्तनभार के कारण त्रिवलीयुक्त जघनस्थलों को अवनत बना रहे थे ॥ २४ ॥

समानकान्तीनि तुषारभूषणैः सरोरुहैरस्फुटपत्रपंक्तिभिः । चितानि धर्माम्बुकणैः समन्ततो मुखान्यनुत्फुल्लविलोचनानि च ॥ २५ ॥

अन्वयः—धर्माम्बुकणैः समन्ततः चितानि अनुत्फुल्लविलोचनानि तुषारभूषणैः अस्फुटपत्रपंक्तिभिः सरोरुहैः समानकान्तीनि मुखानि च ।

अष्टमः सर्गः	१३३

विग्रहः — घर्मात् जातम्बु = घर्माम्बु, तस्य कणैः = घर्माम्बुकणैः। नैव उत्फुल्लानि = अनुत्फुल्लानि। अनुत्फुल्लानि च तानि विलोचनानि = अनुत्फुल्लविलोचनानि। तुषाराण्येव भूषणानि येषां तैः = तुषारभूषणैः अस्फुटपत्राणां पंक्तयः येषु तैः = अस्फुटपत्रपंक्तिभिः। सरःसु रुहाणि = सरोरुहाणि, तैः = सरोरुहैः। समानाः कान्तयः येषां तानि = समानकान्तीनि।

अर्थः — घर्माम्बुकणैः = स्वेदबिन्दुभिः। समन्ततः = सर्वत्र। जितानि = व्याप्तानि। अनुत्फुल्लविलोचनानि = अविकसदक्षीणि। तुषारभूषणैः = शीकरपरिवृतैः। अस्फुटपत्रपंक्तिभिः = अविकसदलराजिभिः। सरोरुहैः = पद्यैः। समानकान्तीनि = समशोभितानि मुखानि = आननानि। च। अत्रोपमालङ्कारः॥ २५ ॥

कोषः — 'व्याकोशविकचस्फुटाः' इत्यमरः। 'तुषारो हिम शीकरौ' इति शाश्वतः।

हिन्दी — उन देवाङ्गनाओं के नेत्र तथा मुख पसीने से व्याप्त थे। वे ऐसे पद्यों की कान्ति की समानता करते थे जिनकी अविकसित कलियों पर पड़े हुए तुषारकण चमक रहे थे ॥ २५ ॥

विनिर्यतीनां गुरुखेदमन्थरं सुराङ्गनानामनुसानु वर्त्मनः।
सविस्मयं रूपयतो नभश्चरान् विवेश तत्पूर्वमिवेक्षणादरः ॥ २६ ॥

अन्वयः — अनुसानु वर्त्मनः गुरुखेदमन्थरं विनिर्यतीनाम् सुराङ्गनानाम् सविस्मयं रूपयतः नभश्चरान् तत्पूर्वम् इव ईक्षणादरः विवेश।

विग्रहः — गुरुणा खेदेन मन्थरमिति गुरुखेदमन्थरम्। विस्मयेन सहितं = सविस्मयम्। नभसि चरन्तीति तान् = नभश्चरान्। ईक्षणाय आदरः = ईक्षणादरः।

अर्थः — अनुसानु = सानुषु। वर्त्मनः = मार्गात्। गुरुखेदमन्थरम् = महाखेदालसम्। विनिर्यतीनाम् = निर्गच्छन्तीनाम् सुराङ्गनानाम् = अप्सरसाम्। सविस्मयम् = साश्चर्यम् रूपयतः = पूर्वोक्तचरणादीनि वर्णयतः। नभश्चरान् = गन्धर्वान् तत्पूर्वम् इव = तदेव प्रथमं यथा तथा। ईक्षणादरः = अवलोकनकौतुकम्। विवेश = प्राविशत्।

कोषः — 'अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः।

हिन्दी — इन्द्रकील पर्वत की चोटियों पर चलते हुए मार्ग से अत्यन्त खेद

१३४	किरातार्जुनीयम्

द्वारा आलस्य को पहुँची हुई ( थकी हुई ) सुराङ्गनाओं की गति धीमी पड़ गई और आश्चर्यचकित होकर वर्णन करते हुए गन्धर्वों को 'यह सब पहले-पहल देखा है' इस प्रकार से देखने को कौतुक उत्पन्न हो गया ॥ २६ ॥

सम्प्रति सलिलक्रीडावर्णनमारभते—

अथ स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः ।
पयोवगाढुं कलहंसनादिनी समाजुहावेव वधूः सुरापगा ॥ २७ ॥

अन्वयः—अथ स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः कलहंसनादिनी सुरापगा वधूः पयोऽवगाढुम् समाजुहाव इव ।

विग्रहः—स्फुरद्भिः मीनैः विधूतपङ्कजा । या सा = स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा । विगतं पङ्कं यस्मात् तत् = विपङ्कम्, विपङ्कं यत् तीरं तस्मिन् स्खलिता ऊर्मिसंहतिः यस्याः सा = विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः । कलहंसैः नदति या सा = कलहंसनादिनी । सुराणाम् आपगा = सुरापगा ।

अर्थः—अथ = पुष्पावचयानन्तरम् । स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा = चलन्मत्स्यधूतकमला । विपङ्कतीरस्खलितोर्मिसंहतिः = पङ्करहिततटविचलिततरङ्गसंहतिः । कलहंसनादिनी = कादम्बशब्दवती सुरापगा = गङ्गा । वधूः = अप्सरसः । पयः = जलम् । अवगाढुम् = अवगाहितुम् । समाजुहावेव = आकारयामासेव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'हूतिराकाणाह्वानम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—इसके बाद गङ्गानदी ने जिसमें कि मछलियों के कूदने से कमल हिल रहे थे, जिसके तट पर कीचड़ का नाम तक नहीं था, लहरों का तांता लगा हुआ था एवं हंस कल कूजन कर रहे थे, अप्सराओं का मानो जलावगाहन के लिए आवाहन किया ॥ २७ ॥

प्रशान्तघर्माभिभवः शनैर्विवान् विलासिनीभ्यः परिमृष्टपङ्कजः ।
ददौ भुजालम्बमिवात्तशीकरस्तरङ्गमालान्तरगोचरोऽनिलः ॥ २८ ॥

अन्वयः—प्रशान्तघर्माभिभवः शनैः विवान् परिमृष्टपङ्कजः आत्तशीकरः तरङ्गमालान्तरगोचरः अनिलः विलासिनीभ्यः भुजावलम्बम् ददौ इव ।

विग्रहः—घर्मस्य अभिभवः = घर्माभिभवः । प्रशान्तः घर्माभिभवो येन सः = प्रशान्तघर्माभिभवः । परिमृष्टं पंकजं येन सः = परिमृष्टपंकजः । आत्तः शीकरो येन

अष्टमः सर्गः १३५

सः = आत्तशीकरः । तरङ्गाणां माला = तरङ्गमाला, तासामन्तरे गोचर इति = तरङ्गमालान्तरगोचरः । भुजयोः अवलम्बस्तम् = भुजावलम्बम् ।

**अर्थः—**प्रशान्तघर्माभिभवः = शान्तोष्णबाधः । शनैः = मन्दम् । विवान् = वहन् । परिमृष्टपङ्कजः = पद्मगन्धी । आत्तशीकरः = प्राप्तजलकणः । तरङ्गमालान्तरगोचरः ऊर्मिपंक्तिमध्यवासः । अनिलः = पवनः । विलासिनीभ्यः = अप्सरोभ्यः । भुजावलम्बम् = बाह्वावलम्बनम् । ददौ = दत्तवान् इव । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'भङ्गस्तरङ्गऊर्मिर्वा' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**धूप के प्रभाव को मिटानेवाला, धीमे २ बहता हुआ कमलगन्धी पवन जलकणों से युक्त था और जो नदियों की तरङ्गों से होकर चल रहा था, उन अप्सराओं के लिए मानो अपनी भुजाओं में समेट रहा था ॥ २८ ॥

गतैः सहावैः कलहंसविक्रमं कलत्रभारैः पुलिनं नितम्बिभिः ।
मुखैः सरोजानि च दीर्घलोचनैः सुरस्त्रियः साम्यगुणान्निरासिरे ॥ २९ ॥

**अन्वयः—**सुरस्त्रियः सहावैः गतैः कलहंसविक्रमं नितम्बिभिः कलत्रभारैः पुलिनं दीर्घलोचनैः सरोजानि च साम्यगुणात् निरासिरे ।

**विग्रहः—**सुराणां स्त्रियः = सुरस्त्रियः । हावैः सहितैः = सहावैः । कलहंसानां विक्रम = कलहंसविक्रमम् । कलत्राणां भारैः = कलत्रभारैः । दीर्घैः लोचनैः = दीर्घलोचनैः ।

**अर्थः—**सुरस्त्रियः = देवाङ्गना । सहावैः = सविलासैः । गतैः = गतिभिः, कलहंसविक्रमम् = हंसगतिम् । नितम्बिभिः = प्रशस्तनितम्बैः, कलत्रभारैः = जघनभारैः । पुलिनम् = नितम्बभारशून्यम् । दीर्घलोचनैः = विशालनेत्रैः । सरोजानि = कमलानि च । साम्यगुणत्वात् = समानगुणत्वात् । निरासिरे = निरस्तवत्यः ।

कोषः—'आननं लपनं मुखम्' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**देवाङ्गनाओं ने अपने हावभावादि कटाक्षों एवं मन्द चाल से हंसों की चाल, नितम्बवाले जघनभार से नदी-पुलिन और विशाल नेत्रों से कमल शोभा को निरस्त कर दिया ॥ २९ ॥

१३६	किरातार्जुनीयम्

विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः पुरो विगाढाः सखिभिर्मरुत्वतः ।
कथंचिदापः सुरसुन्दरीजजैः सभीतिभिस्तत्प्रथमं प्रपेदिरे ॥ ३०॥

अन्वयः—विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः मरुत्वतः सखिभिः पुरः विगाढाः सभीतिभिः सुरसुन्दरीजनैः तत्प्रथमं कथंचित् आपः प्रपेदिरे ।

विग्रहः—विभिन्ना पर्यन्तगा मीनानां पंक्तयः यासां ताः = विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः । भीतिभिः सहिताः = सभीतिभिः ।

अर्थः—विभिन्नपर्यन्तगमीनपंक्तयः = भिन्नप्रान्तगतमत्स्यरेखाः । मरुत्वतः = इन्द्रस्य । सखिभिः = मित्रैः गन्धर्वैः । पुरः = पूर्वम् । विगाढाः = प्रविष्टाः । सभीतिभिः = सभयैः । सुरसुन्दरीजनैः = अप्सरोभिः । तत्प्रथमं = अवगाहनपूर्वकं । कथंचित् = यथा तथा भयात् । आपः = जलम् । प्रपेदिरे = जगाहिरे ।

कोषः—'झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः ।' इत्यमरः ।

हिन्दी--( गंगातट पर पहुँच कर ) इन्द्र के मित्र गन्धर्वों ने सर्वप्रथम जल में प्रवेश किया जिससे पंक्ति में तैरती हुई मछलियों का तांता टूट गया और वे इधर-उधर किनारों पर चली गयीं । गन्धर्वों के जलावगाहन के बाद वे सुर-सुन्दरियाँ भी डरती-डरती पानी में प्रविष्ट हुईं ॥ ३० ॥

विगाढमात्रे रमणीभिरम्भसि प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः ।
विभिद्यमाना विससार सारसानुदस्य तीरेषु तरंगसंहतिः । ३१ ॥

अन्वयः—प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः रमणीभिः अम्भसि विगाढमात्रे विभिद्यमाना तरंगसंहतिः तीरेषु सारसान् उदस्य विससार ।

विग्रहः—प्रयत्नेन संवाहिताः पीवराः ऊरवः याभिस्ताभिः = प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः । तरङ्गाणां संहतिः = तरङ्गसंहतिः ।

अर्थः—प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः = यत्नसंचारितस्थूलजघनाभिः रमणीभिः = अप्सरोभिः । अम्भसि = जले । विगाढमात्रे = प्रविष्ट एव सति । विभिद्यमाना = विशीर्यमाणा । तरङ्गसंहतिः = ऊर्मिसमूहः । तीरेषु = तटेषु । सारसान् = सारसपक्षिविशेषान् । उदस्य = उत्सार्य । विससार = वितस्तार ।

कोषः—'सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः, इति यादवः । 'वक्राङ्गः सारसो हंसः' इति शब्दार्णवे ।

हिन्दी—देवाङ्गनाओं के बड़े प्रयत्न से स्थूल जांघों को जल में रखते