मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तेन नात्यन्तभिन्नोऽर्थः सारूप्यमिति वर्णितम् । ग्रन्थे विन्ध्यनिवासेन भ्रान्तेः सादृश्यमुच्यते ॥ इतिचाकृतिवादान्ते सांख्यानां विन्ध्यवासिनाम् सामान्यमेव सादृश्यं न तत्त्वान्तरकल्पना ॥ तत्त्वतोऽनवगत्यैव त्वर्थं सादृश्यलक्षणम् । सामान्यनिह्नवः कैश्चित्कृत इत्युपपादितम् ॥ सारूप्यमेव सामान्यमिति युक्तं न सांख्यवत् । विजातीयेषु तद्दृष्टेः गवादिगवयादिषु ॥ इत्याह न्यायमञ्जर्यां शब्दनित्यत्वरूपणे ॥ 5 न वस्तुरूपं सादृश्यं वासनामात्रनिर्मितम् । प्रतियोगिमतिं यस्मादपेक्ष्यैवावबुद्ध्यते ॥ तज्ज्ञानं च ततः शाक्यैः प्रत्यक्षाभासमिष्यते । यतश्च कल्पनाध्यक्षवादिनः ते प्रकीर्तिताः ॥ (21) तमोवादः. 1 तमः खलु चलं नीलं बहुलं विरलं परम् । अपरं च महद्दीर्घं ह्रस्वं चेति प्रतीयते ॥ कदाचिदपि कस्यापि नैव बाधोऽत्र दृश्यते । प्रभामण्डलवच्चेदं द्रव्यमित्येव वैदिकाः ॥ 2 पृथिव्या एव भेदोऽयं तमस्स्यादितिकेचन । प्रकृतेरेव भेदस्स्यादिति वेदान्तिनो विदुः ॥

तमोवादः आलोकेनोत्सारितत्वात् विनष्टत्वादथापिवा । अभिभूतत्वतो वाऽपि तन्मध्ये नोपलभ्यते ॥ विषयाच्छादकत्वं तु तमसो नहि युक्तिमत् । तमोव्यवहितालोकस्थितनानार्थदर्शनात् ॥ अतो मर्त्यादिदृष्टीनां दृश्यसंबन्धमात्रतः । दर्शनप्रतिघातित्वं स्वभावात्तमसि स्थितम् ॥ वायू रूपेण रहितः स्पर्शेन सहितो यथा । तथा रूपेण सहितं स्पर्शेन रहितं तमः ॥ ३ गुरूणां तु मते तेजोहीनाधिकरणं तमः । ग्राहकात्मोपलब्धेश्च नीलरूपस्मृतेरपि ॥ नीलं तम इति ज्ञानं भेदाग्रहनिबन्धनम् । आलोकक्रिययैव स्याच्चलतिप्रत्ययोऽपिच ॥ ४ तेजोऽभावस्तम इति काणादकिरणावलिः । अन्धसाधारणं रूपज्ञानाभावं विदुः परे ॥ आरोपितं निरालोके देशे मालिन्यवत्तले । नीलं रूपं तम इति सिद्धान्तः कन्दलीकृतः ॥ ५ अणवः सर्वशक्तित्वात् तमश्छायाऽऽतपात्मना । अभ्राणीव प्रचीयन्त इति प्राहुरिहार्हताः ॥ ६ निरधिष्ठानविज्ञानवादिवैभाषिकादयः । केशोण्डुकादिविज्ञानं भ्रम इत्यभिमन्यते ॥

92 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 7 भूच्छायादर्शनं लोके तमोदर्शनमुच्यते । इत्युक्तवानपि विधिविवेके किल मण्डनः ॥ एवंरूपः तमस्तत्त्वे विकल्पः परिदृश्यते । निरूप्यते यथा यच्च तत्तथा व्यवतिष्ठते ॥ (22) कालवादः. 1 सांख्यसौगतचार्वाकैः क्रियते कालनिह्नवः । वैशेषिकादयः कालं मन्यन्ते दुरपह्नवम् ॥ अनुमेयं विदुः प्रायः परे दार्शनिकाः पुनः । प्रत्यक्षगोचरं प्राहुः इत्थमेषोऽपलप्यते ॥ उपाधिभिर्वा बुद्धिस्थैः तादृग्भिर्वाऽथ बुद्धिभिः । व्योमादिभिर्वा विभुभिः कालं निह्नुवते बुधाः ॥ नतावद्गृह्यते कालः प्रत्यक्षेण घटादिवत् । चिरक्षिप्रादिबोधोऽपि कार्यमात्रावलम्बनः ॥ नचामुनैव लिङ्गेन कालस्य परिकल्पना । प्रतिबन्धो हि दृष्टोऽत्र न धूमज्वलनादिवत् ॥ प्रतिभासातिरेकस्तु कथंचिदुपपत्स्यते । प्रचितां कांचिदाश्रित्य क्रियाक्षणपरंपराम् ॥ नचैष ग्रहनक्षत्रपरिस्पन्दस्वभावकः । कालः कल्पयितुं युक्तः क्रियातो नापरो ह्यसौ ॥

कालवादः मुहूर्तयामाहोरात्रमासर्त्वयनवत्सरैः । लोके काल्पनिकैरेव व्यवहारो भविष्यति ॥ यदि त्वेको विभुर्नित्यः कालो द्रव्यात्मको मतः अतीतवर्तमानादिभेदव्यवहृतिः कुतः ॥ तादृक्स्वभावसहितः कालो यद्यतिरिच्यते । सिद्धस्यैवहि तादृक्स्वभावोपगमो वरम् ॥ २ अथानुमेयसिद्धान्तः संगृह्यात्र प्रदर्श्यते । परापरं चिरं क्षिप्रं युगपत्क्रमिकं त्विति ॥ व्यवहाराः पुनः सूर्यपरिस्पन्दनिबन्धनाः । मूतैस्साक्षान्न संसर्गः कर्मणामर्कवर्तिनाम् ॥ क्रियोपनायकः कश्चित्स्यादेवोभयसंयुतः । परत्वादौ हेतुरेतत्संयोगोऽसमवाय्यसौ ॥ नाकाशेनान्यथासिद्धिः अविशेषादिगादिभिः । दिक्कालाविश्वरान्नव्यैरतिरिक्तौ नचेष्यते ॥ स एवात्रोपनेता स्यादित्येतेषां हृदि स्थितम् । अप्रत्यक्षत्वमात्रेण नच कालस्य नास्तिता ॥ युक्ता पृथिव्यधोभागचन्द्रमःपरभागवत् । प्रत्यक्षत्वादुपाधीनां प्रत्यभिज्ञादिसंभवः ॥ उपाधयः स्वरूपेण कालाश्चेदनवस्थितिः । चिरेणास्तंगतो भानुः शीतांशुः शीघ्रमुद्गतः ॥

उदिताविव दृश्येते युगपद्भौमभार्गवौ । इत्यादिव्यवहारेण तदुपाधिगवेषणाम् ॥ ननु त्वत्कल्पितः कालः स्वत एव क्रमात्मकः । हेत्वन्तराद्वा प्रथमे कार्याणि न कुतस्स्वतः ॥ द्वितीये त्वनवस्था स्यात् अन्यस्मादित्यपेक्षणात् मैवं, शुक्लगुणादावप्येवं वक्तुं हि शक्यते ॥ स्वतोऽस्य तत्स्वभावत्वे द्रव्यस्य न कुतस्तथा । गुणान्तरस्यापेक्षायामनवस्था प्रसज्यते ॥ स्वतः क्रमाद्यात्मकोऽसौ काल इत्यवधार्यते । नाध्वव्यङ्ग्यः काल एषः वर्तमानविलोपतः ॥ ३ किंतु क्रियाव्यङ्ग्य इति सौगतेतरपद्धतिः । रहस्यं पक्षयोस्तत्र संक्षेपादिह सूच्यते ॥ कालो यदि क्रियाव्यङ्ग्यः क्षणिकत्वं न सिद्ध्यति क्षणिकास्सर्वसंस्काराः अस्थिराणां कुतः क्रियाः । इति सिद्धान्तभङ्गस्स्यात् इति सौगतमानसम् । पतितः पतितव्यश्च देशो द्विविध एव हि ॥ ४ वर्तमाननिषेधे च भवित्री विश्वनिह्नुतिः । न ह्यतीतं भविष्यद्वा प्रत्यक्षविषयोऽस्ति नः ॥ वर्तमानभ्रमश्चात्र तत एव न सिद्ध्यति । पौर्वापर्यातिरिक्ता तु दुस्त्यजा वर्तमानता ॥

कालवादः अतीतागामिधीरेव वर्तमानमतिर्यदि । भूतभाविसमस्ताप्त्या न शोकादिसमुद्भवः ॥ पूर्वापरत्वसंभेदे वर्तमानमतिर्यदि । त्रिकालस्थेऽपि तत्सिद्धेः क्वातीतागामिता भवेत् ॥ प्रारब्धश्चासमाप्तश्च वर्तमानो य उच्यते । व्यापारसमुदायोऽसौ विवक्षितफलावधिः ॥ तत्रापि क्षणभेदेन नष्टत्वादिविकल्पतः । वैवक्षिकमिहान्यच्च वर्तमानत्वमक्षतम् ॥ सत्त्वं यद्वर्तमानत्वं कालसंबन्धलक्षणम् । तस्य स्वपरनिर्वाहान्नानवस्था प्रसज्यते ॥ मानसंबन्धरूपं तु सत्त्वं सर्वगतं मतम् । सत्त्वमित्थमविद्वांसः कालोऽसन्निति बभ्रमुः ॥ विशेषलिङ्गाभावेन तल्लिङ्गस्याविशेषतः । एकस्तथा विभुश्चापि सर्वत्र व्यवहारातः ॥ आश्रयानुपलम्भेन निरंशो नित्य एव च । द्रव्यं चेति स्वीकृतोऽसाविति वैशेषिकाशयः ॥ 5 शैवादिभिः पुनः कालो ह्यनित्योऽव्यापकोऽपि च हेतुः परिमितं कार्यं प्रतीत्यभ्युपगम्यते ॥ नित्यता सर्वदा सत्ता नहि कालस्य संभवेत् । यतः कालान्तरं नास्ति किंतु ध्वंसविहीनता ॥

96' मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके कालतत्त्वस्य चोत्पत्तिं विनाशं चानुजान उत्पत्तेः प्राक्च पश्चाच्चेत्याद्या वाचो निर 6 कालतो देशतो वाऽपि व्यतिरेकस्य चाग्र कथं च नित्यस्य विभोः कालादेर्हेतुतेति धर्मिग्राहकमानेन कारणत्वमिहेष्यते । क्वचिल्लोकोपदेशेनाप्यस्ति कारणताग्रहः कारणत्वं तु नियतप्राग्वृत्तित्वं ननूच्यते अस्मिन् सत्येवेदमिति नियमः सुग्रहः प्रसंगतोऽपि नियमसिद्धिस्स्यादिह तथ्यथ यद्येतन्न भवेत्सर्वं नोत्पद्येत ततस्त्विदम् सर्वोत्पत्तिनिमित्तं स्यादित्यत्रास्ति प्रसंगज इदं यत्र यदा नास्ति नास्ति तत्र तदाऽपि इत्याकारस्तु नियमः नहि तत्र विवक्षित अतः कालस्सर्वहेतुरित्युक्तिर्न विरोत्स्यते 7 इति कालानुमेयत्ववादिनां रीतिरीरिता अथ तत्प्रत्यक्षवादिवैदिकानां मतिस्त्विय कालोऽनादिरनन्तश्च प्रत्यक्षश्चेति सम्मतः विशेषणतया कार्यप्रत्यये प्रतिभासनात् कालोपश्लिष्टवेषेण ह्यभूदस्तिभविष्यतीन् प्रयुञ्जतेऽर्थभेदेषु सदा चास्तिमनेहसः ॥

तस्मात्सर्वेन्द्रियग्राह्य इति तत्त्वविदां मतम् । सर्वेन्द्रियज्ञानवादो यथा सत्तागुणत्वयोः ॥ कालांशस्यानुमेयत्वे पदार्थेऽपि प्रसज्यते । तदा सौत्रान्तिकादीनां कोऽपराधोऽतिरिच्यते ॥ कालानुमेयवादे तु पामराणामधोगतिः । कालानुमा चोक्तरीत्या सर्वदा न विपश्चिताम् ॥ क्रमेण युगपत् क्षिप्रं चिरात्कृतमितीदृशाः । प्रत्यया नावकल्पन्ते कार्यमात्रावलम्बनाः ॥ अरूपो नन्वयं कालः कथं गृह्येत चक्षुषा । रूपमेव तवारूपं कथं गृह्येत चक्षुषा ॥ कथं वा रूपवन्तोऽपि परोक्षाः परमाणवः । तस्मात्प्रतीतिरन्वेष्या किं निमित्तपरीक्षया ॥ नचानुद्घाटिताक्षस्य चिरादिप्रत्ययोदयः । तद्भावानुविधानेन कालस्स्यादेव चाक्षुषः ॥ एवं गुरु द्रव्यमिति प्रत्ययात्तदपीदृशम् । पूर्वापरप्रत्ययेन दिशोऽप्यध्यक्षतां विदुः ॥ 8 नित्योऽप्येकोऽप्यसौ कालः द्रव्यत्वाद्भिदुरो मतः अवस्थाभेदतः ते चोपाधिसंबन्धलक्षणाः ॥ स्वयं विक्रियतेऽजस्रं स क्षणाद्यात्मनेत्यपि । यद्यादवप्रकाशोक्तं तदप्यनुमतं बुधैः ॥

अत एवच मासादेः स्याद्विवक्षानुसारतः । आद्यन्तमध्यमोत्पत्तिकषणप्रभृतिकल्पना ॥ क्षणादिभेदाभावे तु कथं वा स्यादुपाधिभिः । भेदस्तेषां कालमात्रे संबन्धान्निर्विशेषणे ॥ विकारपक्षे कृत्स्नैकदेशयोगविकल्पना । परिहार्या ह्याश्रयैकदेशवृत्तिगुणादिवत् ॥ उपाधिसंबन्धमात्रपक्षेऽपि न विशिष्यते । परिहारोऽयमिति च प्राहुर्लाघवदृष्टयः ॥ स्पन्दसंततिसिद्धयर्थं कालस्याणुत्वकल्पनम् । आशावसनसिद्धान्ते युक्तिचातुर्यजृम्भितम् ॥ क्रियासंततिवत्काले परिणामपरंपरा । किं न स्यात्स्वापकर्षाद्यैः परत्वादिप्रसाधिका ॥ 9 एकाश्रयक्रियासंख्या काल इत्यपरे विदुः । तदुपाधिविशेषाणामुपलक्षणतत्परम् ॥ अव्यक्तं परमाकाशः कालश्चेति त्रिधा स्थिता सैषा प्रकृतिरित्यन्ये ह्येकदेशविदो बुधाः ॥ 10 कालोपाधिविशेषाश्च मञ्जरीप्रकटीकृताः । संगृह्यन्ते सुमनसां स्वान्तविक्षेपशान्तये ॥ चञ्च्वग्रचुम्बिताताम्रचूताङ्कुरकदम्बकैः । कथ्यते कोकिलैरेव मधुः मधुरकूजितैः ॥

कालवादः 9 दिवाकरकरालातपातनिर्दग्धवीरुधः । मार्गास्समल्लिकामोदा भवन्ति ग्रीष्मशंसिनः ॥ शिखण्डमण्डनारब्धोद्दण्डताण्डवडम्बरैः । प्रावृडाख्यायते मेघमेदुरैर्मेदिनीधरैः ॥ मौक्तिकाकारविस्तारितारानिकरचित्रितम् । शरत्पिशुनतां याति यमुनाम्भोनिभं नभः ॥ आयामियामिनीभोगसफलाभोगविभ्रमाः । हेमन्तमभिनन्दन्ति सोष्माणस्तरुणीस्तनाः ॥ आस्कन्दनदलत्कुन्दकलिकोत्करदन्तुराः । वदन्ति शिशिरं वाताः तुषारकणकर्कशाः ॥ तस्मादेकोऽप्ययं कालः क्रियाभेदाद्विभिद्यते । एतेन सदृशन्यायान् मन्तव्या दिक्समर्थिता ॥ 11 कौमारिलाश्श्रावणत्वमाहुर्दिक्कालयोरपि । कालश्चैको विभुर्नित्यः प्रविभक्तोऽधिगम्यते ॥ वर्णवत् सर्वभावेषु व्यज्यते केनचित्क्वचित् । आनुपूर्वी च वर्णानां ह्रस्वदीर्घप्लुताश्च ये ॥ कालस्य प्रविभागास्ते जायन्ते ध्वन्युपाधयः । तस्मात्सर्वेन्द्रियग्राह्यः सत्तावत्काल इष्यते ॥ 12 अथ पातञ्जलाः कालं महान्तं नोपयन्ति ते । क्षणैरेव मुहूर्तादिव्यवहारं प्रचक्षते ॥

00 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके कालेन यावता पूर्वं देशं जह्याच्चलन् अणुः । संपद्येतोत्तरं देशं स कालः क्षण उच्यते ॥ क्षणः कालकला पूर्वापरभागविवर्जिता । स एव वस्तुतः कालः क्रमस्याप्यवलम्बनम् ॥ मुहूर्ताहोरात्ररूपः बुद्धिनिर्माणलक्षणः । वस्तुशून्यो लौकिकानां वस्त्वात्मेवावभासते ॥ क्षणतत्क्रमयोर्नास्ति समाहारो न वस्तुतः । तस्माद्बुद्धिसमाहारः मुहूर्तादिरिति स्थितम् ॥ अनेन चैव न्यायेन संख्यां द्वित्वादिलक्षणाम् । एकत्वेनान्यथासिद्धां कुर्वन्ति सुधियोऽपरे ॥ आर्हतानामेवमेव कालोऽणूनां समुच्चयः । तेनैव भूतभाव्यादिव्यवहारो निरूपितः ॥ तथा महाकालमेके खण्डमेकेऽथचोभयम् । इति त्रिधा कालसत्त्वे सिद्धान्ता इति निर्णयः ॥ (23) आकाशवादः. 1 चत्वार्य्येव हि भूतानि नाकाशमतिरिच्यते । व्योमादिशब्दाः व्यामोहमात्रनिष्ठा इतीरिताः ॥ शून्यधातौ खपुष्पादौ निस्तत्त्वेऽप्यस्ति वाचकः योऽयमावरणाभावो निस्स्वभावश्च संमतः ॥

आकाशवादः 101 अवकाशोऽयमाकाश इति चार्वाकसौगताः । नतुपश्लेषविरहादसद्रूपतिरस्कृतिः ॥ अपोहजातिवादे च यथा वस्तुतयैव धीः । वासनावशतस्तद्वत् परीक्षायां तु शून्यता ॥ तलत्वं मलिनत्वं च विपुलत्वं तथाऽल्पता । बालातपादिसंनिध्येनारुण्याद्यपि दृश्यते ॥ केशोण्ड्रूविभ्रमनिभाः निरधिष्ठानविभ्रमाः । दुःखाभावे सुखाध्यासः स्यात्सर्वजनसाक्षिकः ॥ तेजोऽभावे च नीलादिरध्यस्तो न्यायविन्मतः । अतीतेषु च वर्णेषु क्रमस्संख्या च दृश्यते ॥ अतीतानागतादौ च प्राकट्यं वित्तिवेद्यता । स्मृतेः प्रमोषो नीलादिवस्तूनामिति केचन ॥ २ समवायितया शब्दस्याकाशः परिशेषतः । अनुमानात्सिध्यतीति प्राहुर्वैशेषिकादयः ॥ स च नित्यो विभुश्चैक इति लाघवयुक्तितः । उपाधिभेदात्कार्याणामुपष्टम्भक इष्यते ॥ नेश्वरादतिरिच्यन्ते दिक्कालगगनानि तु । इति लाघवविज्ञानाः प्राहुर्ये नव्यतार्किकाः ॥ ३ उद्भूतरूपमाकाशं विदुस्सांशं च चाक्षुषम् । सांख्याः प्राथमिकं भूतं अवकाशप्रदं विदुः ॥

102 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके भेरीशब्दः पुष्पगन्धः इति व्यवहृतिस्समा । पञ्चभूताश्रितश्शब्द इति तैरभ्युपेयते ॥ 4 अजस्रमूर्तिर्यश्शब्दः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते । व्यजनाद्वायुरिव यः स्वनििमित्तात्प्रतीयते ॥ स एव कैश्चित्कुशलैराकाश इति पठ्यते । इत्याहुरपरे प्राज्ञा इति वाक्यपदीवचः ॥ 5 चन्द्रिकादिविशेषानुन्मेषेण विततं तु यत् । विरलावस्थितं द्रव्यं नभस्तदिति केचन ॥ 6 परस्परानवष्टब्धप्रदेशस्थस्वरूपयोः । परमाण्वोश्च संयोगो विना देशं न सिध्यति ॥ दिक्त्वेऽत्रान्तरिक्षान्तर्भावं केचिद्विदुस्ततः । अतिरिक्तत्वपक्षे तु सोऽण्वोर्देशो भवेदपि ॥ 7 प्रत्यक्षसिद्ध आकाश इति वेदविदो विदुः । विधिरूपतया सर्वलोकसाक्षिकतादिना ॥ भावान्तराभाववादे विवादो नैव विद्यते । अतिरिक्ताभाववादे युक्तिरेषा निरूपिता ॥ न तावदत्रागमिकी प्रतीतिर्नाभसी भवेत् । आगमस्यानभिज्ञानामपि तद्बुद्धिदर्शनात् ॥ नाप्यानुमानिकी सा स्यात् तत्रानधिकृतास्तु ये अबलाबालगोपानां तेषामप्यस्ति तन्मतिः ॥

आकाशवादः 103 प्रतीयतेऽयमाकाशः यदैवोन्मीलनं दृशः । प्रतीत्यभावे गन्तॄणां कूपादिपतनं ध्रुवम् ॥ इह पक्षी नेह पक्षीत्येवं जानन्ति लौकिकाः । एतदालम्बनतया वस्तु किंचित्प्रसिध्यति ॥ कल्पितालम्बनं केचिदालोकालम्बनं परे । ध्वान्तालम्बनमेकेऽन्ये तन्निरालम्बनं विदुः ॥ तत्रापि कल्पितादीनां स्यादेवाधारकल्पना । विधिर्निषेधो निराधिकरणो नेति केचन ॥ तथात्वे चाद्वैतवादः शून्यवादोऽपि वा ध्रुवः । तस्मादध्यक्षसंयोगः परिशेषाद्व्यवस्थितः ॥ तस्मादङ्गुलिनिर्देशपूर्वं व्यवहरत्यसौ । परीक्षको लौकिकश्च निर्बाधं सप्रमाणकम् ॥ नाभावो निस्स्वभावस्स्यात् स्वस्वभावतया स्थितेः स्वविरुद्धस्वभावाच्चेत् निःस्वभावोऽखिलो भवेत् ॥ यदि चावरणाभावोऽत्रात्यन्ताभावलक्षणः । तदाधारतया कश्चिदस्त्येव मतिगोचरः ॥ प्रध्वंसप्रागभावौ तु सत्सु तेषु न सिद्ध्यतः । तथाऽऽवरणभेदस्तु तस्य सत्त्वेऽपि सिद्ध्यति ॥ 8 अव्याकृतो व्याकृतश्च स चाकाशो द्विधा मतः ।

04 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके कैश्चित्तु तद्विष्णुपदं परमं पदमिष्यते । पञ्चभूतान्तर्गतो यः स द्वितीयोऽभिधीयते ॥ 9 स्याद्वादिभिरथाकाशः लोकालोकविभेदतः । विभक्तः प्रथमः लोकाकाशो लोकेषु विद्यते ॥ सर्वलोकोपरिस्थो यः सोऽलोकाकाश उच्यते । स चानन्तः तत्र मुक्तास्सन्तीति सुधियो विदुः ॥ इत्थं विकल्पो वियतस्संक्षेपादिह सूचितः । सर्वार्थसिद्धौ सन्न्यायमञ्जर्यामस्य विस्तरः ॥ (24) परमाणुवादः. 1 अनित्यं सकलं वस्तु क्षणत्वाच्छून्यमित्यपि । दुःखं चेति हि सिद्धान्तः सौगतानां व्यवस्थितः । कार्यकारणयोरैक्यं तथैक्यं धर्मधर्मिणोः । अतो नित्यैकान्तवादः सांख्यानामिति निर्णयः । वैशेषिकादयस्तत्र नित्यानित्यत्ववादिनः । क्षितिवार्यग्निमरुतां नित्यास्स्युः परमाणवः ॥ व्योमकालदिगात्मानः नित्या एवं मनांस्यपि । अन्यानि कार्यद्रव्याण्यान्यनित्यानीति निर्णयः ॥ नित्यानित्यविभागः प्राक्स्थितो वेदान्तिनां मते परमाणुस्वरूपे तु विचारोऽयं विमृश्यताम् ॥

परमाणुवादः 105 2 स्पर्शाद्येकद्वित्रिचतुस्स्वभावाणुचतुष्कतः । पुञ्जः प्रपञ्चः संयोगोऽनुपपत्तिपराहतः ॥ इति वैभाषिकैः कैश्चित्सौगतैरभिधीयते । 3 तत्रातिरिक्तावयविवादिभिः किल तार्किकैः ॥ प्रथमं संघटेते द्वौ परमाणू ततस्त्रिभिः । आरभ्यते च त्र्यणुकं द्व्यणुकैरिति कथ्यते ॥ परस्परानवष्टब्धदेशस्थितिरुपेयते । अण्वोर्द्व्यणुकयोर्वापि स देशो व्योमसंज्ञितः ॥ प्रभामण्डलमेवैतदिति केचन जानते । तस्याप्याश्रयदेशोऽन्यो वक्तव्य इति साम्प्रतम् ॥ बहुत्वसंख्यया दृष्टं महत्त्वं हेतुनिष्ठया । परोक्षत्वापरोक्षत्वसिद्धिस्तद्धेतुसाध्ययोः ॥ 4 परमाणुरणुह्रस्वं द्व्यणुकं दीर्घमुच्यते । त्र्यणुकं तु महत्तस्मात्परिमाणचतुष्टयम् ॥ महत्त्वं षट्पार्श्ववत्त्वं त्रिभिर्दीर्घैस्तदुद्भवः । तस्मादुत्पद्यते सर्वं त्र्यणुकं द्व्यणुकैस्त्रिभिः ॥ ततश्च क्रमसामान्ये मानं खण्डनिदर्शनम् । मानं सङ्ख्याविशेषे तु नास्तीत्यारम्भ इष्यते ॥ 5 अत्रेतरेषामाक्षेपसारांशोऽयं प्रदर्श्यते । स्वांशैस्संयुज्यावयवाः प्रारभन्तेऽतिरेकिणम् ॥ M.R. 14

106 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

इति वादो निर्विघातः द्व्यणुकावधि संभवेत् । ततोऽणवो निरंशाश्चेत् संयोगस्तत्र दुर्घटः ॥ सांशाश्चेदविशेषस्स्यान्मेरुसर्षपयोरिति । षट्केन युगपद्योगात्परमाणोष्षडंशता ॥ षण्णां समानदेशत्वे पिण्डस्स्यादणुमात्रकः । इति पद्यं विश्रुतं हि यन्माध्यमिकशासनम् ॥ निरंशाऽनेकविषया बुद्धिर्नात्र निदर्शनम् । अंशानपेक्षस्संयोगस्तव नारम्भकः क्वचित् ॥ मूर्तैर्विभूनां संयोगोऽप्यत्र न स्यान्निदर्शनम् । अनिच्छतां विभुद्रव्यं, इच्छतामयमाशयः ॥ प्रवर्त्स्यामो यदि वयं संयोगगुणनिह्नवे । तदा प्रदर्श्येत विभुप्रतिबन्ध्यणुषु त्वया ॥ किंत्वारम्भकसंयोगः प्रदेशनियतो मतः । अन्यत्राङ्गीकृतश्चेति कल्प्येऽप्येष प्रसज्यते ॥ उपलम्भानुसारेण वस्तुसत्ता व्यवस्थिता । तस्मात्त्र्यणुकविश्रान्तिर्वरमित्याह वैदिकः ॥ 6 अतश्च तार्किका नव्या नित्ये महति चाक्षुषे । त्रुटौ विश्रममिच्छन्ति न ह्रस्वपरिमण्डले ॥ परमाणुत्रयेणैव त्र्यणुकारम्भ इष्यते । गवाक्षरन्ध्रदृष्टं वा लाघवात् त्र्यणुकं विदुः ॥

परमाणुवादः 107 जालसूर्यमरीचिस्थं यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः । प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुरिति स्मृतिः ॥ त्रसरेणुपदं मण्डपादिवद्रूढमिष्यते । त्रिभिश्च सहितो रेणुस्त्रसरेणुरितीपरे ॥ 7 अनन्तावयवत्वं चाप्यणोरिच्छन्ति केचन । विभज्यमाने नाभावपरिशेषः प्रसज्यते ॥ मेरुसर्षपवैधर्म्यं देशव्याप्त्या न संख्यया । व्यक्त्यानन्त्येऽपि जात्योस्तां परताऽपरते यथा ॥ अण्वंशानामनन्तत्वे गन्तॄणां तदतिक्रमः । कदाऽपि न स्यात्, किं न स्याद्वेगातिशयवैभवात्॥ द्युमणेरातपस्सर्पन्नुदयाद्रिशिखामणेः । तत्क्षणं किं न निर्भाति पश्चिमाद्रिशिखण्डकः ॥ नन्वनन्तावयवता मूर्त्तैरवयवैर्मिथः । अन्तरं त्वप्रयच्छद्भिः सर्वदिग्व्याप्तिकारिणी ॥ एकेन सर्षपेणैव पूर्येत सकलं जगत् । अतोऽनवयवाः केचित्स्वीकर्त्तव्याः किलेति चेत् ॥ अनन्तावयवत्वे तु सर्वदिग्व्याप्तिरित्यसत् । तावद्देशोऽपि सौक्ष्म्येणानन्तावयवसंभवात् ॥ सर्वापकृष्टः संघातस्सत्त्वादेरणुरित्यपि । सांख्यैरुक्तं निरंशाऽपि प्रकृतिश्चेति भाषितम् ॥

08 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके निरंशा प्रकृतिस्सैव परिणामविभागिनी । अनन्तांशात्मिका चेति विरुद्धं सांख्यदर्शनम् ॥ 8 शास्त्रैकविषयत्वे च परमाणोर्न सिद्ध्यति । नित्यस्पर्शादियोगित्वं भूतानां विकृतित्वतः ॥ निर्धर्मका निराधारा प्रकृतिर्यद्यदिष्यते । निर्धर्मका निराधारा अणवः बौद्धसम्मताः ॥ आगमालम्बने कार्यं कारणे प्रतितिष्ठति । अन्ततः प्रकृतिस्साऽपि परे ब्रह्मणि तिष्ठति ॥ तदपि स्वे महिम्नीति यदि वा नेति चेत्यपि । श्रूयतेऽतो निराधारं सर्वाधारं परं पदम् ॥ वाचक्रवीयाज्ञवल्क्यसंवादोऽप्ययमेव हि । बृहदारण्यकेऽधीतः विचारोऽसौ महान् ततः ॥ 9 जगत्कारणमेवेदं सर्वैर्जिज्ञास्यते ततः । सधर्मकांश्च साधारणान् पीलून् वैशेषिका विदुः ॥ तेभ्योऽपिच परां सूक्ष्मां प्रकृतिं कापिला विदुः । ततोऽपि परमं सूक्ष्मं ब्रह्मोपनिषदा विदुः ॥ 10 सृष्टिप्रलयसंतानं शाबरा न प्रपेदिरे । न कदाचिज्जगच्चैतदनीदृगिति तन्मतम् ॥ केचित्पौराणिकाः कल्पमेकमेव विदुः ततः । तेषामेका सृष्टिरिष्टा प्रलयोऽप्येक एव हि ॥

शरीरवादः 10 एत एव तु कल्पान्तजीववादिन ईरिताः । परे सर्वे सृष्टिभङ्गप्रवाहानादिवादिनः ॥ तस्मात्कारणवाक्यानि सर्वासूपनिषत्स्वपि । लयपूर्वां सृष्टिमाहुः सृष्टिपूर्वो लयो यतः ॥ तत्र वैशेषिकाः सर्वजीवानां मुक्तिवादिनः । ते वै मताः सृष्टिभङ्गप्रवाहस्यान्तवादिनः ॥ ये पुनर्नित्यसंसारवादिवेदान्तिनो बुधाः । तेषां सृष्टिप्रवाहोऽयमनन्तोऽनादिरप्यसौ ॥ नित्यसंसार्यभावेऽपि जीवानन्त्यवचोबलात् । लीलाभूतिर्भगवतोऽनन्तेति सुधियो विदुः । (25) शरीरवादः 1 शरीरस्य स्वरूपं हि विज्ञेयं सर्ववादिभिः । तद्धेयं क्षणिकं चात्मभ्रमकारणमुच्यते ॥ अनुकूलो हि सर्वेषामात्मा, तादात्म्यविभ्रमात् । आनुकूल्यधिया प्रीतिर्देहे यादृशि तादृशि ॥ चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयत्वं शरीरत्वं निरुच्यते । इष्टप्राप्त्याद्यनुगुणा क्रिया चेष्टेति कथ्यते ॥ आधेयत्वं विधेयत्वं शेषत्वं नियतं तु यत् । शरीरशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति कैश्चन ॥