मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

कर्मवादः 23. प्रत्यक्षं कर्म येऽप्याहुः नूनं तैरपि कर्मजात् । संयोगाद्वा विभागाद्वा निपुणं नान्यदीक्ष्यते ॥ चलतिप्रत्ययोऽपि स्यात्तावतैव मनीषिणाम् । चलत्यचलदित्याद्या धियोऽवस्थानिबन्धनाः ॥ कर्मादीनां गुणैर्द्रव्यैर्वाऽन्यथासिद्धिसंभवात् । द्रव्यं चाद्रव्यमित्येव विभागो मेयसंग्रहः ॥ एतावताऽपि भग्नास्ते भवन्ति क्षणभङ्गिनः । कर्मापह्नवसिद्धान्तो दुःस्थ एवेति च स्थितम् ॥ कर्मैकं बुद्धिरप्येका जगत्येकस्सितो गुणः । वर्णोऽप्येको गकारादिरिति च श्लोकवार्तिके ॥ न प्रत्यक्षे इति ह्युक्तिश्शाबरी बुद्धिकर्मणी । प्रत्यक्षत्वे तयोस्स्याद्धि नित्यतेत्यपि तन्मतम् ॥ शब्दनित्यत्ववादे हि विस्तरेण निरूपितम् । उपालभन्ते चात्रेत्थमेतान् नैयायिकाः पुनः ॥ किंनाम शब्दनित्यत्वसमर्थनतृषातुरः । जङ्गमं स्थावरं चैव सकलं पातुमिच्छसि ॥ इत्येवं वादसंरम्भे विचित्रा धीमदुक्तयः । 6 अथ चात्रात्मसंबन्धिक्रियाचिन्ता निशम्यताम् ॥ साक्षाद्यद्यपि संबन्धो नात्मनो यज्ञसाधनैः । तथाऽपि लक्षणावृत्त्या शरीरद्वारको भवेत् ॥ M.R. 30

34 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके प्रत्यक्षत्वं च देहस्थं भाक्तमात्मनि कल्पितम् । आत्मनः स्वर्गयानं वा शरीरस्योपचर्यते ॥ जन्मान्तरेऽभ्युपेतेऽपि ज्ञानमात्रात्मवादिनाम् । ज्ञानानां क्षणिकत्वाद्धि कर्तृभोक्त्रन्यता भवेत् ॥ निष्क्रियत्वाविभुत्वाभ्यां नच देहान्तराश्रितिः । ज्ञानशक्तिस्वभावोऽतो नित्यस्सर्वगतः पुमान् ॥ यजमानत्वमप्यात्मा सक्रियत्वात्प्रपद्यते । न परिस्पन्द एवैकः क्रिया नः कणभोजिवत् ॥ नच स्वसमवेतैव कर्तृभिः क्रियते क्रिया । क्रिया धात्वर्थमात्रं स्यात् अन्याधारेऽपि कर्तृता ॥ सत्ताज्ञानादिरूपाणां कर्ता तावत्स्वयं पुमान् । योऽपि भूतपरिस्पन्दः तत्राधिष्ठानतो भवेत् ॥ तदुद्देशप्रवृत्तेश्च याया देहेन्द्रियैः क्रिया । क्रियते पुरुषेणैव सासा सर्वा कृतोच्यते ॥ नैव ह्येषां प्रवृत्तिस्स्यात्पुरुषेणापरिग्रहे । अस्वातन्त्र्यादतो नैषां परिस्पन्देऽपि कर्तृता ॥ तत्कर्मोपार्जितैश्चैतैः क्रियमाणेषु कर्मसु । कर्तृता यजमानानामृत्विक्परशुकर्मवत् ॥ यथा परिक्रयान्नानाहत्विग्द्वारा क्रियोच्यते । गमनादिविधेस्तद्वत् भूतद्वारत्वमाश्रितम् ॥

नच सर्वत्र तुल्यंत्वं स्यात्प्रयोजककर्मणाम् । चलनेन ह्यसिं योद्धा प्रयुङ्क्ते छेदनं प्रति ॥ सेनापतिस्तु वाचैव भृत्यानां विनियोजकः । राजा सन्निधिमात्रेण विनियुङ्क्ते कदाचन ॥ तस्मादचलतोऽपि स्यात् चलने कर्तृताऽऽत्मनः । यथैवाभिद्यमानस्य देवदत्तस्य भेत्तृता ॥ तस्माद्यथाऽऽकृतौ शास्त्रं प्रवृत्तं व्यक्तिमाश्रयेत् । तथा पुंसि प्रवृत्तस्य भूतेन्द्रियसमाश्रयः ॥ शक्तिः कार्यानुमेयत्वात् यद्गतैवोपयुज्यते । तत्रैव साऽभ्युपेतव्या स्वाश्रयाऽन्याश्रयाऽपिवा ॥ आत्मैव चाश्रयस्तस्य क्रियाऽप्यत्रैव च स्थिता । आत्मवादे स्थितं ह्येतत् कर्तृत्वं सर्वकर्मसु ॥ यदि स्वसमवैतैव शक्तिरिष्येत कर्मणाम् । तद्विनाशे ततो न स्यात्कर्तृस्था तु न नश्यति ॥ प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यन्ते सुबहून्यपि । अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो ह्यप्रमाणकः ॥ कर्मजन्यो हिं संस्कारः पुंसो बुद्ध्यादिवद्गुणः । तस्य चाफलसंयोगादवस्थितिरुपेयते ॥ स यागदानहोमादिजन्यो धर्मगिरोच्यते । ब्रह्महत्यादिजन्यस्तु सोऽधर्म इति कथ्यते ॥

36 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके एवं कर्मविचारेण नास्तिक्यं परिहीयते । तस्मान्निःश्रेयसावाप्तिः तत्त्वज्ञानाद्धि सूच्यते ॥ (51) जातिवादः. 1 विकल्पविभ्रमो जातिरिति केचित्प्रचक्षते । उपाधिभेदभिन्ना सा महासत्तेति केचन ॥ एके सतीमभिन्नां तामाश्रयेभ्यो विजानते । अभिन्नामपि तामेतामनुमेयां विदुः परे ॥ अपोहलक्षणां केचित्केचित्सारूप्यलक्षणाम् । स्वासाधारणरूपां तामन्ये संस्थानलक्षणाम् ॥ एकार्थकारितामेके विवादा बहवोऽत्र हि । संग्रहो वचसां तेषां पूर्वेषामवगम्यताम् ॥ अर्थक्रियासु नित्यस्य ह्यसामर्थ्यं स्फुटं ततः । जनकत्वस्य चाभावाद्विषयत्वाद्यसंभवः ॥ इति बुद्धिविरोधेन विकल्पो जातिरुच्यते । तथाऽवयविनोऽभावे निराधारा कथं नु सा । अन्यत्र वर्तमानस्य ततोऽन्यस्थानजन्मनि । तस्मादचलतः स्थानात् वृत्तिरित्यतियुक्तता ॥ यत्रासौ वर्तते भावः तेन सम्बध्यते न तु । तद्देशिनं च व्याप्नोति किमप्येतन्महाद्भुतम् ॥

जातिवादः 237 नायाति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति पुनराधारमहो व्यसनसंततिः ॥ परतन्त्रैव सर्वत्र स्वात्मानं लब्धुमर्हति । अतो वृत्तिविरोधेन विकल्पो नैव संशयः ॥ पिण्डे सामान्यमेकत्र यदि कात्स्न्येन वर्तते । तत्रैवास्य समाप्तत्वान्न स्यात्पिण्डान्तरे ग्रहः ॥ एकदेशेन वृत्तौ तु गोत्वजातिर्न कुत्रचित् । समग्राऽस्तीति, गोबुद्धिः प्रतिपिण्डं कथं भवेत् ॥ पृथक्त्वे व्यक्तितो जातेः दृश्येत पृथगेव सा । अभेदे व्यक्तिमात्रं स्यात् द्वेधा चेन्न विरोधतः ॥ जात्याद्यर्थान्तरं यस्मादतद्रूपेऽपि वस्तुनि । भवत्यध्यस्य धीः तस्मान्मृगतृष्णादिभिस्समा ॥ तस्माद्यतोयतोऽर्थानां व्यावॄत्तिस्तन्निबन्धनाः । जातिभेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्विशेषावगाहिनः ॥ 2 अत्र वैशेषिकादीनामभिप्रायोऽवगम्यताम् । प्रत्यक्षबलसिद्धस्य सामान्यस्य कुतर्कतः ॥ न शक्यो निह्नवः कर्तुं प्रत्यक्षं जयि सर्वतः । नहिं दृष्टेऽनुपपन्नं नामेत्यपिच लोकवाक् ॥ सर्वा सर्वगता जातिरिति तावदुपैयते । सर्वत्राग्रहणं तस्याः व्यञ्जकव्यक्त्यसन्निधेः ॥

३८ मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अभिव्यक्तिस्तु तत्काला यत्कालं व्यक्तिदर्शनम् । तस्मात्सकृदभिव्यक्ता नान्यदाऽपि प्रतीयते ॥ व्यक्तिसर्वगतत्वेऽपि सयूथ्यैः कैश्चिदाश्रिते । भविष्यत्यद्यजातायां गवि गोधीस्तथा ग्रहात् ॥ जायमानैव हि व्यक्तिः जायते प्रतियोगिनी । एक एव हि कालोऽस्याः जातेस्संबन्धजन्मनोः ॥ नच जातेः पुराऽस्तित्वं नच संक्रान्तिरन्यतः । किंतु स्वहेतोस्सा व्यक्तिः तादृश्येवोपजायते ॥ वृषः पिशङ्गो गौः कृष्णा सा च नीलतृणादिनी। ताभ्यामुत्पादितो वत्सः कथं भवति पाण्डरः ॥ तस्माद्वस्तुस्वभावेऽस्य विदित्वाऽननुयोज्यताम् । चोद्यचुश्रुत्वमुत्सृज्य प्रतिपत्तिर्निरूप्यताम् ॥ केचिन्नैयायिकाः जातिं नेच्छन्ति गुणकर्मणोः । द्रव्यजात्यैव हि तयोः जातिव्यवहृतिं विदुः ॥ त्रिषु सत्तां केचिदाहुः सैव नास्तीति केचन । मानयोगार्हता सा स्यात् भावत्वं वेति ते विदुः॥ अनुमानं तु सामान्यापेक्षं सामान्यनिह्नवे । नालमित्यसमीक्ष्यैव वृथा कण्ठो विशोष्यते ॥ ३ अथ प्रभाकरगुरोस्सिद्धान्तोऽत्र प्रकाश्यते । जातिराश्रयतो भिन्ना प्रत्यक्षज्ञानगोचरा ॥

जातिवादः 239 पूर्वाकारावमर्शेन ह्यनुवृत्तिमती तु सा । यो नानाव्यक्तिसंबन्धः साऽनुवृत्तिरितीर्यते ॥ तत्सामान्यं विशेषश्च बुद्धयपेक्षमिति स्मृतिः । इयान्विशेषशिष्टांशः वैशेषिकनये स्थितः ॥ 4 जातिं व्यक्तिगतां नित्यां व्यक्तितादात्म्यशालिनीम्। प्रत्यक्षगम्यां सर्वां तामाहुः कौमारिलाः पुनः ॥ सत्ता पदार्थमात्रे स्यान्महासामान्यमुच्यते । द्रव्यत्वब्राह्मणत्वादि सामान्यं स्यादवान्तरम् ॥ महासामान्यमपरे नैवेच्छन्त्यनवस्थितेः । पुनस्तेन सहान्येषु सामान्यमतिरस्ति हि ॥ जातिमेवाकृतिं प्राहुः व्यक्तिराक्रियते यया । सामान्यं तच्च पिण्डानामेकबुद्धिनिबन्धनम् ॥ सर्ववस्तुषु बुद्धिश्च व्यावृत्यनुगमात्मिका । जायते द्वयात्मकत्वेन विना सा च न सिद्ध्यति ॥ नचाप्यन्यतरा भ्रान्तिरूपचारेण गम्यते । दृढत्वात्सर्वथा बुद्धेः भ्रान्तिस्तद्भ्रान्तिवादिनाम् ॥ निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत् । सामान्यरहितत्वाच्च विशेषास्तद्वदेवहि ॥ विशेषतो हि जिज्ञासा ज्ञाते सामान्यतो मता । सामान्यस्यानुपगमे प्रश्नोत्तरपराहतिः ॥

40 मानमेयरहस्य श्लोकवार्तिके स्वाभाविकश्च संबन्धो जातिव्यक्त्योर्न हेतुमान् । तेनैतस्य प्रसिद्धयर्थं नान्यसामान्यमिष्यते ॥ विषयेण हि बुद्धीनां विना नोत्पत्तिरिष्यते । विशेषादन्यदिच्छन्ति सामान्यं तेन तद्भवम् ॥ तस्मात्सास्नादिमत्स्वेव गोत्वं यस्मात्तदात्मकम् । तादात्म्यमस्य कस्माच्चेत्स्वभावादिति गम्यताम् ॥ एकानेकत्वमेकस्य तथाऽन्यानन्यता कथम् । तत्सामान्यं विशेषश्चेत्येवमादि च दुष्करम् ॥ विरोधस्तावदेकान्ताद्वक्तुमत्र न युज्यते । सामान्यानन्यविज्ञाते विशेषे नैकवृत्तिता ॥ सामान्यानन्यवृत्तित्वं विशेषात्मैकभावतः । तेन नात्यन्ततो भेदस्स्यात्सामान्यविशेषयोः ॥ या चावयवशो वृत्तिः स्रक्सूत्रादिषु दृश्यते । भूतकण्ठगुणोदेश्च प्रतिपिण्डं समाप्तिः ॥ तत्रावयवयोगित्वमविभुत्वं च कारणम् । आकृतेस्तदभावेन न प्रसक्तमदोद्वयम् ॥ नच द्वैविध्यमेवेति वृत्तेरस्ति नियामकम् । त्रैविध्यमपि दृष्टत्वात्संभवेत् द्वे विधे यथा ॥ दीर्घह्रस्वत्ववच्चात्र व्यपेक्षाभेदतो भवेत् । अविरोध इति ज्ञात्वा प्रतिपत्तिर्निरूप्यताम् ॥

जातिवादः 241 5 शाब्दिकास्तां विदुस्सत्तां तदुक्तिरवधार्यताम् । संबन्धिभेदात्सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु ॥ जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवस्थिताः । तां प्रातिपदिकार्थं च धात्वर्थं च प्रचक्षते ॥ सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः । अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता॥ कैश्चिद्व्यक्तय एवास्याः ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः । सत्यासत्यौ तु यौ भावौ प्रतिभावं व्यवस्थितौ ॥ सत्यं यत्तत्र सा जातिः असत्या व्यक्तयो मताः । तद्ब्रह्म स च शब्दः स्यात् सकलं तदधिष्ठितम् ॥ आकृतिग्रहणा जातिः लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदाख्याननिर्ग्राह्या गोत्रं च चरणैस्सह ॥ प्रादुर्भावविनाशाभ्यां सत्त्वस्य युगपद्गुणैः । असर्वलिङ्गां बह्वर्थां तां जातिं कवयो विदुः ॥ 6 अभाषत च संस्थानजातिपक्षं पतञ्जलिः । जातिनित्यत्वपक्षोक्तिरन्वारुह्येति नीयताम् ॥ संस्थानजातिसिद्धान्तसारांशोऽत्रावगम्यताम् । संस्थानं चाप्यवयवव्यूहस्सास्नादिलक्षणः ॥ जातेस्तु०व्यञ्जकं यत्स्यात् जातितस्तस्य संग्रहे । जातिमालाऽनवस्थाऽतः संस्थानं जातिरिष्यते ॥ M.R. 31

242 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यद्यप्येकैकसंस्थं तत्संस्थानं गळकम्बळम् । स्वभावतः तथाऽप्येतत्सप्रतिद्वन्द्विकं मिथः ॥ प्रामाणिकं स्वरूपं यत् स स्वभाव इतीर्यते । तत्तथैव स्वीक्रियते यद्यथैव प्रतीयते ॥ सन्निवेशाः स्वभावेन नियतप्रतियोगिकाः । अन्योन्यसादृश्यरूपाः मिथः स्मारकतावशात् एकस्मृतिसमारूढाः एकबुद्धिनियामकाः । सादृश्यसामान्यशब्दावेकार्थाविति निर्णयः ॥ उपाधिसंकरन्यायादवस्थासंकरो मतः । भ्रमणस्यन्दनत्वाद्यमेकस्मिन् गमने मतम् ॥ अन्योन्यसप्रतिद्वन्दि रूपं सादृश्यमुच्यते । तदेवानुगतज्ञप्तिहेतुः जातिर्न चाधिका ॥ कथ्यते यैस्तु सादृश्यं संस्थानादिविलक्षणम् । गुरुत्वं जातिगुप्तौ च धृतं तैर्जातिगुप्तिवत् ॥ जातिखण्डनयुक्तीनां नावकाशोऽत्र लभ्यते । प्रायः परीक्षकाणामप्येतदेव मनोरमम् ॥ 7 तिर्यगूर्ध्वत्वभेदेन द्विविधं त्वार्हता विदुः । तुल्या परिणतिर्यत्र प्रतिव्यक्ति प्रदृश्यते ॥ तत्तिर्यग्यद्धि शबलाशावलेयादिवस्तुषु । गोत्वादिकं तथाऽश्वत्वनरत्वामरतादिकम् ॥

पूर्वापरपरीणामसाधारणमवस्थितम् । द्रव्यं तदूर्ध्वताख्यं स्यात् कटकादिषु काञ्चनम् ॥ तथौपनिषदाः प्रायः तार्किकं वाऽथ वैदिकम् । पन्थानमाश्रिताः किंचित्किंचिद्भेदं समाश्रिताः ॥ 8 अथच ब्राह्मणत्वादिजातिव्यवहृतौ मताः । प्राचां ग्रन्थकृतां मार्गाः निशम्यन्तां समाहृताः ॥ अनादाविह संसारे दुर्वारे मकरध्वजे । कुले च कामिनीमूले का जातिपरिकल्पना ॥ यन्मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामित्यप्यस्य निदर्शनम् ॥ अब्राह्मणो ब्राह्मणस्स्यात्प्रवरस्यानुमन्त्रणात् । इतिश्रुत्यर्थजिज्ञासा शाबरादिषु विस्तृता ॥ न संस्थानं नापि धातुः न भयाद्यं न चौषधम् । न वृत्तिः नापि चाचारः किंतु संकेत एव सः ॥ इत्यादीनि च वाक्यानि जातिविप्लववादिनाम् । विश्रुतान्येव सर्वत्र विज्ञेयोऽन्यत्र विस्तरः ॥ 9 श्रुतिस्मृतिनिबन्धेषु तद्व्याख्यानेषु यच्छ्रुतम् । भाष्यादिषु च यच्चोक्तं तत्सारांशोऽयमुच्यते ॥ जातिनाम्नोऽतिरिक्तस्य स्वीकर्तारस्तु वस्तुनः । ब्राह्मणत्वादिकां जातिं नरत्वावान्तरं विदुः ॥

244 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके

तत्र क्वचिद्ब्राह्मणादिशब्दानां गुणवाचिताम् । वृत्तादिवाचितां चापि मन्वते तत्त्वदर्शिनः ॥ नञ्सूत्रेऽतो महाभाष्ये गुणसंदोहवर्तिनः । ब्राह्मणाया अमी शब्दाः क्वचिदंशेष्वितीरितम् ॥ जात्यनभ्युपगन्तारः व्यवहारस्य गोचरम् । विदुश्शुद्धकुलोत्पत्तिं जातिजन्मादिशब्दिताम् ॥ सैव संततिसंतानकुलशब्दादिशब्दिता । सर्ववर्णेषु तुल्यास्वित्यादिस्मृतिवचोबलात् ॥ तमश्शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्कटम् । इत्याश्वमेधिकस्मृत्या सत्त्वाद्यं केचिदभ्यधुः ॥ सन्निवेशसमानत्वेऽप्यारणेयादिवह्निषु । क्षीरभेदादिकेऽप्यस्ति शक्तिभेदास्तथाऽत्र हि ॥ परेऽदृष्टविशेषं तमात्मस्थमनुजानते । तदभिव्यञ्जिकां शुद्धकुलोत्पत्तिं प्रचक्षते ॥ ब्राह्मणो जायते ह्येष यो यज्ञाज्जायते त्विति । ब्राह्मणत्वं कर्मरूपमिति शातपथी श्रुतिः ॥ यथैव दीक्षणीयेष्ट्या जायन्ते ब्राह्मणादयः । इति पाद्मे पाञ्चरात्रे तन्निमित्तमनूदितम् ॥ मुखबाहूरुपज्जत्वं पुंसूक्तोक्तं विदुः परे । तत्र प्रभानुरोधेन तद्रूपणमितीतरे ॥

जातिवादः मनूनां सर्गमकरोन्मुखबाहूरुपादतः । एते सावर्ण्यनामानः विष्वक्सेनागमोदिताः ॥ महर्षयस्सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । इत्यत्र मनवस्तादृक्सावर्ण्या इति भाषितम् ॥ 10 प्रत्यक्षं ब्राह्मणत्वादि सहकारिव्यपेक्षया । घृतत्वादिवदित्युक्तं मीमांसातन्त्रवार्तिके ॥ सहकार्यत्रोपदेशः स पारम्परिको मतः । समूहलेख्यानि परंपराऽविस्मृतिकारणम् ॥ नहि तत्करणं लोके वेदे वा किंचिदीदृशम् । इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहेऽर्थिता ॥ तथाच संततिस्मृत्याऽनुगृहीतेन चक्षुषा । विज्ञायमानं ब्राह्मण्यं प्रत्यक्षत्वं न मुञ्चति ॥ तथाच दृश्यते नानासहकारिव्यपेक्षया । चक्षुषो जातिविज्ञानजनकत्वं यथोदितम् ॥ सुवर्णं व्यज्यते रूपात् ताम्रत्वादेरसंशयम् । तैलाद्धृतं विलीनं च गन्धेन तु रसेन वा ॥ भस्मप्रच्छादितो वह्निः स्पर्शनेनोपलभ्यते । अश्वत्वादौ च दूरस्थे निश्चयो जायते ध्वनेः ॥ संस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणत्वादि योनितः । क्वचिदाचारतश्चापि सम्यगाज्ञाऽनुपालितात् ॥

246 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यत्समानवयोवेषपिण्डद्वयविलोकने । तत्क्षणादक्षतो भेदो नावभातीति भाषितम् ॥ नैतावता विभागस्य प्रत्यक्षत्वं निवर्तते । सादृश्यदोषात्तत्र स्याद्विभागस्यानवग्रहः ॥ समानरूपसंस्थानशुक्तिकाकलधौतयोः । विवेकस्सहसा नाभादिति कालान्तरेऽपि किम् विश्वामित्रे च कर्माधिकारमात्रस्य संभवः । न विप्रतादेः सांकर्यादिति कौस्तुभकृन्मतम् ॥ यामुनाचार्यहेमाद्रिमाधवप्रमुखा बुधाः । पन्थानमनुरुन्धाना अमुमेवेति निर्णयः ॥ 11 नाध्यक्षगम्या जातिस्सा किंतु स्मरणलक्षणा । इति मेधातिथेः विज्ञानेश्वरस्य च निर्णयः ॥ तथा सेश्वरमीमांसातत्त्वटीकादिकारिणः । औपदेशिकसिद्धान्तं स्थापयामासुरुर्जितम् ॥ तदन्वयविशेषेषु संभवो विप्रतादिकम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथालोकं प्रतीयते ॥ संभवोऽपिच साङ्ख्याः स्यान्मातुरेवानुभाविकः । द्रव्यादीनां धर्मतावदन्येषां त्वौपदेशिकम् ॥ ते सन्ततिविशेषास्स्युः वृद्धा येषु प्रयुञ्जते । विप्रादिशब्दं येषां तु गोत्रार्षेयाद्यविस्मृतिः ॥

जातिवादः. 247 पक्षे त्वस्मिन् विप्रताद्यं व्यवहारनिबन्धनम् । अनादिर्व्यवहारोऽयं वारादिव्यवहारवत् ॥ या चोत्कर्षापकर्षाभ्यां सप्तमे पञ्चमेऽपिवा । वर्णान्तरापत्तिरुक्ता पर्यायाच्छुद्धिरेव सा ॥ संभवः तदभिव्यङ्ग्या जातिर्वा विप्रता यदि । मुखबाहूरुजातानां मानसानां कथंनु सा ॥ द्रौपद्यगस्त्यवाल्मीकिदृष्टद्युम्नादिधीमताम् । पौराणिकानामन्येषां कथं सा व्यवतिष्ठते ॥ तयोनिजायोनिजादिक्रोडीकरणनिर्मलम् । ब्राह्मण्यमभिनिर्वाच्यं तद्धि सत्त्वादिलक्षणम् ॥ सत्त्वादयो गुणा एव स्वभावप्रभवा गुणाः । तद्धेतुभूतं प्राचीनं कर्म स्वो भाव उच्यते ॥ प्रजापतेः ऋषीणां च प्रत्यक्षं तत्तु मादृशाम् । गोत्रप्रवरसंबन्धपारंपर्यौपदेशिकम् ॥ सवर्णान्येन संयोगे सांकर्यं नैव संभवि । महर्षिषु प्रमादोऽपि तपोभिरनुपप्लुतः ॥ 12 तद्ब्राह्मण्यं द्विधा प्रोक्तं शारीरं मानसं त्विति । सत्त्वादिरूपं शारीरं मानसं तु शमादिकम् ॥ शरीरसत्तापर्यन्तं शारीरनियमः स्थितः । मानसं सर्वपूज्यं स्यात् मनोवृत्तिनिबन्धनम् ॥

248 मानमेयरत्नश्लोकवार्तिके ब्राह्मण्यमासीत्प्रथमं ततः क्षत्रादि वैभवम् । इतिच ब्रह्म वेत्यादि बृहदारण्यके श्रुतम् ॥ आदौ कृतयुगे शूद्राद्यभावो भारतादिषु । प्रपञ्चितस्सच्चरित्ररक्षायामप्यनूदितः ॥ बीजप्राधान्यतो जातिव्यवस्थाऽदावभूत्ततः । क्षेत्रप्राधान्यत इति चाधुना ज्ञायते गतिः ॥ ब्राह्मणानां पुनः बीजं क्षत्राणां क्षेत्रमित्यपि । मेधातिथेरभिप्रायः ज्ञायते दशमे मनोः ॥ पुराणादिषु चान्येषु विविधा ज्ञायते गतिः । सर्वे सर्वानुग्रहाय मुखभेदा इति स्थितिः ॥ (52) असंबद्धवादः. 1 सम्बन्धस्य च संबन्धे तस्यापीत्यनवस्थितिः । ततस्तस्य परित्यागे स्वरूपे पर्यवस्यति ॥ एवं विशेषे सामान्ये कारणे धर्मधर्मिणोः । आधारेऽवयवे शक्तौ शेषिण्यङ्गे च संविदि ॥ अनवस्थाप्रसङ्गेन व्यवहारः स्वरूपतः । वरमित्याहुरपरे संबन्धोऽत्र कुतः कयोः ॥ 2 अथ संबन्धतत्त्वापलापिनामिह कारिका । प्रमेयाम्बुजमार्तण्डोदाहृतैषाऽवधार्यताम् ॥

[Header] असंबन्धवादः 249

पारतन्त्र्यं हि संबन्धः सिद्धे का परतन्त्रता । तस्मात्सर्वस्य भावस्य संबन्धो नास्ति तत्त्वतः ॥ रूपश्लेषो हि संबन्धः द्वित्वे स च कथं भवेत् । तस्मात्प्रकृतिभिन्नानां संबन्धो नास्ति तत्त्वतः ॥ द्वयोरेकाभिसंबन्धात्संबन्धो यदि तद्द्वयोः । कस्संबन्धोऽनवस्था च, न संबन्धमतिस्ततः ॥ तौ च भावौ तदन्यश्च सर्वे ते स्वात्मनि स्थिताः । इत्यमिश्राः स्वयं भावाः तान्मिश्रयति कल्पना ॥ तामेवचानुरुन्धानैः क्रियाकारकवाचिनः । भावभेदप्रतीत्यर्थं संयोज्यन्तेऽभिधायकाः ॥ 3 कार्यकारणभावाख्यः संबन्धो न भविष्यति । तयोरसहभावेन द्विष्ठस्यास्याप्यसंभवात् ॥ क्रमेण भाव एकत्र वर्तमानोऽन्यनिस्पृहः । तद्भावेऽपि तद्भावात् संबन्धो नैकवृत्तिमान् ॥ यद्यपेक्ष्य तयोरेकमन्यत्रासौ प्रवर्तते । उपकारी ह्यपेक्ष्यः स्यात् कथं चोपकरोत्यसन् ॥ यद्येकार्थाभिसंबन्धात्कार्यकारणता तयोः । प्राप्ता द्वित्वाभिसंबन्धात्सव्येतरविषाणयोः ॥ द्विष्ठो हि कश्चित्संबन्धो नातोऽन्यत्तरस्य लक्षणम् । येन चैतस्य संख्यादेः व्यवस्थाप्येत भिन्नता ॥

[Footer] M.R. 32

भावाभावोपाधियोगः कार्यकारणता यदि । योगोपाधी न तावेव कार्यकारणताऽत्र किम् ॥ पश्यन्नेकमदृष्टस्य दर्शने तददर्शने । अपश्यन् कार्यमन्वेति विनाऽप्याख्यातृभिर्जनैः ॥ दर्शनादर्शने मुक्त्वा कार्यबुद्धेरसंभवात् । कार्यादिश्रुतिरप्यत्र लाघवार्थं निवेशिता ॥ तद्भावाभावतः कार्यगतिर्याऽप्यनुवर्ण्यते । संकेतविषयाख्या सा सास्नादेर्गौर्गतिर्यथा ॥ भावे भाविनि तद्भावः भाव एवच भाविता । प्रसिद्धे हेतुफलते प्रत्यक्षानुपलम्भतः ॥ एतावन्मात्रतत्त्वार्थाः कार्यकारणगोचराः । विकल्पा दर्शयन्त्यर्थान्मिथ्यार्थाः घटितानिव ॥ भिन्ने का घटनाऽभिन्ने कार्यकारणताऽपि का । भावे ह्यन्यस्य विश्लिष्टौ श्लिष्टौ स्यातां कथं च तौ ॥ 4 संयोगिसमवाय्यादि सर्वमेतेन चिन्तितम् । अन्योन्यानुपकाराच्च न संबन्धी च तादृशः ॥ जनने चापि कार्यस्य केनचित्समवायिना । समवायि तदा नासौ न ततोऽतिप्रसङ्गतः ॥ तयोरनुपकारेऽपि समवाये परत्र वा । संबन्धो यदि विश्वं स्यात्समवायि परस्परम् ॥

संयोगजननेऽप्येतौ नहि संयोगिनौ मतौ । कर्मादेर्योगितापत्तौ स्थितिश्च प्रतिवारिता ॥ इत्यादिको विस्तरोऽसौ सर्वशून्यत्ववादिनाम् । ग्रन्थेषु तूपलभ्येत प्रायस्ते शिथिला इह ॥ 5 एवमादीन् विवादांश्च समादधति केचन । तान् शून्याद्वैतसिद्धान्तशुद्धान्तस्तम्भलक्षणान् ॥ अनवस्था द्विधा त्वाद्या सिद्धा स्यात्कारणाश्रया । प्रमाणसिद्धा धारेयं न प्रसङ्गमिहार्हति ॥ कल्प्या द्वितीया सैवात्र संसर्गादौ प्रसञ्जिता । तत्र स्वपरनिर्वाहः नैरपेक्ष्यमिति द्वयी ॥ गतिरस्ति प्राथमिक्या निर्वाहः प्रकृते भवेत् । ज्ञातेन ज्ञानजनने नैरपेक्ष्यात्मिका गतिः ॥ इन्द्रियाण्यथ संस्कारः कारणं हि स्वरूपसत् । क्वचित्स्वपरनिर्वाहः स्वस्वभावनिबन्धनः ॥ परश्शतपरिक्षोदात्परस्तादपि वादिभिः । उपलब्धबले स्थेयं तदादावेव गृह्यताम् ॥ अतः कृत्स्नैकदेशादिविकल्पानुपपत्तितः । संबन्धतत्त्वापलापः शून्यवादस्य चाङ्कुरः ॥ निरंशत्वादथैकत्वात् न विकल्पोऽत्र तादृशः । स च सावयवानेकपदार्र्थविषयो मतः ॥

152 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिक

समाप्यवृत्तिः व्यासज्यवृत्तिश्चेति द्विधा स्थितिः । केवलैकत्रवृत्तिर्या सा समाप्येति कीर्त्यते ॥ सापेक्षेषु त्वनेकेषु वृत्तिः व्यासज्यपूर्विका । प्रथमा जातिरूपादेस्संयोगादेरनन्तरा ॥ (53) संबन्धवादः. 1 अप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिस्संयोग इति कीर्त्यते । समवायस्तु निष्पत्तिप्राप्तयोः स्यादैककालिकः ॥ प्रतीतिभेदाद्भेदोऽस्ति देशभेदस्तु नेष्यते । तेनात्र कल्प्यते वृत्तिः समवायस्स उच्यते ॥ ये चेह वृत्ती स्रक्सूत्रभूतकण्ठगुणादिषु । जात्यादीनामनंशत्वात् ताभ्यां वृत्तिर्विलक्षणा ॥ नैयायिकास्तं प्रत्यक्षमाहुर्योगास्त्वतीन्द्रियम् । निर्विकल्पैकविषयं तं विदुर्भूषणानुगाः ॥ स निर्विकल्पानपेक्षसविकल्पकगोचरः । इति सिद्धान्तयन्त्यत्र त्वाचार्या इति च श्रुतम् ॥ कारणे समवायो हि कार्याणां जन्म कथ्यते । सत्तायास्समवायो वाऽथवाऽऽद्यक्षणयोगिता ॥ समवायस्य जन्मत्वे विशेषणविशेष्यताम् । जनयन् कारकस्तोमः नित्येऽपि सफलो मतः ॥