मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

" In the image: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्लादुदाहरणं" or "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वात्"? Wait, look at line 28: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्लादुदाहरणं" -> wait, does it say 'त्लादुदाहरणं' or 'त्वाद्'? Wait, it has 'त्लाद्' or 'त्वाद्'? 'त्वाद्' (त + व = त्व). In old typography, 'त्व' sometimes looks like 'त्ल', but here it is 'त्वाद्' or 'त्लाद्'? It is 'त्वाद्' (tvād) with ā-matra: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वाद् उदाहरणं" -> "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वात्" or "द्योतकत्वादुदाहरणं"? In line 28: "प्रस्तुत मरणोत्कर्षद्योतकत्लादुदाहरणं" -> look closely: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वाद् उदाहरणं" -> it is written together: "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वादुदाहरणं" (or "प्रस्तुत मरणोत्कर्ष..."). Wait, look between 'प्रस्तुत' and 'मरण': there is no space, it is "प्रस्तुतमरणोत्कर्षद्योतकत्वादुदाहरणं". Wait, is that 'त्ला

षष्ठोऽङ्कः । १४९ माधवः—वयस्य मकरन्द, म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । आनन्दनानि हृदयैकरसायनानि दिष्ट्या मयाप्यधिगतानि वचोऽमृतानि ॥ ८ ॥ मालती—जह तस्स जीविवप्पदाइणो अवसिदां मं सुणिअ संदप्पमाणस्स तहाविहं सरिररअणं ण परिहीअदि, जह अ लोअ- न्दरगअं वि मं उद्दिसिअ सो जणो सुमरणकहामेत्तपरिसंसं काल- न्दरेण वि लोअजत्तं ण सिढिलेदि तह करेसु । एवं दे पिअ- सही मालदी सकामा होइ । १- यथा तस्य जीवितप्रदायिनोऽवसितां मां श्रुत्वा संतप्यमानस्य तथाविधं शरीररत्नं न परिहीयते, तथा च लोकान्तरगतामपि मामुद्दिश्य स जनः स्मर- णकथामात्रपरिशेषां

१५० मालतीमाधवे मकरन्दः—हन्त, अतिकरुणं प्रस्तुतम् । माधवः— नैराश्यकातरधियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च । वात्सल्यमोहपरिदेवितमुद्वहामि चिन्ताविषादविपदं च महोत्सवं च ॥ ९ ॥ लवङ्गिका—अइ, पडिहदं दे अमङ्गलं । इदो वि अवरं ण सुणिस्सं । १. अयि, प्रतिहतं तेऽमङ्गलम् । इतोऽप्यपरं न श्रोष्यामि । रागोत्कर्षाच्छ्मशानप्रदेशवृत्तान्तावगमाच्च मध्यवसितायामसो स्वजीवितनिरपेक्ष- स्त्यजेदपि शरीरम् । यथा तु जीवति तथा कुर्विति । त्वत्प्रयत्नवशात्कथंचिदपरित्य- क्तजीवितोऽसौ कालक्रमेण यथा मां न विस्मरति तदपि त्वयैव कर्तव्यमिति भावः । एवं ते प्रियसखी मालती सकामा भवति ॥ मकरन्दः । हन्तेति प्रेमातिशय मरणो- योगप्रतीतेर्हर्षविषादद्योतकः ॥ माधवः—नैराश्येति । नैराश्येन मत्पाणिग्रहण- प्रत्याशाभावे तद्धेतुकस्वजीवितप्रत्याशाभावेन कातरा चकिता धीर्यस्यास्तस्या हरि- णेक्षणाया निकामं भृशं करुणं मरणयोगसूचनाच्छोकातिशयजनकम् । अथ स्ववि- षयानुरागप्रकर्षप्रतीतेर्मनोहरं च वात्सल्येन रतिभावेन । यद्यपि वात्सल्यशब्दो- ऽपत्यविषयां रतिमाचष्टे, तथाप्यत्र लक्षणया रतिसामान्यमात्रमाह, न तु वात्सल्यं नाम दशमं रसान्तरम् । प्रसिद्धांलकारप्रस्थानेष्वव्युत्पादनात् । प्रत्युत निषेधादेव गुरुनृपपुत्रादिविषयाया रतेर्भावत्वमेव हि व्यवस्थापितम् । 'रतिर्देवादि विषया व्य- भिचारी तथा जिता'। तस्मात् 'तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः' इत्यादौ पुत्रगोचराया रतेः परिपोषादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदो भावध्वनिरेव रसान्तरम् । न च भरतेनात्र पृथक्स्थायी प्रदर्शितः । नापि रतिरेवास्य स्थायी । तस्याः शृङ्गारस्थायित्वात् , अस्य रसान्तरत्वाभावप्रसङ्गाच्च । नापि शृङ्गारभेद एवायम् । तद्भेदेषु संभोगादिष्व- परिगणनात् । मात्रादीनां पुत्रादौ शृङ्गारस्यात्यन्तानौचित्याच्च । अस्तु वात्सल्यं रसान्तरम् । तथापि प्रकृते तन्न संभवति । तस्यापत्यमात्रालम्बनत्वात् । नहि मा- लत्या माधवे वात्सल्यं युक्तमित्यर्थः । अलं कुत्सितेन विचारणेन । तस्मादत्र रति- सामान्यं लक्ष्यते । तेन मोहेन 'मोहश्चित्तस्य शून्यता' इत्युक्तेन व्यभिचारिणा च यत्परिदेवितं विलापवचनं तन्न तद्भूतचिन्तया मदलाभादियं प्राणानपि त्यक्तुमुद्यता । अनया किमिदानीं कर्तव्यमित्येवंरूपया यो विषादो विषण्णत्वमेव विपत् । तां च महोत्सवं च । अहो मे सौभाग्यं यदेतादृशस्य श्रीरत्नस्य मय्येवंविधानुरागबन्धस्त- देतल्लाभाभावेऽप्येतावत्तैव लब्धजन्मसाफल्योऽहमित्येवमात्मनो हर्षोत्कर्षः । तं च वहामि । उक्तं च—'परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वरं शरीरनाशोऽपि समानरागयोः' इति । शोकहर्षाभ्यां करुणशृङ्गारसंकीर्णं मनो वर्तत इति भावः ॥९॥ लवङ्गिका । अयि,

षष्ठोऽङ्कः । १४१ मालती—सहि, पिअं खु तुम्हाणं मालदीजीविदं । ण उण मालदी । लवङ्गिका—सेहि, किं ति भणिदं होइ । मालती—जेणैं पच्चासाणिबन्धणेहिं वअणसंविहाणेहिं जीवा- विअ इमं महाबीभच्छारम्भं अणुभाविदम्हि । संपदं उण मे मणो- रहो एत्तिअं एव्व । जं तस्स देवस्स परकेरअत्तणेण अबरद्धं अत्ताणं परिच्चहअ णिव्वुदा हुविस्सं । अस्सिं पओअणे पिअसही मे अपरिपन्थिणी होदु । ( इति पादयोः पतति ।) मकरन्दः—सैषा परमा सीमा स्नेहस्य । (लवङ्गिका माधवं संज्ञयाऽऽह्वयति ।) मकरन्दः—वयस्य, लवङ्गिकास्थाने तिष्ठ । १. सखि, प्रियं खलु युष्माकं मालतीजीवितम् । न पुनर्मांलती । २. सखि, किमिति भणितं भवति । ३. येन प्रत्याशानिबन्धनैर्वचनसंविधानैर्जीवयित्वेमं महाबीभत्सारम्भमनु- भावितास्मि । सांप्रतं पुनर्मे मनोरथ एतावानेव । यत्तस्य देवस्य परकी- यत्वेनापराद्धमात्मानं परित्यज्य निर्वृता भविष्यामि । अस्मिन्प्रयोजने प्रियसखी मेऽपरिपन्थिनी भवतु । प्रतिहतं तेऽमङ्गलम् । इतोऽप्यपरं न श्रोष्यामि ॥ मालती । सखि, प्रियं खलु युष्माकं मालतीजीवितम् । न पुनर्मांलती ॥ लवङ्गिका । सखि, किमिति भणितं भवति । मालतीजीवितं प्रियं न तु मालतीति वचनस्य व्याहतत्वादिति भावः ॥ मालती । येन प्रत्याशानिबन्धनैर्वचनसंविधानैर्जीवयित्वैतावन्तं कालमीदृशं महाबीभत्सारम्भमनुभावितास्मि । तदनेनातिजुगुप्सितमपि मम जीवितमेव युष्माकं प्रियं यथा तथा वा जीवति चेदलमिति न तु दुःखविवर्जिता मालती कथं सु- खेन तिष्ठतीति युष्माकं विचार इत्यस्य स्ववाक्यस्याभिप्रायो वर्णितो भवति । महा- बीभत्सारम्भमतिजुगुप्सितं नन्दनपाणिग्रहणयोगमित्यर्थः । सांप्रतं पुनर्मम मनो- रथ एतावानेव । यत्तस्य देवस्य । जीवितप्रदायिनो माधवस्येति यावत् । परकीयत्वेन पराधीनत्वेनापराद्धमात्मानं परित्यज्य निर्वृता भविष्यामीति जीवितपरित्राणाज्जी- वितस्य स एव स्वामीति तदीयस्यास्य जीवितस्य गुरुपारतन्त्र्यादन्यायत्तीकरणो- द्योगोऽपराधः । तस्य च तदीयजीवितपरित्याग एव प्रायश्चित्तमन्याधीनतासंपा- दनकलङ्कापाकरणादिति भावः । अस्मिन्प्रयोजने प्रियसखी मेऽपरिपन्थिन्यप्रति- कूला भवतु ॥ मकरन्दः । परमा सीमा परा काष्ठा । नेतःपरं स्नेहस्यातिशय इति भावः । अथ पूर्वमेव विहितसंकेता लवङ्गिका स्तम्भान्तरितं माधवं प्रत्यवच-

on म: रागमिच्छां! "रागम् = इच्छाम्". * L23: मुञ्च । यतस्तव विरहायासं वियोगदुःखं विरसमत्यन्तविनाशरूपं मम हृदयं * L24: सोढुमसहंमक्षममिति तत्समत्वादेतेषां शब्दानां प्राकृतसंस्कृतयोः समानं रूपम् । Wait, सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहं क्षममिति or सोढुमसहंक्षममिति? Wait, "असहम् = अक्षमम्"! In text: सोढुमसहं मक्षममिति? No, सोढुमसहं अक्षममिति -> सोढुमसहंक्षममिति or सोढुमसहंमक्षममिति? Look at L24: सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहं क्षममिति? Wait, look after सोढुमसहं: there is म क्ष म मि ति! Wait, सोढुमसहम् अक्षमम् इति -> सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहं मक्षममिति? It is सोढुमसहंमक्षममिति or सोढुमसहंक्षममिति? Look at the letters: स, ो, ढु,

or short ु?) -> it has a curl down and back: नाश्रूद्गमेन (or नाश्रुद्गमेन? In श्रु, the curve goes down; here it goes down and loops: नाश्रूद्गमेन or नाश्रुद्गमेन). Wait, let's look at द्ग: द् + ग = द्ग. So नाश्रूद्गमेन or नाश्रुद्गमेन. Let's look at श्रू: it looks like श्रू.

4. Confirm Line Markers: Let's number each visible line precisely from top to bottom.

   Header: षष्ठोऽङ्कः । १५३

   Body: माधवः— किं वा भणामि विच्छेददारुणायासकारिणि । कामं कुरु वरारोहे देहि मे परिरम्भणम् ॥ ११ ॥ मालती—(सहर्षम् ।) कैहं अणुगहीदह्नि । (उत्थाय ।) इअं आ- लिङ्गामि । दंसणं उण बाफप्पीडणेण पिअसहिआए पच्चक्खं ण लभिअदि । (आलिङ्ग्य सानन्दम् ।) सहि, कठोरकमलगब्भपम्हलो

tadaucityena)

• सह- (saha-) Brilliant!

Now : सापत्सृत्य साध्वसेनोत्कम्पं वेपथुमनुभावं च नाटयतीत्यर्थः । साध्वसं त्रासः । Wait, is it "सापत्सृत्य" or "सापसृत्य"? Look at : "सापसृत्य" (sāpasṛtya) - wait, is there a 'त्' before 'स'? It looks like "सापसृत्य". Then: "साध्वसेनोत्कम्पं वेपथुमनुभावं च नाटयतीत्यर्थः । साध्वसं त्रासः ।" तल्लक्षणं च—'त्रासश्चित्तचमत्कार आकस्मिकभयादिभिः' इति । अनेन संभ्रमो नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'शङ्कात्रासौ च संभ्रमः' इति ॥ माधवः । एकीकृत

Wait, let's look at line 32: "तल्लक्षणं च—'त्रासश्चित्तचमत्कार आकस्मिकभयादिभिः' इति । अनेन संभ्रमो" And line 33: "नामाङ्गमुक्तम् । यथा—'शङ्कात्रासौ च संभ्रमः' इति ॥ माधवः । एकीकृत" Wait, at the end of line 33

षष्ठोऽङ्कः । १५५ कर्पूरहारहरिचन्दनचन्द्रकान्त- निष्यन्दशैवलमृणालहिमादिवर्गः ॥ १२ ॥ मालती—अम्हेहे, लवङ्गिआए मालदी विप्पलद्धा । माधवः—अयि स्वचित्तवेदनामात्रवेदिनि परव्यसनानाभिज्ञे, इय- मुपालभसे । उद्दामदेहपरिदाहमहाज्वराणि संकल्पसंगमविनोदितवेदनानि । त्वत्स्नेहसंविदवलम्बितजीवितानि किं वा मयापि न दिनान्यतिवाहितानि ॥ १३ ॥ लवङ्गिका—सैहि, उवालम्बणिज्जं उवालद्धसि । १. अहो, लवङ्गिकया मालती विप्रलब्धा । २. सखि, उपालम्भनीयमुपालभ्यासि । इति । गाढालिङ्गनवशान्निर्भरं पीनकुचकुड्मलयान्यावपीड्य गाढमालिङ्ग्य मे त्वयि कर्पूरादिसंतापनिर्वापकशीतलद्रव्यवर्ग एकीभूत एकरसतां प्राप्तो निषिक्त इव। आलिङ्गनं कृतवत्या कर्पूरादिरसनिषेकः कृत इवेत्यालिङ्गनक्रियायां निषेकक्रि- याध्यवसायात्प्रतीयमानसंतापनिर्वापणनिमित्तक्रियया स्वभावोत्प्रेक्षालंकारः। एष संचिन्त्यमानार्थप्राप्तिरूपः क्रमः । यथा—'क्रमस्तु चिन्तितावाप्तिः' इति ॥१२॥ मालती । अहो, लवङ्गिकया मालती विप्रलब्धा वञ्चिता । स्वाभिलषितसंपादने- ऽप्याकारगोपनार्थं वञ्चनमित्युक्तम् । अनेनावहित्थाख्यो व्यभिचारी सूचितः । यथा—'अवहित्था तु लज्जादेर्हर्षाद्याकारगोपनम्' इति ॥ माधवः । अयीति संबोधने । स्वमनोव्यथामेव त्वं प्रकटयसि न तु परजनमनोरुजं जानासि । यतो मदालिङ्गनेन वञ्चितमात्मानं मन्यसे । न पुनर्यथा मे तथैवास्यापि समः सुदुःसहः संतापः तन्मदालिङ्गनेनास्य भवतु संतापनिर्वाप इत्यनुकम्पा मयि दृश्यते । त- स्मात्त्वं पुरत एवोपालभस इत्यर्थः । स्वव्यथामेवाह—उद्दामेति । उद्दामः प्रौढो देहपरिदाह एव महाज्वरो येषु तानि । तथा मनोरथमात्रकल्पितेनापि त्वत्समागमने विनोदितापनोदिता वेदना त्वद्विरहजन्या व्यथा येषु तानि। तथा 'अस्ति मालत्या मयि स्नेहः' इति संवेदनमात्रेणावलम्बितं कथंचित्वत्स्नेहः कदाचित्फलिष्यतीत्याशया वि- धृतं जीवितं येषु तादृशानि दिनानि मयापि त्वयेव न किमतिवाहितानि दुःखेन गमि- तानि। यादृशी तव विरहव्यथा तादृश्येव ममापि । तत्तु केवलं त्वया विदितमेतन्न वि- दितमित्यर्थः। एतत्तु परस्परानुरागबीजसमुत्क्षेपादाक्षेपो नामाङ्गम् । यथा—'गर्भबी- जसमुत्क्षेपादाक्षेपः परिकीर्तितः' इति ॥ १३ ॥ लवङ्गिका । सखि, उपालम्भनीयमु-

१५६ मालतीमाधवे कलहंसः—अहो सरसरमणिज्जदा संविहाणस्स । मकरन्दः—महाभागे, एवमेतत् । त्वं वत्सलेति कथमप्यवलम्बितात्मा सत्यं जनोऽयमितो दिवसाननैषीत् । आबद्धकंकणकरप्रणयप्रसाद- मासाद्य नन्दतु चिराय फलन्तु कामाः ॥ १४ ॥ लवङ्गिका—महोणुहाव, हिअए वि अप्पडिहदसअंगाहासा- हसो अअं जणो किं दाणि करग्गहणे विआरेदि । मालती—हँद्धि, कण्णाजनविरुद्धं किं वि उवण्णस्सदि । कामन्दकी—(प्रविश्य ।) पुत्रि कातरे, किमेतत् । (मालती कम्पमाना कामन्दकीमालिङ्गति ।) कामन्दकी—(तस्याश्चुबुकमुन्नमय्य ।) वत्से, १. अहो सरसरमणीयता संविधानस्य । २. महानुभाव, हृदयेऽप्यप्रतिहतस्वयंग्राहसाहसोऽयं जनः किमिदानीं करग्रहणे विचारयति । ३. हा धिक्, कन्याकाजनविरुद्धं किमप्युपन्यस्यति । पालयिष्यसि। युक्तमेवानेन लघूपालम्भनमित्यर्थः॥कलहंसः। अहो सरसरमणीय- ता संविधानस्य॥मकरन्दः। एतन्माधवेनोक्तमेवं सत्यमेव। तदेवाह-त्वं वत्सले- ति। वत्सला प्रेमवती त्वमस्मिन्नित्येतावत्तैव कथमप्यतिक्रेशेनावलम्बितात्मा विधृत- जीवितोऽयं जन इयतो दिवसाननैषीदतिवाहितवानिति सत्यमेव त्वत्स्नेहादन्यो नास्य प्राणधारणे कश्चिद्धेतुः। अतस्त्वयैवास्य जीवितरक्षणे निःशङ्कं प्रवर्तितव्यम्, न काम- न्दक्यादिषु भारो निक्षेपव्य इति भावः। एतदेवाह—आबद्धकंकणस्य करस्य यः प्र- णयः परिग्रहः स एव प्रसादोऽनुग्रहस्तमासाद्य प्राप्यासौ नन्दतुतथा चिराय चिरेण कामा मे मनोरथाश्चिरकालकाङ्क्षिता युवयोः फलन्विति॥ १४॥लवङ्गिका । महानु- भाव,हृदयेऽप्यप्रतिहतस्वयंग्राहसाहसोऽयं जनः किमिदानीं करग्रहणे विचारयति । येन माधवेन हृदये स्वयमेव गृह्यमाणे न निवारितवती केवलमयं महान्पुरुषार्थ इत्य- ङ्गीकृतवती सा करेण करे स्वयं गृह्यमाणेऽपि न विचारयेत्, तस्मान्निःशङ्कं स्वय- मेवास्याः करं गृह्णात्वित्याशयः ॥ मालती । हा धिक्, कन्याकाजनविरुद्धं किम- प्युपन्यस्यति । किमपीति गुरुजनाननुमतं स्वकरग्रहणं व्यज्यते ॥ कामन्दकी । प्रविश्य । वदतीति शेषः । पुत्रीति त्वत्परिणयने मातृत्वादस्त्येव ममाधिकार इति व्यङ्ग्यम् । कातरे कुलकन्याकाजनविरुद्धं कथं कुर्यामिति दुःशङ्कोद्विग्नमानसे कथं- चिद्दैवानुग्रहादुपनतेऽवसरे शीघ्रविधेये कृत्य एतद्विलम्बनं किंनिमित्तम् । अवि-

षष्ठोऽङ्कः। १५७ पुरश्चक्षूरागस्तदनु मनसोऽनन्यपरता तनुग्लानिर्यस्य त्वयि समभवद्यत्र च तव। युवा सोऽयं प्रेयानिह सुवदने मुञ्च जडतां विधातुर्वैदग्ध्यं विलसतु सकामोऽस्तु मदनः ॥ १५ ॥ लवङ्गिका—भअवदि, किसणचउद्दसीरअणिमसाणसंचारणिव्वू- ढविसमववसाअनिठ्ठाविदपचण्डपाखण्डदोद्दण्डसाहसो साहसिओ क्खु एसो। अदो पिअसही उक्कम्पिदा। कामन्दकी—लवङ्गिके, स्थाने खल्वनुरागोपकारयोर्गरीयसो- रुपन्यासः। मालती—हा ताद, हा अम्ब। १. भगवति, कृष्णचतुर्दशीरजनीश्मशानसंचारनिर्व्यूढविषमव्यवसाय- निष्ठापितप्रचण्डपाषण्डदोर्दण्डसाहसः साहसिकः खल्वेषः। अतः प्रियसख्यु- त्कम्पिता।

१५८ मालतीमाधवे कामन्दकी—वत्स माधव। माधवः—आज्ञापय। कामन्दकी—इयमशेषसामन्तमस्तकोत्तंसपरागराजितचरणाङ्गु- लेरमात्यभूरिवसोरेकापत्यरत्नं मालती भगवता सदृशसंयोगरसिकेन वेधसा मन्मथेन मया च तुभ्यं दीयते। (इति बाष्पं विसृजति।) मकरन्दः—फलितं हि तर्हि भगवतीपादप्रसादेन। माधवः—तत्किमित्यतिबाष्पायितमाननं भगवत्याः। कामन्दकी—(चीराञ्चलेन नेत्रे परिमृज्य।) वत्स, किमपि कल्याणं वक्तुकामास्मि। माधवः—तत्किम्। कामन्दकी—विज्ञापयामि। माधवः—आज्ञापय। कामन्दकी— परिणतिरमणीयाः प्रीतयस्त्वद्विधाना- महमपि तव मान्या हेतुभिस्तैश्च तैश्च। खं विलोकयेयमिति शेषः ॥ कामन्दकी—इयमिति । अशेषेत्यनेन निरति- शयैश्वर्यसंपन्नस्यापत्यं न दरिद्रस्येति, तस्याप्येकत्वेनातीव प्रेमभाजनं तदपि रत्नमिव रत्नं सौन्दर्याद्यनेकगुणशाल्यपत्यमियं मालतीत्यनेनास्यामनादरस्त्वया न कथंचिद- पि कर्तव्य इति सूचयति। सेयं प्रथमं सदृशयोरन्योन्यानुरूपयोर्युवयोः संयोगरसि- केन वेधसा स खलूत्पादयन्नेवेयमस्या अयं चास्या इति निर्णयं भालतले लिखितवान् तदनन्तरं मन्मथेना कस्मादेव द्वयोर्मनोधटकेन मया च तदुचितमानुषप्रयत्नविधा- यिन्या तुभ्यं दीयते ॥ रोदनं च कन्याप्रदानान्तरं मातृत्वाद्वात्सल्याच्च ॥ बाष्पायितं बाष्पोद्गमनं कृतम् । 'बाष्पोष्मभ्यामुद्गमने' इति णिजन्ताद्भावे क्तः ॥ विज्ञापयामी- त्युक्तिः कामन्दक्याः कन्याप्रदानमेव तत्कैङ्कर्यमिति नीत्या विनयद्योतनार्थम् ॥ माधवस्तु गुरुजनौचित्येनाह—आज्ञापयेति ॥ कामन्दकी—परिणतीति । त्वद्विधानां महाकुलीनत्वादिगुणशालिनां महानायकानां प्रीतयः स्नेहाः परिणतिरम- णीयाः परिपाकेन मनोहराः न तु क्षुद्रजनस्नेहवत्परिणतिविरसाः । अतो न मया किंचिदपि वक्तव्यम् । तथाहमपि तैस्तैर्हेतुभिर्निमित्तैः पितृस्नेहवात्सल्यादिभिर्मान्या- नुलङ्घ्यवचना । तत्तस्मादिहास्यां सुवदनायाम् । हे तात । वात्सल्यातिशयादपत्येऽपि तातशब्दः प्रयोज्यः । स तादृशः परिचयो गाढस्नेह एव करुणा कृपा तस्याः स- काशान्मा विरंसीद्विरतो मा भूः। अस्यां स्नेहानुबन्धेनैव मयि त्वया कृपा कृते-

षष्ठोऽङ्कः । १५९ तदिह सुवदनायां तात मत्तः परस्मा- त्युरुचितकरुणायाः सर्वथा मा विरंसीः ॥ १६ ॥ (इति पादयोः पतितुमिच्छति ।) माधवः—अहो, वात्सल्यादतिक्रामति प्रसङ्गः । मकरन्दः—भगवती, श्लाघ्यान्वयेति नयनोत्सवकारिणीति निर्व्यूढसौहृदरसेति गुणोज्ज्वलेति । एकैकमेव हि वशीकरणं गरीयो युष्माकमेवमियमित्यथ किं ब्रवीमि ॥ १७ ॥ कामन्दकी—वत्स माधव । माधवः—आज्ञापय । कामन्दकी—स्वीक्रियतामियम् । माधवः—स्वीकरोमि । कामन्दकी—वत्स माधव, वत्से मालति । माधवः—आज्ञापय । मालती—आंणवेदु भअवदी । १. आज्ञापयतु भगवती । स्थ्यर्थः विरंसीरिति 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । रश्मिश्च श्यनि पञ्च्यते मनिरित्यनिज् कम्(?)। माङ्योगान्नडागमप्रतिषेधः । विनाव्यवधानादडागमप्रति- षेधो नास्तीत्यशाब्दिकोक्तं हेयम् । 'मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः। प्रक्षा- लुका तु कौन्तेय पिबस्व च हरस्व च॥' इत्यादौ बहुव्यवधानेऽपि प्रतिषेधदर्शनात् ॥१६॥इति पादयोः पतितुमिच्छति॥माधवः।वात्सल्यादपत्यप्रेम्णः प्रसङ्गः प्रस्ता- वोऽतिक्रामत्यौचित्यमुल्लङ्घ्यते । यत्सकललोकवन्द्या भगवती स्वयं मत्प्रणामं कर्तुमि- च्छति । अनुचितकर्मणि प्रवर्तत इति भावः॥ मकरन्दः—भगवतीति । श्ला- ध्येति । श्लाघ्यान्वया महाकुलप्रसूतेति हेतोः । तथा नयनोत्सवकारिणीति निरति- शयसौन्दर्यशालिनीति । तथा निर्व्यूढो निर्वाहं गमितः सौहृदरसः सौहार्दसारभूता रतिर्यया सा तादृशीति । तथा गुणैरन्यैः सौशील्यादिभिरपरिगणनीयैरुज्ज्वला निर्म- लेति।एतेष्वेकैकमेवान्यनिरपेक्षं गरीयोऽनतिक्रमणीयं वशीकरणमेतदायत्तीभावसा- धनम् । तदुपरि युष्माकं निरुपाधिकहिताचरणप्रवृत्तानां सर्वलोकमान्यानामपीयमे- वंविधा दृश्यते । वात्सल्यातिशयाच्छिशोर्माधवस्य प्रणामश्चिकीर्षित इत्युक्तेऽथ कि- महं ब्रवीमि । इतः परमस्यामादरातिशायानुबन्धने किं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ १७॥अ- मा० १५

१६० मालतीमाधवे कामन्दकी— प्रेयो मित्रं बन्धुता वा समग्रा सर्वे कामाः शेवधिर्जीवितं वा । स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसा- मित्यन्योन्यं वत्सयोर्ज्ञातमस्तु ॥ १८ ॥ मकरन्दः—अथ किम् । लवङ्गिका—जंह तुम्हे आणवेथ । कामन्दकी—वत्स मकरन्द, अनेनैव वैवाहिकेन मालतीनेपथ्ये- नापवारितः प्रवर्तस्व परिणायात्मनः । (इति पटलकमर्पयति ।) मकरन्दः—यदाज्ञापयसि, यावदितश्चित्रजवनिकामन्तर्धाय नेपथ्यं धारयामि । (तथा करोति ।) माधवः—भगवति, सुलभमपि बहनर्थकमतिसंकटमेतद्वयस्यस्य । कामन्दकी—कस्त्वमस्यां चिन्तायाम् । माधवः—एवं भगवत्येव जानाति । १. यथा यूयमाज्ञापयथ । थोरुभयोः साधारणं धर्म्यमुपदेशमाह—प्रेय इति । प्रेयः प्रियतमः । मित्रं सखा । तथा समग्रा सकला बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वेऽखिलाः काम्यन्त इति कामा विष- यास्तथा । शेवधिर्निधिः । किं बहुना जीवितं वा स्त्रीणां भर्तैव, पुंसां च धर्म- दाराः । एवं स्निग्धमित्राणीत्येतद्गर्मरहस्यं लोकशास्त्रसिद्धं वत्सयोर्ज्ञातं मनोगतं स- र्वथास्तु । एतावत्सर्वदानुसंधेयमित्यर्थः । वत्सयोरित्यत्र 'पुमान्स्त्रिया' इत्येकशेषः । उभयोर्वात्सल्यस्य तुल्यत्वाद्वत्सशब्दप्रयोगः॥१८॥मकरन्दः। अथ किम् । एवमे- वैतदित्यर्थः ॥ लवङ्गिका । यथा यूयमाज्ञापयथ॥कामन्दकी । एवमत्र विवाह- मङ्गलं निर्वर्त्येतः परं नन्दनवञ्चनार्थं कृतकमालतीवेषं मकरन्दं मदयन्तिकालाभलो- भादभ्युपगतस्त्रीभावं सजीकुर्वन्त्याह—वत्सेति । इत आरभ्य मकरन्दवृत्तान्तः पताकेति पूर्वमेवोक्तम् । मालत्यर्थं राज्ञा प्रेषितेन नेपथ्येन मङ्गलालंकारेण । परि- णयाय नन्दनपरिणयाय मदयन्तिकापरिणयाय चेत्यर्थः । चित्रयवनिकां चित्रपट- निर्मितां तिरस्करिणीम् । अन्तर्धानं स्त्रीसंनिधौ वस्त्रादिपरिधाने स्त्रीजनोचितेऽपाट- वात्परिधानचलनशङ्कया॥ माधवः। सुलभमपि बहनर्थकमनेकप्रत्यवायमतिसंकटं सुदुष्करं कर्म नन्दनवञ्चनात्मकं वयस्यस्य।'शुभमपि' इत्यपि पाठः॥कामन्दकी कस्त्वमिति । अस्यां चिन्तायाम् । प्रभूतार्थंकं सुदुष्करं चेदं कर्म, कथमस्य रक्षिसहस्राकुले नंदनभवने प्रवेशनिर्गमौ, यदि राजा दैवाद्विजानीयात्तदानर्थः, किं

षष्ठोऽङ्कः । १६१ मकरन्दः—(प्रविश्य विहसन् ।) (सर्वे सविस्मयं सकौतुकं पश्यन्ति ।) माधवः—(गाढं मकरन्दं परिष्वज्य ।) भगवति, कृतपुण्य एव नन्दनः । यतः प्रियवयस्यमीदृशं मनसा मुहूर्तमपि कामयिष्यति । कामन्दकी—वत्सौ मालतीमाधवौ, इतो निर्गत्य वृक्षगहनेन गम्यतामुद्वाहमङ्गलार्थम् । अस्ति तत्र दीर्घिकायाः पश्चादुद्यानवाटः । सुविहितं तत्रैव वैवाहिकद्रव्यजातमवलोकितया भूयश्च । गाढोत्कण्ठकठोरकेरलवधूगण्डाच्छपाण्डुच्छदै- स्ताम्बूलीपटलैः पिनद्धफलितव्यानम्रपूगद्रुमाः । कङ्कोलीफलजग्धमुग्धविकिरव्याहारिणस्तद्भुवो भागाः प्रेङ्खितमातुलुङ्गवृतयः प्रेयो विधास्यन्ति वाम् ॥१९॥ अतस्तत्रैव मदयन्तिकामकरन्दयोर्यावदागमनं स्थातव्यम् । माधवः—(महर्षम् ।) कल्याणान्तरावतं सा कल्याणसंपदुपतिष्ठा- द्भवतु । कलहंसः—दिट्ठिआ इदं वि पिअं णो भविस्सदि । १. दिष्ट्या इदमपि प्रियं नो भविष्यति । वा तव भवेदित्येवंरूपायाम् । कस्त्वं को वा तव भारो मयि वर्तमानायामिति भावः । गाढोत्कण्ठेति । गाढया प्रवृद्धयोत्कण्ठया प्रियानवाप्तिजनितेन स्मरदशानि- मितेनौत्सुक्येन व्यभिचारिणा कठोरः प्रौढो यः केरलवधूनां कपोलस्तद्वदच्छाः पाण्डुवर्णाश्छदाः पर्णानि येषां तैस्ताम्बूलीनां नागवल्लीनां पटलैः समूहैः पिनद्धाः संबद्धाः फलिता अत एव व्यानम्राः फलभारावनताः पूगद्रुमाः क्रमुकवृक्षा येषु तथा । कङ्कोलीफलानां जग्धेन भक्षणेन । भावे क्तः । मुग्धा मनोहरा ये विकि- राणां पक्षिणां व्याहारा रुतानि तद्वन्तस्तथा । प्रेङ्खिताश्चलिताः फलापादनार्थं मातुलुङ्गवृत्तयो बीजपूरसमूहा येषु तादृशास्तद्भूवोऽस्मद्विहारिकाया भुवो भागा अवकाशा वां युवयोः प्रेयः प्रीतिं विधास्यन्तीति । अत्र नागवल्लीलतापूगद्रुम- संश्लेषणं मिथुनान्तरदर्शनमुद्दीपनं चायत्नसिद्धसंभोगसाधनताम्बूललाभश्च पक्षिणां कोलाहलेन नान्यैर्भवद्वचनाकर्णनं बीजपूरकुञ्जसंकटत्वादन्येषामप्रवेशयोग्यत्वम- दृश्यत्वेन तेनावस्थानं च भवतीत्यादि व्यज्यते ॥ १९ ॥ मदयन्तिकागमनं याव- दिति । तत्र युवयोर्मदयन्तिकामकरन्दयोश्च युगपदेव विवाहो निर्वर्तयिष्यत इत्याशयः ॥ माधवः । कल्याणान्तरावतं सा कल्याणान्तरालंकारा कल्याणसंप- न्मालतीप्राप्तिलक्षणमङ्गलसमृद्धिः ॥ कलहंसः । दिष्ट्या इदमपि प्रियं नो भवि-

१६२ मालतीमाधवे कामन्दकी—कथं संदेहो भवतः । लवङ्गिका—सुदं पिअसहीए । कामन्दकी—वत्स मकरन्द, भद्रे लवङ्गिके, इतः प्रतिष्ठामहे । मालती—सेंहि, तुए वि गन्दव्वं । लवङ्गिका—(विहस्य ।) संपदं क्खु अम्हे एत्थ ओसरम्ह । (इति निष्क्रान्ताः कामन्दकीलवङ्गिकामकरन्दाः ।) माधवः—अयमिदानीमहम् । आमूलकण्टकितकोमलबाहूनाल- मार्द्राङ्गुलीदलमनङ्गजर्निदाघतः । अस्याः करेण करमाकलयामि कान्त- मारक्तपङ्कजमिव द्विरदः सरस्याः ॥ २० ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे षष्ठोऽङ्कः । १. श्रुतं प्रियसख्या । २. सखि, त्वयापि गन्तव्यम् । ३. सांप्रतं खलु वयमत्रापसरामः । ष्यति । यन्निस्तीर्णविपन्मदयन्तिकासहितो मकरन्दोऽस्माभिर्द्रष्टव्यः ॥ लवङ्गिका । श्रुतं प्रियसख्या । भगवत्या विहारिकागमनाय मकरन्दागमनप्रतीक्षणाय च यदुक्तं तच्छ्रुतं किम् । तदेतत्कुर्वित्यर्थः ॥ मालती । सखि, त्वयापि गन्तव्यम् । मां विसृज्येति शेषः ॥ लवङ्गिका । सांप्रतं खलु वयमेव शिष्टा बाह्याः । त्वं भर्त्रा सह सुखमास्स्वेति भावः ॥ माधवः । आमूलेति । अनङ्ग एव निदाघो घर्मस- मयः संतापकारित्वात् । तेन तप्तोऽयमहमिदानीं निदाघतप्तो द्विरद इवामूलं कण्ट- कितो रोमाञ्चकञ्चुकितः संजातकण्टकश्च कोमलो बाहुनालो नालसदृशो बाहुर्यस्य तम् । तथार्द्राः स्वेदाख्यसात्त्विकभाववशात्सलिलसंबन्धवशाच्चाङ्गुल्यो दलानीव दलसदृशोऽङ्गुल्यो यस्य तम् । अस्या मालत्याः सरस्या इव कान्तं करमारक्तप- ङ्कजं कोकनदमिव करेण हस्तेन शुण्डादण्डेन चाकलयामि गृह्णामीति । उप- मालङ्कारः ॥ २० ॥ भवभूतिकवेर्वाचः खदन्ते रसरञ्जिताः । सुमनोभ्यः सुधास्यन्दबन्धमाधुर्यबन्धुराः ॥ इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रि- पुरारिसूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां षष्ठाङ्कविवरणम् ॥

has a top horizontal, small vertical, 'S' curve, and a loop with a tail going down. 'ह' has a top horizontal, small vertical, 'S' curve, and then a hook going down-right from the middle. Look at this character: It has a small vertical, 'S' curve, a loop at the bottom, and a tail going down-left! THAT IS AN 'इ'! Wait, why did I think 'ह'? Because at a quick glance 'इ' and 'ह' look similar. But in Prakrit, the future 3rd person singular is -इस्सइ (-issati -> -issai)! "अणुऊलइस्सइ" (अनुकूलयिष्यति)! Of course! Prakrit future 3rd sing. of अनु-कूल is अनुकूलिस्सइ / अणुऊलइस्सइ! It is definitely 'इ'! अणुऊलइस्सइ!

Wait, what about व्यवसिदं vs व्ववसिदं? Let's look at व्ववसिदं: Is it व्य or व्व? Look at the first letter of that word: It has a 'व' with another 'व' attached underneath/beside it: व्व! In Prakrit, 'व्यवसितम्' becomes 'ववसिदं' or 'व्ववसिदं' (vy -> vv). Yes, 'व्ववसि

or विष्कम्भकत्वेनाप्युपपत्तेश्चेति? Let's check line 32 carefully: अस्य विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति? Wait! Look at: अस्य विष्कम्भ then what? वदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति? Let's look at the letters after विष्कम्भ: व दे के ना प्यु प प त्ते श्चे ति! विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति! Wait: वि ष्क म्भ व दे के ना प्यु प प त्ते श्चे ति Yes! विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति "अस्य विष्कम्भवद् एकेनाप्युपपत्तेश्चेति" Because a Vishkambhaka can be performed by a single character (ekapatraprayoga)! "न चैकपात्रप्रयोगानुपपत्तिः तल्लक्षणेऽनेकपात्रत्वनियमाप्रतीतेः। अस्य विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति।" Brilliant! That is exactly what is printed: विष्कम्भवदेकेनाप्युपपत्तेश्चेति!

Everything is confirmed.कामे

सप्तमोऽङ्कः । १६५ लवङ्गिका—को संदेहो महाभाअस्स । किं बहुणा । जह एसो मञ्जीरसद्दो तह जाणामि देण ववदेसेण आणीदा बुद्धरक्खि- दाए मदअन्तिएत्ति । ता उत्तरीआववारिदो सुत्तलक्खणो चिट्ठ । (मकरन्दस्तथा करोति ।) (ततः प्रविशति मदयन्तिका बुद्धरक्षिता च ।) मदयन्तिका—सँहि, सच्चं एव्वं परिकोविदो मे भादा मालदीए । बुद्धरक्षिता—अँह इं । मदयन्तिका—अँहो अच्छाहिदं । ता एहि, वामसीलं मालदीं णिब्भच्छेह्म । (इति परिक्रामतः ।) बुद्धरक्षिता—इँदं वासभवणं । १. कः संदेहो महाभागस्य । किं बहुना यथैष मञ्जीरशब्दस्तथा जानामि तेन व्यपदेशेनानीता बुद्धरक्षितया मदयन्तिकेति । तदुत्तरीया- पवारितः सुप्तलक्षणस्तिष्ठ । २. सखि, सत्यमेव परिकोपितो मम भ्राता मालत्या । ३. अथ किम् । ४. अहो अत्याहितम् । तदेहि, वामशीलां मालतीं निर्भर्त्सयावः । ५. इदं वासभवनम् । नामेति संभावनायाम् । बुद्धरक्षितासंक्रान्ता भगवत्यैव निवेशिता भगवतीनीतिः कृत्यं मदयन्तिकां प्रति न बुद्धरक्षिताबुद्धिदोषेण प्रतिहता फलतीति संभाव्यते । 'न विपर्यैष्यति' इति पाठे बुद्धरक्षितया स्वप्रज्ञाबलेनाप्रमत्तेन दोषेण वैपरीत्यं न संभा- व्यते।अपि तु भगवत्यैव प्रवर्तितत्वात्फलपर्यवसायिनी नीतिर्भविष्यतीत्यर्थः॥ लव- ङ्गिका। कः संदेहो महाभागस्य । संभावनाया उल्बणैककोटिसंदेहरूपत्वादपिनाम शब्दसूचिता संभावनैव संदेहशब्देनोक्ता। कथं तर्हि संदेहलेशस्याप्यवकाश इत्यर्थः। किंबहुना। यथैष मञ्जीरशब्दः श्रूयते, तथा तेनैव नूपुरध्वनिश्रवणप्रकारेण हेतुना तर्क- यामि तेन व्यपदेशेनालीकभ्रातृभार्यायास्तत्वानुनयव्याजेनानीता बुद्धरक्षितया मद- यन्तिकेति । तदुत्तरीयापवारितः सुप्तलक्षणः सुप्त इव वक्ष्यमाणस्तिष्ठ ॥ मदयन्ति- का। सखि, सत्यमेव परिकोपितः परिकुपितः कृतो मे भ्राता मालत्या ॥ बुद्धरक्षि- ता । अथ किम् । सत्यमेवेत्यर्थः ॥ मदयन्तिका । अहो, अत्याहितं महाभीतिः। कुपिता भ्रातुर्मालती समीपमुपनीतैवेत्यर्थः । तदेहि । वामशीलां वक्रस्वभावां मालतीं

१६६ मालतीमाधवे (ततः प्रविशतः ।) मदयन्तिका—सँहि लवङ्गिए, जाणीअदि पसुत्ता दे पिअसही त्ति। लवङ्गिका—सैहि, मा णं पडिबोहेहि। एसा चिरं दुम्मणा- अन्दी दाणिं जेव्व ईस मण्णे पसुत्तेत्ति। अदो सणिअं इध एव्व स- अणद्धम्मि उबविस। मदयन्तिका—(तथा कृत्वा ।) दुँम्मणाअदि कहं इअं वामसीला। लवङ्गिका—कँहं णाम णववहूविस्सम्भणोवाअजाणअं लडहं विदद्धं महुरभासिणं अरोसणं दे भादरं भत्तारं आसादिअ ण दुम्म- णाइस्यदि मे पिअसही। १. सखि लवङ्गिके, ज्ञायते प्रसुप्ता ते प्रियसखीति। २. सखि, मैनां प्रतिबोधय। एषा चिरं दुर्मनायमानेदानीमेवेषन्मन्ये प्रसुप्तेति। अतः शनैरिरहैव शयनार्थ उपविश। ३. दुर्मनायते कथमियं वामशीला। ४. कथं नाम नववधूविस्रम्भणोपायाभिज्ञं लडहं विदग्धं मधुरभाषिणम- रोषणं ते भ्रातरं भर्तारमासाद्य न दुर्मनायिष्यते मे प्रियसखी। निर्भर्त्सयावः॥ बुद्धरक्षिता । इदं वासभवनम् ॥ मदयन्तिका। सखि लवङ्गिके, ज्ञायते प्रसुप्ता ते प्रियसखीति ॥ लवङ्गिका । सखि, मैनां प्रतिबोधय । एषा चिरं दुर्मनायमाना दुःखितमनस्का भवन्ती। 'भृशादिभ्यो भुवि-'इत्यादिना क्यङ् । इदा- नीमेवेषन्मन्ये प्रसुप्तेति । अतः शनैरिरहैव शयनार्थ उपविश ॥ मदयन्तिका । दुर्म- नायते कथमियं वामशीला । स्वयमेव भर्तुः प्रतिकूलकारित्वेनापराधं कृत्वा कथ- मात्मनैव दुर्मनस्का भवतीत्यर्थः ॥ लवङ्गिका । कथं नाम नववध्वा विस्रम्भणे वि- स्रम्भजनने य उपायाःकामतन्त्रोक्तास्तच्चित्तवृत्त्यनुरोधस्तन्मनोरञ्जनं तदनिवारिता- ङ्गीकृतानां लज्जया केवलं बहिरलीकमेव किंचिन्निषिद्धानामप्यन्तरनुमोदिताना- मवयवस्पर्शादिसंभोगव्यापाराणां मन्दमन्दमुपक्रमाश्चातिप्रसह्य किंचिदाचरणमि- त्यादयस्तेषामभिज्ञमिति विपरीतलक्षणयोक्तिः । यतोऽसौ ब्रह्मचर्यार्थं शयनादिनि- यमबाह्ये वैवाहिक एव त्रिरात्रे स्वचित्तवृत्त्यनभिज्ञां किंचिदप्यशिथिलीकृतबाहुमरा- मत्यन्तापरिचयाद्भेरिवोद्विजमानां बलादेनां बालां मुञ्चत एव पामरबालिशजनरी- त्या निर्दयं निष्पीडयितुमारब्धवान् । अतो न कामतन्त्रवार्तामप्यसौ जानातीत्यर्थः। लडहो विदग्धो मधुरभाषी । लडहः सुन्दरः । विदग्धः सुरतकलाप्रनिपुणः । अत्रापि सौन्दर्यगन्धविहीनं सुरतकलावार्तानभिज्ञमतिपरुषभाषिणमिति वैपरीत्येनोक्तिः । अरोषणमकोपनमतिमुखेमित्यन्योक्तिः । भ्रातरं ते भर्तारमासाद्य प्रियसखी न

सप्तमोऽङ्कः । १६७ मदयन्तिका — पेक्ख बुद्धरक्खिदे विप्पदीवं उवालद्धा म्ह । बुद्धरक्षिता — विप्पदीवं ण वा विप्पदीवं । मदयन्तिका — कहं विअ । बुद्धरक्षिता — जं दाव चलणपदिदो भत्ता ण बहुमन्णिदो । एत्थ लज्जादोसेण एसो जणो ण उवालम्भणिज्जो । जं वि पिअसहि, अहिनववहूविरुद्धरहसोपक्कमक्खलणवेल्लक्खविच्छद्दिअमहाणुहावत्त- णस्स भादुणो दे वाआगअं किं अप्पइट्ठाणं । तेण जाणीअदि किआवराहा उवालम्भणिज्जा अम्हेत्ति (संस्कृतमाश्रित्य ।) किंच । १. पश्य बुद्धरक्षिते, विप्रतीपमुपालब्धाः स्मः । २. विप्रतीपं न वा विप्रतीपम् । ३. कथमिव । ४. यत्तावच्चरणपतितो भर्ता न बहुमानितः । अत्र लज्जा